૧. પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૯. સમિતાવિનાતિ સમિતપાપેન. ગોતમકચેતિયં નામ ગોતમયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારો વુચ્ચતિ.

૪૬૧. નવમં વા દસમં વાતિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં. સચે ભવેય્યાતિ સચે કસ્સચિ કઙ્ખા ભવેય્ય. વુત્તસદિસન્તિ દસમં વાતિ વુત્તસદિસં પરિચ્છેદસદિસં, ‘‘વુત્તસદિસમેવા’’તિપિ લિખન્તિ. ધારેતુન્તિ એત્થ આહાતિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો.

૪૬૩. સૂચિયા પટિસામનન્તિ સૂચિઘરે સંગોપનં, ઇદઞ્ચ સૂચિકમ્મસ્સ સબ્બસ્સ પરિનિટ્ઠિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. એતન્તિ નટ્ઠચીવરં. એતેસમ્પીતિ નટ્ઠચીવરાદીનિ પરામસતિ, તેન ચીવરપલિબોધાભાવં દસ્સેતિ. દુતિયસ્સ પલિબોધસ્સાતિ આવાસપલિબોધસ્સ. એત્થ ચ નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં, ઉબ્ભતસ્મિં કથિનેતિ દ્વીહિ પદેહિ દ્વિન્નં પલિબોધાનં અભાવદસ્સનેન અત્થતકથિનસ્સ પઞ્ચમાસબ્ભન્તરે યાવ ચીવરપલિબોધઆવાસપલિબોધેસુ અઞ્ઞતરં ન ઉપચ્છિજ્જતિ, તાવ અતિરેકચીવરં ધારેતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. પક્કમનં અન્તો અસ્સાતિ પક્કમનન્તિકા, એવં સેસાપિ વેદિતબ્બા. વિત્થારો પનેત્થ આગતટ્ઠાને આવિ ભવિસ્સતિ.

દસાહપરમં કાલન્તિ અચ્ચન્તસંયોગવચનં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ…પે… દસાહપરમભાવોતિ ઇદં દસાહપરમતાપદસ્સ અત્થમત્તદસ્સનં, દસાહપરમભાવોતિ ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતીતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. અયમત્થોતિઆદિ દસાહપરમપદસ્સેવ અધિપ્પેતત્થદસ્સનવસેન વુત્તં. તત્થ એત્તકો કાલોતિ ‘‘દસાહપરમતા’’તિ વુત્તો યો કાલો, સો એત્તકો કાલોતિ અત્થો.

ખોમન્તિ ખોમસુત્તેહિ વાયિતં ખોમપટચીવરં, તં વાકમયન્તિ વદન્તિ. કપ્પાસસુત્તેહિ વાયિતં કપ્પાસિકં, એવં સેસાનિપિ. કમ્બલન્તિ એળકાદીનં લોમમયસુત્તેન વાયિતપટં. ભઙ્ગન્તિ ખોમસુત્તાદીનિ સબ્બાનિ, એકચ્ચાનિ વા મિસ્સેત્વા વાયિતં ચીવરં. ભઙ્ગમ્પિ વાકમયમેવાતિ કેચિ. દુકૂલં પત્તુણ્ણં સોમારપટં ચીનપટં ઇદ્ધિજં દેવદિન્નન્તિ ઇમાનિ પન છ ચીવરાનિ એતેસઞ્ઞેવ અનુલોમાનીતિ વિસું ન વુત્તાનિ. દુકૂલઞ્હિ સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. ‘‘પત્તુણ્ણં કોસેય્યવિસેસો’’તિ અભિધાનકોસે વુત્તં. સોમારદેસે, ચીનદેસે ચ જાતવત્થાનિ સોમારચીનપટાનિ. પત્તુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજન્તિ એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં. કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં, દેવદિન્નઞ્ચ ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસં સબ્બેસં અનુલોમાનિ. મનુસ્સાનં પકતિવિદત્થિં સન્ધાય ‘‘દ્વે વિદત્થિયો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના દીઘતો વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણં વિત્થારતો તતો ઉપડ્ઢપ્પમાણં વિકપ્પનુપગન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘સુગતવિદત્થિ નામ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ તિસ્સો વિદત્થિયો, વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થો હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૮-૩૪૯) કુટિકારસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં વુત્તં, તસ્મા સુગતઙ્ગુલેન દ્વાદસઙ્ગુલા સુગતવિદત્થિ વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થોતિ સિદ્ધં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સુગતઙ્ગુલેન અટ્ઠઙ્ગુલં વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણ’’ન્તિ આગતટ્ઠાનેહિ ચ સમેતિ.

તં અતિક્કામયતોતિ એત્થ તન્તિ ચીવરં, કાલં વા પરામસતિ. તસ્સ યો અરુણોતિ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ યો અતિક્કન્તો અરુણો. ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિન્તિ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ આદિભૂતેન અતિક્કન્તઅરુણેન સદ્ધિન્તિ અત્થો, ઇદઞ્ચ ભગવતા ‘‘દસાહપરમ’’ન્તિ વત્વા પુન ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને’’તિ વુત્તત્તા પુબ્બાપરસંસન્દનત્થં સદ્દતો ગમ્મમાનમ્પિ ‘‘ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિ’’ન્તિ એવં વુત્તં. ‘‘દસમે અરુણે’’તિ વુત્તે એવ હિ દસાહપરમેન સદ્ધિં સમેતિ. દિવસપરિયોસાનસ્સ અવધિભૂતઅનાગતારુણવસેન હિ દિવસં અતિક્કન્તં નામ હોતિ, ન પન દિવસસ્સ આદિભૂતારુણવસેન પરિવાસાદીસુ તથા અગ્ગહણતો, ઇધ પન ભગવતા દિવસસ્સ આદિઅન્તપરિચ્છેદદસ્સનવસેન ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને’’તિ વુત્તં, તસ્મા અટ્ઠકથાયં દિવસસ્સ આદિભૂતં તંદિવસનિસ્સિતમ્પિ અરુણં ગહેત્વા ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ વુત્તં. અરુણોતિ ચેત્થ સૂરિયુગ્ગમનસ્સ પુરેચરો વડ્ઢનઘનરત્તો પભાવિસેસોતિ દટ્ઠબ્બો.

વચનીયોતિ સઙ્ઘાપેક્ખો. વચનભેદોતિ ‘‘ઞત્તિયં દ્વે આપત્તિયો સરતી’’તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

૪૬૮. ‘‘ન ઇધ સઞ્ઞા રક્ખતી’’તિ ઇદં વેમતિકઞ્ચ અનતિક્કન્તસઞ્ઞઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. યોપિ એવંસઞ્ઞી તસ્સપીતિ યો અનતિક્કન્તસઞ્ઞી, વેમતિકો વા, તસ્સપીતિ અત્થો. અનટ્ઠતો અવિલુત્તસ્સ વિસેસમાહ ‘‘પસય્હાવહારવસેના’’તિ. થેય્યાવહારવસેન ગહિતમ્પિ ઇધ નટ્ઠં.

અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વાતિઆદિ નિસીદનસન્થતં સન્ધાય વુત્તં. યેન હિ પુરાણસન્થતસ્સ સામન્તા સુગતવિદત્થિં અનાદિયિત્વા નવં નિસીદનસન્થતં કતં, તસ્સ તં નિસ્સગ્ગિયમ્પિ તતો અઞ્ઞસ્સ પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિકરન્તિ સિજ્ઝનતો અયમત્થો સબ્બનિસ્સગ્ગિયેસુપિ સિજ્ઝતિ.

૪૬૯. તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ સઙ્ઘાટિઆદિનામેન અધિટ્ઠાતું. ‘‘ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ઇમિના નામેન ન વિકપ્પેતું, એતેન વિકપ્પિતતિચીવરો તેચીવરિકો ન હોતિ. તસ્સ તસ્મિં અધિટ્ઠિતતિચીવરે વિય અવિપ્પવાસાદિના કત્તબ્બવિધિ ન કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ, ન પન વિકપ્પને દોસોતિ. તતો પરન્તિ ચતુમાસતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાતન્તિ કેચિ વદન્તિ, અઞ્ઞે પન ‘‘વિકપ્પેત્વા યાવ આગામિવસ્સાનં, તાવ ઠપેતુમેવ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, અપરે પન ‘‘વિકપ્પને ન દોસો, તથા વિકપ્પિતં પરિક્ખારાદિનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ.

મુટ્ઠિપઞ્ચકન્તિ મુટ્ઠિયા ઉપલક્ખિતં પઞ્ચકં, ચતુહત્થે મિનિત્વા પઞ્ચમં હત્થં મુટ્ઠિં કત્વા મિનિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘મુટ્ઠિહત્થાનં પઞ્ચકં મુટ્ઠિપઞ્ચકં, તસ્મા પઞ્ચપિ હત્થે મુટ્ઠિં કત્વાવ મિનિતબ્બા’’તિ વદન્તિ. મુટ્ઠિત્તિકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. દ્વિહત્થેન અન્તરવાસકેન તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેતું સક્કાતિ આહ ‘‘પારુપનેના’’તિઆદિ. અતિરેકન્તિ સુગતચીવરપ્પમાણતો અધિકં. ઊનકન્તિ મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિતો ઊનકં, તેન ચ તેસુ તિચીવરાધિટ્ઠાનં ન રુહતીતિ દસ્સેતિ.

ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામીતિ ઇમં સઙ્ઘાટિઅધિટ્ઠાનં ઉક્ખિપામિ પરિચ્ચજામીતિ અત્થો. કાયવિકારં કરોન્તેનાતિ હત્થેન ચીવરં પરામસન્તેન, ચાલેન્તેન વા. વાચાય અધિટ્ઠાતબ્બાતિ એત્થ કાયેનપિ ચાલેત્વા વાચમ્પિ ભિન્દિત્વા કાયવાચાહિ અધિટ્ઠાનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં ‘‘કાયેન અફુસિત્વા’’તિ વુત્તત્તા. દુવિધન્તિ અહત્થપાસહત્થપાસવસેન દુવિધં. તત્થ હત્થપાસો નામ અડ્ઢતેય્યહત્થો વુચ્ચતિ. દ્વાદસહત્થન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ઇધ ન સમેતિ. ‘‘સામન્તવિહારે’’તિ ઇદં ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણયોગ્ગે ઠિતં સન્ધાય વુત્તં. તતો દૂરે ઠિતમ્પિ ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. તત્થપિ ચીવરસ્સ ઠપિતભાવસલ્લક્ખણમેવ પમાણં. ન હિ સક્કા સબ્બથા ઠાનં સલ્લક્ખેતું. એકસ્મિં વિહારે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞસ્મિં ઠપિતન્તિ અધિટ્ઠાતું ન વટ્ટતિ. કેચિ પન ‘‘તથાપિ અધિટ્ઠિતે ન દોસો’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ, વીમંસિતબ્બં. અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહીતિ પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ, તેનેવ ‘‘ઇમં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પરિક્ખારચોળસ્સ પચ્ચુદ્ધારં દસ્સેતિ. એતેન ચ તેચીવરધુતઙ્ગં પરિહરન્તેન પંસુકૂલાદિવસેન લદ્ધં વત્થં દસાહબ્ભન્તરે કત્વા રજિત્વા પારુપિતું અસક્કોન્તેન પરિક્ખારચોળવસેન અધિટ્ઠહિત્વાવ દસાહં અતિક્કમેતબ્બં, ઇતરથા નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ દસ્સેતિ. તેનેવ ‘‘રજિતકાલતો પન પટ્ઠાય નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ, ધુતઙ્ગચોરો નામ હોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫) વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તં. ‘‘પુન અધિટ્ઠાતબ્બાની’’તિ ઇદઞ્ચ સઙ્ઘાટિઆદિતિચીવરનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ વસેન વુત્તં, ઇતરસ્સ પન પુરિમાધિટ્ઠાનમેવ અલન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પુન અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના કપ્પબિન્દુપિ દાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

બદ્ધસીમાયં અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિસમ્ભવતો ન તત્થ દુપ્પરિહારતાતિ આહ ‘‘અબદ્ધસીમાયં દુપ્પરિહાર’’ન્તિ.

અતિરિત્તપ્પમાણાય છેદનકં પાચિત્તિયન્તિ આહ ‘‘અનતિરિત્તપ્પમાણા’’તિ. તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ વસ્સિકમાસતો પરં અધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા, ઇમિના ચતુન્નં વસ્સિકમાસાનં ઉપરિ અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતીતિ વિઞ્ઞાયતિ તતો પચ્ચુદ્ધરાયોગા. યઞ્ચ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપિ, કણ્ડુપટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનાપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, તં સમન્તપાસાદિકાયં નત્થિ. પરિવારટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘અત્થાપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતિ, નો ગિમ્હે’’તિ એત્થ ઇદં વુત્તં ‘‘કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં નિવાસેન્તો હેમન્તે આપજ્જતિ, કુરુન્દિયં પન ‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં, ‘ચતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતુ’ન્તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૩). તત્થ મહાઅટ્ઠકથાયં નિવાસનપચ્ચયા દુક્કટં વુત્તં, કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા, તસ્મા કુરુન્દિયં વુત્તનયેનાપિ વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેપિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ પઞ્ઞાયતિ. અધિટ્ઠાનવિજહનેસુ ચ વસ્સાનમાસઆબાધાનં વિગમેન વિજહનં માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ ન ઉદ્ધટં, તસ્મા સમન્તપાસાદિકાયં આગતનયેન યાવ પચ્ચુદ્ધારા અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતીતિ ગહેતબ્બં. નહાનત્થાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘વણ્ણભેદમત્તરત્તાપિ ચેસા વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘દ્વે પન ન વટ્ટન્તી’’તિ ઇમિના સઙ્ઘાટિઆદીસુ વિય દુતિયે અધિટ્ઠાનં ન રુહતિ, અતિરેકચીવરં હોતીતિ દસ્સેતિ. મહાપચ્ચરિયં ચીવરવસેન પરિભોગકિચ્ચસ્સ અભાવં સન્ધાય અનાપત્તિ વુત્તા સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણે વિય. યં પન ‘‘પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં સેનાસનત્થાયેવાતિ નિયમિતં ન હોતિ નવસુ ચીવરેસુ ગહિતત્તા, તસ્મા અત્તનો નામેન અધિટ્ઠહિત્વા નિદહિત્વા પરિક્ખારચોળં વિય યથા તથા વિનિયુજ્જિતબ્બમેવાતિ ગહેતબ્બં. પાવારો કોજવોતિ ઇમેસમ્પિ પચ્ચત્થરણાદીનં લોકેપિ વોહરણતો સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણતો વિસું ગહણં કતં.

‘‘હીનાયાવત્તનેના’’તિ ઇદં અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપજ્જિત્વા ભિક્ખુપટિઞ્ઞાય ઠિતસ્સ ચેવ તિત્થિયપક્કન્તસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ ભિક્ખુનિભાવે નિરપેક્ખતાય ગિહિલિઙ્ગતિત્થિયલિઙ્ગગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં. સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય ગિહિભાવૂપગમનં સન્ધાય વુત્તન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં તદાપિસ્સ ઉપસમ્પન્નત્તા, ચીવરસ્સ ચ તસ્સ સન્તકત્તાવિજહનતો. પમાણચીવરસ્સાતિ પચ્છિમપ્પમાણં સન્ધાય વુત્તં. દ્વે ચીવરાનિ પારુપન્તસ્સાતિ ગામપ્પવેસે દિગુણં કત્વા સઙ્ઘાટિયો પારુપનં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘એસ નયો’’તિ ઇમિના પમાણયુત્તેસુ યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિઆદિઅત્થં સઙ્ગણ્હાતિ.

અઞ્ઞં પચ્છિમપ્પમાણં નામ નત્થીતિ સુત્તે આગતં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તમેવ વિભાવેતું ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં, તં ન સમેતિ, સઙ્ઘાટિઆદીનં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિહેટ્ઠિમપ્પમાણસ્સ સુત્તે અનાગતત્તાતિ અધિપ્પાયો.

મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતીતિ એત્થ અતિમહન્તં ચીવરં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિપચ્છિમપ્પમાણયુત્તં કત્વા સમન્તતો છિન્દનેનાપિ વિચ્છિન્દનકાલે છિજ્જમાનટ્ઠાનં છિદ્દસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ એવાતિ સિજ્ઝતિ, ‘‘ઘટેત્વા છિન્દતિ, ન ભિજ્જતી’’તિ વચનેન ચ સમેતિ. પરિક્ખારચોળં પન વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણતો ઊનં કત્વા છિન્નં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ અધિટ્ઠાનસ્સ અનિસ્સયત્તા. તાનિ પુન બદ્ધાનિ ઘટિતાનિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘વસ્સિકસાટિકચીવરે દ્વિધા છિન્ને યદિપિ એકેકં ખણ્ડં પચ્છિમપચ્છિમપ્પમાણં પહોતિ, એકસ્મિંયેવ ખણ્ડે અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતિ, ન ઇતરે, ‘‘દ્વે પન ન વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તત્તા. નિસીદનકણ્ડુપ્પટિચ્છાદીસુપિ એસેવ નયોતિ વદન્તિ.

સમ્મુખે પવત્તા સમ્મુખાતિ પચ્ચત્તવચનં, તઞ્ચ વિકપ્પનવિસેસનં, તસ્મા ‘‘સમ્મુખે’’તિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનં કત્વાપિ અત્થં વદન્તિ, અભિમુખેતિ અત્થો. અથ વા સમ્મુખેન અત્તનો વાચાય એવ વિકપ્પના સમ્મુખાવિકપ્પના. પરમ્મુખેન વિકપ્પના પરમ્મુખાવિકપ્પનાતિ કરણત્થેનાપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો, અયમેવ પાળિયા સમેતિ. સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવન્તિ આસન્નદૂરભાવં. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતીતિ એત્તકેનેવ વિકપ્પનાકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા, અતિરેકચીવરં ન હોતીતિ દસાહાતિક્કમે ન નિસ્સગ્ગિયં જનેતીતિ અધિપ્પાયો. પરિભુઞ્જિતું…પે… ન વટ્ટતીતિ સયં અપચ્ચુદ્ધરણં પરિભુઞ્જને પાચિત્તિયં, અધિટ્ઠાને પરેસં વિસ્સજ્જને દુક્કટઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં.

પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તીતિ પરિભોગવિસ્સજ્જનઅધિટ્ઠાનાનિપિ. અપિ-સદ્દેન નિધેતુમ્પિ વટ્ટતીતિ અત્થો, એતેન ચ પચ્ચુદ્ધારેપિ કતે ચીવરમ્પિ વિકપ્પિતચીવરમેવ હોતિ, ન અતિરેકચીવરં. તં પન તિચીવરાદિનામેન અધિટ્ઠાતુકામેન અધિટ્ઠહિતબ્બં, ઇતરેન વિકપ્પિતચીવરમેવ કત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કેચિ પન ‘‘યં વિકપ્પિતચીવરં, તં યાવ અપરિભોગકાલા અપચ્ચુદ્ધરાપેત્વાવ નિદહિતબ્બં, પરિભોગકાલે પન સમ્પત્તે પચ્ચુદ્ધરાપેત્વા અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. યદિ હિ તતો પુરેપિ પચ્ચુદ્ધરાપેય્ય, પચ્ચુદ્ધારેનેવ વિકપ્પનાય વિગતત્તા અતિરેકચીવરં નામ હોતિ, દસાહાતિક્કમે ચ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. તસ્મા યં અપરિભુઞ્જિત્વાવ ઠપેતબ્બં, તદેવ વિકપ્પેતબ્બં, પચ્ચુદ્ધારે ચ કતે અન્તોદસાહેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. યઞ્ચ અટ્ઠકથાયં ‘તતો પભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તી’તિઆદિ વુત્તં, તં પાળિયા વિરુજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તમેવ. પાળિયઞ્હિ ‘‘અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ (પારા. ૪૬૯) ચ ‘‘સામં ચીવરં વિકપ્પેત્વા અપચ્ચુદ્ધારણં પરિભુઞ્જેય્ય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૩૭૩) ચ ‘‘અનાપત્તિ સો વા દેતિ, તસ્સ વા વિસ્સાસન્તો પરિભુઞ્જતી’’તિ (પાચિ. ૩૭૪) ચ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા, અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘ઇમં ચીવરં વા વિકપ્પનં વા પચ્ચુદ્ધરામી’’તિઆદિના પચ્ચુદ્ધારં અદસ્સેત્વા ‘‘મય્હં સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા’’તિ એવં અત્તનો સન્તકત્તં અમોચેત્વાવ પરિભોગાદિવસેનેવ પચ્ચુદ્ધારસ્સ વુત્તત્તા, ‘‘તતો પભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તી’’તિ અધિટ્ઠાનં વિનાપિ વિસું પરિભોગસ્સ, નિદહનસ્સ ચ વુત્તત્તા વિકપ્પનાનન્તરમેવ પચ્ચુદ્ધરાપેત્વા અનધિટ્ઠહિત્વા એવ તિચીવરવિરહિતં વિકપ્પનારહં ચીવરં પરિભુઞ્જિતું, નિદહિતુઞ્ચ ઇદં પાટેક્કં વિનયકમ્મન્તિ ખાયતિ. અપિચ બહૂનં પત્તાનં વિકપ્પેતું, પચ્ચુદ્ધારેતુઞ્ચ વુત્તત્તા પચ્ચુદ્ધારેન તેસં અતિરેકપત્તતા દસ્સિતાતિ સિજ્ઝતિ તેસુ એકસ્સેવ અધિટ્ઠાતબ્બતો. તસ્મા અટ્ઠકથાયં આગતનયેનેવ ગહેતબ્બં.

પઞ્ઞત્તિકોવિદો ન હોતીતિ એવં વિકપ્પિતે ‘‘અનન્તરમેવ એવં પચ્ચુદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિ વિનયકમ્મં ન જાનાતિ. તેનાહ ‘‘ન જાનાતિ પચ્ચુદ્ધરિતુ’’ન્તિ, ઇમિનાપિ ચેતં વેદિતબ્બં ‘‘વિકપ્પનાનન્તરમેવ પચ્ચુદ્ધારો કાતબ્બો’’તિ.

અવિસેસેન વુત્તવચનન્તિ તિચીવરાદીનં સાધારણવચનેન વુત્તવચનં. યં પનેત્થ ‘‘વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતી’’તિ વત્વા તં વિરોધાસઙ્કં નિવત્તેતું ‘‘તિચીવરસઙ્ખેપેન…પે… વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો હોતી’’તિ વુત્તં, તં ‘‘અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ તિચીવરમ્પિ વિકપ્પેતીતિ અયમત્થો ન સિજ્ઝતિ, ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. યં પન અધિટ્ઠાતબ્બં, તં અધિટ્ઠાતિ. યં તિચીવરવિરહિતં, તં વિકપ્પેતબ્બં, તં વિકપ્પેતીતિ એવમત્થો સિજ્ઝતીતિ. તસ્મા એત્થ પુબ્બાપરવિરોધો ન દિસ્સતિ સામઞ્ઞવચનસ્સ વુત્તાવસેસેયેવ અવતિટ્ઠનતો. યં પનેત્થ તિચીવરસ્સાપિ વિકપ્પનવિધિં દસ્સેતું ‘‘તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તિચીવરસઙ્ખેપેન પરિહરિયમાનેસુ એકમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતું ન વટ્ટતિ, તિચીવરતો પન એકં વા સકલમેવ વા અપનેત્વા અપરં તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેન પરિહરિતુકામસ્સ વા તિચીવરાધિટ્ઠાનં મુઞ્ચિત્વા પરિક્ખારચોળવસેનેવ સબ્બચીવરં પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ વા પુરિમં અધિટ્ઠિતચીવરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતું વટ્ટતીતિ એવમધિપ્પાયેન ‘‘તિચીવરે એકેન ચીવરેન વિપ્પવસિતુકામો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં સિયા, ઇચ્ચેતં પાળિયા સદ્ધિં સમેતિ. અથ પુનપિ તદેવ તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતુકામો હુત્વા વિપ્પવાસસુખત્થં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તં સિયા, તં ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) ઇમિના વચનેન ન સમેતિ. યદિ હિ સેસચીવરાનિ વિય તિચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બં સિયા, ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ઇદં વચનમેવ નિરત્થકં સિયા સેસચીવરેહિ તિચીવરસ્સ વિસેસાભાવા. તસ્મા ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ ઇદં તિચીવરવિરહિતમેવ સન્ધાય વુત્તં. તિચીવરં પન વિકપ્પેતું ન વટ્ટતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, તેનેવ દુતિયકથિનસિક્ખાપદસ્સ અનાપત્તિવારે ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ ઇદં ન વુત્તં, વીમંસિત્વા યથા પાળિયા સદ્ધિં ન વિરુજ્ઝતિ, તથા એત્થ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો.

તુય્હં દેમીતિઆદીસુ પરિચ્ચત્તત્તા મનસા અસમ્પટિચ્છન્તેપિ સમ્પદાનભૂતસ્સેવ સન્તકં હોતિ, સો ઇચ્છિતક્ખણે ગહેતું લભતિ. ઇત્થન્નામસ્સાતિ પરમ્મુખે ઠિતં સન્ધાય વદતિ. યસ્સ પન રુચ્ચતીતિઆદિ ઉભોહિપિ પરિચ્ચત્તતાય અસ્સામિકતં સન્ધાય વુત્તં.

‘‘તં ન યુજ્જતી’’તિ ઇદં અન્તોદસાહે એવ વિસ્સાસગ્ગહણં સન્ધાય અનાપત્તિવારસ્સ આગતત્તા, ઇધ નિસ્સગ્ગિયચીવરસ્સ કપ્પિયભાવકરણત્થં લેસેન ગહિતત્તા ચ વુત્તં, કેચિ પન ‘‘પરેહિ સભાગેન અચ્છિન્ને, વિસ્સાસગ્ગહિતે ચ પુન લદ્ધે દોસો ન દિસ્સતી’’તિ વદન્તિ. અનધિટ્ઠાનેનાતિ કાયવાચાહિ કત્તબ્બસ્સ અકરણેનાતિ અધિપ્પાયો. ચીવરસ્સ અત્તનો સન્તકતા, જાતિપમાણયુત્તતા, છિન્નપલિબોધભાવો, અતિરેકચીવરતા, દસાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.