૬. ભેસજ્જક્ખન્ધકવણ્ણના

પઞ્ચભેસજ્જાદિકથાવણ્ણના

૨૬૦. ‘‘યં ભેસજ્જઞ્ચેવ અસ્સા’’તિ પરતો ‘‘તદુભયેન ભિય્યોસો મત્તાય કિસ્સા હોન્તી’’તિઆદિના વિરોધદસ્સનતો નિદાનાનપેક્ખં યથાલાભવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યથાનિદાનં કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? તદઞ્ઞાપેક્ખાધિપ્પાયતો. સબ્બબુદ્ધકાલેપિ હિ સપ્પિઆદીનં સત્તાહકાલિકભાવાપેક્ખાતિ તથા વચનેન ભગવતો અધિપ્પાયો, તેનેવ ‘‘આહારત્થઞ્ચ ફરેય્ય, ન ચ ઓળારિકો આહારો પઞ્ઞાયેય્યા’’તિ વુત્તં. તથા હિ કાલે પટિગ્ગહેત્વા કાલે પરિભુઞ્જિતુન્તિ એત્થ ચ કાલપરિચ્છેદો ન કતો. કુતોયેવ પન લબ્ભા તદઞ્ઞાપેક્ખાધિપ્પાયો ભગવતો મૂલભેસજ્જાદીનિ તાનિ પટિગ્ગહેત્વા યાવજીવન્તિ કાલપરિચ્છેદો. યં પન ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તાનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ કાલે પટિગ્ગહેત્વા કાલે પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ વચનં, તં ‘‘સન્નિધિં કત્વા અપરાપરસ્મિં દિવસે કાલે એવ પરિભુઞ્જિતું અનુજાનામી’’તિ અધિપ્પાયતો વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞથા અતિસયત્તાભાવતો ‘‘યં ભેસજ્જઞ્ચેવ અસ્સા’’તિઆદિ વિતક્કુપ્પાદો ન સમ્ભવતિ. પણીતભોજનાનુમતિયા પસિદ્ધત્તા આબાધાનુરૂપસપ્પાયાપેક્ખાય વુત્તાનીતિ ચે? તઞ્ચ ન, ભિય્યોસો મત્તાય કિસાદિભાવાપત્તિદસ્સનતો. યથા ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાય ફાણિત’’ન્તિ વુત્તં, તથા ‘‘નવનીતં ઉપાદાય સપ્પિ’’ન્તિ વત્તબ્બતો નવનીતં વિસું ન વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, વિસેસદસ્સનાધિપ્પાયતો. યથા ફાણિતગ્ગહણેન સિદ્ધેપિ પરતો ઉચ્છુરસો વિસું અનુઞ્ઞાતો ઉચ્છુસામઞ્ઞતો ગુળોદકટ્ઠાને ઠપનાધિપ્પાયતો. તથા નવનીતે વિસેસવિધિદસ્સનાધિપ્પાયતો નવનીતં વિસું અનુઞ્ઞાતન્તિ વેદિતબ્બં. વિસેસવિધિ પનસ્સ ભેસજ્જસિક્ખાપદટ્ઠકથાવસેન વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘પચિત્વા સપ્પિં કત્વા પરિભુઞ્જિતુકામેન અધોતમ્પિ પચિતું વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૨). તત્થ સપ્પિ પક્કાવ હોતિ, નાપક્કા. તથા ફાણિતમ્પિ. નવનીતં અપક્કમેવ.

એત્થાહ – નવનીતં વિય ઉચ્છુરસોપિ સત્તાહકાલિકપાળિયં એવ વત્તબ્બોતિ? ન વત્તબ્બો. કસ્મા? સત્તાહકાલિકપાળિયં વુત્તે ઉચ્છુરસો ગુળાપદેસેન યથા અગિલાનસ્સ ફાણિતં પટિસિદ્ધં, તથા ઉચ્છુરસોપીતિ આપજ્જતિ, અવુત્તે પન ગુળં વિય સો ફાણિતસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. ઇધ અવત્વા પચ્છા વચનેન ગુળોદકટ્ઠાનેવ ઠપિતો હોતિ. તદત્થમેવ પચ્છાભત્તં વટ્ટનકપાનકાધિકારે વુત્તો, તસ્મા એવ યામકાલિકોતિ ચે? ન, અટ્ઠકથાવિરોધતો. ન ઉપાદાયત્થસ્સ નિસ્સયત્થત્તાતિ ચે? કિં વુત્તં હોતિ – ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાય ઉચ્છુવિકતિ ફાણિતન્તિ વેદિતબ્બા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) યદેતં નિસ્સગ્ગિયટ્ઠકથાવચનં, તત્થ ‘‘ઉપાદાયા’’તિ ઇમસ્સ નિસ્સાય પચ્ચયં કત્વાતિ અત્થોતિ. ન, પરતો અપરકિરિયાય અદસ્સનતો. યથા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫; સં. નિ. ૨.૪૩) ‘‘પટિચ્ચા’’તિ ઇમસ્સ ઉસ્સુક્કવચનસ્સ ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ અપરકિરિયા દિસ્સતિ, ન તથા ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’’તિ એત્થ અપરકિરિયા દિસ્સતીતિ. અયુત્તમેતં તત્થ તદભાવેપિ સિદ્ધત્તા. યથા ‘‘ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપ’’ન્તિ (ધ. સ. ૫૮૪) એત્થ અપરકિરિયાય અભાવેપિ ઉસ્સુક્કવચનં સિદ્ધં, તથા એત્થાપિ સિયાતિ? ન, તત્થ પાઠસેસાપેક્ખત્તા. યથા ચત્તારો મહાભૂતા ઉપાદાય વુત્તં, પવત્તકં વા રૂપન્તિ ઇમં પાઠસેસં સા પાળિ અપેક્ખતિ, ન તથા ઇદં અટ્ઠકથાવચનં કઞ્ચિ પાઠં અપેક્ખતિ. પરિપુણ્ણવાદિનો હિ અટ્ઠકથાચરિયા. સઞ્ઞાકરણમત્તં વા તસ્સ રૂપસ્સ. ‘‘અત્થિ રૂપં ઉપાદાયા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૫૮૪) હિ સઞ્ઞાકરણમત્તં, એવમિધાપીતિ વેદિતબ્બં. ઇધ પન ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’’તિ ઉચ્છુરસં આદિં કત્વા, તતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો, તસ્મા ‘‘ઉચ્છુરસેન સંસટ્ઠં ભત્તં અગિલાનો ભિક્ખુ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તો પણીતભોજનસિક્ખાપદેન કારેતબ્બો, ભિક્ખુની પાટિદેસનિયેના’’તિ વુત્તં, તં અયુત્તન્તિ એકે. તે વિસેસહેતુનો અભાવં દસ્સેત્વા પઞ્ઞાપેતબ્બા.

એત્તાવતા ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાયાતિ ઉચ્છુરસં આદિં કત્વા’’તિઆદીનં પદાનં અત્થં મિચ્છા ગહેત્વા યદિ ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’’તિ વચનેન ઉચ્છુરસો ફાણિતં સિયા, ‘‘અપક્કા વા’’તિ વચનં નિરત્થકં અપક્કવચનેન ઉચ્છુરસસ્સ ગહિતત્તા. અથ ‘‘પક્કા વા’’તિ વચનેન ઉચ્છુરસો ફાણિતન્તિ સિદ્ધં, ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’’તિ વચનં નિરત્થકન્તિ ઉત્તરં વુત્તં, તં અનુત્તરન્તિ સાધિતં હોતિ. સો ચેતેહિ અપક્કા વાતિ સામં ભિક્ખુના અપક્કા વા. અવત્થુકપક્કા વાતિ ભિક્ખુનાવ સામં વિના વત્થુના પક્કા વાતિ અત્થો. તસ્મા અઞ્ઞથા ‘‘સવત્થુકપક્કા વા’’તિ ચ વત્તબ્બન્તિ અત્થો દસ્સિતો, સો દુટ્ઠુ દસ્સિતો. કસ્મા? મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘ઝામઉચ્છુફાણિતં વા કોટ્ટિતઉચ્છુફાણિતં વા પુરેભત્તમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા, ‘‘સવત્થુકપક્કા વા’’તિ વચનસ્સ ચ લદ્ધિવિરોધતો અવુત્તત્તા. ‘‘મહાપચ્ચરિયં પન ‘એતં સવત્થુકપક્કં વટ્ટતિ નો વટ્ટતી’તિ પુચ્છં કત્વા ‘ઉચ્છુફાણિતં પચ્છાભત્તં નો વટ્ટનકં નામ નત્થી’તિ વુત્તં, તં યુત્ત’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) વુત્તત્તા ચ સવત્થુકપક્કા વાતિ અત્થો ચ વુત્તોયેવ હોતિ, તસ્મા દુદ્દસ્સિતોતિ સિદ્ધં. આહારત્થન્તિ આહારપયોજનં. આહારકિચ્ચં યાપનન્તિ અત્થોતિ ચ.

૨૬૨. તેલપરિભોગેનાતિ સત્તાહકાલિકપરિભોગેન.

૨૬૩. સતિ પચ્ચયેતિ એત્થ સતિપચ્ચયતા ગિલાનાગિલાનવસેન દ્વિધા વેદિતબ્બા. વિકાલભોજનસિક્ખાપદસ્સ હિ અનાપત્તિવારે યામકાલિકાદીનં તિણ્ણમ્પિ અવિસેસેન સતિપચ્ચયતા વુત્તા. ઇમસ્મિં ખન્ધકે ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનસ્સ ગુળં, અગિલાનસ્સ ગુળોદકં, અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનસ્સ લોણસોવીરકં, અગિલાનસ્સ ઉદકસમ્ભિન્ન’’ન્તિ વુત્તં. તસ્મા સિદ્ધં સતિપચ્ચયતા ગિલાનાગિલાનવસેન દુવિધાતિ. અઞ્ઞથા અસતિ પચ્ચયે ગુળોદકાદીસુ આપજ્જતિ. તતો ચ પાળિવિરોધો.

પિટ્ઠેહીતિ પિસિતતેલેહિ. કોટ્ઠફલન્તિ કોટ્ઠરુક્ખસ્સ ફલં. ‘‘મદનફલં વા’’તિ ચ લિખિતં. હિઙ્ગુજતુ નામ હિઙ્ગુરુક્ખસ્સ દણ્ડપલ્લવપવાળપાકનિપ્ફન્ના. હિઙ્ગુસિપાટિકા નામ તસ્સ મૂલસાખપાકનિપ્ફન્ના. તકં નામ તસ્સ રુક્ખસ્સ તચપાકોદકં. તકપત્તીતિ તસ્સ પત્તપાકોદકં. તકપણ્ણીતિ તસ્સ ફલપાકોદકં. અથ વા ‘‘તકં નામ લાખા. તકપત્તીતિ કિત્તિમલોમલાખા. તકપણ્ણીતિ પક્કલાખા’’તિ લિખિતં. ઉબ્ભિદં નામ ઊસપંસુમયં.

૨૬૪. છકણં ગોમયં. પાકતિકચુણ્ણં નામ અપક્કકસાવચુણ્ણં, તેન ‘‘ઠપેત્વા ગન્ધચુણ્ણં સબ્બં વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ચાલિતેહીતિ પરિસ્સાવિતેહિ.

૨૬૫. નાનાસમ્ભારેહિ કતન્તિ નાનોસધેહિ.

ગુળાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

૨૭૪. સામં પક્કં સમપક્કન્તિ દુવિધં વિય દીપેતિ, તસ્મા ખીરાદીસુ ઉણ્હમત્તમેવ પાકો. તેન ઉત્તણ્ડુલાદિસમાના હોન્તિ.

૨૭૬-૮. ‘‘બુદ્ધપ્પમુખ’ન્તિ આગતટ્ઠાને ‘ભિક્ખુસઙ્ઘો’તિ અવત્વા ‘સઙ્ઘો’તિ વુચ્ચતિ ભગવન્તમ્પિ સઙ્ગહેતુ’’ન્તિ વદન્તિ. નાગોતિ હત્થી.

૨૭૯. સમ્બાધેતિ વચ્ચમગ્ગે ભિક્ખુસ્સ ભિક્ખુનિયા ચ પસ્સાવમગ્ગેપિ અનુલોમતો. દહનં પટિક્ખેપાભાવા વટ્ટતિ. સત્થવત્તિકમ્માનુલોમતો ન વટ્ટતીતિ ચે? ન, પટિક્ખિત્તપટિક્ખેપા, પટિક્ખિપિતબ્બસ્સ તપ્પરમતાદીપનતો, કિં વુત્તં હોતિ? પુબ્બે પટિક્ખિત્તમ્પિ સત્થકમ્મં સમ્પિણ્ડેત્વા પચ્છા ‘‘ન, ભિક્ખવે…પે… થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ દ્વિક્ખત્તું સત્થકમ્મસ્સ પટિક્ખેપો કતો. તેન સમ્બાધસ્સ સામન્તા દ્વઙ્ગુલં પટિક્ખિપિતબ્બં નામ. સત્થવત્તિકમ્મતો ઉદ્ધં નત્થીતિ દીપેતિ. કિઞ્ચ ભિય્યો પુબ્બે સમ્બાધેયેવ સત્થકમ્મં પટિક્ખિત્તં, પચ્છા સમ્બાધસ્સ સામન્તા દ્વઙ્ગુલમ્પિ પટિક્ખિત્તં, તસ્મા તસ્સેવ પટિક્ખેપો, નેતરસ્સાતિ સિદ્ધં. એત્થ ‘‘સત્થં નામ સત્થહારકં વાસ્સ પરિયેસેય્યા’’તિઆદીસુ વિય યેન છિન્દતિ, તં સબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘કણ્ટકેન વા’’તિઆદિ. ખારદાનં પનેત્થ ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે પસાખે લેપમુખેન અનુઞ્ઞાતન્તિ વેદિતબ્બં. એકે પન ‘‘સત્થકમ્મં વા’’તિ પાઠં વિકપ્પેત્વા વત્થિકમ્મં કરોન્તિ. ‘‘વત્થી’’તિ કિર અગ્ઘિકા વુચ્ચતિ. તાય છિન્દનં વત્થિકમ્મં નામાતિ ચ અત્થં વણ્ણયન્તિ, તે ‘‘સત્થહારકં વાસ્સ પરિયેસેય્યા’’તિ ઇમસ્સ પદભાજનીયં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપિતબ્બા. અણ્ડવુડ્ઢીતિ વાતણ્ડકો. આદાનવત્તીતિ આનહવત્તિ.

મનુસ્સમંસપટિક્ખેપકથાવણ્ણના

૨૮૦. ‘‘ન, ભિક્ખવે, મનુસ્સમંસં…પે… થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તત્તા, ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, અપ્પટિ…પે… દુક્કટસ્સા’’તિ ચ વુત્તત્તા અપ્પટિવેક્ખણદુક્કટઞ્ચ થુલ્લચ્ચયઞ્ચાતિ દ્વે આપજ્જતિ, તસ્મા કપ્પિયમંસેપિ અપ્પટિવેક્ખણપચ્ચયા દુક્કટમેવ. કેચિ ‘‘મંસભાવં જાનન્તોવ આપજ્જતિ. પૂવાદીસુ અજાનન્તસ્સ કા પચ્ચવેક્ખણા’’તિ વદન્તિ. અજાનન્તોપિ આપજ્જતિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તાતિ કેચિ.

હત્થિમંસાદિપટિક્ખેપકથાવણ્ણના

૨૮૧. ઇમેસં …પે… સબ્બં ન વટ્ટતીતિ ઇદં દસન્નમ્પિ મનુસ્સમંસાદીનં અકપ્પિયભાવમત્તપરિદીપનવચનં, નાપત્તિવિભાગદસ્સનવચનં. યં કિઞ્ચિ ઞત્વા વા અઞત્વા વા ખાદન્તસ્સ આપત્તિયેવાતિ ઇદમ્પિ અનિયમિતવચનમેવ ‘‘અયં નામ આપત્તી’’તિ અવુત્તત્તા. તદુભયમ્પિ હેટ્ઠા મનુસ્સાદીનં મંસાદીસુ થુલ્લચ્ચયદુક્કટાપત્તિયો હોન્તીતિ ગહિતનયેહિ અધિપ્પાયો જાનિતું સક્કાતિ એવં વુત્તં. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યસ્મા એતેસં મનુસ્સાદીનં મંસાદીનિ અકપ્પિયાનિ, તસ્મા મનુસ્સાનં મંસાદીસુ થુલ્લચ્ચયાપત્તિ. સેસાનં સબ્બત્થ દુક્કટાપત્તીતિ. પાઠેયેવ હિ લોહિતાદિં મંસગતિકં કત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મનુસ્સમંસં…પે… થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તં. તત્થેવ હત્થાદીનં મંસાદીસુપિ દુક્કટાપત્તિ પઞ્ઞત્તા. તેન વુત્તં સીહળટ્ઠકથાયં ‘‘મનુસ્સમંસે વા કેસે વા નખે વા અટ્ઠિમ્હિ વા લોહિતે વા થુલ્લચ્ચયમેવા’’તિ વુત્તં. ઇમિના એવ –

‘‘અટ્ઠિપિ લોહિતં ચમ્મં, લોમમેસં ન કપ્પતી’’તિ. –

ખુદ્દસિક્ખાગાથાપદસ્સ અત્થો ચ અધિપ્પાયો ચ સુવિઞ્ઞેય્યોતિ. પટિગ્ગહણેતિ એત્થ અનાદરિયદુક્કટં વુત્તં. ‘‘ઉદકમનુસ્સાદિમંસમ્પિ ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. નાગરાજેન વુત્તાદીનવે સતિપિ ઉજ્ઝાયનાધિકારમેવ ગહેત્વા ‘‘પટિકૂલતાયા’’તિ વુત્તં.

યાગુમધુગોળકાદિકથાવણ્ણના

૨૮૩. યથાધમ્મો કારેતબ્બોતિ ઇદં સઙ્ગીતિકારકવચનં. ન હિ ભગવા તમેવ સિક્ખાપદં દ્વિક્ખત્તું પઞ્ઞપેસિ, એવં એવરૂપેસૂતિ એકે. પઠમપઞ્ઞત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં, તથાપિ ન ચ તે ભિક્ખૂ સાપત્તિકા જાતા. કથં? પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયા. ‘‘અપિચ મયં કાલસ્સેવ પિણ્ડાય ચરિત્વા ભુઞ્જિમ્હા’’તિ વુત્તં. માતિકાવિભઙ્ગે (પાચિ. ૨૨૭) ચ ‘‘પરમ્પરભોજનં નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતો, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનં ભુઞ્જતિ, એતં પરમ્પરભોજનં નામા’’તિ વુત્તં, તસ્મા અઞ્ઞં ભોજનં નામ નિમન્તનતો લદ્ધં યં કિઞ્ચીતિ સિદ્ધં. યસ્મા ન ભોજ્જયાગુનિમન્તનતો લદ્ધભોજનં, તસ્મા ‘‘એત્થ અનાપત્તી’’તિ તે ભિક્ખૂ પરિભુઞ્જિંસૂતિ. એત્થ ‘‘યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા પન અઞ્ઞનિમન્તનતો લદ્ધભોજનમેવ ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ, નેતરન્તિ અનુઞ્ઞાતં. તતો પટ્ઠાય તસ્સ અનાપત્તિવારે ‘‘નિચ્ચભત્તે સલાકભત્તે પક્ખિકે ઉપોસથિકે પાટિપદિકે’’તિ વુત્તં. પુબ્બે વેસાલિયા પઞ્ઞત્તકાલે નત્થિ, યદિ અત્થિ, અટ્ઠુપ્પત્તિમાતિકાવિભઙ્ગવિરોધો, તસ્મા ‘‘અપિચ મયં કાલસ્સેવ પિણ્ડાય ચરિત્વા ભુઞ્જિમ્હા’’તિ અટ્ઠુપ્પત્તિયં વુત્તત્તા, પદભાજનેપિ ‘‘અઞ્ઞં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનં ભુઞ્જતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા ચ પઠમં વા પચ્છા વા નિમન્તિતં ભોજનં ઠપેત્વા અનિમન્તિતમેવ ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ, નેતરન્તિ કિઞ્ચાપિ આપન્નં, ‘‘ન, ભિક્ખવે, અઞ્ઞત્ર નિમન્તિતેન અઞ્ઞસ્સ ભોજ્જયાગુ પરિભુઞ્જિતબ્બા’’તિ વુત્તત્તા પન પઠમનિમન્તિતભોજનતો અઞ્ઞં પચ્છા લદ્ધં નિમન્તિતભોજનં, નિચ્ચભત્તાદીનિ ચ ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તીતિ આપજ્જમાનં વિય જાતન્તિ અનુપઞ્ઞત્તિપ્પસઙ્ગનિવારણં, અનિમન્તનભોજને આપત્તિપ્પસઙ્ગનિવારણઞ્ચ કરોન્તો, પઠમપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદમેવ ઇમિના અત્થેન પરિણામેન્તો ચ ‘‘યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ ભગવા આહ, તસ્મા તતો પટ્ઠાય પચ્છા નિમન્તનભોજનં ભુઞ્જન્તસ્સેવ આપત્તિ. તેસુ ન નિચ્ચભત્તાદીનીતિ આપન્નં. તેનેવાયસ્મા ઉપાલિત્થેરો તસ્સ અનાપત્તિવારે ‘‘નિચ્ચભત્તે’’તિઆદીનિ પઞ્ચ પદાનિ પક્ખિપિત્વા સઙ્ગાયિ. અધિપ્પાયઞ્ઞૂ હિ તે મહાનાગા, તસ્મા પઠમમેવ યં ભગવતા વુત્તં ‘‘પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થ અનાપત્તી’’તિ વચનં, પચ્છાપિ તં અનુરક્ખન્તેન અભોજનં મધુગોળકં અપરામસિત્વા ભોજ્જયાગુ એવ વુત્તાતિ એવં આચરિયો.

એત્થાહ – યથા પચ્છાલદ્ધલેસેન થેરેન નિચ્ચભત્તાદિપક્ખેપો કતો, એવં કથિનક્ખન્ધકે પરમ્પરભોજનં પક્ખિપિત્વા ‘‘અત્થતકથિનાનં વો, ભિક્ખવે, છ કપ્પિસ્સન્તી’’તિ કિમત્થં ન વુચ્ચન્તિ? વુચ્ચતે – યથાવુત્તલેસનિદસ્સનત્થં. અઞ્ઞથા ઇદં સિક્ખાપદં વેસાલિયં, અન્ધકવિન્દે ચાતિ ઉભયત્થ ઉપડ્ઢુપડ્ઢેન પઞ્ઞત્તં સિયા. નો ચે, સાપત્તિકા ભિક્ખૂ સિયું, ન ચ તે સાપત્તિકા અપ્પટિક્ખિત્તેપિ તેસં કુક્કુચ્ચદસ્સનતો. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખૂનં દેહીતિ. ભિક્ખૂ કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હન્તી’’તિ હિ વુત્તં. તેસઞ્હિ ‘‘પરિભુઞ્જથા’’તિ ભગવતો આણત્તિયા પરિભુત્તાનમ્પિ ‘‘ઓદિસ્સકં નુ ખો ઇદં અમ્હાક’’ન્તિ વિમતિપ્પત્તાનં વિમતિવિનોદનત્થં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચા’’તિ વુત્તં. એવમિધાપેતે પઞ્ઞત્તં પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદં ઓમદ્દિત્વા પરમ્પરભોજનં કથં ભુઞ્જિસ્સન્તીતિ. એત્થાહુ કેચિ આચરિયા પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદેનેવ ‘‘અઞ્ઞસ્સ ભોજનં ન કપ્પતી’’તિ જાનન્તાપિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યાગુઞ્ચા’’તિ વિસું અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘પટગ્ગિદાનમહાવિકટાદિ વિય કપ્પતી’’તિ સઞ્ઞાય ભુઞ્જિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘અપિચ મયં કાલસ્સેવ ભોજ્જયાગુયા ધાતા’’તિઆદિ, તં અયુત્તં તત્થ અટ્ઠુપ્પત્તિમાતિકાવિભઙ્ગવિરોધેન અનાપત્તિવારે નિચ્ચભત્તાદીનં અસમ્ભવપ્પસઙ્ગતો, ભિક્ખૂનં સાપત્તિકભાવાનતિક્કમનતો, મિચ્છાગાહહેતુપ્પસઙ્ગેન ભગવતા અનુઞ્ઞાતપ્પસઙ્ગતો ચ. તે હિ ભિક્ખૂ યસ્મા ભગવા કત્થચિ વિનયવસેન કપ્પિયમ્પિ ‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૯૪; સુ. નિ. ૮૧; મિ. પ. ૪.૫.૯) પટિક્ખિપતિ, તસ્મા ભગવતો અધિપ્પાયં પતિ ‘‘કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હન્તી’’તિ વુત્તં, સિક્ખાપદં પતિ ભગવાપિ અત્તનો અધિપ્પાયપ્પકાસનત્થમેવ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યાગુઞ્ચા’’તિ આહ. દુરવગ્ગાહો હિ ભગવતો અધિપ્પાયો. તથા હિ ભારદ્વાજસ્સ પાયાસં અભોજનેય્યન્તિ અકતવિઞ્ઞત્તિપ્પસઙ્ગતો પટિક્ખિપિ. આનન્દત્થેરેન વિઞ્ઞાપેત્વા સજ્જિતં તેકટુલયાગું પન ‘‘યદપિ, આનન્દ, વિઞ્ઞત્તં, તદપિ અકપ્પિય’’ન્તિ અવત્વા ‘‘યદપિ, આનન્દ, અન્તોવુત્થ’’ન્તિઆદિમેવાહ. તેન નો ચે તં અન્તોવુત્થં કપ્પતીતિ અધિપ્પાયદસ્સનેન પણીતભોજનસૂપોદનવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદાનિ ઉપત્થમ્ભેતિ ભગવતોપિ કપ્પતિ, પગેવ અમ્હાકન્તિ.

૨૮૪. ગિલાનસ્સેવ ભગવતા ગુળો અનુઞ્ઞાતોતિ ‘‘યાનિ ખો પન તાનિ ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં પટિસાયનીયાની’’તિ (પારા. ૬૨૨) વચનવસેન વુત્તં, તેનેવ તે ઇધ પટિગ્ગહણે કુક્કુચ્ચાયિંસુ. ઇધ પન ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનસ્સ ગુળોદક’’ન્તિ વત્તબ્બે ગુળાધિકારત્તા પુબ્બે અનુઞ્ઞાતઞ્ચ વત્વા અગિલાનસ્સ ગુળોદકં અનુઞ્ઞાતં, તેન ગિલાનેન સતિ પચ્ચયે ગુળો પરિભુઞ્જિતબ્બો, ગુળોદકં અસતિ પચ્ચયેપિ વટ્ટતીતિ ઇમં વિસેસં દીપેતિ. તત્થ ‘‘ગુળોદકં કાલિકેસુ સત્તાહકાલિકં, ભગવતા ઓદિસ્સાનુઞ્ઞાતત્તા સત્તાહાતિક્કમેન દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, ઉદકસમ્ભિન્નત્તા સત્તાહકાલિકભાવં જહતિ. ‘‘યથા અમ્બાદિ ઉદકસમ્ભિન્નં યામકાલિકં જાતં, તથા સત્તાહકાલિકં જહિત્વા તદનન્તરે યાવજીવિકે ઠિત’’ન્તિ વદન્તિ, તં યુત્તં, તઞ્ચ ભગવતા ઓદિસ્સાનુઞ્ઞાતત્તા પચ્ચવેક્ખણાભાવે દોસો નત્થિ. ‘‘ગુળોદક’ન્તિ વુત્તત્તા ઉદકગતિક’’ન્તિ વદન્તિ. યદિ ઉદકમિસ્સં ઉદકગતિકં હોતિ, મધુપિ સિયા તં તથા અનુઞ્ઞાતત્તા. મા હોતુ, અપ્પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં સિયા ઉદકગતિકત્તા, તઞ્ચ ન હોતિ, ‘‘સબ્બત્થાપિ ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બ’’ન્તિ અઞ્ઞતરસ્મિં ગણ્ઠિપદે વુત્તં.

૨૮૫. સુઞ્ઞાગારન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનં.

કપ્પિયભૂમિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

૨૯૫. ઓરવસદ્દન્તિ મહાસદ્દં. બહૂહિ સમ્પરિવારેત્વાતિ એત્થ એકેનાપિ વટ્ટતિ. ‘‘બહૂસુ એકસ્સપિ વચનેન સહ સિયાતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘આમસિત્વા’’તિ વુત્તત્તા અનામસિતે ન વટ્ટતિ. ‘‘દોસો નત્થી’’તિ વચનેન સેસાપિ અનુઞ્ઞાતા. ‘‘ભિત્તિઞ્ચે ઉપસન્તે પચ્છા તં પૂરેન્તિ, તત્થ કાતું ન વટ્ટતિ, પકતિભૂમિયંયેવ કાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. તં ઉપરિ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઇટ્ઠકાદીહિ કતાચયસ્સા’’તિઆદિના વિરુજ્ઝતિ વિય. મત્તિકાપિણ્ડં વાતિ એત્થ ‘‘અસતિયા અનધિટ્ઠિતાય સરિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ચે ઉપરિ અધિટ્ઠિતા, હેટ્ઠા ઠિતં ભણ્ડં અકપ્પિયં, ઉપરિટ્ઠિતમેવ કપ્પિયં, અયમેત્થ વિસેસો’’તિ વુત્તં. એત્થ કપ્પિયકુટિ લદ્ધું વટ્ટતીતિ એવંવિધે પુન કાતબ્બાતિ અત્થો. કપ્પિયકુટિં કાતું દેમાતિ એત્થ કપ્પિયકુટિકિચ્ચં કાતુન્તિ અધિપ્પાયો. ભોજનસાલા પન સેનાસનમેવ, તસ્મા તત્થ કાતબ્બન્તિ અપરે. ‘‘અકતેપિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

‘‘મુખસન્નિધિ નામ ભોજનકાલે સન્નિધી’’તિ લિખિતં. મુખસન્નિધીતિ તસ્સ નામં. ‘‘યદિ સન્નિધિ હોતિ, પાચિત્તિયં ભવેય્ય, મુખસન્નિધિ પન દુક્કટં, તસ્મા સન્નિધિ અનધિપ્પેતા’’તિ વુત્તં. ‘‘તસ્સ સન્તકં કત્વા’’તિ વુત્તત્તા અનપેક્ખવિસ્સજ્જનં નાધિપ્પેતં. ચીવરવિકપ્પને વિય કપ્પિયમત્તં ઞાતબ્બન્તિ કેચિ.

કેણિયજટિલવત્થુકથાવણ્ણના

૩૦૦. ‘‘અત્તના પટિગ્ગહિતં પુરેભત્તમેવ પરિચ્ચજિત્વા સામણેરાદીહિ પાનકં કત્વા દિન્ને પુરેભત્તમેવ વટ્ટતિ, ન પચ્છાભત્તં સવત્થુકપટિગ્ગહિતત્તા’’તિ વદન્તિ, તત્થ પુન પટિગ્ગહણે નિદ્દોસત્તા, પુરેભત્તમેવ પટિગ્ગહણસ્સ નિસ્સટ્ઠત્તા, અત્તના ચ અગ્ગહિતત્તા દોસો ન દિસ્સતિ, ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. સાલૂકા નામ કન્દા, ‘‘ઇતો કિઞ્ચિતક’’ન્તિ વોહરન્તિ. ‘‘ફારુસકન્તિ ગોળવિસયે એકો રુક્ખો’’તિ ચ લિખિતં. ‘‘પક્કડાકરસ’’ન્તિ વિસેસિતત્તા ‘‘અપક્કં વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. કુરુન્દિવચનેનપિ સિદ્ધમેવ. તણ્ડુલધોવનોદકમ્પિ ધઞ્ઞરસો એવ. ‘‘નિક્કસટો ઉચ્છુરસો સત્તાહકાલિકો’’તિ લિખિતં. સાવિત્તીતિ ગાયત્તિ. છન્દસોતિ વેદસ્સ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, પબ્બજિતેન અકપ્પિયે સમાદપેતબ્બ’ન્તિ વુત્તત્તા અનુપસમ્પન્નસ્સાપિ ન કેવલં દસસુ એવ સિક્ખાપદેસુ, અથ ખો યં ભિક્ખુસ્સ ન કપ્પતિ, તસ્મિમ્પીતિ અધિપ્પાયો’’તિ વુત્તં.

૩૦૫. દ્વે પટા દેસનામેનેવાતિ ચીનપટ્ટસોમારપટ્ટાનિ. તીણીતિ પત્તુણ્ણેન સહ તીણિ. ઇદ્ધિમયિકં એહિભિક્ખૂનં નિબ્બત્તં. દેવદત્તિયં અનુરુદ્ધત્થેરેન લદ્ધં. ‘‘યામાતિક્કમે સન્નિધિવસેન સત્તાહાતિક્કમે ભેસજ્જસિક્ખાપદવસેના’’તિ લિખિતં.

ભેસજ્જક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.