ભિક્ખુનીવિભઙ્ગવણ્ણના

૧. પારાજિકકણ્ડવણ્ણના

ગન્થારમ્ભવણ્ણના

વિભઙ્ગે વિય ભિક્ખૂનં, વિત્થારમભિસઙ્ખતં;

અકત્વા ભિક્ખુનીનમ્પિ, વક્ખે ગણ્ઠિપદક્કમં.

યો ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગો અસ્સ, તસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો પત્તોતિ અત્થો.

ગન્થારમ્ભવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૫૬-૭. તત્થ તત્થ ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞા વીમંસા. પદપટિપાટિયા એવાતિ માતિકાપદપટિપાટિયા એવ. ‘‘વુત્તન્તિ સઙ્ગીતિકાનં ઉપસઙ્કપ્પનાનં વિભાજનં વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં.

૬૫૮. ‘‘એહિભિક્ખુનીતિ ભિક્ખુની, તીહિ સરણગમનેહિ ઉપસમ્પન્નાતિ ભિક્ખુની’’તિ ઇદં પન દેસનાવિલાસવસેન વુત્તન્તિ એકે. અઞ્ઞબુદ્ધકાલે અત્થીતિ એકે, તં ન યુત્તં વિય દિસ્સતિ અમ્હાકમ્પિ બુદ્ધકાલે સમ્ભવપ્પસઙ્ગતો, એહિભિક્ખુનિયા પટિસેધછાયાદિસ્સનતો ચ. યથાહ ધમ્મપદે વિસાખાવત્થુસ્મિં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧. વિસાખાવત્થુ) ‘‘તસ્સ ચીવરદાનસ્સ નિસ્સન્દેન ઇમં મહાલતાપસાધનં લભિ. ઇત્થીનઞ્હિ ચીવરદાનં મહાલતાપસાધનભણ્ડેન મત્થકં પપ્પોતિ, પુરિસાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરેના’’તિ. તીહિ સરણગમનેહિ ઉપસમ્પન્નાય પન ભિક્ખુનિયા સમ્ભવો અઞ્ઞબુદ્ધકાલે કદાચિ સિયા, નત્થેવ અમ્હાકં બુદ્ધકાલે. દેસનાવિલાસેન પન ભિક્ખુદેસનાક્કમેનેવ ભિક્ખુનિનિદ્દેસો વુત્તો, તેનેવ ભિક્ખુસઙ્ઘવસેન એકતોઉપસમ્પન્ના ભિક્ખુનિયો વિજ્જમાનાપિ તત્થ ન વુત્તા. તાસં અત્થિતા ઇમાય પરિવારકથાય વેદિતબ્બા –

‘‘ઉભો એકતો ઉપસમ્પન્ના,

ઉભિન્નં હત્થતો ચીવરં પટિગ્ગણ્હેય્ય;

સિયા આપત્તિયો નાના,

પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૭૯);

અથ વા પુથુજ્જનકાલે એહિભિક્ખુસરણગમનેન ઉપસમ્પન્નોવ ઇત્થિલિઙ્ગપાતુભાવેન ભિક્ખુનિભાવે ઠિતા પુરિસૂપસમ્પન્નં ઉપાદાય ‘‘એહિભિક્ખુની’’તિ, ‘‘તીહિ સરણગમનેહિ ઉપસમ્પન્ના ભિક્ખુની’’તિ ચ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. નો ચે, તં વચનં વિરુજ્ઝેય્યાતિ એકે, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. ‘‘વિઞ્ઞૂ પટિબલો’’તિ દ્વિન્નં અવસ્સવભાવસ્સ ઇજ્ઝનતો વુત્તં. એત્થ યસ્મા યં કિઞ્ચિ આમિસં પટિગ્ગણ્હન્તીનં અગ્ગહત્થા પુરિસાનં હત્થેહિ કદાચિ મિસ્સીભાવં ગચ્છન્તિ, વન્દન્તાનં વા પુરિસાનં સિરાનિ અગ્ગપાદેહિ મિસ્સિતાનિ કદાચિ હોન્તિ, કેસચ્છેદનકાલે વા સિરં પુરિસાનં હત્થેહિ મિસ્સિતં હોતિ, ચિત્તં નામેતં અતિરદ્ધગવેસિ, દુરક્ખિયં વા, તસ્મા ‘‘મા અતિલહું પારાજિકાપત્તિ ભિક્ખુનીનં હોતૂ’’તિ બુદ્ધા ભગવન્તો કારુઞ્ઞેન પારાજિકક્ખેત્તપરિચ્છેદં, થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તપરિચ્છેદઞ્ચ વિસું વિસું દેસેસુન્તિ વેદિતબ્બં.

૬૫૯. તબ્બહુલનયેન સા વુત્તાતિ એત્થ અયમનુગણ્ઠિપદક્કમો – યેભુય્યેન કિરિયસમુટ્ઠાનત્તા ‘‘કિરિયસમુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યા’’તિ અવત્વા પન ‘‘સાદિયેય્યા’’તિ વુત્તત્તા અકિરિયતોપિ સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. યથા ચેત્થ, એવં હેટ્ઠા ‘‘મનુસ્સિત્થિયા તયો મગ્ગે મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિઆદિના નયેન કિરિયસમુટ્ઠાનતં વત્વા તદનન્તરં ‘‘ભિક્ખુપચ્ચત્થિકા…પે… સો ચે પવેસનં સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિઆદિના (પારા. ૫૬) નયેન અકિરિયસમુટ્ઠાનતાયપિ વુત્તત્તા પઠમપારાજિકસ્સાપિ તબ્બહુલનયેનેવ કિરિયસમુટ્ઠાનતા વેદિતબ્બા. ન હિ પવેસનસાદિયનાદિમ્હિ કિરિયસમુટ્ઠાનતા દિસ્સતિ. અઙ્ગજાતચલનઞ્ચેત્થ ન સારતો દટ્ઠબ્બં ‘‘સો ચે પવેસનં ન સાદિયતિ, પવિટ્ઠં ન સાદિયતિ, ઠિતં ન સાદિયતિ, ઉદ્ધરણં સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૫૮) એત્થ ઠિત ન સાદિયને પકતિયાપિ પરિપુણ્ણચલનત્તા. સાદિયનપચ્ચયા હિ સેવનચલનઞ્ચેત્થ ન દિસ્સતેવાતિ તબ્બહુલનયેનેવ કિરિયસમુટ્ઠાનતા ગહેતબ્બા. તત્થ તત્થ અટ્ઠકથાસુ કસ્મા તબ્બહુલનયો અવુત્તોતિ ચે? ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ (પારા. ૩૯, ૪૨) માતિકાયં કિરિયસમુટ્ઠાનસ્સ સરૂપેન વુત્તત્તા તદનુરૂપવસેન વિભઙ્ગનયમનોલોકેત્વા ‘‘કિરિયસમુટ્ઠાન’’મિચ્ચેવ વુત્તં. યથા ચેતેસુ તબ્બહુલનયેન કિરિયસમુટ્ઠાનતા વુત્તા, તથા સુરાદીનં અકુસલેનેવ પાતબ્બતા, ન ઇતરથા ‘‘યં અકુસલેનેવ આપજ્જતિ, અયં લોકવજ્જા, સેસા પણ્ણત્તિવજ્જા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) વુત્તે લોકવજ્જપણ્ણત્તિવજ્જાનં નિયમનલક્ખણસિદ્ધિ હોતિ, તથા તં અવત્વા ‘‘યસ્સા સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, અયં લોકવજ્જા. સેસા પણ્ણત્તિવજ્જા’’તિ વુત્તે લોકવજ્જવચનં નિરત્થકં સિયા વત્થુઅજાનનપક્ખેપિ અકુસલેનેવ પાતબ્બત્તા. યસ્મા તત્થ સુરાપાનવીતિક્કમસ્સ અકુસલચિત્તુપ્પાદો નત્થિ, તસ્મા ખન્ધકટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૦૮) ‘‘મજ્જપાને પન ભિક્ખુનો અજાનિત્વાપિ બીજતો પટ્ઠાય મજ્જં પિવન્તસ્સ પાચિત્તિયં, સામણેરો જાનિત્વા પિવન્તો સીલભેદં આપજ્જતિ, ન અજાનિત્વા’’તિ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘વત્થુઅજાનનપક્ખે પાણાતિપાતાદીનં સિદ્ધિકરઅકુસલચિત્તુપ્પાદસદિસે ચિત્તુપ્પાદે સતિપિ સામણેરો સીલભેદં નાપજ્જતી’’તિ. અભિનિવેસવચનં પાણાતિપાતાદીહિ સમાનજાતિકત્તા સામણેરાનં સુરાપાનસ્સ. ‘‘સુરાદયો પનિમે’’તિ વત્થું જાનિત્વા પાતબ્બતાદિવસેન વીતિક્કમન્તસ્સ અકુસલસ્સ અસમ્ભવો નત્થિ. તેન વુત્તં ‘‘યસ્સ સચિત્તકપક્ખે’’તિઆદિ.

કિઞ્ચેત્થ યુત્તિવચનેન અરહન્તાનં અપ્પવિસનતો સચિત્તકાચિત્તકપક્ખેસુ અકુસલનિયમોતિ ચે? ન, ધમ્મતાવસેન સેક્ખાનમ્પિ અપ્પવિસનતો. અચિત્તકપક્ખે અકુસલનિયમાભાવદસ્સનત્થં સુપન્તસ્સ મુખે પક્ખિત્તજલબિન્દુમિવ સુરાબિન્દુઆદયો ઉદાહરિતબ્બાતિ. તબ્બહુલનયેન હિ અત્થે ગહિતે પુબ્બેનાપરં અટ્ઠકથાય સમેતિ. ‘‘સદ્ધિં પાળિયા અવિસેસત્થો પરતો આવિ ભવિસ્સતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં. ઇદમેત્થ વિચારેતબ્બં. યદિ વત્થુજાનનપક્ખે વિના અકુસલેન મજ્જપાનં સિયા, કસ્મા નાળિમજ્ઝં નાતિક્કમતિ અરિયાનં પાનકાદિસઞ્ઞીનન્તિ? સીલભેદવત્થુવીતિક્કમો વિનાપિ ચિત્તેન અરિયાનં ધમ્મતાવસેનેવ ન સમ્ભવતીતિ ચે, ન, ચક્ખુપાલત્થેરવત્થુ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૧) આદિવિરોધતોતિ. અપિચ ભિક્ખુનોપિ સામણેરસ્સ વિય સુરાપાનં સચિત્તકમેવ કસ્મા ન જાતન્તિ? અપ્પતિરૂપત્તાતિ ચે, સામણેરાનમ્પિ અપ્પતિરૂપમેવ. સહધમ્મિકા એવ હિ તે. મહાસાવજ્જત્તાતિ ચે? સામણેરાનમ્પિ તાદિસમેવ. સામણેરાનં સચિત્તકમેવ પારાજિકં, ઇતરં દણ્ડકમ્મવત્થૂતિ ચે? ભિક્ખૂનમ્પિ મજ્જપાને નત્થિ. એત્થ તિકપાચિત્તિયેન ન ભવિતબ્બં. મજ્જે અમજ્જસઞ્ઞિસ્સ દુક્કટાપત્તિ પઞ્ઞાપેતબ્બા સિયા. ભિક્ખુસ્સ પાચિત્તિયવત્થુ સામણેરાનં પારાજિકં હોતિ તિરચ્છાનગતસામણેરાનં વિયાતિ ચે? અચિત્તકમ્પિ મજ્જપાનાદીનં સામણેરાનં પારાજિકં પઞ્ઞાપેતબ્બં સિયા. નાચિત્તકં પારાજિકં સમ્ભવતીતિ ચે? ન, પણ્ણત્તિવજ્જમ્પિ પારાજિકં સમ્ભવતીતિ. નિકાયન્તરપક્ખે અયમેવ દોસો. અમ્હાકઞ્હિ લોકવજ્જમેવ મજ્જપાનન્તિ. કસ્મા પનેત્થ સુરાપાનમેવ ધમ્મતાવસેન અરિયા ન કરોન્તીતિ? ન કેવલં સુરાપાનમેવ ધમ્મતાવસેન અરિયા ન કરોન્તિ, પાણેસુપિ કોધવસેન પાણસઞ્ઞિતાય સીસચ્છેદનાદીનિ ન કરોન્તિ, સદારસઞ્ઞાય પરદારં ન વીતિક્કમન્તિ, અનત્થભઞ્જકસઞ્ઞાય અત્થભઞ્જકમુસા ન વદન્તિ, સમ્માદિટ્ઠિસઞ્ઞાય મિચ્છાદિટ્ઠિં ન પટિપજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બા. આચરિયાપિ સુરાપાને અકુસલનિયમાભાવમેવ વદન્તિ, તસ્મા એવ માતિકાટ્ઠકથાય ગણ્ઠિપદે લોકવજ્જપણ્ણત્તિવજ્જાધિકારે ‘‘સચિત્તકપક્ખેઅકુસલન્તિ સુરાપાનાદિસઙ્ગહત્થં, ઇતરથા યસ્સ અકુસલમેવાતિ વદેય્યા’’તિ લિખિતં. કિરિયસમુટ્ઠાનતા પનસ્સ તબ્બહુલનયમેવ, ન પઠમપારાજિકે. કથં? કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં. એત્થ ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ કાયસંસગ્ગભાવે સતિ ભિક્ખુની કાયઙ્ગમચોપયમાનાપિ ચિત્તેનેવ અધિવાસેન્તી આપજ્જતિ, ન એવં ભિક્ખુ. ભિક્ખુ પન ચોપયમાનોવ આપજ્જતિ, એવમેવ પઠમપારાજિકેપિ ચોપને સતિ એવ આપજ્જતિ, નાસતિ. પવેસનં સાદિયતીતિ એત્થ પવેસનસાદિયનં નામ સેવનચિત્તસ્સુપ્પાદનન્તિ, એવં સન્તેપિ ‘‘વીમંસિત્વા ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

પઠમપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘કિસ્સ પન ત્વં અય્યે જાનં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્ન’’ન્તિ વચનતો, ‘‘અટ્ઠન્નં પારાજિકાનં અઞ્ઞતરં પારાજિકં અજ્ઝાપન્ન’’ન્તિ (પાચિ. ૬૬૬) વચનતો, અન્તે ‘‘ઉદ્દિટ્ઠા ખો અય્યાયો અટ્ઠ પારાજિકા ધમ્મા’’તિઆદિવચનતો (પાચિ. ૬૭૭), પરિવારે ‘‘સાધારણપઞ્ઞત્તિ ઉભતોપઞ્ઞત્તી’’તિ (પરિ. ૨૦૧) વચનતો ચ ભિક્ખુનિવિભઙ્ગં પત્વા ભગવા સાધારણાનિ સિક્ખાપદાનિ ભિક્ખૂનં ઉપ્પન્નવત્થુસ્મિંયેવ ‘‘યા પન ભિક્ખુની છન્દસો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય અન્તમસો તિરચ્છાનગતેનપિ પારાજિકા હોતિ અસંવાસા’’તિઆદિના નયેન સવિસેસમ્પિ અવિસેસમ્પિ માતિકં નિક્ખિપિત્વા અનુક્કમેન પદભાજનં, આપત્તિભેદં, તિકચ્છેદં, અનાપત્તિવારઞ્ચ અનવસેસં વત્વા વિત્થારેસિ. સઙ્ગીતિકારકેહિ પન અસાધારણપઞ્ઞત્તિયોયેવ ઇધ વિત્થારિતાતિ વેદિતબ્બા.

૬૬૬. તત્થ ‘‘અટ્ઠન્નં પારાજિકાન’’ન્તિ ઇદં કેવલં સઙ્ગીતિકારકાનંયેવ નયતો નિક્ખિત્તવચનં ઇતો પુબ્બે છટ્ઠસત્તમટ્ઠમાનં પારાજિકાનં અપઞ્ઞત્તત્તા. ભગવતા પન ઇદં પઞ્ઞાપિતમાદિસિક્ખાપદમ્પિ ઉપાદાય ‘‘છન્નં પારાજિકાન’’ન્તિ વુત્તં સિયા. ઇતો ઉદ્ધં પઞ્ઞત્તાનિપિ ઉપાદાય ‘‘અટ્ઠન્નં પારાજિકાન’’ન્તિ વચનં અપરભાગે ઉપ્પન્નન્તિ એકચ્ચે આચરિયા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇદઞ્ચ પારાજિકં પચ્છા પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ‘અટ્ઠન્ન’ન્તિ વિભઙ્ગે વુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા અટ્ઠકથાચરિયાનં મતેન સિદ્ધમેતં યથાપઞ્ઞત્તાનુક્કમવસેનેવ સઙ્ગીતાનીતિ. ‘‘અઞ્ઞાસિ’’ન્તિ પાઠો. અઞ્ઞાસીતિ ન ગહેતબ્બો. ‘‘દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવા’’તિ વચનતો વજ્જપટિચ્છાદિકં યા પટિચ્છાદેતિ, સાપિ વજ્જપટિચ્છાદિકઆયેવાતિ સિદ્ધં. કિઞ્ચાપિ વજ્જપટિચ્છાદનં પેમવસેન હોતિ, તથાપિ સિક્ખાપદવીતિક્કમચિત્તં દોમનસ્સિકમેવ હોતીતિ કત્વા ‘‘દુક્ખવેદન’’ન્તિ વુત્તં.

દુતિયપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૬૯. ઇમં અધિપ્પાયમત્તન્તિ ‘‘ચોદેત્વા સારેત્વા’’તિ એતં. એત્થાયં વિચારણા – યો ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તકભિક્ખુના સમાનદિટ્ઠિકો લદ્ધિનાનાસંવાસકો હોતિ, સો અવન્દનીયો, કમ્માકમ્મે ઉક્ખિત્તકો વિય ન ગણપૂરણો, સહસેય્યમ્પિ ન લભતિ, ન તથા ભિક્ખુની. સા હિ યાવ ન સમનુભટ્ઠા, તાવ ગણપૂરકા ચ હોતિ, સંવાસઞ્ચ લભતિ. લદ્ધિનાનાસંવાસિકાનુવત્તિકાપિ ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકાવ હોતિ. ઉક્ખિત્તો ચે કાલઙ્કતો, તદનુવત્તકો ભિક્ખુ લદ્ધિનાનાસંવાસકો હોતિયેવ. તથા વિબ્ભન્તેપિ તસ્મિં તિત્થિયપક્કન્તકેપિ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય સામણેરભૂમિયં ઠિતેપીતિ એકે. તેસં મતેન ઉક્ખિત્તકે તથાભૂતેપિ ભિક્ખુની તદનુવત્તિકા સમનુભાસિતબ્બાવાતિ આપજ્જતિ. સમનુભાસનકમ્મં સઙ્ઘાયત્તં, સઙ્ઘેન સઞ્ચિચ્ચ પુરિમકાપત્તિં અપનેતું ન યુત્તં વિય ખાયતિ. ઉક્ખેપનીયકમ્મઞ્ચ આપત્તિઅદસ્સનમત્તે, અપ્પટિકમ્મમત્તે, કુદિટ્ઠિઅપ્પટિનિસ્સજ્જનમત્તે ચ કરિયતિ, તસ્સ અનુવત્તનમત્તેન સમનુભાસિત્વા સાસનતો ચાવેતબ્બાનીતિ ન યુત્તન્તિ ચે? ન વત્તબ્બમેવ, ઇદં અપારાજિકવત્થૂસુપિ તપ્પસઙ્ગતો, અનઞ્ઞવિસયત્તા ચ વિનયસ્સ.

તતિયપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૭૫. ‘‘લોકસ્સાદસઙ્ખાતસ્સ મિત્તસન્થવસ્સ વસેન તં દસ્સેતું કાયસંસગ્ગરાગેનાતિ વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં. તિસ્સિત્થિયોતિ તીસુ ઇત્થીસુ, તિસ્સો વા ઇત્થિયો. તં ન સેવેતિ તાસુ ન સેવતિ. અનરિયાતિ ઉભતોબ્યઞ્જના. બ્યઞ્જનસ્મિન્તિ અત્તનો બ્યઞ્જને. ન સેવેતિ ન સેવતિ. ન ચાચરેતિ નાચરતિ. વણ્ણાવણ્ણોતિ દ્વીહિપિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ. ગમનુપ્પાદનન્તિ સઞ્ચરિત્તં.

૬૭૬. ‘‘નિવત્થં વા પારુતં વા’’તિ એત્થ નિવત્થસ્સ વા પારુતસ્સ વા વત્થસ્સ ગહણં સાદિયતીતિ અત્થો.

ચતુત્થપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પારાજિકકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડવણ્ણના

૧. પઠમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૮૧. આહતકોતિ આનીતો, નિયતકોતિ અધિપ્પાયો. અકપ્પિયઅડ્ડો નામ સઙ્ઘસ્સ વા આરામિકપુગ્ગલસ્સ વા વત્થુસ્સ કારણા સઙ્ઘસ્સ વારિકભાવેન સયમેવ વા અધિકરણટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘અમ્હાકં એસો દાસો, દાસી, વાપી, ખેત્તં, આરામો, આરામવત્થુ, ગાવો, ગાવી, મહિંસી, અજા, કુક્કુટા’’તિઆદિના વોહરતિ, અકપ્પિયં. ‘‘અયં અમ્હાકં આરામિકો આરામિકા, અયં વાપી ઇત્થન્નામેન સઙ્ઘસ્સ હત્થે દોહનત્થાય દિન્ના. ઇતો ખેત્તતો આરામતો ઉપ્પજ્જનકચતુપચ્ચયા ઇતો ગાવિતો મહિંસિતો અજાતો ઉપ્પજ્જનકગોરસા ઇત્થન્નામેન સઙ્ઘસ્સ દિન્ના’’તિ પુચ્છિતે વા અપુચ્છિતે વા વત્તું વટ્ટતિ. ‘‘કત’’ન્તિ અવત્વા ‘‘કરોન્તી’’તિ વચનેન કિર અનેનકતં આરબ્ભ આચિક્ખિતા નામ હોતિ. ગીવાતિ કેવલં ગીવા એવ હોતિ, ન પારાજિકં. કારાપેત્વા દાતબ્બાતિ એત્થ સચે આવુધભણ્ડં હોતિ, તસ્સ ધારા ન કારેતબ્બા, અઞ્ઞેન પન આકારેન સઞ્ઞાપેતબ્બં. ‘‘તિચિત્તં તિવેદન’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘માનુસ્સયવસેન કોધુસ્સયવસેના’’તિ તબ્બહુલનયેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

પઠમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૮૩. ભટિપુત્તકાનં કુમારભટિકાનં ગણા ભટિપુત્તગણા. કપ્પન્તિ કપ્પિયં. કપ્પગતિકન્તિ કપ્પિયસભાવં. પક્કન્તાસુપીતિ અત્તનો પરિસં ઠપેત્વા ઇતરાસુ પક્કન્તાસુ. પણ્ણત્તિં અજાનન્તા અરિયાપિ વુટ્ઠાપેન્તીતિ કત્વા વા કમ્મવાચાપરિયોસાને આપત્તિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતસમઙ્ગિતાવસેન વા ‘‘તિચિત્ત’’ન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પબ્બાજને ન દુક્કટ’’ન્તિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં.

દુતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૮૭. ભદ્દાકાપિલાની મહાકસ્સપસ્સ પુરાણદુતિયા કિર. ઞાતીનં કુલં યસ્મિં ગામકે, તદેતં ગામકં ઞાતિકુલં, કુલસન્નિહિતં ગામકં અગમાસીતિ અત્થો. ‘‘અજં ગામં નેતી’’તિઆદીસુ વિય વા દ્વિકમ્મિકં કત્વા ગામકં અગમાસિ ઞાતિકુલં અગમાસીતિપિ યુજ્જતિ.

૬૯૨. ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કામેન્તિયા’’તિ વચનેનપિ એવં વેદિતબ્બં – વિકાલગામપ્પવેસને દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનંયેવ વસેન ઉપચારો પરિચ્છિન્દિતબ્બો, ઇતરથા યથા એત્થ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં પરિક્ખેપં વિય કત્વા ‘‘અતિક્કામેન્તિયા’’તિ વુત્તં, એવં તત્થાપિ ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સા’’તિ વદેય્ય. યસ્મા પન તત્થ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો ઉત્તરિ એકો લેડ્ડુપાતો ઉપચારોતિ અધિપ્પેતો, તસ્મા તદત્થદીપનત્થં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘પરિક્ખેપારહટ્ઠાનંયેવ ‘ઉપચાર’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા પરિક્ખેપપરિક્ખેપારહટ્ઠાનાનં નિન્નાનાકારણદીપનત્થં ‘ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’તિ વુત્તં પાળિવિસેસમસલ્લક્ખેત્વાવ અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સ ઇધ ઉપચારો પરિક્ખેપો યથા ભવેય્ય, તં ઉપચારં પઠમં પાદં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સ. દુતિયં પાદં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બમેવ પાળિયા વિસેસસબ્ભાવતોતિ. ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તિયાતિપિ એકચ્ચેસુ દિસ્સતિ, તં ન ગહેતબ્બન્તિ અપરે’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘પાળિવિસેસમસલ્લક્ખેત્વા’’તિ દુવુત્તં, કસ્મા? વિકાલગામપ્પવેસનસિક્ખાપદેપિ કત્થચિ ‘‘ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સા’’તિ પાઠો દિસ્સતીતિ, સો અન્ધકટ્ઠકથાપાઠતો ગહિતોતિ આચરિયો. અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારોક્કમનમેવ પાઠો યુજ્જતિ, ન અતિક્કમનં. કસ્મા? બહૂસુ ઠાનેસુ પાળિયા અટ્ઠકથાહિ વિરુજ્ઝનતો, ઇમસ્મિં વાપિ સિક્ખાપદે વિરુજ્ઝતિ. કથં? ગણમ્હા ઓહીયમાનાય અરઞ્ઞે આપત્તિ હોતિ, ન ગામે. અથ ચ પન નિદસ્સનમ્પિ ‘‘સિક્ખાપદા બુદ્ધવરેના’’તિ (પરિ. ૪૭૯) ગાથા દસ્સિતા, તસ્મા ઉપચારોક્કમનપરિયાપન્નનદિં અતિક્કામેન્તિયા હોતિ. કિઞ્ચ ભિય્યો ‘‘ગચ્છન્તસ્સ ચતસ્સો આપત્તિયો, ઠિતસ્સ ચાપિ તત્તકાતિઆદીનં (પરિ. ૪૭૫) પરિવારગાથાનં અટ્ઠકથાહિ ઉપચારોક્કમનમેવ પાઠોતિ નિટ્ઠં ગન્તબ્બ’’ન્તિ ચ વુત્તં, સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેત્વા કથેતબ્બં.

‘‘પદસા ગમનમેવ હિ ઇધાધિપ્પેતં, તેનેવ પઠમં પાદં અતિક્કામેન્તિયાતિઆદિમાહા’’તિ એત્થ વિકાલગામપ્પવેસનસિક્ખાપદાદીસુ તદભાવા યાનેન વા ઇદ્ધિયા વા પવિસતો, અદ્ધાનં ગચ્છતો ચ આપત્તીતિ દીપેતિ. તત્થ અસારુપ્પત્તા આપત્તિમોક્ખો નત્થીતિ એકે, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. ભિક્ખુનીવિહારભૂમિ ‘‘ગામન્તર’’ન્તિ ન વુચ્ચતિ ગામન્તરપરિયાપન્નાયપિ કપ્પિયભૂમિત્તા. ‘‘પરતો ‘સચે ભિક્ખુનીસુ મહાબોધિયઙ્ગણં પવિસન્તીસુ એકા બહિ તિટ્ઠતિ, તસ્સા આપત્તી’તિઆદિવચનતો ભિક્ખુવિહારો ન કપ્પિયભૂમીતિ સિદ્ધં, તસ્મા કઞ્ચિનગરે ખન્ધધમ્મવિહારો વિય, કાવીરપટ્ટને સારીધમ્મવિહારો વિય ચ અઞ્ઞોપિ સો વિહારો, તસ્મા સીમબદ્ધસુખત્થં ગામન્તરભાવે નિરન્તરા અધિટ્ઠાનત્થં પવિસન્તિયા, નિક્ખમન્તિયાપિ ગામન્તરાપત્તિ હોતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં. ચતુગામસાધારણત્તાતિ એત્થ એવંવિધે વિહારે સીમં બન્ધન્તેહિ ચત્તારોપિ તે ગામા સોધેતબ્બાતિ વેદિતબ્બા. સંવિદહિત્વા ભિક્ખુનિયા વા માતુગામેન વા થેય્યસત્થેન વા સદ્ધિં તં વિહારં ઓક્કમન્તિયા ચતસ્સો આપત્તિયો એકતોવ હોન્તિ. ‘‘ગામન્તરે ગામન્તરે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વુત્તાતિ એકે.

દુતિયપાદુદ્ધારે સઙ્ઘાદિસેસોતિ એત્થ સચે દુતિયો પાદુદ્ધારો કપ્પિયભૂમિયં હોતિ, ન સઙ્ઘાદિસેસો, અકપ્પિયભૂમિયં એવ સઙ્ઘાદિસેસો. ‘‘ઉભયતીરેસુ વિચરન્તિ, વટ્ટતીતિ દસ્સનૂપચારસ્સેત્થ સમ્ભવા’’તિ લિખિતં, તં યુત્તં. સવનૂપચારો હેત્થ નદીપારે, ગામન્તરે વા અપ્પમાણન્તિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન ‘‘પરતીરતો નદિં ઓતરિત્વા દસ્સનૂપચારતો દારૂનિ, પણ્ણાનિવા મગ્ગિત્વા આનેતિ, અનાપત્તિ. તિચીવરાનિ પરતીરે ઓતાપેતિ, અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘ઓરિમતીરમેવ આગચ્છતિ, આપત્તી’’તિ અતિક્કમિતુકામતાય પવિટ્ઠત્તા વુત્તં. ‘‘ન્હાયનાદિકિચ્ચેન પવિટ્ઠાનં કત્થેવાલયસમ્ભવા વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ગામન્તરે પમાણન્તિ અટ્ઠકથાયં પરતીરતો નદિં ઓતરિત્વા દસ્સનૂપચારતો દારૂનિ પણ્ણાનિ સકગામતો થોકમ્પિ તરણવારેન ન વટ્ટતિ કિર નિક્ખમિત્વા પવિસિતું.

અગામકે અરઞ્ઞેતિ અગામલક્ખણે અરઞ્ઞેતિ અત્થો. ઇમિના આપત્તિખેત્તં દસ્સિતં. યસ્મા ઇદં આપત્તિખેત્તં, તસ્મા યા ભિક્ખુનુપસ્સયતો ગામસ્સ ઇન્દખીલં અતિક્કમતિ, સા અસન્તે ગામે ગણમ્હા ઓહીયનાપત્તિં આપજ્જતિ. દસ્સનસવનૂપચારાભાવેપિ પગેવ ગામે ઇન્દખીલાતિક્કમનક્ખણેયેવ આપજ્જતિ. સચે તત્થ એકા ભિક્ખુની અત્થિ, તસ્સા દસ્સનસવનૂપચારાતિક્કમનક્ખણે આપજ્જતિ, અરઞ્ઞમગ્ગગમનકાલે એવાયં વિધીતિ ન ગહેતબ્બં. ગામતો પન નિક્ખમન્તી ઇતો પટ્ઠાય આપજ્જતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અગામકં અરઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આરાધિકા ચ હોન્તિ સઙ્ગાહિકા લજ્જિનિયો, તા કોપેત્વા અઞ્ઞત્થ ન ગન્તબ્બં. ગચ્છતિ ચે, ગામન્તરનદીપારરત્તિવિપ્પવાસગણમ્હા ઓહીયનાપત્તીહિ ન મુચ્ચતી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘ગણમ્હા ઓહીયનાપત્તિ સકિંયેવાપજ્જતિ. ઇતરા ગામે ગામે પારે પારે અરુણે અરુણે ચાતિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદીનિ અસાધકાનિ યથાસમ્ભવં ગહેતબ્બત્તા. ‘‘મહાબોધિયઙ્ગણન્તિઆદિ એવં ગામસ્સ આસન્નટ્ઠાનેપિ ઇમં આપત્તિં આપજ્જતીતિ દસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં.

તતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૯૪. પટિવત્તાતિ પટિવચનં દેન્તિ. કમ્મદોસન્તિ ‘‘અનઞ્ઞાય ગણસ્સ છન્દન્તિ એવમાદી’’તિ લિખિતં. કત્તબ્બટ્ઠાનદોસન્તિ પોરાણા. કારકગણસ્સાતિ કારકસઙ્ઘસ્સ. ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા’તિ વુત્તત્તા કારકસઙ્ઘોપિ અયમેવાતિ ચે? પઠમમેવ કારકસઙ્ઘં ન આમન્તેત્વા બલક્કારેનાયં થુલ્લનન્દા તં ભિક્ખુનિં ઓસારેસી’’તિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં, તસ્મા કારકભિક્ખૂનં સમ્મુખાપિ તેસં અનુમતિં પઠમં અગ્ગહેત્વા તં કમ્મં ન પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બન્તિ સિદ્ધં હોતિ, પટિપ્પસ્સદ્ધં બલક્કારેન ન કાતબ્બમેવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ભિક્ખુનીપિ દિટ્ઠાવિકમ્મં કાતું લભતી’’તિ ચ તત્થ વુત્તં.

૬૯૮. અસન્તે કમ્મકારકસઙ્ઘે ઓસારેતિ, અનાપત્તીતિ એત્થ કિત્તાવતા અસન્તો નામ હોતીતિ? ઇદં સબ્બત્થ ન વિચારિતં. કારકાનં કાલકિરિયાયાતિ એકે. એકસ્સપિ અભાવેનાતિ એકે. એકસ્મિં રજ્જેતિ એકે. એકરટ્ઠેતિ એકે. એકગામેતિ એકે. એકસ્મિં આવાસેતિ એકે. યત્થ સક્કા અપલોકેતુન્તિ એકે. અન્તોઅદ્ધયોજનેતિ એકે. તત્થ તસ્મિં આવાસે અસન્તે કારકસઙ્ઘે ઓસારેતિ, અનાપત્તીતિ ઇદં પસંસન્તિ આચરિયા. યત્થ સક્કા અપલોકેતુન્તિ સામીચિ.

ચતુત્થસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ચમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૦૧. એતં ન વુત્તન્તિ ભિક્ખુનિયા અવસ્સુતભાવો દટ્ઠબ્બોતિ એતં નિયમનં ન વુત્તં. તં અવચનં પાળિયા સમેતિ. કતરપાળિયાતિ? ‘‘અનવસ્સુતોતિ જાનન્તી પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ ઇમાય. યદિ હિ પુગ્ગલસ્સ અવસ્સુતભાવો ન પમાણં, કિં ઇમાય પાળિયા પયોજનં, ‘‘અનાપત્તિ ઉભો અનવસ્સુતા હોન્તિ, અનવસ્સુતા પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બં સિયા. અત્તનો હિ અનવસ્સુતભાવોયેવ પમાણન્તિ. ઇમસ્સ પન અનાપત્તિવારસ્સ અયમત્થો – ઉભો ચે અનવસ્સુતા, સબ્બથાપિ અનાપત્તિ. અથ ભિક્ખુની અનવસ્સુતા સમાના અવસ્સુતમ્પિ ‘‘અનવસ્સુતો’’તિ સઞ્ઞાય તસ્સ હત્થતો પટિગ્ગણ્હાતિ, એવમ્પિ અનાપત્તીતિ. અથ સા અનવસ્સુતાપિ અઞ્ઞં અનવસ્સુતં વા અવસ્સુતં વા ‘‘અવસ્સુતો’’તિ જાનાતિ, દુક્કટમેવ. વુત્તઞ્હેતં અનન્તરસિક્ખાપદે ‘‘કિસ્સ ત્વં અય્યે ન પટિગ્ગણ્હાસીતિ. અવસ્સુતો અય્યેતિ…પે… નાહં અવસ્સુતા’’તિ.

પઞ્ચમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. છટ્ઠસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૦૫. તેનાતિ તસ્મા. યસ્મા ઉય્યોજિકા ન દેતિ ન પટિગ્ગણ્હાતિ, તસ્મા પટિગ્ગહો ન વિજ્જતીતિ અત્થો. ઇતરિસ્સા પરિભોગપચ્ચયા. ‘‘અકુસલચિત્ત’’ન્તિ બાહુલ્લેન વુત્તં. ‘‘વટ્ટતીતિ સઞ્ઞાય વદન્તિયાપિ આપત્તી’’તિ વદન્તિ.

છટ્ઠસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સત્તમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૧૨-૪. કમ્મવાચતો પુબ્બે આપન્નાપત્તિયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. ઞત્તિયા દુક્કટથુલ્લચ્ચયા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ સઙ્ઘાદિસેસે પત્તેતિ પોરાણા. તં ‘‘અજ્ઝાપજ્જન્તિયા’’તિ પાળિયા સમેતિ. ‘‘સુત્વા ન વદન્તી’’તિ એત્થ સચે જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયભયા ન વદન્તિ, અનાપત્તિ. ‘‘અધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞા આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘અનાપત્તિ અસમનુભાસન્તિયા’’તિ સઙ્ઘાદિસેસં સન્ધાય વુત્તં.

સત્તમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અટ્ઠમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૧૫. પચ્ચાકતાતિ પરાજિતા. કુલદૂસકસિક્ખાપદસ્સ, ઇમસ્સ ચ નિદાનમત્તમેવ નાનાકરણં. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘તસ્સ વચનસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાય એવ વચનીયો, ન કુલદૂસનનિવારણત્થાયા’’તિ. એવં સન્તે ઉભોપેતા આપત્તિયો અઞ્ઞમઞ્ઞં સભાગત્થા, તસ્મા ઇદં તસ્સ અનુપઞ્ઞત્તિસદિસં આપજ્જતિ, તતો ઇદં નિરત્થકમેવ આપજ્જતીતિ? ન એવં દટ્ઠબ્બં. વત્થુવિસેસતો, કમ્મવાચાવિસેસતો ચ ઉભિન્નં નાનાકરણં.

અટ્ઠમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નવમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૨૩. ‘‘કાયિકવાચસિકેન સંસગ્ગેના’’તિ પાઠસેસો.

નવમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નિસ્સગ્ગિયકણ્ડવણ્ણના

૧. પઠમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૩૩. પઠમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં ઉત્તાનમેવ.

૨. દુતિયનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૪૦. વત્થુસમ્પત્તત્તા વા ન તસ્સા અનાપન્નકામતાય વા અનાણત્તિકતાય વા અકાલચીવરમદંસુ. યથાદાને એવ ઉપનેતબ્બં, ન ભાજેતબ્બં પુગ્ગલિકત્તાતિ અધિપ્પાયો. અત્થતો હિ ઇતરમ્પિ યથાદાને એવ ઉપનેતબ્બમેવ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘અય્યાય દમ્મીતિ એવં પટિલદ્ધન્તિ નિસ્સટ્ઠપટિલદ્ધં. યથાદાનેતિ દાયકેહિ પરિચ્ચત્તવિધાનેન. ઉપનેતબ્બન્તિ અકાલચીવરભાવેન ભાજેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ઇધ ભાજાપિતાય લદ્ધચીવરમેવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, તં વિનયકમ્મં કત્વાપિ અત્તના ન લભતી’’તિ લિખિતં. યદિ નિસ્સટ્ઠપટિલદ્ધં સન્ધાય ઇદં વુત્તં સિયા, ‘‘નિસ્સજ્જિતબ્બં સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા દદેય્ય, દદેય્યું, અય્યાય દમ્મી’’તિ વુત્તત્તા તીણિપેતાનિ પદાનિ વત્તબ્બાનિ સિયું, તસ્મા ન કેવલં નિસ્સટ્ઠપટિલદ્ધમેવ યથાદાને ઉપનેતબ્બં, અઞ્ઞાહિ ભિક્ખુનીહિ લદ્ધકોટ્ઠાસમ્પિ યથાદાનેયેવ ઉપનેતબ્બં.

૭૪૧. ‘‘અકાલચીવરે કાલચીવરસઞ્ઞાય અનાપત્તી’’તિ પન ભાજનપચ્ચયા આપજ્જિતબ્બાપત્તિં નાપજ્જતીતિ એત્તકમેવ દીપેતિ, ન પટિલદ્ધં, ન યથાદાને દાતબ્બન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ. લેસેન પન ગણ્હાતિ ચે, ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બા.

દુતિયનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૪૪. સકસઞ્ઞાય ગહિતત્તા પાચિત્તિયં, દુક્કટઞ્ચ વુત્તં. ઇતરથા ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બં.

તતિયનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૫૨. લેસેન ગહેતુકામતા, અઞ્ઞસ્સ વિઞ્ઞુસ્સ વિઞ્ઞાપનં, પટિલાભોતિ તીણિ અઙ્ગાનિ, તસ્મા પઠમં વિઞ્ઞત્તં અલભિત્વા અઞ્ઞં તતો ઊનતરમ્પિ લભેય્ય, નિસ્સગ્ગિયમેવ અઙ્ગસમ્પત્તિતો. એસ નયો અઞ્ઞત્થાપિ.

ચતુત્થનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ચમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૫૩. ‘‘તેલં ગોપેત્વા સપ્પિમ્પિ મે અત્તનો કુલઘરા’’તિ કિર પાઠો.

પઞ્ચમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. છટ્ઠનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૫૮-૭૬૨. પાવારિકસ્સાતિ દુસ્સવાણિજકસ્સ. યાય ચેતાપિતં, તસ્સા નિસ્સગ્ગિયં, નિસ્સટ્ઠપટિલાભો ચ. ‘‘ઇતરાસં પન જાનિત્વા વસ્સગ્ગેન પત્તકોટ્ઠાસં સાદિયન્તીનમ્પિ ન નિસ્સગ્ગિયં, કેવલં યથાદાને એવ તાહિપિ ઉપનેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘નિસ્સટ્ઠં પટિલભિત્વાપિ યથાદાને ઉપનેતબ્બ’ન્તિ વુત્તત્તા સેસાહિ ગહિતં સુગ્ગહિત’’ન્તિ વદન્તિ. એત્થ ગિલાનાયપિ ન મોક્ખો.

છટ્ઠનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સત્તમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૬૪. સત્તમે ‘‘સયં યાચિતકેના’’તિ કિઞ્ચાપિ અવિસેસેન વુત્તં. તથાપિ અઞ્ઞદત્થિકેન અત્તુદ્દેસિકેન સઞ્ઞાચિકેનાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. અયમત્થો ‘‘ભિક્ખુનિયો તેન ચ પરિક્ખારેન સયમ્પિ યાચિત્વા ભેસજ્જં ચેતાપેત્વા પરિભુઞ્જિંસૂ’’તિ ઇમિસ્સા પાળિયા અત્થેન સંસન્દિત્વા વેદિતબ્બો. તસ્સાયમત્થો – તેન પરિક્ખારેન ભેસજ્જં ચેતાપેત્વા ચ-સદ્દેન સઞ્ઞાચિકેન ચ ભેસજ્જં ચેતાપેત્વાતિ ઇમમત્થં દીપેન્તો ‘‘સયમ્પિ યાચિત્વા ભેસજ્જં ચેતાપેત્વા’’તિ આહ. અઞ્ઞથા ‘‘તેન પરિક્ખારેન ભેસજ્જં ચેતાપેત્વા સયમ્પિ યાચિત્વા પરિભુઞ્જિંસૂ’’તિ ઇમિના અનુક્કમેન પાળિ વત્તબ્બા સિયા.

પદભાજને પન ‘‘સંયાચિકેનાતિ સયં યાચિત્વા’’તિ તસ્સેવ પદસ્સ અધિપ્પાયમત્તં વુત્તં. સા હિ પદભાજનધમ્મતા. ‘‘સઙ્ઘિકં લાભં પરિણત’’ન્તિઆદિપદાનં ભાજને પન સા પાકટા. અઞ્ઞથા સંયાચિકપદેન કો અઞ્ઞો અતિરેકત્થો સઙ્ગહિતો સિયા, સો ન દિસ્સતીતિ તદેવ પદં નિપ્પયોજનં, ઇદઞ્ચ સિક્ખાપદં પુરિમેન નિન્નાનાકરણં સિયા. અત્તનો હિ સન્તકં યથાકામં કરણીયન્તિ. એત્થ ચ સઙ્ઘસ્સ યાચનાય વસેન એકતો હુત્વા યાચનાય લદ્ધં સંયાચિકન્તિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞથા ઇતો પરેન સંયાચિક-સદ્દેન ઇદં નિબ્બિસેસં આપજ્જતીતિ ‘‘પુગ્ગલિકેન સંયાચિકેના’’તિ ઇદઞ્ચ સિક્ખાપદં વિસું ન વત્તબ્બં સિયા ઇધેવ તેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયા સઙ્ગહિતત્તા, ન ચ સઙ્ગહિતા આપત્તિદ્વયભાવતો. મિસ્સેત્વા ચેતાપિતત્તા હિ એકમેવ આપત્તીતિ ચે? ન, સંયાચિકપદસ્સ નિપ્પયોજનભાવપ્પસઙ્ગતો, એવં સઙ્ઘિકમહાજનિકપુગ્ગલિકાનિ મિસ્સિત્વા ચેતાપને એકાપત્તિભાવપ્પસઙ્ગતો ચ.

સત્તમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અટ્ઠમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૬૯. ગણસ્સાતિ આભિધમ્મિકાદિગણસ્સ, ઊનચતુવગ્ગસ્સ ચ.

અટ્ઠમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નવમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૭૪. સઞ્ઞાચિકેનાતિ ગણયાચનાય લદ્ધેનેવ, ન અઞ્ઞેન.

નવમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દસમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૭૯. દસમે પન ‘‘યા પન ભિક્ખુની અઞ્ઞદત્થિકેન પરિક્ખારેન અઞ્ઞુદ્દિસિકેન પુગ્ગલિકેન અઞ્ઞં ચેતાપેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ એવંવિધેન ભવિતબ્બં, ‘‘પુગ્ગલિકેન સંયાચિકેના’’તિ ઇમિના એકાદસમેન ભવિતબ્બં સિયા યથાક્કમેન સમ્ભવતો. કામમેવ ચેતં અટ્ઠુપ્પત્તિયા અભાવતો ન વુત્તં, અત્થતો પન ગહેતબ્બમેવ. એત્થ પન સઙ્ઘગણપુગ્ગલાનં પવારિતટ્ઠાને, પુગ્ગલસ્સેવ ઞાતકટ્ઠાને ચ અનાપત્તિછાયા દિસ્સતિ, ઇદં સબ્બં અમ્હાકં તક્કાનુસારવસેનેવ વુત્તન્તિ કત્વા ન સારતો દટ્ઠબ્બં. વિચારેત્વા યથા નિચ્ચલકારણં દિસ્વા યં વા વિનયક્કમકોવિદા અનુજાનન્તિ, તં તદેવ ગહેતબ્બં. પોરાણગણ્ઠિપદે પન ‘‘આપદાસુપિ અઞ્ઞં ગરુભણ્ડમેવ ચેતાપેતબ્બં, ઇતરં ન વટ્ટતિ, ભિક્ખુસ્સ પન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

દસમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. એકાદસમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૮૪. ‘‘દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે’’તિ અવત્વા ‘‘એકાદસમે’’તિ ઇધ વુત્તં. કસ્મા? ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે તિંસકકણ્ડં પત્વા વગ્ગક્કમસ્સ અવુત્તત્તા. યસ્મા પવારિતટ્ઠાને વિઞ્ઞત્તિ નામ ન પટિસેધેતબ્બા, તસ્મા ભગવા અઞ્ઞાતિકઅપ્પવારિતટ્ઠાને ધમ્મનિમન્તનવસેન વદેય્ય ‘‘યેનત્થો’’તિ વુત્તાય ‘‘ચતુક્કંસપરમં વિઞ્ઞાપેતબ્બ’’ન્તિ પરિચ્છેદં દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞથા ‘‘નિદાનેન સિક્ખાપદં ન સમેતિ, સિક્ખાપદેન ચ અનાપત્તિવારો’’તિ ચ ‘‘અકતવિઞ્ઞત્તિયા ચતુક્કંસપરમં વિઞ્ઞાપેતબ્બ’’ન્તિ ચ અનિટ્ઠં આપજ્જતિ, તસ્મા માતિકાટ્ઠકથાયં ચેતાપેતબ્બન્તિ ઠપેત્વા સહધમ્મિકે ચ ઞાતકપવારિતે ચ અઞ્ઞેન કિસ્મિઞ્ચિદેવ ગુણેન, પરિતુટ્ઠેન ચ વદેય્ય ‘‘યેનત્થો’’તિ વુત્તસ્સ ‘‘વિઞ્ઞાપેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તનયેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. પોરાણગણ્ઠિપદે પન ‘‘ઇદં પરિચ્છિન્નપવારણં સન્ધાય વુત્તં. અનાપત્તિ ઞાતકાનં પવારિતાનન્તિ પન સબ્બપ્પકારેન પવત્તં નિચ્ચપવારણં સન્ધાય વુત્તં. નિચ્ચપવારણા નામ યદા યેનત્થો, તદા તં વદેય્યાથાતિ એવં પવત્તા. ‘હન્દ સીતપાવુરણ’ન્તિ દેન્તાનં પન અતિરેકચતુક્કંસમ્પિ ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. અયમેવ નયો દસમેપીતિ.

એકાદસમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે તિંસકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિસ્સગ્ગિયકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પાચિત્તિયકણ્ડવણ્ણના

૧. લસુણવગ્ગો

૧. પઠમલસુણસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૯૩-૭. અહં લસુણેનાતિ એત્થ ‘‘પવારેમી’’તિ પાઠસેસો. બદરસાળવં કિર બદરફલાનિ સુક્ખાપેત્વા ચુણ્ણેત્વા કત્તબ્બા ખાદનીયવિકતિ.

પઠમલસુણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૦૦. સંહરાપેય્યાતિ ‘‘સંહરતિ વા સંહરાપેતિ વા’’તિ પદભાજનં વેદિતબ્બં. કિઞ્ચાપિ એત્થ આપત્તિભેદો ન દસ્સિતો, તથાપિ ખુરસણ્ડાસકત્તરિઆદિપરિયેસનઘંસનાદીસુ પુબ્બપયોગેસુ દુક્કટં યુજ્જતિ, યથા ચેત્થ, એવં તલઘાતકાદિમ્હિ ચ આપત્તિભેદો પાળિયં ન વુત્તો. યથાસમ્ભવં પન પુબ્બપયોગેસુ દુક્કટં સમ્ભવતિ. એવં ભિક્ખુસ્સ એત્થ ચ લસુણે ચ દુક્કટં. ઇદં કિરિયાકિરિયન્તિ પોરાણા. તત્થ ‘‘કિરિયાકિરિય’’ન્તિ ન વુત્તં.

દુતિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮૦૨-૬. તતિયચતુત્થસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

૫. પઞ્ચમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૧૨. પઞ્ચમે ઉદકસુદ્ધિપચ્ચયે સતિપિ ફસ્સસાદિયને યથાવુત્તપરિચ્છેદે અનાપત્તિ. તત્થ દ્વિન્નં પબ્બાનન્તિ ‘‘દ્વિન્નં અઙ્ગુલાનં સહપવેસને એકેકઅઙ્ગુલસ્સ એકેકં પબ્બં કત્વા દ્વે પબ્બા, એકઙ્ગુલપ્પવેસને દ્વિન્નં પબ્બાનં ઉપરિ ન વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. મહાપચ્ચરિયમ્પિ અયમેવ નયો દસ્સિતો’’તિ લિખિતં.

પઞ્ચમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮૧૫. છટ્ઠસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

૭. સત્તમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૨૦-૮૨૨. ‘‘નગરં અતિહરન્તી’’તિ પાઠો. ‘‘નગરદ્વારે અતિહરન્તી’’તિ કત્થચિ, તત્થ દ્વારેનાતિ અત્થો. અયમેવ વા પાઠો. તં પુબ્બાપરવિરુદ્ધન્તિ ‘‘પુનપિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં વાદં સન્ધાય, ન તતો પુબ્બે તત્થ વુત્તં વાદં. એત્થ ‘‘માતરમ્પિ વિઞ્ઞાપેત્વાતિ વચનેન વિરુજ્ઝતી’’તિ લિખિતં, તં દુલ્લિખિતં, ન હિ તેન વિરોધં સન્ધાય ઇદં વુત્તન્તિ. કરણે ચે પાચિત્તિયં, કારાપનેપિ પાચિત્તિયેનેવ ભવિતબ્બં. અથ કારાપને દુક્કટં, કરણેપિ દુક્કટેનેવ ભવિતબ્બં. ન હિ કરણે વા કારાપને વા વિસેસો અત્થિ આપજ્જને સતીતિ અધિપ્પાયો.

૮૨૩. સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતીતિ અપ્પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સાધૂ’’તિ વત્તું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ પટિગ્ગહેતું વટ્ટતિ. અનામાસત્તા ‘‘આમકધઞ્ઞં પન ઞાતકપવારિતટ્ઠાનેપિ ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘કપ્પિયેન લદ્ધં ધઞ્ઞં ભજ્જિત્વા ભુઞ્જન્તિયા દુક્કટં. અપરણ્ણેપિ એસેવ નયો’’તિ ચ ‘‘અનાપત્તિ આબાધપચ્ચયાતિ વચનતો સત્ત ધઞ્ઞાનિપિ અનામાસાનીતિ સિદ્ધં, તેનેવ હેટ્ઠા અટ્ઠકથાયં દુક્કટવત્થુમ્હિ સત્ત ધઞ્ઞાનિપિ ગહિતાનિ અનામાસાની’’તિ ચ વુત્તાનિ. આમાસાનિ કપ્પિયવત્થૂનિ ચ યદિ ભવેય્યું, યથા ઞાતકપવારિતે સન્ધાય ‘‘અપરણ્ણં વિઞ્ઞાપેતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તં, એવં ‘‘અનાપત્તિ ઞાતકાનં પવારિતાનં અઞ્ઞસ્સ અત્થાય વિઞ્ઞાપેતિ, ઉમ્મત્તિકાય આદિકમ્મિકાયા’’તિ વત્તબ્બં. યસ્મા દુક્કટવત્થુત્તા ચ અનામાસત્તા ચ માતરમ્પિ સત્તવિધં ધઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેતું ન વટ્ટતિ, તસ્મા તદત્થદીપનત્થં સત્તવિધં ધઞ્ઞં સન્ધાય ‘‘અનાપત્તિ આબાધપચ્ચયા’’તિ વુત્તં, યથા ભિક્ખુનિયા આબાધપચ્ચયા વટ્ટતિ, તથા ભિક્ખુસ્સાપીતિ ચ. યથા વા પન ભિક્ખુનિયા ભજ્જનાદીનિ કારાપેતું ન વટ્ટતિ, એવં ભિક્ખુસ્સાપિ. વુત્તમ્પિ ચેતં અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘અઞ્ઞતરો બાલભિક્ખુ કપ્પિયં અજાનન્તો એતદવોચ ‘આમકધઞ્ઞં સમ્પટિચ્છિતું ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતિ. એતં ધઞ્ઞં ભજ્જિત્વા કોટ્ટેત્વા પચિત્વા યાગુખજ્જકં ભત્તઞ્ચ દેથા’તિ, આણાપકસ્સેવ ભિક્ખુસ્સ આપત્તિ, સબ્બેસં અનાપત્તી’’તિ. તસ્મા ‘‘સઙ્ઘવારિકાનં ધઞ્ઞં કોટ્ટેથા’’તિ આરામિકાનં વત્તુઞ્ચ ન વટ્ટતિ. ‘‘દિવસં પરિબ્બયં ગણ્હથ, તણ્ડુલે સમ્પાદેથ, ત્વં એત્તકે ગણ્હ, ત્વં એત્તકે’’તિ એવમાદીનિ પન વત્તું વટ્ટતીતિ ચ. યં પન ‘‘અવિઞ્ઞત્તિયા લબ્ભમાનં પન નવકમ્મત્થાય સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, તમ્પિ હેટ્ઠા ‘‘ઇમં તળાકં ખેત્તં વત્થું વિહારસ્સ દેમા’તિ વુત્તે ‘સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં નયં સન્ધાય વુત્તત્તા સુવુત્તમેવ. ‘‘નવકમ્મત્થાય ધઞ્ઞં દેમા’’તિ વુત્તે ‘‘સાધૂ’’તિ વત્તબ્બં. યં પન હેટ્ઠા ‘‘તત્થ નિસ્સગ્ગિયવત્થું અત્તનો વા સઙ્ઘગણપુગ્ગલચેતિયાનં વા અત્થાય સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટતિ…પે… દુક્કટવત્થું સબ્બેસમ્પિ અત્થાય સમ્પટિચ્છતો દુક્કટમેવા’’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તમેવ. કસ્મા? ‘‘ચેતિયસ્સ અત્થાય ધઞ્ઞં દાતુકામોમ્હિ, તુમ્હે ભન્તે તદત્થાય સમ્પટિચ્છથા’’તિ વુત્તે પટિગ્ગહેતું અકપ્પિયત્તા. ‘‘ઇદં પન તાદિસં ન હોતી’’તિ ચ વુત્તં. સબ્બોપાયં ઉપતિસ્સત્થેરવાદો કિર. ધમ્મસિરિત્થેરો પનેવમાહ ‘‘પુબ્બેપિ નવકમ્મત્થાય પટિગ્ગહો ન વારિતો, સઙ્ઘસ્સત્થાય પટિગ્ગહિતમ્પિ પટિગ્ગાહકસ્સેવ અકપ્પિય’’ન્તિ.

સત્તમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અટ્ઠમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૨૪. પોરાણા ‘‘નિબ્બિટ્ઠરાજભટો’’તિ પઠન્તિ. તસ્સત્થો વારિતભત્તવેતનો રાજભટોતિ. ‘‘તઞ્ઞેવ ભટપથન્તિ તંયેવ ભત્તવેતન’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ. ઉમ્મુકન્તિ અલાતં.

૮૨૬. એત્થ છડ્ડિતં કિરિયા. અનોલોકનં અકિરિયા.

અટ્ઠમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નવમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૩૨. ‘‘સામિકે અપલોકેત્વા છડ્ડેતી’’તિ કત્થચિ પોત્થકે નત્થિ, કત્થચિ અત્થિ, અત્થિભાવોવ સેય્યો કિરિયાકિરિયત્તા સિક્ખાપદસ્સ. ઇધ ખેત્તપાલકા, આરામાદિગોપકા ચ સામિકા એવ. ‘‘સઙ્ઘસ્સ ખેત્તે, આરામે ચ તત્થ કચવરં ન છડ્ડેતબ્બન્તિ કતિકા ચે નત્થિ, ભિક્ખુસ્સ છડ્ડેતું વટ્ટતિ સઙ્ઘપરિયાપન્નત્તા, ન ભિક્ખુનીનં. તાસમ્પિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસન્તકે વુત્તનયેન વટ્ટતિ, ન તત્થ ભિક્ખુસ્સ, એવં સન્તેપિ સારુપ્પવસેનેવ કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

નવમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દસમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૩૩. સાધુકીળિતગીતં વાતિ એત્થ પાચિણ્ણગીતમ્પિ સોતું ન વટ્ટતિ. ‘‘ગીતુપસઞ્હિતં પન ધમ્મં સોતું વટ્ટતીતિ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. પોરાણગણ્ઠિપદે પન ‘‘ધમ્મગીતમ્પિ ન વટ્ટતી’’તિ વત્વા ‘‘બુદ્ધસ્સ ગાયામ વાદેમાતિ વુત્તે સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટતિ, દુક્કટં હોતી’’તિ વુત્તં, ‘‘પૂજં કરોમ, જાતકં વા વત્થું વા દેસેમાતિ વુત્તે ‘સાધૂ’તિ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ ચ વુત્તં.

૮૩૬. એકપયોગો નામ એકદિવસાવલોકનં. તેસંયેવાતિ યેસં નચ્ચં પસ્સતિ. ‘‘ભિક્ખુની સયમ્પિ નચ્ચિતું વા ગાયિતું વા વાદિતું વા ન લભતી’’તિઆદિ ઇધ સિક્ખાપદે નત્થિ. કસ્મા? એળકલોમસમુટ્ઠાનત્તા. યદિ એવં કસ્મા વુત્તન્તિ ચે? સુત્તાનુલોમમહાપદેસતો. યદિ નચ્ચાદીનિ પસ્સિતું વા સોતું વા ન લભતિ, પગેવ અત્તના કાતુન્તિ નયતો લબ્ભમાનત્તા વુત્તં. ઇતરથા મહાપદેસા નિરત્થકા સિયું. એવમઞ્ઞત્થાપિ નયો નેતબ્બો. ‘‘સમુટ્ઠાનમ્પિ ઇધ વુત્તમેવ અગ્ગહેત્વા છસમુટ્ઠાનવસેન ગહેતબ્બ’’ન્તિ લિખિતં. તં ‘‘અઞ્ઞે નચ્ચ, ગાય, વાદેહી’’તિ વત્તું ન લબ્ભતીતિઆદિવચીકમ્મં સન્ધાય લિખિતઞ્ચે, તં સુલિખિતં એળકલોમસમુટ્ઠાને વાચાય અભાવતો. ‘‘સયમ્પિ નચ્ચિતુ’’ન્તિઆદિકાયકમ્મઞ્ચે સન્ધાય લિખિતં, દુલ્લિખિતં. એળકલોમસમુટ્ઠાનઞ્હિ એકન્તતો કાયકમ્મં હોતિ, તસ્મા ઉદ્ધટં અગ્ગહેત્વા આદિસદ્દેન સઙ્ગહિતમેવ ઇધ ગહેતબ્બન્તિ. એતં એળકલોમસમુટ્ઠાનત્તાતિ એત્થ કારણવચને સુત્તાનુલોમમહાપદેસતોતિ એત્થ પન ઉદ્ધટં ગહેતબ્બં, એવં યથાલાભવસેન તં લિખિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘આહચ્ચભાસિતસિક્ખાપદવસેન એળકલોમસમુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ ઉપતિસ્સત્થેરો. ‘‘એળકલોમસમુટ્ઠાનઞ્ચે ઇદં સિક્ખાપદં, આણાપકો મુચ્ચેય્ય, ન ચ મુચ્ચતી’’તિ વુત્તં. તં ‘‘કસ્મા’’તિ વુત્તે ‘‘સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્ત’’ન્તિ અટ્ઠકથાચરિયો આહાતિ ધમ્મસિરિત્થેરો.

૮૩૭. આરામે ઠત્વાતિ ન કેવલં ઠત્વા, તતો ગન્ત્વા પન સબ્બિરિયાપથેહિપિ લભતિ. ‘‘આરામે ઠિતાતિ પન આરામપરિયાપન્નાતિ અત્થો, ઇતરથા નિસિન્નાપિ ન લભેય્યા’’તિ લિખિતં, તં સુલિખિતમેવ.

દસમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

લસુણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અન્ધકારવગ્ગવણ્ણના

૧. પઠમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૩૯. ‘‘દિવાપિ અન્ધકારં અત્થિ, તપ્પટિસેધનત્થં ‘રત્તન્ધકારે’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ પોરાણા. સન્તિટ્ઠેય્યાતિ એત્થ ઠાનાપદેસેન ચતુબ્બિધોપિ ઇરિયાપથો સઙ્ગહિતો, તસ્મા પુરિસસ્સ હત્થપાસે તેન સદ્ધિં ચઙ્કમનાદિં કરોન્તિયા પાચિત્તિયમેવ. ‘‘સલ્લપેય્ય વા’’તિ કેવલં નિદાનવસેન વુત્તં વિસેસાભાવતો. ‘‘સલ્લપેય્યવાતિ પુરિસસ્સ હત્થપાસે ઠિતા સલ્લપતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ હિ વુત્તં, તં ન યુત્તન્તિ એકે. કસ્મા? યસ્મા તસ્સ પુરિસસ્સ હત્થપાસે ઠિતેનેવ એકં પાચિત્તિયં. સલ્લપનેનપિ અપરમ્પિ એકં આપજ્જતીતિ નાપજ્જતિ, કથં પઞ્ઞાયતીતિ? અઙ્ગવસેન. ઇમસ્સ હિ રત્તન્ધકારતા, પુરિસસ્સ હત્થપાસે ઠાનં વા સલ્લપનં વા, સહાયાભાવો, રહોપેક્ખતાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ વુત્તાનિ. તત્થ યદિ ઠાનપચ્ચયા એકા આપત્તિ વિસું સિયા, તસ્સા ચત્તારિ અઙ્ગાનિ સિયું. યદિ સલ્લપનપચ્ચયા એકા, તસ્સાપિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ સિયું. તસ્મા માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘ચત્તારિ વા પઞ્ચ વા અઙ્ગાની’’તિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તં, તસ્મા સલ્લપનપચ્ચયા વિસું નત્થીતિ. અત્થિયેવ, માતિકાટ્ઠકથાવચનઞ્ચ તદત્થમેવાતિ એકે. કથં? સહુપ્પત્તિતો દ્વિન્નં આપત્તીનં. કિં વુત્તં હોતિ? સલ્લપને સતિ ઠાનપચ્ચયા આપજ્જિતબ્બં ચતુરઙ્ગિકં, સલ્લપનપચ્ચયા આપજ્જિતબ્બં ચતુરઙ્ગિકન્તિ દ્વે પાચિત્તિયાનિ સહુપ્પન્નાનિ એકતો આપજ્જન્તીતિ. ઇદં અયુત્તં પાળિવિરોધતો. પાળિયઞ્હિ ‘‘સલ્લપેય્ય વાતિ પુરિસસ્સ હત્થપાસે ઠિતા સલ્લપતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વુત્તં. યદિ દ્વે સિયું, ‘‘આપત્તિ દ્વિન્નં પાચિત્તિયાન’’ન્તિ ન વત્તબ્બતા સિયાતિ. અયં નયો દુતિયાદીસુપિ યથાયોગં વેદિતબ્બો. એત્થ દુતિયેનાપિ સદ્ધિં યદિ ભિક્ખુનિયા રહોપેક્ખતા અત્થિ, સો ચે પુરિસો, ન દુતિયો, પુરિસગણનાય આપત્તિયો. અથ દુતિયા ભિક્ખુની હોતિ, તસ્સા ચ તેન પુરિસેન સદ્ધિં રહોપેક્ખતા અત્થિ, સા ચ ભિક્ખુની ન દુતિયા હોતિ. ઉભિન્નમ્પિ આપજ્જતીતિ એકે, વિચારેત્વા પન ગહેતબ્બં. પોરાણગણ્ઠિપદે પન વુત્તં ‘‘હત્થપાસે ઠાનેન દુક્કટ’’ન્તિ, તં પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. ‘‘પુરિસસ્સ હત્થપાસે તિટ્ઠતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ હિ પાળિ, કિંબહુના. ચતુત્થસિક્ખાપદે માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયિકઉય્યોજનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘સન્તિટ્ઠનાદીસુ તીણિ પાચિત્તિયાની’’તિઆદિવચનતો વત્થુગણનાય આપત્તિ વેદિતબ્બા. ‘‘અઙ્ગાનિ ચેત્થ ચત્તારિ પઞ્ચ વા’’તિ વત્તબ્બન્તિ સન્નિટ્ઠાનં.

પઠમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨-૩-૪. દુતિયતતિયચતુત્થસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૪૨-૬. દુતિયતતિયચતુત્થાનિ ઉત્તાનાનિ. સબ્બત્થ ‘‘સલ્લપતીતિ યં કિઞ્ચિ તિરચ્છાનકથં કથેતી’’તિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં.

૮૫૨. ચતુત્થે પનાયં વિસેસો – ‘‘એકેનેકા’’તિ પઠમં વુત્તત્તા દુતિયિકં વા ભિક્ખુનીનં ઉય્યોજેય્ય, પાચિત્તિયં ન સમ્ભવતીતિ ચે? સમ્ભવતિ. કસ્મા? સન્તિટ્ઠનાદિત્તયમત્તાપેક્ખત્તા, તસ્સ વચનસ્સાપિ વા અઞ્ઞાયપિ રહોપેક્ખનસ્સાદસમ્ભવે સતિ ઉભિન્નં એકત્થસમ્ભવતો ચ સાધિતમેતં. ‘‘હત્થપાસં વિજહિત્વા સન્તિટ્ઠતિ વા સલ્લપતિ વા’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. કસ્મા ‘‘નિકણ્ણિકં વા જપ્પેતી’’તિ ન વુત્તં? હત્થપાસાતિક્કમે અસમ્ભવતો. તસ્સ તતિયસ્સ પદસ્સ પચ્છિન્નત્તા સમ્ભવન્તમ્પિ ‘‘દુતિયિકં વા ઉય્યોજેતી’’તિ ન વુત્તં, તસ્મા અત્થતો હત્થપાસં વિજહિત્વા સન્તિટ્ઠતિ વા સલ્લપતિ વા દુતિયિકં વા ઉય્યોજેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો યક્ખેન વાતિઆદીસુપિ. તત્થ ‘‘હત્થપાસે’’તિ વા ‘‘હત્થપાસં વિજહિત્વા’’તિ વા ન વુત્તં ઉભયત્થ દુક્કટત્તા. અનાપત્તિવારેપિ અસમ્ભવતો ‘‘નિકણ્ણિકં વા જપ્પેતી’’તિ ન વુત્તન્તિ ચે? સમ્ભવતિ સતિ કરણીયે નિકણ્ણિકં વા જપ્પેતીતિ સમ્ભવતો. અથ કસ્મા એવં ન વુત્તન્તિ ચે? અનવજ્જકથાયં નિકણ્ણિકજપ્પને પયોજનાભાવા, ધમ્મકથાયમ્પિ ઉદાયિં આરબ્ભ પટિસિદ્ધત્તા ચ.

દુતિયતતિયચતુત્થસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ચમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૫૬. ‘‘કુલં નામ ચત્તારિ કુલાની’’તિ વુત્તત્તા તિત્થિયારામે કપ્પતિ તસ્સ કુલવોહારાભાવતોતિ એકે. તિત્થિયાનં ખત્તિયાદિપરિયાપન્નત્તા ન કપ્પતીતિ એકે. તસ્સ કપ્પિયભૂમિત્તા ન યુત્તન્તિ ચે? ન, યથાવુત્તખત્તિયાદીનં સમ્ભવતો. તથાપિ ગોચરકુલં ઇધાધિપ્પેતં. ‘‘ઉપચારો દ્વાદસહત્થો’’તિ લિખિતં.

પઞ્ચમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. છટ્ઠસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૬૦. ‘‘નિસીદન્તિયા એકા, નિપજ્જન્તિયા એકા’’તિ અવત્વા ‘‘નિસીદિત્વા ગચ્છન્તિયા’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં. ન હિ ગમનપચ્ચયા એસા આપત્તીતિ? ન, પરિયોસાનાધિપ્પાયવસેન વુત્તત્તા. ‘‘નિસીદિત્વા નિપજ્જન્તિયા દ્વે’’તિ વચનેનપિ ગમનં ઇધ નાધિપ્પેતન્તિ દસ્સિતં હોતિ, તથા ‘‘નિપજ્જિત્વા નિસીદન્તિયા દ્વે’’તિપિ વત્તબ્બં. યદિ એવં ‘‘તસ્મિં અભિનિપજ્જતિ, આપત્તિ દ્વિન્નં પાચિત્તિયાન’’ન્તિ કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? અનિસીદિત્વાપિ નિપજ્જનસમ્ભવતો. નિપજ્જનત્થાય નિસીદિત્વા નિપજ્જન્તિયા નિપજ્જનકપયોગત્તા એકા આપત્તીતિ કેચિ.

છટ્ઠસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સત્તમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૬૭. અનાપત્તિવારે ‘‘ધુવપઞ્ઞત્તે’’તિ ન વુત્તં ‘‘સન્થરિત્વા વા સન્થરાપેત્વા વા’’તિ વુત્તત્તા. ઇધ છટ્ઠે વુત્તનયેન પકતિયા પઞ્ઞત્તે અભિનિસીદતિ વા અભિનિપજ્જતિ વા, પાચિત્તિયમેવ. અઞ્ઞત્થ ધુવપઞ્ઞત્તં. ઇધ વુત્તનયેન સન્થરિત્વા વા સન્થરાપેત્વા વા અભિનિસીદતિ વા અભિનિપજ્જતિ વા, પાચિત્તિયમેવ. ઉભયત્થાપિ પઞ્ચમે વુત્તનયેન અનાપુચ્છા પક્કમેય્ય, પાચિત્તિયમેવ, અનાપત્તિવારે માતિકાયં વુત્તકાલતો અઞ્ઞકાલસ્સ અપરામટ્ઠત્તાતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. અપિચ અત્થાપત્તિકાલે આપજ્જતિ, નો વિકાલેતિઆદિત્તિકે, અત્થાપત્તિ રત્તિં આપજ્જતિ, નો દિવાતિઆદિત્તિકે ચ અટ્ઠકથાયં ઇધ પઞ્ચમછટ્ઠસત્તમસિક્ખાપદેહિ સઙ્ગહિતાપત્તીનં અપરામટ્ઠત્તા યથાસમ્ભવં તિવિધકાલે તિવિધમેતં યોજેત્વા દસ્સેતું વટ્ટતિ એવ મહાપદેસનયાનુલોમતો.

સત્તમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અટ્ઠમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૬૯. અટ્ઠમે ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં સમ્ભવતિ.