નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

વિનયપિટકે

વજિરબુદ્ધિ-ટીકા

ગન્થારમ્ભકથા

પઞ્ઞાવિસુદ્ધાય દયાય સબ્બે;

વિમોચિતા યેન વિનેય્યસત્તા;

તં ચક્ખુભૂતં સિરસા નમિત્વા;

લોકસ્સ લોકન્તગતસ્સ ધમ્મં.

સઙ્ઘઞ્ચ સીલાદિગુણેહિ યુત્ત-

માદાય સબ્બેસુ પદેસુ સારં;

સઙ્ખેપકામેન મમાસયેન;

સઞ્ચોદિતો ભિક્ખુહિતઞ્ચ દિસ્વા.

સમન્તપાસાદિકસઞ્ઞિતાય;

સમ્બુદ્ધઘોસાચરિયોદિતાય;

સમાસતો લીનપદે લિખિસ્સં;

સમાસતો લીનપદે લિખીતં.

સઞ્ઞા નિમિત્તં કત્તા ચ, પરિમાણં પયોજનં;

સબ્બાગમસ્સ પુબ્બેવ, વત્તબ્બં વત્તુમિચ્છતાતિ. –

વચનતો સમન્તપાસાદિકેતિ સઞ્ઞા. દીપન્તરે ભિક્ખુજનસ્સ અત્થં નાભિસમ્ભુણાતીતિ નિમિત્તં. બુદ્ધઘોસોતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેનાતિ કત્તા. સમધિકસત્તવીસતિસહસ્સમત્તેન તસ્સ ગન્થેનાતિ પરિમાણં. ચિરટ્ઠિતત્થં ધમ્મસ્સાતિ પયોજનં.

તત્રાહ – ‘‘વત્તબ્બં વત્તુમિચ્છતાતિ યં વુત્તં, તત્થ કથંવિધો વત્તા’’તિ? ઉચ્ચતે –

પાઠત્થવિદૂસંહીરો, વત્તા સુચિ અમચ્છરો;

ચતુક્કમપરિચ્ચાગી, દેસકસ્સ હિતુસ્સુકોતિ. (મહાનિ. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા);

તત્ર પઠીયતેતિ પાઠો. સો હિ અનેકપ્પકારો અત્થાનુરૂપો અત્થાનનુરૂપો ચેતિ. કથં? સન્ધાયભાસિતો બ્યઞ્જનભાસિતો સાવસેસપાઠો નિરવસેસપાઠો નીતો નેય્યોતિ. તત્ર અનેકત્થવત્તા સન્ધાયભાસિતો નામ ‘‘માતરં પિતરં હન્ત્વા’’તિઆદિ (ધ. પ. ૨૯૪). એકત્થવત્તા બ્યઞ્જનભાસિતો નામ ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’ત્યાદિ (ધ. પ. ૧, ૨; નેત્તિ. ૯૦, ૯૨; પેટકો. ૧૪). સાવસેસો નામ ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, આદિત્ત’’મિત્યાદિ (મહાવ. ૫૪; સં. નિ. ૪.૨૮). વિપરીતો નિરવસેસો નામ ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તી’’ત્યાદિ (મહાનિ. ૧૫૬; પટિ. મ. ૩.૫). યથા વચનં, તથા અવગન્તબ્બો નીતો નામ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’ત્યાદિ. યુત્તિયા અનુસ્સરિતબ્બો નેય્યો નામ ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે’’ત્યાદિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦).

અત્થોપિ અનેકપ્પકારો પાઠત્થો સભાવત્થો ઞેય્યત્થો પાઠાનુરૂપો પાઠાનનુરૂપો સાવસેસત્થો નિરવસેસત્થો નીતત્થો નેય્યત્થોત્યાદિ. તત્થ યો તંતંસઞ્ઞાપનત્થમુચ્ચારીયતે પાઠો, સ પાઠત્થો ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જન’’મિત્યાદીસુ (પારા. ૧; દી. નિ. ૧.૧૯૦) વિય. રૂપારૂપધમ્માનં લક્ખણરસાદિ સભાવત્થો ‘‘સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતી’’ત્યાદીસુ (વિભ. ૪૮૯; સં. નિ. ૫.૩) વિય. યો ઞાયમાનો હિતાય ભવતિ, સ ઞાતુમરહત્તા ઞેય્યત્થો ‘‘અત્થવાદી ધમ્મવાદી’’ત્યેવમાદીસુ (દી. નિ. ૧.૯, ૧૯૪; ૩.૨૩૮; મ. નિ. ૧.૪૧૧) વિય. યથાપાઠં ભાસિતો પાઠાનુરૂપો ‘‘ચક્ખુ, ભિક્ખવે, પુરાણકમ્મ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૪૬) ભગવતા વુત્તમતો ચક્ખુમપિ કમ્મન્તિ. બ્યઞ્જનચ્છાયાય અત્થં પટિબાહયમાનેન વુત્તો પાઠાનનુરૂપો. વજ્જેતબ્બં કિઞ્ચિ અપરિચ્ચજિત્વા પરિસેસં કત્વા વુત્તો સાવસેસત્થો ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૬૦; મહાનિ. ૧૦૭) ચ, ‘‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો’’ત્યાદીસુ (ધ. પ. ૧૨૯) વિય. વિપરીતો નિરવસેસત્થો ‘‘સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ (દી. નિ. ૨.૧૫૫; મહા. ૨૮૭; નેત્તિ. ૧૧૪). તત્ર, ભિક્ખવે, કો મન્તા કો સદ્ધાતા…પે… અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠપદેહી’’ત્યાદિ (અ. નિ. ૭.૬૬). સદ્દવસેનેવ વેદનીયો નીતત્થો ‘‘રૂપા સદ્દા રસા ગન્ધા, ફોટ્ઠબ્બા ચ મનોરમા’’ત્યાદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૫૧, ૧૬૫; મહાવ. ૩૩) વિય. સમ્મુતિવસેન વેદિતબ્બો નેય્યત્થો ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, વલાહકૂપમાપુગ્ગલા’’ત્યાદીસુ વિય (અ. નિ. ૪.૧૦૧; પુ. પ. ૧૫૭). આહ ચ –

‘‘યો અત્થો સદ્દતો ઞેય્યો, નીતત્થં ઇતિ તં વિદૂ;

અત્થસ્સેવાભિસામગ્ગી, નેય્યત્થો ઇતિ કથ્યતે’’તિ.

એવં પભેદગતે પાઠત્થે વિજાનાતીતિ પાઠત્થવિદૂ. ન સંહીરતે પરપવાદીહિ દીઘરત્તં તિત્થવાસેનેત્યસંહીરો. ભાવનાયાગમાધિગમસમ્પન્નત્તા વત્તું સક્કોતીતિ વત્તા, સઙ્ખેપવિત્થારનયેન હેતુદાહરણાદીહિ અવબોધયિતું સમત્થોત્યત્થો. સોચયત્યત્તાનં પરે ચેતિ સુચિ, દુસ્સીલ્યદુદ્દિટ્ઠિમલવિરહિતોત્યત્થો. દુસ્સીલો હિ અત્તાનમુપહન્તુનાદેય્યવાચો ચ ભવત્યપત્તાહારાચારો ઇવ નિચ્ચાતુરો વેજ્જો. દુદ્દિટ્ઠિ પરં ઉપહન્તિ, નાવસ્સં નિસ્સયો ચ ભવત્યહિવાળગહાકુલો ઇવ કમલસણ્ડો. ઉભયવિપન્નો સબ્બથાપ્યનુપાસનીયો ભવતિ ગૂથગતમિવ છવાલાતં ગૂથગતો વિય ચ કણ્હસપ્પો. ઉભયસમ્પન્નો પન સુચિ સબ્બથાપ્યુપાસનીયો સેવિતબ્બો ચ વિઞ્ઞૂહિ, નિરુપદ્દવો ઇવ રતનાકરો. નાસ્સ મચ્છરોત્યમચ્છરો, અહીનાચરિયમુટ્ઠીત્યત્થો. સુત્તસુત્તાનુલોમાચરિયવાદઅત્તનોમતિસઙ્ખાતસ્સ ચતુક્કસ્સાપરિચ્ચાગી, તદત્થસ્સેવ બ્યાખ્યાતેત્યત્થો. અથ વા પચ્ચક્ખાનુમાનસદ્દત્થાપત્તિપ્પભેદસ્સ પમાણચતુક્કસ્સાપરિચ્ચાગી.

‘‘એકંસવચનં એકં, વિભજ્જવચનાપરં;

તતિયં પટિપુચ્છેય્ય, ચતુત્થં પન ઠાપયે’’તિ. –

એવં વુત્તચતુક્કસ્સ વા અપરિચ્ચાગી; હિતુસ્સુકો ઇતિ સોતૂનં હિતાયોસ્સુકો, તેસમવબોધનં પતિ પત્થેતી ત્યત્થો; સો એસો સુચિત્તા પિયો; ચતુક્કસ્સ અપરિચ્ચાગિત્તા ગરુ; અસંહીરત્તા ભાવનીયો; દેસકત્તા વત્તા; હિતુસ્સુકત્તા વચનક્ખમો; પાઠત્થવિદુત્તા ગમ્ભીરકથં કત્તા; અમચ્છરત્તા નો ચટ્ઠાને નિયોજકોતિ;

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચટ્ઠાને નિયોજકો’’. (અ. નિ. ૭.૩૭; નેત્તિ. ૧૧૩) –

ઇતિઅભિહિતો દેસકો;

સોતા ઇદાનિ અભિધીયતે –

ધમ્માચરિયગરુ સદ્ધા-પઞ્ઞાદિગુણમણ્ડિતો;

અસઠામાયો સોતાસ્સ, સુમેધો અમતામુખો.

તત્થ ધમ્મગરુત્તા કથં ન પરિભવતિ, આચરિયગરુત્તા કથિકં ન પરિભવતિ, સદ્ધાપઞ્ઞાદિગુણપટિમણ્ડિતત્તા અત્તાનં ન પરિભવતિ, અસઠામાયત્તા અમતાભિમુખત્તા ચ અવિક્ખિત્તચિત્તો ભવતિ, સુમેધત્તા યોનિસોમનસિકરોતીત્યત્થો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન કથં પરિભોતિ, ન કથિકં પરિભોતિ, ન અત્તાનં પરિભોતિ, અવિક્ખિત્તચિત્તો ધમ્મં સુણાતિ એકગ્ગચિત્તો, યોનિસો ચ મનસિ કરોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૫૧).

તંલક્ખણપ્પત્તત્તા ભાવના ભવતિ સવનસ્સેત્યુત્તો સોતા.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

ઇદાનિ અસ્સારમ્ભો – તત્થ યોતિ અનિયમનિદ્દેસો, તેન વિસુદ્ધજાતિકુલગોત્તાદીનં કિલેસમલવિસુદ્ધિયા, પૂજારહતાય વા અકારણતં દસ્સેત્વા યો કોચિ ઇમિસ્સા સમન્તપાસાદિકાય આદિગાથાય નિદ્દિટ્ઠલોકનાથત્તહેતું યથાવુત્તહેતુમૂલેન થિરતરં અચલં કત્વા યથાવુત્તહેતુકાલં અચ્ચન્તમેવ પૂરેન્તો અવસાને યથાવુત્તહેતુફલં સમ્પાદેત્વા યથાવુત્તહેતુફલપ્પયોજનં સાધેતિ, સોવ પરમપૂજારહોતિ નિયમેતિ.

એત્તાવતા –

ભયસમ્મોહદુદ્દિટ્ઠિ-પણામો નેસ સબ્બથા;

પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમો એસો, પણામોતિ નિદસ્સિતો.

તત્ર હેતૂતિ અતિદુક્કરાનિ તિંસપારમિતાસઙ્ખાતાનિ પુઞ્ઞકમ્માનિ. તાનિ હિ અચ્ચન્તદુક્ખેન કસિરેન વચનપથાતીતાનુભાવેન મહતા ઉસ્સાહેન કરીયન્તીતિ અતિદુક્કરાનિ નામ. અતિદુક્કરત્તા એવ હિ તેસં અતિદુલ્લભં લોકે અનઞ્ઞસાધારણં નાથત્તસઙ્ખાતં ફલં ફલન્તિ, તં તત્થ હેતુફલં; હેતુમૂલં નામ યથાવુત્તસ્સ હેતુનો નિપ્ફાદનસમત્થા મહાકરુણા, સા આદિપણિધાનતો પટ્ઠાય ‘‘મુત્તો મોચેસ્સામી’’તિઆદિના નયેન યાવ હેતુફલપ્પયોજના, તાવ અબ્બોચ્છિન્નં પવત્તતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સકાનના સગ્રિવરા સસાગરા,

ગતા વિનાસં બહુસો વસુન્ધરા;

યુગન્તકાલે સલિલાનલાનિલે,

ન બોધિસત્તસ્સ મહાતપા કુતો’’તિ.

યાય સમન્નાગતત્તા ‘‘નમો મહાકારુણિકસ્સ તસ્સા’’તિ આહ. હેતુકાલં નામ ચતુઅટ્ઠસોળસઅસઙ્ખ્યેય્યાદિપ્પભેદો કાલો, યં સન્ધાયાહ ‘‘કપ્પકોટીહિપિ અપ્પમેય્યં કાલ’’ન્તિ. તત્થ અચ્ચન્તસંયોગત્થે ઉપયોગવચનં વેદિતબ્બં ‘‘માસં અધીતે, દિવસં ચરતી’’તિઆદીસુ વિય. કામઞ્ચ સો કાલો અસઙ્ખ્યેય્યવસેન પમેય્યો વિઞ્ઞેય્યો, તથાપિ કપ્પકોટિવસેન અવિઞ્ઞેય્યતં સન્ધાય ‘‘કપ્પકોટીહિપિ અપ્પમેય્યં કાલ’’ન્તિ આહ. તત્થ કાલયતીતિ કાલો, ખિપતિ વિદ્ધંસયતિ સત્તાનં જીવિતમિતિ અત્થો. કલ વિક્ખેપે. તત્થ કપ્પીયતિ સંકપ્પીયતિ સાસપપબ્બતાદીહિ ઉપમાહિ કેવલં સંકપ્પીયતિ, ન મનુસ્સદિવસમાસસંવચ્છરાદિગણનાય ગણીયતીતિ કપ્પો. એકન્તિઆદિગણનપથસ્સ કોટિભૂતત્તા કોટિ, કપ્પાનં કોટિયો કપ્પકોટિયો. તાહિપિ ન પમીયતીતિ અપ્પમેય્યો, તં અપ્પમેય્યં. કરોન્તોતિ નાનત્થત્તા ધાતૂનં દાનં દેન્તો, સીલં રક્ખન્તો, લોભક્ખન્ધતો નિક્ખમન્તો, અત્તહિતપરહિતાદિભેદં તં તં ધમ્મં પજાનન્તો, વિવિધેન વાયામેન ઘટેન્તો વાયમન્તો, તં તં સત્તાપરાધં ખમન્તો, પટિઞ્ઞાસમ્મુતિપરમત્થસચ્ચાનિ સચ્ચાયન્તો, તં તં સત્તહિતં અધિટ્ઠહન્તો, સકલલોકં મેત્તાયન્તો, મિત્તામિત્તાદિભેદં પક્ખપાતં પહાય તં તં સત્તં અજ્ઝુપેક્ખન્તો ચાતિ અત્થો. ખેદં ગતોતિ અનન્તપ્પભેદં મહન્તં સંસારદુક્ખં અનુભવનટ્ઠેન ગતો, સમ્પત્તોત્યત્થો. સંસારદુક્ખઞ્હિ સારીરિકં માનસિકઞ્ચ સુખં ખેદયતિ પાતયતીતિ ‘‘ખેદો’’તિ વુચ્ચતિ. લોકહિતાયાતિ ઇદં યથાવુત્તહેતુફલપ્પયોજનનિદસ્સનં, ‘‘સંસારદુક્ખાનુભવનકારણનિદસ્સન’’ન્તિપિ એકે –

‘‘‘જાતિસંસારદુક્ખાનં, ગન્તું સક્કોપિ નિબ્બુતિં;

ચિરલ્લિટ્ઠોપિ સંસારે, કરુણાયેવ કેવલ’ન્તિ. –

ચ વુત્ત’’ન્તિ, તમયુત્તં. ન હિ ભગવા લોકહિતાય સંસારદુક્ખમનુભવતિ. ન હિ કસ્સચિ દુક્ખાનુભવનં લોકસ્સ ઉપકારં આવહતિ. એવં પનેતં દસ્સેતિ તિંસપારમિતાપભેદં હેતું, પારમિતાફલભૂતં નાથત્તસઙ્ખાતં ફલઞ્ચ. યથા ચાહ ‘‘મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૧૨૯; ૫.૨). તત્થ ભગવા યથાવુત્તહેતૂહિ સત્તાનં વિનેય્યભાવનિપ્ફાદનપઞ્ઞાબીજાનિ વપિ, હેતુફલેન પરિપક્કિન્દ્રિયભાવેન પરિનિપ્ફન્નવિનેય્યભાવે સત્તે વિનયિ, સંસારદુક્ખતો મોચયીતિ અત્થો. ન એવં સંસારદુક્ખેન લોકસ્સ ઉપકારં કિઞ્ચિ અકાસિ, તસ્મા કરોન્તો અતિદુક્કરાનિ લોકહિતાયાતિ સમ્બન્ધો. ઇમિસ્સા યોજનાય સબ્બપઠમસ્સ બોધિસત્તસ્સ ઉપ્પત્તિકાલતો પટ્ઠાય બોધિસત્તસ્સ નાથત્તસઙ્ખાતપારમિતાહેતુફલાધિગમો વેદિતબ્બો. યો નાથોતિ હિ સમ્બન્ધો અધિપ્પેતો. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ –

‘‘યદેવ પઠમં ચિત્ત-મુપ્પન્નં તવ બોધયે;

ત્વં તદેવસ્સ લોકસ્સ, પૂજિકે પરિવસિત્થ’’. –

ઇતિ વચનં સાધકં. પઠમચિત્તસ્સ પારમિતાભાવો રુક્ખસ્સ અઙ્કુરતો પટ્ઠાય ઉપ્પત્તિઉપમાય સાધેતબ્બો. એત્થાહ – ‘‘ખેદં ગતોતિ વચનં નિરત્થકં, યથાવુત્તનયેન ગુણસાધનાસમ્ભવતો’’તિ? ન, અન્તરા અનિવત્તનકભાવદીપનતો. દુક્કરાનિ કરોન્તો ખેદં ગતો એવ, ન અન્તરા ખેદં અસહન્તો નિવત્તતીતિ દીપેતિ. લોકદુક્ખાપનયનકામસ્સ વા ભગવતો અત્તનો દુક્ખાનુભવનસમત્થતં દસ્સેતિ.

‘‘યસ્સ કસ્સચિ વરદોસ્સં, યાવાહં સબ્બસત્તદુક્ખાનિ;

સબ્બાનિ સબ્બકાલં યુગં, પદ્મસ્સેવ બુજ્ઝન્તોમ્હી’’તિ. –

એવંઅધિપ્પાયસ્સ અત્તમત્તદુક્ખાનુભવનસમત્થતાય કાયેવ કથાતિ અતિસયં અત્થં દસ્સેતીતિ અત્થો. અથ વા ખેદં ગતોતિ બ્યાપારં પરિચયં ગતોતિપિ અત્થો સમ્ભવતિ. કમ્માદીસુ સબ્યાપારં પુરિસં દિસ્વા સન્તિ હિ લોકે વત્તારો ‘‘ખિન્નોયં કમ્મે, ખિન્નોયં સત્તે’’તિઆદિ. ઇમિસ્સા યોજનાય નાથોતિ ઇમિના બુદ્ધત્તાધિગમસિદ્ધં કોટિપ્પત્તં નાથભાવં પત્વા ઠિતકાલો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો. કેચિ ‘‘મહાકારુણિકસ્સાતિ વદન્તો બુદ્ધભૂતસ્સાતિ દસ્સેતી’’તિ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં વિય, બોધિસત્તકાલેપિ તબ્બોહારસબ્ભાવતો. તસ્મા સો એત્તકં કાલં દુક્કરાનિ કરોન્તો અવસાને દુક્કરપારમિતાપારિપૂરિયા તાસં ફલભૂતં નાથભાવં પત્વા લોકહિતાય બ્યાપારં ગતોતિ અયમત્થો નિદસ્સિતો હોતિ. ‘‘બોધિં ગતો’’તિ વુત્તેપિ સુબ્યત્તં હેતુફલં દસ્સિતં હોતિ. બુદ્ધભાવપ્પત્તસ્સેવ ચ નાથસ્સ નમો કતો હોતિ વિસેસવચનસબ્ભાવતો, ન બોધિસત્તસ્સ. એવં સન્તેપિ વિનયાધિકારો ઇધાધિપ્પેતો. સો ચ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય યાવમરણકાલા હોતિ. તં અતિવિય પરિત્તં કાલં લજ્જિનો અતિસુકરં સીલમત્તં એકકસ્સ અત્તનો હિતાય અત્તમત્તદુક્ખાપનયનાધિપ્પાયેન પરિપૂરેન્તો કો નામ ઇધલોકપરલોકાતિક્કમસુખં ન ગચ્છેય્ય, નનુ ભગવા સકલલોકદુક્ખાપનયનાધિપ્પાયેન કપ્પકોટીહિપિ અપ્પમેય્યં કાલં કરોન્તો અતિદુક્કરનિરસ્સાદં ખેદં ગતોતિ અઞ્ઞાપદેસેન ગુણં વણ્ણેતિ આચરિયો.

લોકહિતાયાતિ એત્થ લોકિયતિ એત્થ દુક્ખન્તિ લોકો, લુયતે વા જાતિજરામરણદુક્ખેહીતિ લોકો, ઇમિના સત્તલોકં જાતિલોકઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્મા તસ્સ સત્તલોકસ્સ ઇધલોકપરલોકહિતં અતિક્કન્તપરલોકાનં વા ઉચ્છિન્નલોકસમુદયાનં લોકાનં, ઇધ જાતિલોકે ઓકાસલોકે વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસઙ્ખાતઞ્ચ હિતં સમ્પિણ્ડેત્વા લોકસ્સ, લોકાનં, લોકે વા હિતન્તિ સરૂપેકદેસેકસેસં કત્વા ‘‘લોકહિત’’મિચ્ચેવાહ. નાથોતિ સબ્બસત્તાનં આસયાનુસયચરિયાધિમુત્તિભેદાનુરૂપધમ્મદેસનસમત્થતાય ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ…પે… તં સુણાથા’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૨૦) એવં યાચનટ્ઠેનાપિ નાથતેતિ નાથો. ભિક્ખૂનં વીતિક્કમાનુરૂપં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનેન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાય ચ કરુણાય ઉપગન્ત્વા તપતિ, સુત્તન્તવસેન વા તેસં સબ્બસત્તાનં અનુસયિતે કિલેસે કરુણાય ચ પઞ્ઞાય ચ ઉપગન્ત્વા તપતિ, અભિધમ્મવસેન વા તે તે સઙ્ખારે અનિચ્ચાદિલક્ખણવસેન ઉપપરિક્ખિત્વા અત્તનો કિલેસે પઞ્ઞાય ઉપેચ્ચ પરિચ્છિન્દિત્વા તપતીતિ તપનટ્ઠેનાપિ નાથતેતિ નાથો. સદેવકે લોકે અપ્પટિપુગ્ગલત્તા કેનચિ અપ્પટિહતધમ્મદેસનત્તા પરમચિત્તિસ્સરિયપ્પવત્તિતો ચ ઇસ્સરિયટ્ઠેનાપિ નાથતેતિ નાથો. ‘‘ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસી’’તિ (મહાવ. ૯૦) વચનતો સમ્પહંસનસઙ્ખાતેન આસીસટ્ઠેન, પણિધાનતો પટ્ઠાય ‘‘કથં નામાહં મુત્તો મોચયિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન આસીસટ્ઠેન વા નાથતેતિ નાથોતિ વેદિતબ્બો, સમ્માસમ્બુદ્ધો. ચતૂહિપિ નાથઙ્ગેહિ ચતુવેસારજ્જચતુપટિસમ્ભિદાદયો સબ્બેપિ બુદ્ધગુણા યોજેતબ્બા, અતિવિત્થારિકભયા પન ન યોજિતા.

નમોતિ પરમત્થતો બુદ્ધગુણબહુમાનપબ્ભારા ચિત્તનતિ, ચિત્તનતિપ્પભવા ચ વચીકાયનતિ. અત્થુ મેતિ પાઠસેસેન સમ્બન્ધો. મહાકારુણિકસ્સાતિ એત્થ સબ્બસત્તવિસયત્તા મહુસ્સાહપ્પભવત્તા ચ મહતી કરુણા મહાકરુણા. તત્થ પણિધાનતો પટ્ઠાય યાવઅનુપાદિસેસનિબ્બાનપુરપ્પવેસા નિયુત્તોતિ મહાકારુણિકો, ભગવા. એત્થ ચ મહાકારુણિકસ્સાતિ ઇમિના યથાવુત્તહેતુમૂલં દસ્સેતિ. નિક્કરુણો હિ પરદુક્ખેસુ ઉદાસિનો બુદ્ધત્થાય પણિધાનમત્તમ્પિ અતિભારિયન્તિ મઞ્ઞન્તો અપ્પમેય્યં કાલં અતિદુક્કરં હેતું પૂરેત્વા નાથત્તસઙ્ખાતં હેતુફલપ્પયોજનભૂતં લોકહિતં કથં કરિસ્સતિ. તસ્મા સબ્બગુણમૂલભૂતત્તા મહાકરુણાગુણમેવ વણ્ણેન્તો ‘‘નમો મહાકારુણિકસ્સા’’તિ આહ. એત્તાવતા હેતુઅનુરૂપં ફલં, ફલાનુરૂપો હેતુ, દ્વિન્નમ્પિ અનુરૂપં મૂલં, તિણ્ણમ્પિ અનુરૂપં પયોજનન્તિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ.

એવં અચ્છરિયપુરિસો, નાથો નાથગુણે ઠિતો;

નમોરહો અનાથસ્સ, નાથમાનસ્સ સમ્પદં.

એત્થ સિયા ‘‘અનેકેસુ ભગવતો ગુણેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ‘મહાકારુણિકસ્સા’તિ એકમેવ ગહિત’’ન્તિ? ઉચ્ચતે –

દોસહીનસ્સ સત્થસ્સ, ચોદના તુ ન વિજ્જતે;

દોસયુત્તમસત્થઞ્ચ, તસ્મા ચોદના અપત્તકાતિ.

ન મયા ચોદના કતા, કિન્તુ પુચ્છા એવ કતા. અપિચ –

‘‘ફલં સતિપિ રુક્ખેડ્ઢે, ન પતત્યવિકમ્પિતે;

ચોદના યા’ત્થુ સત્થાનં, પુચ્છનાત્યત્થફલં મહતા.

‘‘નભોત્તું કુરુતે સમ્મા, ગહિતું નાડ્ઢતે ઘટં;

અક્ખેપે હિ કતે તદિ-ચ્છિસ્સાણાબુદ્ધિબન્ધનં.

‘‘યથા હિમપદો પદ્ધો, પબુદ્ધો ગન્ધલિમ્પિયા;

ભિન્નત્થવિરમસ્સેવં, સત્થકતાત્થલિમ્પિયા’’તિ. –

એવં ચેકં –

સમ્માપિ ચોદના તં ખલુ, ગુરવો વિવાક્યા વિવદ્ધ;

યતિસિસ્સા આઘટ્ટિતાતિ-વાક્યેનાભ્યધિકં ગોપય.

સરવતી આચેરં કિલિટ્ઠા, તદિચ્છિસ્સજિતાત્તાનં;

જયત્યત્તાનમાચેરો, સદસ્સસ્સેવ સારથીતિ. –

અત્રોચ્ચતે –

યસ્સ હિ વાક્યસહસ્સં, વાક્યે વાક્યે સતઞ્ચ જિવ્હા;

નામં દસબલગુણપદેસં, વત્તું કપ્પેનપિ ન સક્કા.

યથા –

બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,

કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,

વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સાતિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦૪; ૩.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૨૫; ઉદા. અટ્ઠ. ૫૩; ચરિયા. અટ્ઠ. નિદાનકથા) –

ચોત્તત્તા ન સક્કા ભગવતં ગુણાનમવસેસાભિધાતું.

અપિચ –

યથા ત્વં સત્તાનં, દસબલ તથા ઞાણકરુણા;

ગુણદ્વન્દં સેટ્ઠં, તવ ગુણગણા નામ તિગુણાતિ. –

સબ્બગુણસેટ્ઠત્તા મૂલત્તા ચ એકમેવ વુત્તં. અથ વા ‘‘છસુ અસાધારણઞાણેસુ અઞ્ઞતરત્તા તગ્ગહણેન સેસાપિ ગહિતાવ સહચરણલક્ખણેના’’તિ ચ વદન્તિ. વિસેસતો પનેત્થ અભિધમ્મસ્સ કેવલં પઞ્ઞાવિસયત્તા અભિધમ્મટ્ઠકથારમ્ભે આચરિયેન ‘‘કરુણા વિય સત્તેસુ, પઞ્ઞા યસ્સ મહેસિનો’’તિ પઞ્ઞાગુણો વણ્ણિતો તેસં તેસં સત્તાનં આસયાનુસયચઅયાધિમુત્તિભેદાનુરૂપપરિચ્છિન્દનપઞ્ઞાય, સત્તેસુ મહાકરુણાય ચ અધિકારત્તા. સુત્તન્તટ્ઠકથારમ્ભે ‘‘કરુણાસીતલહદયં, પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમ’’ન્તિ ભગવતો ઉભોપિ પઞ્ઞાકરુણાગુણા વણ્ણિતા. ઇધ પન વિનયે આસયાદિનિરપેક્ખં કેવલં કરુણાય પાકતિકસત્તેનાપિ અસોતબ્બારહં સુણન્તો, અપુચ્છિતબ્બારહં પુચ્છન્તો, અવત્તબ્બારહઞ્ચ વદન્તો સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસીતિ કરુણાગુણોયેવેકો વણ્ણિતોતિ વેદિતબ્બો.

પઞ્ઞાદયા અત્તપરત્થહેતૂ,

તદન્વયા સબ્બગુણા જિનસ્સ;

ઉભો ગુણા તે ગુણસાગરસ્સ,

વુત્તા ઇધાચરિયવરેન તસ્મા.

એત્તાવતા અટ્ઠકથાદિગાથા,

સમાસતો વુત્તપદત્થસોભા;

અયમ્પિ વિત્થારનયોતિ ચાહં,

ઉદ્ધં ઇતો તે પટિસંખિપામિ.

દુતિયગાથાય અસમ્બુધન્તિ ધમ્માનં યથાસભાવં અબુજ્ઝન્તો. બુદ્ધનિસેવિતન્તિ બુદ્ધાનુબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધેહિ ગોચરભાવનાસેવનાહિ યથારહં નિસેવિતં. ભવા ભવન્તિ વત્તમાનભવતો અઞ્ઞં ભવં ગચ્છતિ ઉપગચ્છતિ, પટિપજ્જતીતિ અત્થો. અથ વા ભવોતિ સસ્સતદિટ્ઠિ. તસ્સ પટિપક્ખત્તા અભવોતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. ભવોતિ વા વુદ્ધિ. અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ વા દુગ્ગતિ. અભવોતિ સુગતિ. ‘‘અપ્પમાણા ધમ્મા, અસેક્ખા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૩, ૧૧) વિય હિ વુદ્ધિઅત્થત્તા અકારસ્સ. ભાવયતીતિ ભવો, જાતિ. ભવતીતિ વા ભવો. સવિકારા બહુવિધખન્ધુપ્પત્તિ દીપિતા. અભવોતિ વિનાસો, જાતિભાવં મરણભાવઞ્ચ ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ અરહન્તાનં મરણમ્પિ ખણિકવસેન ગહેતબ્બં. ભવેસુ અભવો ભવાભવો, તં ભવાભવં, ભવેસુ અભાવપઞ્ઞત્તિં ગચ્છતીતિ અત્થો. જીવલોકોતિ સત્તલોકો, સઙ્ખારલોકઓકાસલોકાનં ભવાભવગમનાસમ્ભવતો સત્તલોકં જીવલોકોતિ વિસેસેતિ. અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસિનોતિ એત્થ નવપિ લોકુત્તરધમ્મા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. અપચયગામિતા હિ ચતુમગ્ગધમ્મસ્સ ઓધિસો અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસો, સો અસ્સ અત્થિ, તદારમ્મણં હુત્વા તત્થ સહાયભાવૂપગમનેન નિબ્બાનસ્સાપિ. યથાહ ‘‘યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો…પે… ઇદં વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિ. અરહત્તસ્સાપિ તથા રાગાદિક્ખયવચનસબ્ભાવતો. ફલસામઞ્ઞેન તિણ્ણમ્પિ ફલાનં અત્થીતિ નવવિધોપેસ ‘‘અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસી’’તિ વુચ્ચતિ. અથ વા સહચરણલક્ખણકઆરણતાય પટિપક્ખગોચરગ્ગહણતા. અનભિહિતોપિ હિ ધમ્મસ્સ તત્રાભિહિતોવ બુજ્ઝિતબ્બો ઇતિ વચનતો કારણગોચરગ્ગહણેન ચત્તારિપિ ફલાનિ ગહિતાનિ. નરકાદીસુ અપતમાનં ધારેતિ સુગતિયં ઉપ્પાદનેનાતિ ધમ્મો. પુન સુગતિમ્હિ અજનનકારી અકુસલધમ્મે નિવારેત્વા પોસેતિ પવત્તેતિ વડ્ઢેતીતિ ધમ્મો. સો પન કામરૂપારૂપભેદતો તિવિધો અચ્ચન્તસુખાવહનતો, તતોપિ ઉત્તમત્તા ધમ્મવરો.

એત્થાહ – ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનં અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિત’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૫; મહાવ. ૨૮૭) વચનતો ચતુસચ્ચધમ્મં અસમ્બુધં ભવા ભવં ગચ્છતિ જીવલોકોતિ સિદ્ધં. તસ્મા યં અસમ્બુધં ગચ્છતિ, તસ્સેવ ‘‘તસ્સા’’તિ અન્તે તંનિદ્દેસેન નિયમનતો ચતુસચ્ચધમ્મોપિ અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસી ધમ્મવરોતિ ચાપજ્જતિ. અઞ્ઞથા ‘‘નમો અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસિનો ધમ્મવરસ્સ તસ્સા’’તિ તંનિદ્દેસેન સમાનવિભત્તિકરણં ન યુજ્જતિ અતિપ્પસઙ્ગનિયમનતો, ‘‘અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસિનો ધમ્મવરસ્સા’’તિ વચનં વિસેસનવચનં. તસ્મા દુક્ખસમુદયસચ્ચાનં તબ્ભાવપ્પસઙ્ગો નત્થીતિ ચે? ન, તંનિદ્દેસેન સમાનવિભત્તિટ્ઠાને અવિસેસિતત્તા. અપિ ચ મગ્ગસચ્ચનિરોધસચ્ચેસુ ફલાનં અપરિયાપન્નત્તા નવ લોકુત્તરધમ્મા સઙ્ગહિતાતિ વચનવિરોધો, ફલાનં અસઙ્ગહે વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણનાયં ન કેવલં અરિયમગ્ગો ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ, અપિ ચ અરિયફલધમ્મેહિ સદ્ધિં પરિયત્તિધમ્મોપિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘રાગવિરાગમનેજમસોકં…પે… ધમ્મમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ (વિ. વ. ૮૮૭) વચનવિરોધો ચાતિ પુબ્બાપરવિરુદ્ધા એસા ગાથા સાસનવિરુદ્ધા ચા’’તિ? વુચ્ચતે – સબ્બમેતમયુત્તં વુત્તગાથત્થાજાનનતો. એત્થ હિ આચરિયેન પવત્તિપવત્તિહેતુવિસયવિભાગો ચ દસ્સિતો. કથં? તત્થ અસમ્બુધન્તિ અસમ્બોધો, સો અત્થતો અવિજ્જા, તાય ચ તણ્હુપાદાનાનિ ગહિતાનિ, તયોપિ તે ધમ્મા સમુદયસચ્ચં, ભવાભવન્તિ એત્થ દુક્ખસચ્ચં વુત્તં. સુગતિદુગ્ગતિપ્પભેદો હિ ભવો અત્થતો પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા હોન્તિ. ‘‘એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ (મહાવ. ૧) વચનતો દુક્ખપ્પવત્તિ પવત્તિ નામ, દુક્ખસમુદયો પવત્તિહેતુ નામ, અવિજ્જાસઙ્ખાતસ્સ ચ પવત્તિહેતુસ્સ અગ્ગહિતગ્ગહણેન નિરોધમગ્ગસચ્ચદ્વયં વિસયો નામ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તત્થ કતમા અવિજ્જા? દુક્ખે અઞ્ઞાણં…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણ’’ન્તિ (વિભ. ૨૨૬).

એત્થ ચ નિરોધસચ્ચં બુદ્ધેન ગોચરાસેવનાય આસેવિતં, મગ્ગસચ્ચં ભાવનાસેવનાય. એત્તાવતા અસમ્બુધં બુદ્ધનિસેવિતં યન્તિ ઉપયોગપ્પત્તો યો વિસયો નિરોધો ચ મગ્ગો ચ, તસ્સ યથાવુત્તાવિજ્જાદિકિલેસજાલત્તયવિદ્ધંસિનો નમો ધમ્મવરસ્સાતિ અયં ગાથાય અત્થો. પરિયત્તિધમ્મોપિ કિલેસવિદ્ધંસનસ્સ સુત્તન્તનયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયત્તા કિલેસવિદ્ધંસનસીલતાય ‘‘અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસી’’તિ વત્તું સમ્ભવતિ. એવઞ્હિ સતિ રાગવિરાગાતિ ગાથત્થો, સો ધમ્મં દેસેતિ…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ સુત્તત્થો ચ અસેસતો ગહિતો હોતિ. અથ વા ઇમાય ગાથાય કેવલં પરિયત્તિધમ્મોવ ગહિતો હોતિ, યં સન્ધાયાહ ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૯૦; પારા. ૧), તમ્પિ અસમ્બુધં બુદ્ધેહેવ નિસેવિતં ગોચરાસેવનાય અનઞ્ઞનિસેવિતં. યથાહ ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા…પે… ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૪૬).

તતિયગાથાય સીલાદયો કિઞ્ચાપિ લોકિયલોકુત્તરા યથાસમ્ભવં લબ્ભન્તિ, તથાપિ અન્તે ‘‘અરિયસઙ્ઘ’’ન્તિ વચનતો સીલાદયો ચત્તારો ધમ્મક્ખન્ધા લોકુત્તરાવ. એત્થ ચ ‘‘સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણપ્પભુતીહી’’તિ વત્તબ્બે સરૂપેકસેસં કત્વા ‘‘વિમુત્તિઞાણપ્પભુતીહી’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ વિમુત્તીતિ ફલધમ્માવ સુત્તે અધિપ્પેતા, તથાપિ ‘‘મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વા મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ. પહીને કિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ. ફલં પચ્ચવેક્ખતિ. નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૦) વચનતો મગ્ગાદિપચ્ચવેક્ખણઞાણં વિમુત્તિઞાણન્તિ વેદિતબ્બં. વિમુત્તિ વિમોક્ખો ખયોતિ હિ અત્થતો એકં. ‘‘ખયે ઞાણં અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૪૨; દી. નિ. ૩.૩૦૪) એત્થ ખયો નામ મગ્ગો, રાગક્ખયો દોસક્ખયોતિ ફલનિબ્બાનાનં અધિવચન’’ન્તિ સુત્તે આગતમેવ. પહીનકિલેસાનં ખયો પાકતિકો ખયો એવ. પભુતિ-સદ્દેન તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાતિ એવમાદયો ગુણા સઙ્ગહિતા. સમન્નાગમટ્ઠેન અપરિહીનટ્ઠેન ચ યુત્તો. ખેત્તં જનાનં કુસલત્થિકાનન્તિ ‘‘અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ સુત્તતો કુસલસ્સ વિરુહનટ્ઠાનત્તા, સુત્તન્તનયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયત્તા ચ કામં કુસલસ્સ ખેત્તં હોતિ સઙ્ઘો, ન કુસલત્થિકાનં જનાનં. તસ્મા ન યુજ્જતીતિ ચે? ન, સુત્તત્થસમ્ભવતો. સુત્તે ‘‘અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) હિ વુત્તં. કસ્સ લોકસ્સ? પુઞ્ઞત્થિકસ્સ ખેત્તં સઙ્ઘો, પુઞ્ઞુપનિસ્સયત્તા પુઞ્ઞક્ખેત્તં હોતિ સઙ્ઘો, કુસલત્થિકાનન્તિ ચ વુચ્ચન્તિ. લોકેપિ હિ દેવદત્તસ્સ ખેત્તં યઞ્ઞદત્તસ્સ ખેત્તં સાલિયવુપનિસ્સયત્તા સાલિખેત્તં યવખેત્તન્તિ ચ વુચ્ચતિ. અરિયસઙ્ઘન્તિ વિગતકિલેસત્તા અરિયં પરિસુદ્ધં અરિયાનં, અરિયભાવં વા પત્તં સીલદિટ્ઠિસામઞ્ઞેન સઙ્ઘતત્તા સઙ્ઘં. ‘‘અરિય-સદ્દેન સમ્મુતિસઙ્ઘં નિવારેતી’’તિ કેચિ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં વિમુત્તિઞાણગુણગ્ગહણેન વિસેસિતત્તા. સિરસાતિ ઇમિના કામં કાયનતિં દસ્સેતિ, તથાપિ ઉત્તમસઙ્ઘે ગુણગારવેન ઉત્તમઙ્ગમેવ નિદ્દિસન્તો ‘‘સિરસા નમામી’’ત્યાહ. સિરસ્સ પન ઉત્તમતા ઉત્તમાનં ચક્ખુસોતિન્દ્રિયાનં નિસ્સયત્તા, તેસં ઉત્તમતા ચ દસ્સનાનુત્તરિયસવનાનુત્તરિયહેતુતાય વેદિતબ્બા. એત્થાહ – અનુસન્ધિકુસલો

‘‘ઉપોગ્ઘાતો પદઞ્ચેવ, પદત્થો પદવિગ્ગહો;

ચોદનાપ્રત્યવજ્જાનં, બ્યાખ્યા તન્તસ્સ છબ્બિધા’’તિ. –

એવમવત્વા કસ્મા રતનત્તયપણામં પઠમં વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – સતાચારત્તા. આચારો કિરેસ સપ્પુરિસાનં, યદિદં સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપૂજાવિધાનં. તસ્મા ‘‘સતાચારતો ભટ્ઠા મા મયં હોમા’’તિ કરીયતિ, ચતુગમ્ભીરભાવયુત્તઞ્ચ વિનયપિટકં સંવણ્ણેતુકામસ્સ મહાસમુદ્દં ઓગાહન્તસ્સ વિય પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતસ્સાપિ મહન્તં ભયં હોતિ, ભયક્ખયાવહઞ્ચેતં રતનત્તયગુણાનુસ્સરણજનિતં પણામપૂજાવિધાનં. યથાહ ‘‘એવં બુદ્ધં સરન્તાન’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૨૪૯). અપિચાચરિયો સત્થુપૂજાવિધાનેન અસત્થરિ સત્થાભિનિવેસસ્સ લોકસ્સ યથાભૂતં સત્થરિ એવ સમ્માસમ્બુદ્ધે સત્થુસમ્ભાવનં ઉપ્પાદેતિ, અસત્થરિ સત્થુસમ્ભાવનં પરિચ્ચજાપેતિ, ‘‘તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં અત્તનો દહતી’’તિ વુત્તદોસં પરિહરતિ. અન્તરાયબહુલત્તા ખન્ધસન્તતિયા વિપ્પકતાય વિનયસંવણ્ણનાય અત્તનો આયુવણ્ણસુખબલાનં પરિક્ખયસમ્ભવાસઙ્કાય ‘‘અભિવાદનસીલિસ્સ…પે… આયુ વણ્ણો સુખં બલ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧૦૯) વુત્તાનિસંસે યાવ સંવણ્ણનાપરિયોસાના પત્થેતિ. અપિ ચેત્થ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પણામપૂજાવિધાનં સમ્માસમ્બુદ્ધભાવાધિગમત્થં બુદ્ધયાનં પટિપજ્જન્તાનં ઉસ્સાહં જનેતિ. લોકિયલોકુત્તરભેદસ્સ, લોકુત્તરસ્સેવ વા સદ્ધમ્મસ્સ પૂજાવિધાનં પચ્ચેકબુદ્ધભાવાધિગમત્થં પચ્ચેકબુદ્ધયાનં પટિપજ્જન્તાનં ઉસ્સાહં જનેતિ. સદ્ધમ્મપટિવેધમત્તાભિલાસિનો હિ તે. પરમત્થસઙ્ઘપૂજાવિધાનં પરમત્થસઙ્ઘભાવાધિગમત્થં સાવકયાનં પટિપજ્જન્તાનં ઉસ્સાહં જનેતિ, મઙ્ગલાદીનિ વા સાત્થાનિ અનન્તરાયાનિ ચિરટ્ઠિતિકાનિ બહુમતાનિ ચ ભવન્તીતિ એવંલદ્ધિકાનં ચિત્તપરિતોસનત્થં ‘‘પૂજા ચ પૂજનેય્યાન’’ન્તિ ભગવતા પસત્થમઙ્ગલં કરોતિ. વુચ્ચતે ચ –

‘‘મઙ્ગલં ભગવા બુદ્ધો, ધમ્મો સઙ્ઘો ચ મઙ્ગલં;

મઙ્ગલાદીનિ સાત્થાનિ, સીઘં સિજ્ઝન્તિ સબ્બસો.

‘‘સત્થુ પૂજાવિધાનેન, એવમાદી બહૂ ગુણે;

લભતીતિ વિજાનન્તો, સત્થુપૂજાપરો સિયા’’તિ.

એત્થ ચ સત્થુપધાનત્તા ધમ્મસઙ્ઘાનં પૂજાવિધાનં સત્થુપૂજાવિધાનમિચ્ચેવ દટ્ઠબ્બં સાસનતો લોકતો ચ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘સત્થા’’તિ ધમ્મો સુગતેન વુત્તો;

નિબ્બાનકાલે યમતો સ સત્થા;

સુવત્થિગાથાસુ ‘‘તથાગતો’’તિ;

સઙ્ઘો ચ વુત્તો યમતો સ સત્થા.

કિઞ્ચ ભિય્યો –

ધમ્મકાયો યતો સત્થા, ધમ્મો સત્થા તતો મતો;

ધમ્મટ્ઠિતો સો સઙ્ઘો ચ, સત્થુસઙ્ખ્યં નિગચ્છતિ.

સન્તિ હિ લોકે વત્તારો કોસગતં અસિં ગહેત્વા ઠિતં પુરિસં વિસું અપરામસિત્વા ‘‘અસિં ગહેત્વા ઠિતો એસો’’તિ. તેનેવાહ ચારિયમાત્રચ્ચેવા –

‘‘નમત્થુ બુદ્ધરત્નાય, ધમ્મરત્નાય તે નમો;

નમત્થુ સઙ્ઘરત્નાય, તિરત્નસમવાનયી’’તિ.

અપિચ સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણનિમિત્તાનુત્તરવિમોક્ખપાતુભાવાભિસઙ્ખાતં ખન્ધસન્તાનમુપાદાય ‘‘બુદ્ધો’’તિ યદિ પઞ્ઞાપિયતિ, ધમ્મો પણામારહોતિ કા એવ કથા, સઙ્ઘો ચ ‘‘સઙ્ઘે ગોતમિ દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’’તિ વુત્તત્તા ભાજનન્તિ દીપેતિ. અથ વા ‘‘બુદ્ધસુબોધિતો ધમ્મો આચરિયપરમ્પરાય સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તતેલમિવ અપરિહાપેત્વા યાવજ્જતના આભતત્તા એવ માદિસાનમ્પિ સોતદ્વારમનુપ્પત્તો’’તિ સઙ્ઘસ્સ આચરિયો અતીવ આદરેન પણામં કરોતિ ‘‘સિરસા નમામી’’તિ.

એવં અનેકવિધં પણામપ્પયોજનં વદન્તિ, આચરિયેન પન અધિપ્પેતપ્પયોજનં અત્તના એવ વુત્તં ‘‘ઇચ્ચેવમચ્ચન્તનમસ્સનેય્ય’’ન્તિઆદિના ચતુત્થગાથાય. ઇચ્ચેવન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો રતનત્તયપૂજાવિધાનપરિસમત્તત્થો. યદિ એવં યથાવિહિતમત્તમેવ પૂજાવિધાનં અરહતિ રતનત્તયં, ન તતો ઉદ્ધન્તિ આપજ્જતીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં ‘‘એવમચ્ચન્તનમસ્સનેય્ય’’ન્તિ આહ. તત્થ એવન્તિ ઇમિના યથાવુત્તવિધિં દસ્સેતિ. યથાવુત્તેન વિધિના, અઞ્ઞેન વા તાદિસેન અચ્ચન્તમેવ મુહુત્તમપિ અટ્ઠત્વા અભિક્ખણં નિરન્તરં નિયમેન નમસ્સનારહં નમસ્સમાનસ્સ હિતમહપ્ફલકરણતોતિ અત્થો. એવંવિધં દુલ્લભટ્ઠેન મહપ્ફલટ્ઠેન ચ સિદ્ધં રતનભાવં રતનત્તયં નમસ્સમાનો યં પુઞ્ઞાભિસન્દં અલત્થં અલભિં. અકુસલમલં તદઙ્ગાદિપ્પહાનેન પુનાતીતિ પુઞ્ઞં. કિલેસદરથપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિયા સીતલત્તા ચિત્તં અભિસન્દેતીતિ અભિસન્દો. પુઞ્ઞઞ્ચ તં અભિસન્દો ચાતિ પુઞ્ઞાભિસન્દો, તં પુઞ્ઞાભિસન્દં. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘પુઞ્ઞમહત્તં’’ન્તિ ભણન્તિ, ‘‘વિપુલ’’ન્તિ વચનતો સો અત્થો ન યુજ્જતીતિ આચરિયો. અથ વા પુઞ્ઞાનં અભિસન્દો પુઞ્ઞાભિસન્દો, તં પુઞ્ઞાભિસન્દં. સન્દ સવનેતિ ધાતુ. તસ્મા પુઞ્ઞસોતં પુઞ્ઞુસ્સયન્તિ અત્થો યુજ્જતિ, તં પન વિપુલં, ન પરિત્તન્તિ દસ્સિતં વિપુલ-સદ્દેન.

પઞ્ચમગાથા યસ્મિં વિનયપિટકે પાળિતો ચ અત્થતો ચ અનૂનં લજ્જીપુગ્ગલેસુ પવત્તનટ્ઠેન ઠિતે સકલં તિવિધમ્પિ સાસનં તેસ્વેવ પુગ્ગલેસુ પતિટ્ઠિતં હોતિ. કસ્સ સાસનન્તિ ચે? અટ્ઠિતસ્સ ભગવતો. ભગવા હિ ઠિતિહેતુભૂતાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા અભાવેન અટ્ઠિતોતિ વુચ્ચતિ. ઉચ્છેદદિટ્ઠિકો હિ પરલોકે નિરપેક્ખો કેવલં કામસુખલ્લિકાનુયોગમનુયુઞ્જન્તો તિટ્ઠતિ, ન પરલોકહિતાનિ પુઞ્ઞાનિ કત્તું બ્યાવટો હોતિ, સસ્સતદિટ્ઠિકો તાનિ કત્તું આયૂહતિ. ભગવા પન તથા અતિટ્ઠન્તો અનાયૂહન્તો મજ્ઝિમં પટિપદં પટિપજ્જન્તો સયઞ્ચ ઓઘં તરિ, પરે ચ તારેસિ. યથાહ ‘‘અપ્પતિટ્ઠં ખ્વાહં, આવુસો, અનાયૂહં ઓઘમતરિ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧). ચતુબ્રહ્મવિહારવસેન સત્તેસુ સુટ્ઠુ સમ્મા ચ ઠિતસ્સાતિ અત્થવસેન વા સુસણ્ઠિતસ્સ. સુસણ્ઠિતત્તા હેસ કેવલં સત્તાનં દુક્ખં અપનેતુકામો હિતં ઉપસંહરિતુકામો સમ્પત્તિયા ચ પમોદિતો અપક્ખપતિતો ચ હુત્વા વિનયં દેસેતિ, તસ્મા ઇમસ્મિં વિનયસંવણ્ણનાધિકારે સારુપ્પાય થુતિયા થોમેન્તો આહ ‘‘સુસણ્ઠિતસ્સા’’તિ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘મનાપિયે ચ ખો, ભિક્ખવે, કમ્મવિપાકે પચ્ચુપટ્ઠિતે’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૬) સુત્તસ્સ, ‘‘સુસણ્ઠાના સુરૂપતા’’તિ (ખુ. પા. ૮.૧૧) સુત્તસ્સ ચ વસેન સુસણ્ઠિતસ્સાતિ અત્થો વુત્તો, સો અધિપ્પેતાધિકારાનુરૂપો ન હોતિ. અમિસ્સન્તિ કિં વિનયં અમિસ્સં, ઉદાહુ પુબ્બાચરિયાનુભાવન્તિ? નોભયમ્પિ. અમિસ્સા એવ હિ વિનયટ્ઠકથા. તસ્મા ભાવનપુંસકવસેન અમિસ્સં તં વણ્ણયિસ્સન્તિ સમ્બન્ધો. પુબ્બાચરિયાનુભાવન્તિ અટ્ઠકથા ‘‘યસ્મા પુરે અટ્ઠકથા અકંસૂ’’તિ વચનતો તેસં આનુભાવો નામ હોતિ. કિઞ્ચિ અપુબ્બં દિસ્વા સન્તિ હિ લોકે વત્તારો ‘‘કસ્સેસ આનુભાવો’’તિ. અથ વા ભગવતો અધિપ્પાયં અનુગન્ત્વા તંતંપાઠે અત્થં ભાવયતિ વિભાવયતિ, તસ્સ તસ્સ વા અત્થસ્સ ભાવના વિભાવનાતિ આનુભાવો વુચ્ચતિ અટ્ઠકથા.

પુબ્બાચરિયાનુભાવે સતિ કિં પુન તં વણ્ણયિસ્સન્તિ ઇમિના આરમ્ભેનાતિ તતો વુચ્ચન્તિ છટ્ઠસત્તમટ્ઠમનવમગાથાયો. તત્થ અરિયમગ્ગઞાણમ્બુના નિદ્ધોતમલત્તા વિસુદ્ધવિજ્જેહિ, તેનેવ નિદ્ધોતાસવત્તા વિસુદ્ધપટિસમ્ભિદેહિ, વિસુદ્ધપટિસમ્ભિદત્તા ચ સદ્ધમ્મસંવણ્ણનકોવિદેહીતિ યોજના વેદિતબ્બા. કેચિ ‘‘પુબ્બાચરિયાતિ વુત્તે લોકાચરિયાપિ, સાસને રાહુલાચરિયાદયોપિ સઙ્ગય્હન્તિ, તે અપનેતું કામઞ્ચાતિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘તં વણ્ણયિસ્સ’’ન્તિ વુત્તત્તા પુબ્બટ્ઠકથાય ઊનભાવો દસ્સિતોતિ ચે? ન, ચિત્તેહિ નયેહિ સંવણ્ણિતોતિ દસ્સેતું ‘‘કામઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. સદ્ધમ્મં સંવણ્ણેતું કોવિદેહિ, તાય સંવણ્ણનાય વા કોવિદેહિ સદ્ધમ્મસંવણ્ણનકોવિદેહિ.

સલ્લેખિયેતિ કિલેસજાતં બાહુલ્લં વા સલ્લિખતિ તનું કરોતીતિ સલ્લેખો, સલ્લેખસ્સ ભાવો સલ્લેખિયં, તસ્મિં સલ્લેખિયે. નોસુલભૂપમેહીતિ અસુલભૂપમેહિ. મહાવિહારસ્સાતિ મહાવિહારવંસસ્સ. પઞ્ઞાય અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન ધજો ઉપમા એતેસન્તિ ધજૂપમા, તેહિ ધજૂપમેહિ. સમ્બુદ્ધવરં અનુઅયેહિ અનુગતેહિ સમ્બુદ્ધવરન્વયેહિ, બુદ્ધાધિપ્પાયાનુગેહીતિ અધિપ્પાયો. ઇધ વર-સદ્દો ‘‘સામં સચ્ચાનિ બુદ્ધત્તા સમ્બુદ્ધો’’તિ વચનતો પચ્ચેકબુદ્ધાપિ સઙ્ગય્હન્તિ. તસ્મા તે અપનેતું વુત્તો.

અટ્ઠકથાય ઊનભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો કરણવિસેસં તસ્સ પયોજનઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘સંવણ્ણના’’તિઆદિમાહ. ન કિઞ્ચિ અત્થં અભિસમ્ભુણાતીતિ કિઞ્ચિ પયોજનં ફલં હિતં ન સાધેતીતિ અત્થો ‘‘ન તં તસ્સ ભિક્ખુનો કિઞ્ચિ અત્થં અનુભોતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૫૩૮) વિય. અજ્ઝેસનં બુદ્ધસિરિવ્હયસ્સાતિ ઇમિના યસ્મા સહમ્પતિબ્રહ્મુના અજ્ઝિટ્ઠેન ધમ્મો દેસિતો ભગવતા, સારિપુત્તસ્સ અજ્ઝેસનં નિસ્સાય વિનયો પઞ્ઞત્તો, તસ્મા અયમ્પિ આચરિયો તં આચરિયવત્તં પૂજેન્તો ઇમં સંવણ્ણનં બુદ્ધસિરિત્થેરસ્સ યાચનં નિસ્સાય અકાસીતિ દસ્સેતિ. સમનુસ્સરન્તોતિ તસ્સાભાવં દીપેતિ આદરઞ્ચ.

તતો પરં દ્વે ગાથાયો કત્તબ્બવિધિદસ્સનત્થં વુત્તા. તેન તાસુ અટ્ઠકથાસુ વુત્તવિનિચ્છયપચ્ચયવિમતિં વિનોદેતિ, એકટ્ઠકથાય કુસલસ્સ વા ‘‘અયં નયો અટ્ઠકથાયં નત્થી’’તિ પટિક્ખેપં નિવારેતિ, અયુત્તત્થપરિચ્ચાગેન તત્થ અભિનિવિટ્ઠાનં અભિનિવેસં પરિચ્ચજાપેતિ, થેરવાદદસ્સનેન વિનયવિનિચ્છયં પતિ વિનયધરાનં કારણોપપત્તિતો ઉહાપોહક્કમં દસ્સેતિ, અયુત્તત્થેરવાદપટિક્ખેપેન પુગ્ગલપ્પમાણતં પટિક્ખિપતીતિ ઇમે ચાનિસંસા કત્તબ્બવિધિદસ્સનેન દસ્સિતા હોન્તિ. સંવણ્ણનં તઞ્ચ સમારભન્તો તસ્સા સંવણ્ણનાય મહાઅટ્ઠકથં સરીરં કત્વા સમારભિસ્સં, મહાપચ્ચરિયમ્પિ યો વુત્તો વિનિચ્છયો, તથેવ કુરુન્દીનામાદીસુ લોકે વિસ્સુતાસુ અટ્ઠકથાસુ ચ યો વુત્તો વિનિચ્છયો, તતોપિ વિનિચ્છયતો મહાઅટ્ઠકથાનયેન, વિનયયુત્તિયા વા યુત્તમત્થં તસ્સ સરીરસ્સ અલઙ્કારં વિય ગણ્હન્તો સમારભિસ્સં. કિં સંવણ્ણનમેવ, ન અઞ્ઞન્તિ દસ્સનત્થં પુન સંવણ્ણનાગ્ગહણં. અથ વા અન્તોગધત્થેરવાદં સંવણ્ણનં કત્વા સમારભિસ્સન્તિ યોજના વેદિતબ્બા. થેરવાદા હિ બહિઅટ્ઠકથાય વિચરન્તિ. એત્થ આદિ-સદ્દેન ચૂળપચ્ચરિઅન્ધકઅરિયટ્ઠકથાપન્નવારાદયોપિ સઙ્ગહિતા. તત્થ પચ્ચરી નામ સીહળભાસાય ઉળુમ્પં કિર, તસ્મિં નિસીદિત્વા કતત્તા તમેવ નામં જાતં. કુરુન્દીવલ્લિવિહારો નામ અત્થિ, તત્થ કતત્તા કુરુન્દી નામ જાતા.

સમ્મ સમારભિસ્સન્તિ કત્તબ્બવિધાનં સજ્જેત્વા અહં ઠિતો, તસ્મા તં મે નિસામેન્તૂતિ ગાથાય તં સંવણ્ણનં મે મમ, મયા વા વુચ્ચમાનન્તિ પાઠસેસો. નિસામેન્તુ પસ્સન્તુ પઞ્ઞાચક્ખુના સુણન્તુ વા સદ્ધાવીરિયપીતિપામોજ્જાભિસઙ્ખારેન સઙ્ખરિત્વા પૂજયન્તા સક્કચ્ચં ધમ્મં. કસ્સ ધમ્મં? ધમ્મપ્પદીપસ્સ તથાગતસ્સ. કિં દસ્સેતિ? પદીપટ્ઠાનિયો હિ ધમ્મો હિતાહિતપ્પકાસનતો, પદીપધરટ્ઠાનિયો ધમ્મધરો તથાગતો, તસ્મા પરિનિબ્બુતેપિ તસ્મિં તથાગતે તત્થ સોકં અકત્વા સક્કચ્ચ ધમ્મં પટિમાનયન્તા નિસામેન્તૂતિ દસ્સેતિ. અથ વા ‘‘ધમ્મકાયા તથાગતા’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૧૮) વચનતો ધમ્મો ચ સો પદીપો ચાતિ ધમ્મપ્પદીપો, ભગવા.

યો ધમ્મવિનયો યથા બુદ્ધેન વુત્તો, સો તથેવ બુદ્ધપુત્તેહિ સાવકેહિ ઞાતો અવબુદ્ધો, યેહિ તેસં બુદ્ધપુત્તાનં મતિં અધિપ્પાયં અચ્ચજન્તા નિરવસેસં ગણ્હન્તા. પુરેતિ પુરા, પોરાણત્થેરા વા. અટ્ઠકથાતિ અટ્ઠકથાયો, ઉપયોગબહુવચનં.

યં અત્થજાતં અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તં સબ્બમ્પિ પમાદલેખકાનં પમાદલેખમત્તં વજ્જયિત્વા. કિં સબ્બેસમ્પિ પમાણં? ન, કિન્તુ સિક્ખાસુ સગારવાનં ઇધ વિનયમ્હિ પણ્ડિતાનં, મહાઅટ્ઠકથાયં પન સચ્ચેપિ અલિકેપિ દુક્કટમેવ વુત્તં, તં પમાદલેખન્તિ વેદિતબ્બં. પમાદલેખં વજ્જયિત્વા પમાણં હેસ્સતીતિ સમ્બન્ધો.

તતો ચાતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તઅત્થજાતતો તન્તિક્કમં પાળિક્કમં. સુત્તન્તા સુત્તાવયવા. અન્તોતિ હિદં અબ્ભન્તરાવયવસમ્ભાવનાદીસુ દિસ્સતિ. સુત્તન્તેસુ ભવા સુત્તન્તિકા, તેસં સુત્તન્તિકાનં, સુત્તન્તગન્થેસુ આગતવચનાનન્તિ અત્થો. અથ વા અમીયતીતિ અન્તો, સાધીયતીતિ અધિપ્પાયો. કેન સાધીયતિ? સુત્તેન, સુત્તસ્સ અન્તો સુત્તન્તો, કો સો? સો સો અત્થવિકપ્પો, તસ્મિં સુત્તન્તે નિયુત્તાનિ વચનાનિ સુત્તન્તિકાનિ. તેસં સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં. તસ્સ તસ્સ આગમસુત્તસ્સ અભિધમ્મવિનયસુત્તસ્સ ચાનુરૂપં પરિદીપયન્તી, અયં તાવેત્થ સમાસતો અત્થવિભાવના – ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદીનં (સં. નિ. ૨.૪૧; ૫.૪૭૯; અ. નિ. ૬.૧૦; પારા. ૧) સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં આગમસુત્તન્તાનુરૂપં. ‘‘વિવાદાધિકરણં સિયા કુસલં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૨૦) એવમાદીનં અભિધમ્મસુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં અભિધમ્મસુત્તન્તાનુરૂપન્તિ એવમાદિ. હેસ્સતીતિ ભવિસ્સતિ, કરીયિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. વણ્ણનાપીતિ એત્થ અપિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, સો તસ્માતિ પદેન યોજેતબ્બો. કથં? પણ્ડિતાનં પમાણત્તાપિ વિત્થારમગ્ગસ્સ સમાસિતત્તાપિ વિનિચ્છયસ્સ અસેસિતત્તાપિ તન્તિક્કમસ્સ અવોક્કમિતત્તાપિ સુત્તન્તિકવચનાનં સુત્તન્તટ્ઠકથાનુરૂપં દીપનતોપિ તસ્માપિ સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બાતિ. એત્થ ‘‘તન્તિક્કમં અવોક્કમિત્વા’’તિ વચનેન સિદ્ધેપિ ‘‘અટ્ઠકથાચરિયા વેરઞ્જકણ્ડાદીસુ ‘સુત્તન્તિકાનં ભારો’તિ ગતા, મયં પન વત્વાવ ગમિસ્સામા’’તિ દસ્સેતું ‘‘સુત્તન્તિકાન’’ન્તિ વુત્તં કિર.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બાહિરનિદાનકથાવણ્ણના

તદઙ્ગવિનયાદિભેદેન વિનયસ્સબહુત્તા વિનયો તાવ વવત્થપેતબ્બો. ‘‘બુદ્ધેન ધમ્મો વિનયો ચ વુત્તો’’તિ પુબ્બે વુત્તત્તા ઇદાનિ ‘‘વુત્તં યેના’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ ચે? તસ્સ એવમાદિવચનં સન્ધાય વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ધારિતં યેન ચાભતં. યત્થપ્પતિટ્ઠિતઞ્ચેતન્તિ વચનં સકલમ્પિ વિનયપિટકં સન્ધાય વુત્તં. અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતીતિ આહચ્ચ ભાસિતં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ ભગવતો અતીતાદીસુ અપ્પચ્ચક્ખં કિઞ્ચિ અત્થિ. યદિ અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતિ, પદસોધમ્માપત્તિં ન જનેય્યાતિ ચે? ન, સાવકભાસિતસ્સપિ પદસોધમ્માપત્તિજનનતો. નિયમાભાવા અતિપ્પસઙ્ગોતિ ચે? ન, પદસોધમ્મસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં ‘‘સઙ્ગીતિત્તયં આરુળ્હો’’તિ વિસેસિતત્તા. તથા અટ્ઠકથાયમ્પિ સઙ્ગીતિં આરુળ્હત્તા ‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ…પે… સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬ સઙ્ખારપદનિદ્દેસ) એવમાદિવચનં, યઞ્ચ સઙ્ગીતિઆરુળ્હક્કમાનુગતં, તં પદસોધમ્માપત્તિં જનેતીતિ આયસ્મા ઉપતિસ્સો.

પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના

પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામ ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો અતિરેકત્થો, તેન અઞ્ઞાપિ અત્થીતિ દીપેતિ. તમ્પિ સાલવનં ઉપગન્ત્વા મિત્તસુહજ્જે અપલોકેત્વા નિવત્તનતો ઉપવત્તનન્તિ પાકટં જાતં કિર. યમકસાલાનન્તિ એકા કિર સાલપન્તિ સીસભાગે, એકા પાદભાગે. તત્રાપિ એકો તરુણસાલો સીસભાગસ્સ આસન્ને હોતિ, એકો પાદભાગસ્સ, મૂલખન્ધવિટપપત્તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસિબ્બિત્વા ઠિતસાલાનન્તિપિ વુત્તં. અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયાતિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં ‘‘કતકિચ્ચો પીતિજ હાસ ચેતો અવેરમુખેનાભતકુણ્ડલેના’’તિઆદીસુ વિય. પરિનિબ્બાને પરિનિબ્બાનહેતુ, તસ્મિં ઠાને વા મા સોચિત્થ ચિત્તેન, મા પરિદેવિત્થ વાચાય ‘‘પરિદેવનં વિલાપ’’ન્તિ વચનતો. મહાસમણેનાતિ નિસ્સક્કત્થે કરણવચનં. સૂરિયં’સૂભિ પટુકરા’ભા’રિણસ્સ તાણા ઇત્યત્રેવ. યઞ્ચ ભગવતો અનુગ્ગહં, તસ્સ અનુગ્ગહસ્સાતિ આચરિયા. એકચ્ચે પન ‘‘યં યસ્મા અહં અનુગ્ગહિતો’’તિ વદન્તિ. નિબ્બસનાનીતિ નિટ્ઠિતવસનકિચ્ચાનિ, મયા પરિભુઞ્જિત્વા અપનીતાનિ. યદિ સુયુત્તાનિ ધારેસ્સસીતિ પુચ્છતિ, કવચસદિસાનિ સાણાનિ. ઇસ્સરિયસદિસા નવ અનુપુબ્બવિહારાદયો. અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિરોધસમાપત્તિ ચ પટિલાભક્કમેન ‘‘અનુપુબ્બવિહારા’’તિ વુત્તા.

અનાગતે સન્નિકટ્ઠે, તથાતીતે ચિરન્તને;

કાલદ્વયેપિ કવીહિ, પુરાસદ્દો પયુજ્જતે.

સત્થુસાસનમેવ પરિયત્તિ સત્થુસાસનપરિયત્તિ, સા સુત્તગેય્યાદિવસેન નવઙ્ગા. તિપિટકમેવ સબ્બપરિયત્તિપ્પભેદં ધારેન્તીતિ તિપિટકસબ્બપરિયત્તિપ્પભેદધરા. ‘‘વિના ન સક્કા’’તિ ન વત્તબ્બં ‘‘તિપિટકસબ્બપરિયત્તિપ્પભેદધરે’’તિ વુત્તત્તા, એવં સન્તેપિ અત્થિ વિસેસો તેહિ સમ્મુખાપિ અસમ્મુખાપિ સુતં, થેરેન પન અસમ્મુખાપટિગ્ગહિતં નામ નત્થીતિ. ન વાયન્તિ એત્થ વાતિ વિભાસા, અઞ્ઞાસિપિ ન અઞ્ઞાસિપીતિ અત્થો. તત્ર ઉચ્ચિનને. બહુસદ્દો વિપુલ્લત્થો ‘‘અનન્તપારં બહુ વેદિતબ્બમિત્ય’’ત્રેવ. પુબ્બે ‘‘તિપિટકસબ્બપઅયત્તિપ્પભેદધરે’’તિ વુત્તત્તા ‘‘બહુ ચાનેન…પે… પરિયત્તો’’તિ ન યુજ્જતીતિ ચે? ન, તિપિટકસ્સ અનન્તત્તા, તસ્મા અમ્હે ઉપાદાય તેન બહુ પરિયત્તોતિ અધિપ્પાયો. ઇતરથા આનન્દત્થેરો તેહિ અપ્પસ્સુતોતિ આપજ્જતિ, ‘‘અસમ્મુખા પટિગ્ગહિતં નામ નત્થી’’તિ વચનવિરોધો ચ. અડ્ઢમાસો અતિક્કન્તોતિ એત્થ એકો દિવસો નટ્ઠો, સો પાટિપદદિવસો, કોલાહલદિવસો નામ સો, તસ્મા ઇધ ન ગહિતો. સંવેગવત્થું કિત્તેત્વા કીળનતો સાધુકીળનં નામ. સ્વેપીતિ અપિ-સદ્દો અપેક્ખામન્તાનુઞ્ઞાય. સુભસુત્તં ‘‘અચિરપરિનિબ્બુતે ભગવતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૪૪) વુત્તત્તા ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સેસુ અન્તોગધં ન હોતીતિ ચે? ન, ભગવતો કાલે લદ્ધનયત્તા કથાવત્થુ વિય. છડ્ડિતા પતિતા ઉક્લાપા છડ્ડિતપતિતઉક્લાપા. આણા એવ અપ્પટિહતટ્ઠેન ચક્કન્તિ આણાચક્કં. એકતો એત્થ નિપતન્તીતિ એકનિપાતનં. આકાસેન આગન્ત્વા નિસીદીતિ એકેતિ એતં દુતિયવારે ગમનં સન્ધાયાતિ આયસ્મા ઉપતિસ્સો. પઠમં વા આકાસેન ગન્ત્વા પરિસં પત્વા ભિક્ખુપન્તિં અપીળેન્તો પથવિયં નિમુજ્જિત્વા આસને એવ અત્તાનં દસ્સેસિ. ઉભયથા ચ આપાથં ગતો, તેન ઉભયમ્પિ યુજ્જતિ, અઞ્ઞથા દ્વીસુ એકં અભૂતં આપજ્જતિ.

અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં ઉપાલિં પુચ્છિ…પે… આયસ્મા ઉપાલિત્થેરો વિસ્સજ્જેસીતિ ઇદં પુબ્બે ‘‘પઠમં આવુસો ઉપાલી’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૪૩૯) વુત્તપુચ્છાવિસ્સજ્જનં સઙ્ખિપિત્વા સઙ્ગીતિકારકેહિ દસ્સિતવચનન્તિ ગણ્ઠિપદે લિખિતં. તથા હોતુ, કિમત્થં પનેત્થ ‘‘નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છિ, વત્થુમ્પિ પુચ્છી’’તિ એવં પુબ્બે દસ્સિતાનુક્કમેન અવત્વા ‘‘વત્થુમ્પિ પુચ્છિ, નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છી’’તિ એવં અનુક્કમો કતોતિ? ‘‘વત્થુમૂલકત્તા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા ઉપ્પટિપાટિયા વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ એકે. એત્થ પન વિચારણા વેરઞ્જકણ્ડે સમ્પત્તે કરીયતિ. રાજાગારકેતિ એવંનામકે ઉય્યાને. અભિરમનારહં કિર રાજાગારમ્પિ. તત્થ, યસ્સ વસેનેતં એવં નામં લભતિ. અથ ખો ‘‘આયસ્મા મહાકસ્સપો’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તમેવ સઙ્ખિપિત્વા દસ્સેતિ સઙ્ગીતિકારકો વસીગણો. યદિ એવં યથા નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છીતિ એત્થ પુચ્છાક્કમો દસ્સિતો, તથા આનન્દત્થેરસ્સ વિસ્સજ્જનક્કમોપિ કિમત્થં ન દસ્સિતોતિ ચે? ઇમિનાનુક્કમેન સઙ્ગહં પઞ્ચપિ નિકાયા અનારુળ્હાતિ દસ્સનત્થં. કથં પન આરુળ્હાતિ? આયસ્મા મહાકસ્સપો પઞ્ચપિ નિકાયે અનુક્કમેનેવ પુચ્છિ, આનન્દત્થેરો પન અનુક્કમેનેવ પુચ્છિતમ્પિ અપુચ્છિતમ્પિ તસ્સ તસ્સ સુત્તસ્સ સભાવં અન્તરા ઉપ્પન્નં વત્થું ઉદ્દેસનિદ્દેસક્કમં માતિકાવિભઙ્ગક્કમન્તિ એવમાદિસબ્બં અનુરૂપવચનં પક્ખિપિત્વા વિસ્સજ્જેસિ, તેનેવાહ ‘‘એતેનેવ ઉપાયેન પઞ્ચપિ નિકાયે પુચ્છી’’તિ. અથ વા ‘‘અમ્બલટ્ઠિકાયં રાજાગારકે’’તિ વત્તબ્બે ‘‘રાજાગારકે અમ્બલટ્ઠિકાય’’ન્તિ ઉપ્પટિપાટિવચનેનપિ ઇમમત્થં દીપેતિ. ‘‘અમ્બલટ્ઠિકાયં વિહરતિ રાજાગારકે’’તિ હિ વુત્તં.

ગહકારન્તિ ઇમસ્સ અત્તભાવગેહસ્સ કારકં તણ્હાવડ્ઢકિં ગવેસન્તો યેન ઞાણેન સક્કા સો દટ્ઠું, તસ્સત્થાય દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારો એત્તકં કાલં અનેકજાતિસંસારં તં ઞાણં અવિન્દન્તો વિચરિન્તિ અત્થો. દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનન્તિ ઇદં ગહકારકગવેસનસ્સ કારણવચનં. સબ્બા તે ફાસુકાતિ તવ સબ્બા અનવસેસકિલેસફાસુકા મયા ભગ્ગા. ગહકૂટં નામ અવિજ્જા. સોમનસ્સસહગતં ઞાણં સોમનસ્સમયં. ન હિ સોમનસ્સમયં ઞાણં ખન્ધસભાવભેદતો. દળ્હીકમ્મસિથિલકરણપ્પયોજનાતિ યેભુય્યતાય વુત્તં, તં પન તત્થ તત્થ પકાસયિસ્સામ. અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરવિરહિતે ધમ્મે ચ વિનયે ચાતિ એત્થ પાણાતિપાતો અકુસલન્તિ એવમાદીસુ મરણાધિપ્પાયસ્સ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના અકુસલં, ન પાણસઙ્ખાતજીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદકસઙ્ખાતો અતિપાતો. તથા અદિન્નસ્સ પરસન્તકસ્સ આદાનસઙ્ખાતા વિઞ્ઞત્તિ અબ્યાકતો ધમ્મો, તબ્બિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અકુસલો ધમ્મોતિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૭) એવમાદિના અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરવિરહિતે ધમ્મે પટિબલો વિનેતું. જાતરૂપરજતં પરસન્તકં થેય્યચિત્તેન ગણ્હન્તસ્સ યથાવત્થું પારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટેસુ અઞ્ઞતરં, ભણ્ડાગારિકસીસેન દિય્યમાનં ગણ્હન્તસ્સ પાચિત્તિયં, અત્તત્થાય ગણ્હન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, કેવલં લોલતાય ગણ્હન્તસ્સ અનામાસદુક્કટં, રૂપિયછડ્ડકસમ્મતસ્સ અનાપત્તીતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરવિરહિતે વિનયેપિ પટિબલો વિનેતુન્તિ અત્થો. ભાવેતીતિ વડ્ઢેતિ, એતેન ફલવસેન જવનવસેન ચ ચિત્તસ્સ વુદ્ધિં દસ્સેતિ. ‘‘અવિસિટ્ઠ’’ન્તિ પાઠો, સાધારણન્તિ અત્થો.

દેસેન્તસ્સ વસેનેત્થ, દેસના પિટકત્તયં;

સાસિતબ્બવસેનેતં, સાસનન્તિપિ વુચ્ચતિ.

કથેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ, વસેનાપિ કથાતિ ચ;

દેસના સાસના કથા, ભેદમ્પેવં પકાસયે.

સાસનસ્સ નપુંસકત્તા ‘‘યથા…પે… ધમ્મસાસનાની’’તિ વુત્તં. દુચ્ચરિતસંકિલેસં નામ અત્થતો ચેતના, તથાકારપ્પવત્તચિત્તુપ્પાદો વા. અનિચ્ચાદિલક્ખણં પટિવિજ્ઝિત્વા પવત્તત્તા વિપસ્સનાચિત્તાનિ વિસયતો લોકિયા’ભિસમયો અસમ્મોહતો લોકુત્તરો, લોકુત્તરો એવ વા અભિસમયો વિસયતો નિબ્બાનસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ, ઇતરસ્સ મગ્ગાદિકસ્સ અસમ્મોહતોતિપિ એકે. એત્થ ‘‘પટિવેધો’’તિ વુત્તં ઞાણં, તં કથં ગમ્ભીરન્તિ ચે? ગમ્ભીરસ્સ ઉદકસ્સ પમાણગ્ગહણકાલે દીઘેન પમાણેન ભવિતબ્બં, એવં અલબ્ભનેય્યભાવદસ્સનત્થં ઇદાનીતિ વુત્તન્તિ એકે. યસ્સ ચત્થાય મગ્ગફલત્થાય. તઞ્ચ અત્થં નાનુભોન્તિ નાધિગચ્છન્તિ કઞ્ચિ અત્તના અધિપ્પેતં, ઇતિવાદપમોક્ખઞ્ચ. કસ્મા? અત્થસ્સ અનુપપરિક્ખિત્વા ગહિતત્તા. અધિગતફલત્તા પટિવિદ્ધાકુપ્પો. પુન ખીણાસવગ્ગહણેન અરહન્તમેવ દસ્સેતિ, ન સેક્ખં. સો હિ યથા ભણ્ડાગારિકો રઞ્ઞો કટકમકુટાદિં ગોપેત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ઉપનેતિ, એવં સહેતુકાનં સત્તાનં મગ્ગફલત્થાય ધમ્મં દેસેસિ. તાસંયેવ તત્થ વિનયપિટકે પભેદતો વુત્તત્તા, વાયમિત્વા તા એવ પાપુણાતીતિ આચરિયા. કિમત્થં તિસ્સોવ વિજ્જા તત્થ વિભત્તાતિ? સીલસમ્પત્તિયા એતપરમુપનિસ્સયભાવતો. ‘‘અપરેહિપિ સત્તહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ વિનયધરો હોતિ. આપત્તિં જાનાતિ, અનાપત્તિં, લહુકં આપત્તિં, ગરુકં આપત્તિં, અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ…પે… દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ…પે… આસવાનઞ્ચ ખયા…પે… ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (પરિ. ૩૨૭) સુત્તમેત્થ સાધકં. વિનયં પરિયાપુણિત્વા સીલસમ્પત્તિં નિસ્સાય આસવક્ખયઞાણેન સહેવ વિય દિબ્બચક્ખુપુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાનિ પટિલભતિ. વિસું એતેસં પરિકમ્મકિચ્ચં નત્થીતિ દસ્સનત્થં તાસંયેવાતિ વુત્તન્તિ ચ વદન્તિ એકે. અભિધમ્મે પન તિસ્સોવિજ્જા છ અભિઞ્ઞા ચતસ્સો ચ પટિસમ્ભિદા અઞ્ઞે ચ સમ્મપ્પધાનાદયો ગુણવિસેસા વિભત્તા. કિઞ્ચાપિ વિભત્તા, તથાપિ વિસેસતો પઞ્ઞાજાતિકત્તા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા પાપુણાતીતિ દસ્સનત્થં તાસં તત્થેવાતિ અવધારણવિપલ્લાસો કતો. અત્તના દુગ્ગહિતેન ધમ્મેનાતિ પાઠસેસો. કત્તરિ ચેતં કરણવચનં, હેતુત્થે ચ, અત્તના દુગ્ગહિતહેતૂતિ અધિપ્પાયો. કસ્મા પનાતિ ‘‘અનુલોમિકો’’તિ વુત્તત્થં દીપેતિ.

પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણનાનયો.

દુતિયસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના

પન્નભારાતિ પતિતક્ખન્ધભારા. ‘‘ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ (સં. નિ. ૩.૨૨) હિ વુત્તં. ‘‘સમ્મુખા ભવિસ્સામ ન ભવિસ્સામા’’તિ વત્તારો. તેસુ દહરા કિર. જમ્મિન્તિ લામકં.