મહાવગ્ગવણ્ણના

૧. મહાખન્ધકવણ્ણના

બોધિકથાવણ્ણના

યં ખન્ધકે લીનપદાદિભેદ-પકાસનં દાનિ સુપત્તકાલં;

તસ્મા અપુબ્બં વિનયત્થમેવ, વક્ખામિ સઙ્ખેપગહણત્થં.

તત્થ કેનટ્ઠેનાયં ખન્ધકોતિ? ખન્ધાનં સમૂહત્તા વિભઙ્ગો વિય. તે પન કથન્તિ? ખન્ધાનં પકાસનતો દીપનતો. ખન્ધાતિ ચેત્થ પબ્બજ્જાદિવિનયકમ્મસઙ્ખાતા, ચારિત્તવારિત્તસિક્ખાપદસઙ્ખાતા ચ પઞ્ઞત્તિયો અધિપ્પેતા. પબ્બજ્જાદીનિ હિ ભગવતા પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘પઞ્ઞત્તિયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. પઞ્ઞત્તિયઞ્ચ ખન્ધ-સદ્દો દિસ્સતિ ‘‘દારુક્ખન્ધો અગ્ગિક્ખન્ધો ઉદકક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ વિય. તેસં પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતાનં ખન્ધાનં પકાસનતો વણ્ણનતો પબ્બજ્જક્ખન્ધકાદયો વીસતિ ‘‘ખન્ધકા’’તિ વુત્તા, અવસાને દ્વે તંસદિસત્તા વેલાય સદિસત્તા સીલસ્સ વેલાતિ વચનં વિય. અપિચ ભાગરાસત્થતાપેત્થ યુજ્જતે તેસં પઞ્ઞત્તીનં ભાગતો ચ રાસિતો ચ વિભત્તત્તા. કિં પનેતેસં ખન્ધકાનં અનુપુબ્બકારણન્તિ? નાયં પુચ્છા સમ્ભવતિ, અઞ્ઞથા વુત્તેસુપિ તપ્પસઙ્ગાનતિક્કમનતો. અથ વા પબ્બજ્જુપસમ્પદાપુબ્બઙ્ગમત્તા સાસનપ્પવેસનસ્સ તદત્થસઙ્ગહકો મહાખન્ધકો પઠમં વુત્તો. કેનાતિ ચે? ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ. ભગવતા પન તત્થ તત્થ ઉપ્પન્નવત્થું પટિચ્ચ તથા તથા વુત્તાનિ, ન ઇમિના અનુક્કમેન. થેરા પન તં તં પયોજનં પટિચ્ચ સમાનજાતિકે એકજ્ઝં કત્વા અનુક્કમેન સજ્ઝાયિંસુ. સેસાનં પયોજનં તત્થ તત્થેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

ખન્ધકોવિદાતિ પઞ્ઞત્તિભાગરાસટ્ઠેન નેસં ખન્ધત્થકોવિદા, નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાપારપ્પત્તાતિ અત્થો. તેસં અનુત્તાનત્થાનં પદાનં સંવણ્ણના. કસ્મા પનેવં વિસેસિતન્તિ? તતો સેસભાગા યુત્તા. માતિકાટ્ઠુપ્પત્તિગ્ગહણમ્પેત્થ પદભાજનિયગ્ગહણેનેવ વેદિતબ્બં. યેહિ અત્થા યેસં પદવિસેસાનં અટ્ઠકથાયં પકાસિતા, તેસં તે પદવિસેસે પુન ઇધ વદેય્યામ, વણ્ણનાય પરિયોસાનં કદા ભવે તે તે અત્થેતિ વુત્તં, તં તસ્સ નિદ્દેસેન યુજ્જતિ. ઉત્તાના ચેવ યા પાળિ, તસ્સા સંવણ્ણનાય કિન્તિ વત્તબ્બં? ન હિ અત્થા ઉત્તાનાતિ સમ્ભવતિ. અધિપ્પાયાનુસન્ધીહીતિઆદિવચનેહિપિ તં વચનં સમ્ભવતીતિ ચે? ન, અત્થગ્ગહણેન ચેત્થ પદવિસેસાનં ગહિતત્તા. તે હિ અત્થતો અનપેતત્થેન, અભિધાનત્થેન વા અત્થોપચારેન વા અત્થાતિ વેદિતબ્બા. સંવણ્ણનાનયોતિ સંવણ્ણના નામ અવુત્તેસુ ઉહાપોહક્કમનિદસ્સનતો ‘‘નયો’’તિ વુત્તો.

૧. ઉરુવેલાતિ યથાવુત્તવાલિકરાસિવસેન લદ્ધનામકો ગામો, તસ્મા સમીપત્થે એતં ભુમ્મં. તથાભાવદસ્સનત્થં ‘‘નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞથા તસ્મિં વાલિકરાસિમ્હિ વિહરતીતિ આપજ્જતિ, ‘‘ઉરુવેલં પિણ્ડાય પાવિસીતિ યેન ઉરુવેલસેનાનિગમો’’તિઆદિવચનવિરોધો ચ. અટ્ઠકથાયં પન મૂલકારણમેવ દસ્સિતં. તત્થ તં સન્ધાય વુત્તં…પે… દટ્ઠબ્બોતિ નિગમનવચનં. તં કિમત્થન્તિ ચે? ગામં સન્ધાય યથાવુત્તપદત્થસમ્ભવદસ્સનત્થં. ‘‘સો પન ગામો તદુપચારેન એવં નામં લભતી’’તિ વચનં પન અવુત્તસિદ્ધન્તિ કત્વા ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, અથ વા યસ્સ ‘‘ઉરુવેલા’’તિ યથાવુત્તવાલિકરાસિસ્સ, તસ્સ સમીપગામસ્સપિ નામં. તત્થ આયસ્મા ઉપાલિત્થેરો ન ઇધ ગામં સન્ધાય ‘‘ઉરુવેલાયં વિહરતી’’તિ આહ ગોચરગામપયોજનાભાવતો. ન હિ ભગવા તં ગામં ગોચરં કત્વા તદા તત્થ વિહાસિ, તસ્મા એત્થ વાલિકરાસિસ્સ સમીપે બોધિરુક્ખમૂલે વિહારં સન્ધાય સો એવમાહાતિ દસ્સેતુકામો અટ્ઠકથાચરિયો એવમાહાતિ વેદિતબ્બં, તસ્મા ભગવતો ગામતો દૂરતરે અરઞ્ઞે અભિસમ્બોધિદીપનેન દુતિયુપ્પત્તિટ્ઠાનનિયમં તીહિ પદેહિ અકાસિ થેરોતિ વેદિતબ્બં, અઞ્ઞથા પદત્તયવચનપયોજનાભાવતો. તત્થ નદન્તા ગચ્છતીતિ નદી. નેલઞ્જલાયાતિ વત્તબ્બે લ-કારસ્સ ર-કારં કત્વા ‘‘નેરઞ્જરાયા’’તિ વુત્તં, કદ્દમસેવાલવિરહિતત્તા નિદ્દોસજલાયાતિ અત્થો, નીલજલાયાતિ તસ્સા નામમેવ વા એતં.

બોધિરુક્ખમૂલેતિ એત્થ ચ બોધિ વુચ્ચતિ અભિસમ્બોધો. સો ચ અત્થતો ભગવતો ચતુત્થમગ્ગઞાણં હોતિ ‘‘વિમોક્ખન્તિકમેતં નામ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૨) પટિસમ્ભિદાવચનતો. કિઞ્ચાપિ તં નામકરણભૂતં ચતુત્થફલઞાણમ્પિ વત્તું સમ્ભવતિ, કત્તબ્બકિચ્ચાનં પન કરણતો તં ચતુત્થમગ્ગઞાણમેવ એત્થ બોધીતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ પાળિયં ‘‘તતિયવિજ્જાય આસવાનં ખયઞાણાયા’’તિ તદેવ દસ્સિતં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ, ‘‘બોધિપક્ખિયા ધમ્મા’’તિ ચ. તત્થ યસ્મા ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા સામઞ્ઞતો વત્તુકામતાધિપ્પાયવસેન ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિ (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧) વુત્તં ઇધાધિપ્પેતઞાણસ્સપિ તદન્તોગધત્તા. અથ વા પાળિયં ભગવતો આદિમગ્ગત્તયવચનસ્સ વુત્તટ્ઠાનાભાવા ચતુત્થમગ્ગઞાણમેવ ભગવતો ઉપ્પન્નં, ન ભગવા સોતાપન્નાદિભાવં પત્વા બુદ્ધો જાતોતિ સમયન્તરપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં ‘‘ચતૂસૂ’’તિ વુત્તં આદિત્તયસ્સ ચતુત્થઉપનિસ્સયસમ્ભવેન બોધિપરિયાયસિદ્ધિતો. ‘‘પુગ્ગલોપિ સેનાસનમ્પિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૯ પચ્ચયનિદ્દેસ) વચનતો ફલહેતુકો ફલજનકો રુક્ખો ફલરુક્ખોતિ વિય બોધિહેતુરુક્ખો બોધિરુક્ખોતિ વેદિતબ્બો. એત્થ ‘‘યસ્મા કેવલં બોધીતિ રુક્ખસ્સપિ નામં, તસ્મા બોધી’’તિ પરતો વુત્તં. નિગ્રોધાદિરુક્ખતો અસ્સ વિસેસનવચનં પન તદઞ્ઞબોધિમૂલપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં. મગ્ગઞાણઞ્હિ કુસલમૂલત્તા બોધિ ચ તં મૂલઞ્ચાતિ સઙ્ખ્યં લભેય્ય. પઠમાભિસમ્બુદ્ધો નિસીદતીતિ સમ્બન્ધો. તેન અભિસમ્બુદ્ધદિવસેન સદ્ધિં અટ્ઠાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નભાવં દસ્સેતિ. એત્થ એક-સદ્દો તસ્સ નિસજ્જાસઙ્ખાતસ્સ પબ્બજ્જાનુયોગાનુરૂપસ્સ પલ્લઙ્કસ્સ અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન અનન્તરિયભાવં અથસ્સ અકોપિતભાવં દસ્સેતિ. વિમુત્તિસુખન્તિ એત્થ વિમુત્તિયં વા સુખન્તિ ન સમ્ભવતિ. પઞ્ચમજ્ઝાનિકત્તા ભગવતો ફલસમાપત્તિસઙ્ખાતા વિમુત્તિ એવ અનુજઙ્ઘનટ્ઠેન નિબ્બાનસુખન્તિ વિમુત્તિસુખં, તં સમાપજ્જનેન પટિસંવેદી અનુભવન્તો નિસીદિ. વેનેય્યકાલાનતિક્કમનતો તં અપેક્ખમાનો નિસીદિ, ન વિમુત્તિસુખસઙ્ગેન.

અથ ખોતિ અધિકારન્તરારમ્ભે નિપાતદ્વયં. તેન વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદયમાનો ન પટિચ્ચસમુપ્પાદં મનસાકાસિ, કિન્તુ તતો વુટ્ઠાયાતિ દસ્સેતિ. પટિવેધવસેનેવ સુમનસિકતસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ પુનપ્પુનં મનસિકરણં ગમ્ભીરત્તા અસ્સાદજનનતો, ન અપુબ્બનયદસ્સનાધિપ્પાયતો. પચ્ચક્ખભૂતસબ્બધમ્મત્તા ભગવતો અસમ્મોહતો, પટિવિદ્ધસ્સ વિસયતો વા મનસિકરણં પન વિજિતદેસપચ્ચવેક્ખણં વિય રઞ્ઞો અપુબ્બં પીતિં જનેતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો’’તિ (ધ. પ. ૩૭૩). રત્તિયા પઠમં યામન્તિ અચ્ચન્તસંયોગવસેન ઉપયોગવચનં, તેન તસ્સ વિકપ્પનાનત્તતં દસ્સેતિ. કિઞ્ચાપિ ‘‘અનુલોમપટિલોમં મનસાકાસી’’તિ એકતોવ વુત્તં, તથાપિ ઇમિના અનુક્કમેનાતિ દસ્સનત્થં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિઆદિ. તત્થ ચ કિઞ્ચાપિ પવત્તિમત્તપચ્ચવેક્ખણા અધિપ્પેતા કથં પઞ્ઞાયતીતિ? પઠમભાવાય, પટિલોમમનસિકરણં પન અનુલોમે પચ્ચયાનં, પચ્ચયુપ્પન્નાનઞ્ચ તથાભાવસાધનત્થં. યસ્મા અવિજ્જાય એવ નિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, ન અઞ્ઞથા, તસ્મા સઙ્ખારાનં અવિજ્જા પચ્ચયો, તસ્સા ચ સઙ્ખારા ફલન્તિ દીપનતો. તથા નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણાય અનુલોમમનસિકરણં કારણનિરોધા ફલનિરોધસાધનત્થં. એત્થ ચ અનુભાવતો નિબ્બાનં દસ્સિતં. ન હિ તં અવિજ્જાદિનિરોધમત્તન્તિ. તત્થ ‘‘યતો ખયં પચ્ચયાનં અવેદી’’તિ વચનેન અનુલોમો નાધિપ્પેતોતિ સિદ્ધં. મગ્ગપચ્ચવેક્ખણાય વત્તબ્બં નત્થિ, ઉભયત્થપિ કિચ્ચતો, આરમ્મણતો ચ તસ્સ મગ્ગસ્સ વિસયતો ચ તત્થ મગ્ગો દસ્સિતો.

તત્થાહ – ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદં પટિલોમં મનસાકાસી’’તિ ન યુજ્જતિ, ન હિ પટિલોમાપદેસેન નિદ્દિટ્ઠં નિબ્બાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદો ભવિતુમરહતીતિ? વુચ્ચતે – ન, તદત્થજાનનતો. અનુલોમપટિલોમન્તિ હિ ભાવનપુંસકં. અનુલોમતો, પટિલોમતો ચ તં પટિચ્ચસમુપ્પાદં મનસાકાસીતિ હિ તત્થ અત્થો. અઞ્ઞથા નિરોધસ્સ પટિલોમપ્પસઙ્ગાપત્તિયેવાપજ્જતિ. પટિલોમે ચ પનેતસ્મિં અનુક્કમનિયમો અનુલોમે અનુક્કમનિયમતો સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બં. એવં સતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ પટિલોમો નામ અપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ સિદ્ધં હોતિ. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતી’’તિઆદિ. એવં સન્તે પુબ્બાપરવિરોધો હોતિ. કથં? પટિચ્ચાતિ હિ ઇમિના ફલસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહેન, પચ્ચયાનઞ્ચ પચ્ચયાયત્તુપગમનેન તસ્સ ઉપ્પાદાભિમુખભાવદીપનતો અસમુપ્પાદો ન સમ્ભવતિ, તસ્મા અપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ એવં ઉભયપટિક્ખેપેન પનસ્સ પટિલોમતા વેદિતબ્બાતિ એકે. તં અયુત્તં તસ્સ અનુલોમભાવનિયમનતો, અત્થાતિસયાભાવતો, તસ્મા અપ્પટિચ્ચસમુપ્પાદો તસ્સ પટિલોમોતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ ભગવતા પાળિયં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નનિરોધો વુત્તો. તત્થ હિ ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિ એવં પચ્ચયસ્સ સમુચ્છિન્નપચ્ચયભાવવસેન પચ્ચયનિરોધં, ફલસ્સ પચ્ચયપટિગ્ગહાભાવવસેન પચ્ચયુપ્પન્નનિરોધઞ્ચ દીપેતિ. દુવિધો પાળિયં નિરોધો અત્થતો અનુપ્પાદો નામ હોતીતિ કત્વા અટ્ઠકથાયં ‘‘નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતી’’તિ વુત્તં. એવં સન્તે નિબ્બાનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં નિરોધમત્તન્તિ આપજ્જતીતિ ચે? ન, તસ્સાનુભાવદીપનાધિપ્પાયતો. વિદિતવેલાયન્તિ મનસિકતવેલાયન્તિ અત્થો, અઞ્ઞથા તતો પુબ્બે અવિદિતપ્પસઙ્ગતો.

ઝાયતોતિ એત્થ કામં લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ઝાયતો બોધિપક્ખિયધમ્મા પાતુભવન્તિ, ચતુઅરિયસચ્ચધમ્મા વા પકાસન્તિ, તથાપિ પુબ્બભાગે સમથાદિયાનિકવિભાગદસ્સનત્થં આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનગ્ગહણં. ચતુસચ્ચધમ્મગ્ગહણં કામં અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદદસ્સનાધિકારેન વિરુજ્ઝતિ, તથાપિ ‘‘યો દુક્ખં પરિજાનાતિ, સો સમુદયં પજહતી’’તિ લદ્ધિવસેન કતન્તિ વેદિતબ્બં.

૨. ‘‘પચ્ચયક્ખયસ્સા’’તિ કિચ્ચપરિયાયવસેન વુત્તં. તેન પચ્ચયનિબ્બાનં, તદુપનિસ્સયનિબ્બાનઞ્ચાતિ દુવિધં નિબ્બાનં દસ્સિતં હોતીતિ. કામઞ્ચ તં ન કેવલં પચ્ચયક્ખયમત્તં કરોતિ, અથ ખો પચ્ચયુપ્પન્નક્ખયમ્પિ કરોતિ. યતો ઉભિન્નમ્પિ નિરોધો દસ્સિતો, તથાપિ હેતુનિરોધા ફલનિરોધોતિ કત્વા ‘‘પચ્ચયક્ખયસ્સા’’તિ વુત્તં. વુત્તપ્પકારા ધમ્માતિ એત્થ ચતુસચ્ચગ્ગહણં પઠમગાથાયં વુત્તનયવિપલ્લાસેન કતન્તિ વેદિતબ્બં.

૩. સમુદયનિરોધસઙ્ખાતો અત્થોતિ એત્થ સમુદયો કિચ્ચવસેન, નિરોધો આરમ્મણકિરિયાય. એતેન દ્વિપ્પકારા નિરોધા દસ્સિતા હોન્તિ તસ્સ અનુભાવસ્સ વસેનાતિ અત્થો. યસ્મા પલ્લઙ્કાભુજિતટ્ઠાનઞ્ચ ‘‘પલ્લઙ્કો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ફલાધિગમટ્ઠાનં ‘‘પલ્લઙ્ક’’ન્તિ વુત્તં.

અજપાલકથાવણ્ણના

૪. સમ્મોદીતિ હિતકામતાય ભગવા તેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. વેદેહિ અન્તન્તિ એત્થ નિબ્બાનં અન્તો નામ. વેદાનં વા અન્તં ગતત્તાતિ એત્થ અરહત્તં. તત્થ પઠમેન વેદન્તગૂ યસ્મા, તસ્મા એવ વુસિતબ્રહ્મચરિયો. દુતિયેન વેદન્તગૂ યસ્મા, તસ્મા વુસિતબ્રહ્મચરિયોતિ એવં યોજના કાતબ્બા. કિઞ્ચાપિ બ્રાહ્મણસ્સ ચતુસચ્ચયુત્તં અત્થતો વુત્તં, ઉદાનગાથાયં વુત્તપટિવેધાભાવં સન્ધાય ‘‘ધમ્મચક્કપ્પવત્તન’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ પરિહારો.

અજપાલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મુચલિન્દકથાવણ્ણના

૫. મુચલિન્દવત્થુમ્હિ એતમત્થન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બમત્થં સન્ધાય વુત્તં. તં વિવેકન્તિ ઉપધિવિવેકં. ‘‘અબ્યાપજ્જં સુખં લોકે’’તિ ઇમિના પઠમમગ્ગં દસ્સેતિ તેન સત્તેસુ મારણવસેન ઉપ્પજ્જનકબ્યાપાદપ્પહાનસિદ્ધિતો. ‘‘પાણભૂતેસુ સંયમો’’તિ ઇમિના દુતિયમગ્ગં દસ્સેતિ. મગ્ગી હિ પુગ્ગલો અવસિટ્ઠબ્યાપાદતનુત્તવસેન પાણભૂતેસુ સંયતો હોતિ વિહિંસાધિપ્પાયાભાવતો. એવં ચત્તારો હિ મગ્ગા અનુક્કમેનાપિ ગહિતા હોન્તિ.

મુચલિન્દકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રાજાયતનકથાવણ્ણના

૬. રાજાયતનં પાતલિ. ‘‘ચતુદ્દિસા આગન્ત્વા’’તિ પાઠસેસો. મુખવટ્ટિયં કિરસ્સ દિન્નાનં ચતુન્નમ્પિ લેખાપરિચ્છેદો અત્થિ, તે વાણિજા દેવતાય ગારવદસ્સનેન ભગવતો રૂપકાયદસ્સનેન પસન્નત્તા સરણં અગ્ગહેસું. દેવતાય ‘‘ભગવા રાજાયતનમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો’’તિ વચનં સુત્વા સાવકસઙ્ઘાભાવં, અભિસમ્બુદ્ધધમ્મસબ્ભાવઞ્ચ જાનિંસૂતિ વેદિતબ્બં. જાનન્તીતિ બુદ્ધાતિ સમ્બન્ધો.

રાજાયતનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રહ્મયાચનકથાવણ્ણના

૭. અધિગતો ખો મ્યાયન્તિઆદિમ્હિ ધમ્મોતિ ચતુસચ્ચધમ્મો, ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસો. દુદ્દસત્તા દુરનુબોધો. સન્તોતિ નિબ્બુતો. પણીતોતિ અતપ્પકો. ઇદં દ્વયં લોકુત્તરમેવ સન્ધાય વુત્તં. અતક્કાવચરોતિ તક્કેન આકારપરિવિતક્કેન ઓગાહિતબ્બો ન હોતિ, ઞાણેનેવ અવચરિતબ્બોતિ અત્થો. પણ્ડિતવેદનીયોતિ સમ્માપટિપદં પટિપન્નેહિ પણ્ડિતેહિ વેદનીયો. સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદિ સબ્બં નિબ્બાનમેવ. તઞ્હિ ફલૂપચારેન એકમ્પિ સમાનં તથા તથા વુચ્ચતિ. રામાતિ પજા. અનુ અનુ અચ્છરિયા અનચ્છરિયા. તેસં ભગવતો પુબ્બભાગપટિપદં સુતપુબ્બાનં, ધમ્મસ્સ વા ગમ્ભીરભાવં અધિગતપુબ્બાનં. કિઞ્ચાપિ ભગવતો ચત્તારોપિ મગ્ગા સુખપ્પટિપદા, તથાપિ બોધિસત્તપટિપદં સન્ધાય ‘‘કિચ્છેન મે’’તિ વુત્તં. ‘‘પકાસિતં પકાસિતુ’’ન્તિ ઉભયથાપિ પાઠો. પરેતેહિ યુત્તેહિ. રાગરત્તાતિ કામરાગદિટ્ઠિરાગેહિ રત્તા. અત્તનિચ્ચાદિગાહકા ન દક્ખન્તિ ન પસ્સિસ્સન્તિ.

૮. સહંપતિ કિર ‘‘નસ્સતિ વત ભો લોકો’’તિ ઇમં સદ્દં તથા નિચ્છારેતિ, યથા દસસહસ્સિલોકધાતુબ્રહ્માનો સુત્વા સન્નિપતિંસુ. પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ સન્તાનાનુસયિતવસેન અપ્પં પરિત્તં રાગાદિરજં એતેસં, એવંસભાવાતિ અપ્પરજક્ખજાતિકા. અસ્સવનતાતિ અસ્સવનતાય.

સમલેહિ સત્થારેહિ. અપાપુરેતન્તિ વિવર એતં. અમતસ્સ દ્વારન્તિ અરિયમગ્ગં, ચતુસચ્ચધમ્મં વા. વિજ્જત્તયચતુમગ્ગઞાણેહિ પુનપ્પુનં બુદ્ધં પટિવિદ્ધં. સેલેતિ સિલામયે. વિગતરજત્તા સુખદસ્સનયોગ્ગે ઇતો ચ એત્તો ચ આગન્ત્વા યથા ઠિતો ચક્ખુમા પુરિસો સમન્તતો જનતં પસ્સેય્ય. ત્વમ્પિ સુમેધ સુન્દરપઞ્ઞ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમાય સમન્તચક્ખુ. સબ્બકિલેસસઙ્ગામાનં વિજિતત્તા વિજિતસઙ્ગામ. જાતિકન્તારાદિનિત્થરણત્થં વેનેય્યજનસત્થવાહનસમત્થતાય સત્થવાહ. કામચ્છન્દઇણસ્સ અભાવતો અણણ.

૯. બુદ્ધચક્ખુના ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચ આસયાનુસયઞાણેન ચ. ઇમેસઞ્હિ દ્વિન્નં ઞાણાનં ‘‘બુદ્ધચક્ખૂ’’તિ નામં. ઉપ્પલિનિયન્તિ ઉપ્પલવને. એવં સેસેસુપિ. અન્તો નિમુગ્ગપોસીનીતિ યાનિ અન્તો નિમુગ્ગાનેવ પોસિયન્તિ, તત્થ યાનિ ઉદકં અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતાનિ, તાનિ સૂરિયરંસિસમ્ફસ્સં આગમયમાનાનિ ઠિતાનિ અજ્જ પુપ્ફનકાનિ. યાનિ સમોદકં ઠિતાનિ, તાનિ સ્વે પુપ્ફનકાનિ. યાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ, તાનિ તતિયદિવસે પુપ્ફનકાનિ. ઉદકા પન અનુગ્ગતાનિ અઞ્ઞાનિપિ સરોગઉપ્પલાદીનિ નામ હોન્તિ. યાનિ નેવ પુપ્ફિસ્સન્તિ મચ્છકચ્છપભક્ખાનેવ ભવિસ્સન્તિ, તાનિ પાળિનારુળ્હાનિ, આહરિત્વા પન દીપેતબ્બાનિ. એતેહિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નેય્યો પદપરમોતિ ચત્તારો પુગ્ગલા યોજેતબ્બા. પચ્ચભાસીતિ પતિ અભાસિ.

અપારુતાતિ વિવટા. પચ્છિમસ્સ પદદ્વયસ્સ અયમત્થો. અહઞ્હિ અત્તનો પગુણં સુપ્પવત્તમ્પિ ઇમં પણીતં ઉત્તમં ધમ્મં કાયવાચાકિલમથસઞ્ઞી હુત્વા નાભાસિ.

બ્રહ્મયાચનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચવગ્ગિયકથાવણ્ણના

૧૦. ઇદાનિ પન સબ્બો જનો સદ્ધાભાજનં ઉપનેતુ, પૂરેસ્સામિ નેસં સઙ્કપ્પન્તિ. અપ્પરજક્ખજાતિકોતિ સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભિતકિલેસત્તા નિક્કિલેસજાતિકો. આજાનિસ્સતીતિ ચે ન નિટ્ઠાનમકંસુ ધમ્મસઙ્ગાહકા તે વિનયક્કમઞ્ઞા, અહં દેસેય્યં પટિવિજ્ઝિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો, ‘‘મુદ્ધાપિ તસ્સ વિપતેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૨) એત્થ વિય અભૂતપરિકપ્પો કિરેસો. લોકે તસ્સ અધિમુત્તભાવદીપનત્થઞ્હિ ઇદં વચનં અત્તનો તદુપદેસેન અવિદિતભાવદીપનત્થં. તસ્સ અનન્તેવાસિકભાવદીપનત્થન્તિ એવમાદીનિ પનેત્થ પયોજનાનિ. ભગવતોપિ ખો ઞાણન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં તસ્સ મરણારમ્મણં ઉપ્પજ્જિ. તેન તતો પુબ્બે તસ્સ સતિ ધમ્મદેસનાય ખિપ્પં જાનનભાવારમ્મણન્તિ દીપેતિ. પરોપદેસતો અજાનિત્વા પચ્ચક્ખતો મરણસચ્છિકિરિયમ્પિ દસ્સેતિ. બુદ્ધાનમ્પિ અનેકઞાણસમોધાનાભાવતો સુવુત્તમેતં. ચિત્તપુબ્બિકા હિ ચિત્તપ્પવત્તિ, અઞ્ઞથા નવસત્તપાતુભાવપ્પસઙ્ગો. સબ્બધમ્માનં એકતો ગહણે વિરુદ્ધકાલાનં એકતો જાનનપ્પસઙ્ગો. તતો એકઞાણસ્સ વિતથભાવપ્પત્તિદોસો, તસ્મા સબ્બસ્સ વિનાનેકઞાણસમોધાનં આપજ્જિતધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણવન્તત્તા પન સબ્બઞ્ઞૂ એવ ભગવાતિ વેદિતબ્બં, ન સબ્બકાલં એકતો. આળારાદીનં મરણાજાનનતોતિ ચે? ન, તસ્સ જાનનેન પુથુજ્જનસ્સાપિ સબ્બઞ્ઞુતાપત્તિપ્પસઙ્ગતો. યદાભાવેન યદાભાવો તબ્ભાવેન તસ્સાભાવપ્પસઙ્ગો લોકે સિદ્ધોતિ. ‘‘ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદી’’તિ વચનતો તસ્સ મરણજાનનં સિદ્ધન્તિ કત્વા ભવં મતેનેવ ભગવા સબ્બઞ્ઞૂતિ સિદ્ધં ન દેવતારોચનતો પુબ્બે અજાનનતોતિ ચે? ન, વિસેસં પરિગ્ગહેત્વા અન્તરા પજાનનતો, દેવતાય સબ્બઞ્ઞુભાવપ્પત્તિદોસતો ચ. ન હિ સો કસ્સચિ વચનેન અઞ્ઞાસીતિ.

અપિચ કિમિદં તત્થ જાનનં નામ તદારમ્મણઞાણુપ્પત્તીતિ ચે? ન, લોકે સબ્બઞ્ઞુનો અચ્ચન્તાભાવપ્પસઙ્ગતો. સાધિકા હિ મયા એકઞાણક્ખણે સબ્બં ઞાણં, તદઞ્ઞેસઞ્ચ તદઞ્ઞાણાનુપ્પત્તિ. અપિચ સબ્બઞ્ઞુનો સબ્બધમ્મવિસયે ઞાણપચ્ચુપટ્ઠાનસિદ્ધિ તસ્સ ઞાણસ્સ અત્તનાવ અત્તનો અવિસયોતિ ચે? ન, હેતુનિદસ્સનાનુપ્પત્તિતો. અપિચ ‘‘ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદી’’તિ એત્થ વિસેસવચનં અત્થિ. યેન દેવતારોચનુત્તરકાલમેવ ભગવતો ઞાણં ઉદપાદીતિ પઞ્ઞાયતિ. ન હિ વચનપુબ્બાપરિયભાવમત્તેન તદત્થપુબ્બાપરિયતા હોતિ, તસ્મા અયુત્તમેતં. અભિદોસકાલંકતોતિ પઠમયામે કાલંકતો. ‘‘મજ્ઝિમયામે’’તિપિ વદન્તિ. ઉભયત્થપિ મહાજાનિયો. સત્તદિવસબ્ભન્તરે, એકદિવસબ્ભન્તરે ચ પત્તબ્બમગ્ગફલતો પરિહીનત્તા મહતી જાનિ અસ્સાતિ મહાજાનિ. તેસુ હિ દ્વીસુ આળારો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનભવે નિબ્બત્તો, ઉદકો ભવગ્ગે, તસ્મા નેસં ધમ્મદેસનાય અક્ખણે નિબ્બત્તભાવં સન્ધાય ભગવા એવં ચિન્તેસિ, ન ઇતો મનુસ્સલોકતો ચુતિભાવં સન્ધાયાતિ વેદિતબ્બં. અબુદ્ધવેનેય્યતઞ્ચ સન્ધાયાતિ નો તક્કો, અઞ્ઞથા અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોતિ આચરિયો.

બોધિસત્તસ્સ જાતકાલે સુપિનપટિગ્ગાહકા ચેવ લક્ખણપરિગ્ગાહકા ચ અટ્ઠ બ્રાહ્મણા. તેસુ તયો દ્વિધા બ્યાકરિંસુ ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો અગારં અજ્ઝાવસન્તો રાજા હોતિ ચક્કવત્તિ, પબ્બજન્તો બુદ્ધો’’તિ. પઞ્ચ બ્રાહ્મણા ‘‘અગારે ન તિટ્ઠતિ, બુદ્ધોવ હોતી’’તિ એકંસબ્યાકરણાવ અહેસું. તેસુ પુરિમા તયો યથામન્તપારં ગતા. ઇમે પન મન્તપારં અતિક્કમન્તા અત્તના લદ્ધં પુઞ્ઞમહત્તં વિસ્સજ્જેત્વા બોધિસત્તં ઉદ્દિસ્સ પુરેતરમેવ પબ્બજિંસુ. ઇમે સન્ધાય વુત્તં ‘‘પઞ્ચવગ્ગિયા’’તિ. ‘‘તેસં પુત્તા’’તિપિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તં. કસ્મા પનેત્થ ભગવા ‘‘બહૂપકારા ખો મે’’તિ ચિન્તેસિ. કિં ઉપકારકાનં એવ એસ ધમ્મં દેસેતિ, ઇતરેસં ન દેસેતીતિ? નો ન દેસેતિ. ઉપકારાનુસ્સરણમત્તકેનેવ વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાનયો. અત્તનો કતઞ્ઞુકતવેદિભાવપ્પકાસનત્થં, કતઞ્ઞુતાદિપસંસનત્થં, પરેસઞ્ચ કતઞ્ઞુભાવાદિનિયોજનત્થં, ખિપ્પજાનનપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં.

૧૧. અન્તરા ચ ગયં અન્તરા ચ બોધિન્તિ ગયાય ચ બોધિયા ચ મજ્ઝે તિગાવુતન્તરે ઠાને. બોધિમણ્ડતો હિ ગયા તીણિ ગાવુતાનિ. બારાણસિનગરં અટ્ઠારસ યોજનાનિ. ઉપકો પન બોધિમણ્ડસ્સ ચ ગયાય ચ અન્તરે ભગવન્તં અદ્દસ. અન્તરા-સદ્દેન પન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કતં. ઈદિસેસુ ચ ઠાનેસુ અક્ખરચિન્તકા એકમેવ અન્તરાસદ્દં પયુજ્જન્તિ, સો દુતિયપદેપિ યોજેતબ્બો. અયોજિયમાને પન ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતિ. ઇધ પન યોજેત્વાવ વુત્તોતિ.

સબ્બાભિભૂતિ સબ્બં તેભૂમકધમ્મં અભિભવિત્વા ઠિતો. તણ્હક્ખયેતિ નિબ્બાને. વિમુત્તોતિ આરમ્મણતો વિમુત્તો. નત્થિ મે પટિપુગ્ગલોતિ મય્હં પટિપુગ્ગલો નામ નત્થિ, અસદિસોતિ અત્થો, મમ સબ્બઞ્ઞુભાવે દોસં દસ્સેત્વા લોકે ઠાતું અસમત્થતાય મમ પચ્ચત્થિકપુગ્ગલો વા નત્થીતિ અત્થો. આહઞ્છં અમતદુન્દુભિન્તિ ધમ્મચક્ખુપટિલાભાય અમતભેરિં પહરિસ્સામીતિ ગચ્છામિ.

અરહસિ અનન્તજિનો ભવિતું યુત્તો ત્વન્તિ અત્થો. ઇદમ્પિ અત્તનો સત્થુનામં. હુપેય્યાસીતિ આવુસો એવમ્પિ નામ ભવેય્ય. પક્કામીતિ વઙ્કહારજનપદં નામ અગમાસિ. ભગવાપિ ‘‘તત્થ તસ્સ મિગલુદ્દકસ્સ ધીતુયા ચાપાય ઉક્કણ્ઠિત્વા પુન આગન્ત્વા અનાગામી અયં ભવિસ્સતી’’તિ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા તેન સદ્ધિં આલપિ. સો ચ તથેવાગન્ત્વા પબ્બજિત્વા અનાગામી હુત્વા અનુક્કમેન કાલં કત્વા અવિહેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

૧૨. સણ્ઠપેસુન્તિ કતિકં અકંસુ. પધાનવિબ્ભન્તોતિ પધાનતો ભટ્ઠો પરિહીનો. ‘‘અભિજાનાથ નુ ભાસિતમેત’’ન્તિ, ‘‘વાચં ભાસિતમેવ’’ન્તિ ચ એવરૂપં કઞ્ચિ વચનભેદં અકાસીતિ અધિપ્પાયો. ભગવન્તં સુસ્સૂસિંસૂતિ ભગવતો વચનં સોતુકામા અહેસું. અઞ્ઞાતિ અઞ્ઞાય, જાનિતુન્તિ અત્થો.

૧૩. અથ કિમત્થં આમન્તેસીતિ? તતોપિ સુટ્ઠુતરં પટિજાનનત્થં, ધમ્મસ્સ અભિભારિયદુલ્લભભાવદીપનત્થં, અક્ખરવિક્ખેપનિવારણત્થઞ્ચ. તત્થ દ્વેમેતિ અન્તદ્વયવચનં અઞ્ઞેસમ્પિ તદન્તોગધભાવતો. અપિચ યોજનાવસેન. તણ્હાઅવિજ્જાતિ હિ સંસારપ્પવત્તિયા સીસભૂતા દ્વે કિલેસા. તે ચ સમથવિપસ્સનાનં પટિપક્ખભૂતત્તા અન્તા નામ. તેસુ તણ્હાવસેન કામસુખલ્લિકાનુયોગં ભજન્તો સમથં પરિહાપેતિ બાલો, તથા અવિજ્જાવસેન અત્તકિલમથાનુયોગં ભજન્તો ગચ્છન્તો વિપસ્સનન્તિ ન સક્કા ઉભો દ્વે અન્તે અપ્પહાય અમતં અધિગન્તુન્તિ એવં વુત્તા. અપિચ લીનુદ્ધચ્ચપહાનદસ્સનમેતં. લીનો હિ નિક્ખિત્તવીરિયારમ્ભો કામસુખઞ્ચ ભજતિ, ઇતરો અચ્ચારદ્ધવીરિયો અત્તકિલમથં. ઉભોપિ તે વીરિયસમતાય પટિપક્ખત્તા અન્તા નામ. અપિચ તિસ્સો સાસને પટિપદા વુત્તા આગાળ્હા, નિજ્ઝામા, મજ્ઝિમા ચ. તત્થ આગાળ્હા ‘‘પાણાતિપાતી હોતિ, નત્થિ કામેસુ દોસો’’તિ એવમાદિકા. નિજ્ઝામા ‘‘અચેલકો હોતિ, મુત્તાચારો’’તિ એવમાદિકા, મજ્ઝિમા ‘‘અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ એવમાદિકા. તત્થ કામસુખલ્લિકાનુયોગો આગાળ્હા નામ પટિપદા હોતિ સબ્બાકુસલમૂલત્તા. અત્તકિલમથાનુયોગો નિજ્ઝામા નામ અત્તજ્ઝાપનતો. ઉભોપેતે મજ્ઝિમાય પટિપદાય પટિપક્ખભૂતત્તા અન્તા નામ, તસ્મા ઇમેવ સન્ધાય દ્વેમેતિ. કિમત્થં ભગવા ‘‘પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિ પબ્બજિતે એવ અધિકરોતિ, ન ગહટ્ઠેતિ? પબ્બજિતાનં તદધિમુત્તત્તા, સુખપરિવજ્જનસમત્થતાય, તદધિકતત્તા ચ પબ્બજિતા એત્થ અધિકતા, ન ગહટ્ઠા. યદિ એવં કિમત્થં કામસુખલ્લિકાનુયોગમાહ, નનુ તે પકતિયાપિ કામપરિચ્ચાગં કત્વા તં નિસ્સરણત્થં પબ્બજિતાતિ? ન, તેસં અન્તદ્વયનિસ્સિતત્તા. તે હિ ઇધ લોકે કામેન વિસુદ્ધિમિચ્છન્તિ અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા તસ્સેવ તપસ્સ ફલેન પેચ્ચ દિબ્બે કામે આસીસમાના દળ્હતરં કામસુખલ્લિકાનુયોગમનુયુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અન્તત્થો પન ઇધ કુચ્છિતટ્ઠેન વેદિતબ્બો ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાનં, યદિદં પિણ્ડોલ્ય’’ન્તિઆદીસુ (ઇતિવુ. ૯૧; સં. નિ. ૩.૮૦) વિય.

યો ચાયં કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગોતિ એત્થ કામેસૂતિ વત્થુકામો અધિપ્પેતો, દુતિયો કિલેસકામો. તંસમ્પયુત્તસુખમેત્થ કામસુખં નામ. તેન વિપાકસુખસ્સ નિરવજ્જભાવં દીપેતીતિ. અલ્લીયનં નામ તદભિનન્દના. અનુયોગો નામ ભવન્તરે તદનુયોગપત્થના. હાનભાગિયકરત્તા કુસલપક્ખસ્સ, હીનપુગ્ગલભાવિતત્તા, હીનધાતુપભવત્તા ચ લામકટ્ઠેન હીનો. ગામનિવાસિસત્તધમ્મત્તા ગમ્મો. પુથુજ્જનસાધારણત્તા પોથુજ્જનિકો. અનરિયોતિ અરિયાનં અનધિપ્પેતત્તા, અરિયધમ્મપટિપક્ખત્તા, અનરિયકરત્તા, અનરિયધમ્મત્તા, અનરિયાચિણ્ણત્તા ચ વેદિતબ્બો. અનત્થસઙ્ખાતસંસારભયાવહત્તા, અનત્થફલનિબ્બત્તકત્તા ચ અનત્થસંહિતો. અત્તનો કેવલં ખેદૂપગમો અત્તકિલમથો નામ. સો દિટ્ઠિગતપુબ્બકત્તતપાનુક્કમકિરિયાવિસેસં નિસ્સાય પવત્તતિ, તસ્સ દિટ્ઠિવસેન અનુયોગો અત્તકિલમથાનુયોગો નામ. અત્તવિયોગવિત્તાપરિસ્સમત્તા, અનુપાયપવત્તત્તા સમ્પજ્જમાનો મિગયોનિગોયોનિકુક્કુરયોનિસૂકરયોનીસુ પાતાયતિ. વિપચ્ચમાનો નરકં નેતીતિ અનત્થસંહિતો. એતે ત્વાતિ એતે તુ. તથાગતેનાતિ અત્તાનં અવિતથાગમનં આવિ કરોતિ, તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘ન મયા પરિવિતક્કિતમત્તેન વિતક્કિતા, કિન્તુ મયા તથાગતેનેવ સતા અભિસમ્બોધિઞાણેન અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ. ચક્ખુકરણીતિઆદીહિ પન તમેવ પટિપદં થોમેતિ. ભેસજ્જં આતુરસ્સ વિય ‘‘ચક્ખુકરણી’’તિ ઇમિના ઞાણચક્ખુવિસોધનં વુત્તં. ઞાણકરણીતિ ઇમિના અન્ધકારવિધમનં વુત્તં. ઉપસમાયાતિ કિલેસપરિળાહપટિપ્પસ્સદ્ધિ વુત્તા. અભિઞ્ઞાયાતિ સચ્ચપટિવેધનં વુત્તં. સમ્બોધાયાતિ સચ્ચપટિવિજ્ઝનં વુત્તં. નિબ્બાનાયાતિ સોપાદિસેસનિબ્બાનધાતુયા અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુયાતિ એવં યથાસમ્ભવં યોજેત્વા કથેતબ્બં.

૧૪. કસ્મા પનેત્થ ભગવા અઞ્ઞત્થ વિય અનુપુબ્બિં કથં અકથેત્વા પઠમમેવ અસેવિતબ્બમન્તદ્વયં વત્વા મજ્ઝિમપટિપદં દેસેસીતિ? અત્તાદિમિચ્છાભિમાનનિવારણત્થં, કુમ્મગ્ગપટિપત્તિનિવારણત્થઞ્ચ અન્તદ્વયવજ્જનં વત્વા અત્તનો વિસેસાધિગમદીપનનયેન અબાહુલ્લિકાદિભાવદસ્સનત્થં, તેસઞ્ચ મજ્ઝિમપટિપદાદીપનેન તત્થ અનુયોજનત્થં પચ્છા સમ્માપટિપદં દેસેસિ, તતો તસ્સ મજ્ઝિમપટિપદાસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ વિસયદસ્સનત્થં ચતુસચ્ચધમ્મં સઙ્ખેપવિત્થારવસેન દેસેતુકામો ‘‘ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, દુક્ખ’’ન્તિઆદિમાહ, અયમેત્થ અનુસન્ધિ. ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ મે, ભિક્ખવે’’તિઆદિ સુત્તાનુસન્ધિપકઆસનત્થં અયમનુક્કમો વેદિતબ્બો. યથાવુત્તં પટિપદં સુત્વા કિર કોણ્ડઞ્ઞો આહ ‘‘કથં ભગવતા વુત્તપટિપદાય ઉપ્પત્તિ સિયા. અયઞ્હિ પટિપદા કિલેસાનં અનુપ્પત્તિયા સતિ સમ્ભવતિ, ન અઞ્ઞથા. કિલેસાનઞ્ચ યદિ લોભતો ઉપ્પત્તિ ખુપ્પિપાસાનં વિય, તદાસેવનાય અનુપ્પત્તિ સિયા, તદવત્થુસ્સ વા તેસં ઉપ્પત્તિ. તદવત્થુવિપરીતકાયકિલમથાસેવનાય અનુપ્પત્તિ સિયા. ઉભોપેતા ભગવતા ‘અન્તા’તિ વુત્તા, તસ્મા કથં પનેતિસ્સાય સમ્માપટિપદાય ઉપ્પત્તિ સમ્ભવેય્યા’’તિ. ભગવા આહ અનુપાયાસેવનતો. કથન્તિ ચે? –

‘‘સંસારમૂલતો ઞાણં, તઞ્ચ ઞાણા પહિય્યતિ;

જીવિતે સતિ તં હોતિ, તઞ્ચ જીવિતસાધને.

‘‘તસ્મા ઞાણાય મેધાવી, રક્ખે જીવિતમત્તનો;

ઞાણસાધનભૂતઞ્ચ, સીલઞ્ચ પરિપાલયે.

‘‘જીવિતઞ્ચ યથા લોકે, ભિન્ને કાયે ન વિજ્જતિ;

તથેવ ભિન્નસીલસ્સ, નત્થિ ઞાણસ્સ સમ્ભવો.

‘‘તસ્મા આયુઞ્ચ સીલઞ્ચ, ઞાણત્થં રક્ખતા સતા;

સેવિતબ્બા ન કામાપિ, નાપિ કાયવિનાસના.

‘‘કામેસુ ગેધમુપગમ્મ હિનો ગમ્મઞ્ચ,

અચ્ચુદ્ધનો કિલમથં ગમુપેતિ મૂળ્હો;

યો મજ્ઝિમં પટિપદં પરમં ઉપેતિ,

સો ખિપ્પમેવ લભતે પરમં વિમોક્ખ’’ન્તિ.

સુત્વા તદેતં સુગતસ્સ વાક્યં,

પઞ્ઞં મુની સો સુતજં લભિત્વા;

ચિન્તામયં ઞાણ પવેસમાનો,

ઉચ્છિન્દયં પઞ્હમિમં અપુચ્છિ.

‘‘નિબ્બેધપદટ્ઠાનં પહાય ઘોરં,

તપં કથમિવાતિ સો ત્વં;

બ્રૂહિ તદેવ હોતિ ભિક્ખુ ચર,

વિરાગમુપયાતિ ચ દુક્ખસચ્ચસ્સ;

દસ્સનેનેવ દુક્ખાનુભવના,

તમ્હિ દોસસ્સ પચ્ચયો’’તિ.

સુત્વાવ કોણ્ડઞ્ઞો મુનિવચનં,

વુટ્ઠાય હટ્ઠો સહસા અવોચ;

‘‘ઉદાહર ત્વં ભગવા મમેતં,

ભિક્ખુ યથા પસ્સતિ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ.

ચિન્તામયિસ્સ પઞ્ઞાપરિપુણ્ણા ભાવનામયિપઞ્ઞાસમ્પત્તિ જાનિતબ્બા ઇમેહિ ઇતિ ભગવા સુત્તમિદમાહાતિ કિર. કસ્મા ભગવા કોણ્ડઞ્ઞસ્સ પુરિમમેવ સચ્ચદેસનં અવડ્ઢેત્વા અત્તનો અધિગતક્કમમાહાતિ? નાહં કસ્સચિ આગમં દેસેમિ, અપિચ ખો સયમેવ એવમધિગતોમ્હીતિ દસ્સનત્થં. તત્થ ‘‘પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ ઇમિના ઇદં અત્થદ્વયં દસ્સેતિ, ન મયા આળારતો, ઉદકતો વા અયં ધમ્મો સુતો, કિન્તુ પુબ્બે અનનુસ્સુતેસ્વેવ ઞાણં મે ઉદપાદીતિ મજ્ઝિમાય પટિપદાય આનુભાવં પકાસેતિ. અપિચ યસ્મા એવં પટિપન્નો વિનાપિ પરોપદેસેન અરિયસચ્ચાનિ પસ્સતિ, તસ્મા કથં તુમ્હેવ મમાપદેસેન ન પસ્સથાતિ.

૧૫. ચક્ખુન્તિઆદીનિ પઞ્ચ પદાનિ ઞાણવેવચનાનેવ. ઞાણઞ્હિ સચ્ચાનં આલોચનતો ચક્ખુભૂતત્થજાનનતો ઞાણં. પકારેહિ જાનનતો પઞ્ઞા. કિલેસવિદારણતો, વિજ્જનતો ચ વિજ્જા. સચ્ચચ્છાદકતમવિનાસનતો, તેસં ગતિકોટિપકાસનતો આલોકોતિ વેદિતબ્બં. તત્થ પઠમેન પરિવટ્ટેન સચ્ચાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો ઠપનપઞ્ઞં દસ્સેતિ, દુતિયેન તેસં કત્તબ્બાકારપરિચ્છિન્દનપઞ્ઞં, તતિયેન સચ્ચેસુ ઞાણકિચ્ચસન્નિટ્ઠાનં દસ્સેતિ.

૧૬. યાવકીવઞ્ચાતિ દ્વીહિ પદેહિ યાવઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ ‘‘ઇતિ ચિત્તમનો’’તિઆદિ વિય. રાગાદીહિ અકુપ્પતાય અકુપ્પા વિમુત્તિ. વેય્યાકરણન્તિ ધમ્મદેસના. સા હિ ધમ્માનં બ્યાકરણતો પકાસનતો ‘‘વેય્યાકરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિરજં વીતમલન્તિ એત્થ વિરજં વિસમહેતુવાદવિગમતો. વીતમલં અહેતુકવાદવિગમતો. વિરજં સસ્સતદિટ્ઠિપ્પહાનતો. વીતમલં ઉચ્છેદદિટ્ઠિપ્પહાનતો. વિરજં પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનતો. વીતમલં અનુસયપ્પહાનતો. ધમ્મચક્ખુન્તિ ધમ્મમત્તદસ્સનં, ન તત્થ સત્તો વા જીવો વા કારકો વા વેદકો વાતિ, તેનેવાહ ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બન્તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ. ઇદઞ્હિ તસ્સ ધમ્મચક્ખુસ્સ ઉપ્પત્તિઆકારદસ્સનત્થં વુત્તં. તઞ્હિ નિરોધં આરમ્મણં કત્વા કિચ્ચવસેન એવ સઙ્ખતં પટિવિજ્ઝન્તં ઉપ્પજ્જતિ.

૧૭. ધમ્મચક્કન્તિ એત્થ દેસનાઞાણં અધિપ્પેતં, પટિવેધઞાણઞ્ચ લબ્ભતેવ. એત્થ કિમત્થં દેવા સદ્દમનુસ્સાવેસુન્તિ? નાનાદિટ્ઠિગતન્ધકારવિધમનતો લદ્ધાલોકત્તા, અપાયભયસમતિક્કમનતો અસ્સાસં પત્તત્તા, દેવકાયવિમાનદસ્સનતો પીતિપામોજ્જચલિતત્તા ચાતિ એવમાદીનેત્થ કારણાનિ વદન્તિ. પથવિકમ્પનમહાસદ્દપાતુભાવો ચ ધમ્મતાવસેનેવ હોતીતિ એકે. દેવતાનં કીળિતુકામતાય પથવિકમ્પો. બહુનો દેવસઙ્ઘસ્સ સન્નિપાતતો, ભગવતો સરીરપ્પભાજાલવિસજ્જનતો ચાતિ એકચ્ચે.

૧૮. પબ્બજ્જુપસમ્પદાવિસેસન્તિ અત્થો. તત્થ ઇતિ-સદ્દો તસ્સ એહિભિક્ખૂપસમ્પદાપટિલાભનિમિત્તવચનપરિયોસાનદસ્સનો. તદવસાનો હિ તસ્સ ભિક્ખુભાવો. સ્વાક્ખાતોતિઆદિ ‘‘એહી’’તિ આમન્તનાય પયોજનદસ્સનવચનં. ‘‘એહિભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ ‘‘સ્વાક્ખાતો ધમ્મો ચર…પે… કિરિયાયા’’તિ ચ અવોચાતિ પદસમ્બન્ધો. તત્થ ચર બ્રહ્મચરિયન્તિ અવસિટ્ઠં મગ્ગત્તયબ્રહ્મચરિયં સમધિગચ્છ. કિમત્થં? સમ્માદુક્ખસ્સન્તકિરિયાયાતિ અત્થો. ‘‘એહિભિક્ખૂ’’તિ ઇમિના ભગવતો વચનેન નિપ્ફન્નત્તા કારણૂપચારેન ‘‘એહિભિક્ખૂપસમ્પદા’’તિ વુત્તા. સાવ તસ્સાયસ્મતો યાવજીવં ઉપસમ્પદા અહોસીતિ અત્થો. તેન તસ્સા ઉપસમ્પદાય સિક્ખાપચ્ચક્ખાતાદિના વિચ્છેદા વા તદઞ્ઞાય ઉપસમ્પદાય કિચ્ચં વા નત્થીતિ ઇદમત્થદ્વયં અટ્ઠકથાયં દસ્સેતિ. અટ્ઠન્નમ્પિ ઉપસમ્પદાનં એહિભિક્ખુઓવાદપટિગ્ગહણપઞ્હબ્યાકરણગરુધમ્મપટિગ્ગહણૂપસમ્પદાનં ચતુન્નં અઞ્ઞતરાય ઉપસમ્પન્નસ્સ અન્તરા વિચ્છેદો વા તદઞ્ઞૂપસમ્પદાય કિચ્ચં વા નત્થિ, ઇતરસ્સત્થીતિ. નિકાયન્તરિકા પનાહુ ‘‘બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાનં નિયામોક્કન્તિસઙ્ખાતાય ઉપસમ્પદાય ઞત્તિચતુત્થકમ્મુપસમ્પદઞ્ચ દસવગ્ગપઞ્ચવગ્ગકરણીયવસેન દ્વિધા ભિન્દિત્વા દસવિધોપસમ્પદા’’તિ. કા પનેત્થ અત્થતો ઉપસમ્પદા નામાતિ? તદધિગતકિરિયાવસેન નિબ્બત્તિયા અસેક્ખા તદધિવાસનચેતનાય પરિભાવિતપઞ્ચક્ખન્ધિકા અજ્ઝત્તસન્તતિ. કા પનેત્થ પરિભાવના નામ? તબ્બિપક્ખધમ્મજ્ઝાચારવિરુદ્ધભાવો, તસ્સ પત્તિયા તાય પરિભાવનાય વસેન કત્થચિ ‘‘સમન્નાગતો’’તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘લોભેન સમન્નાગતો, ભિક્ખવે, અભબ્બો ચત્તારિ સતિપટ્ઠાનાનિ ભાવેતુ’’ન્તિઆદિ. એત્થાહુ નિકાયન્તરિકા ‘‘યથાવુત્તાય ઉપસમ્પદાય પત્તિસઙ્ખાતો ચિત્તવિપ્પયુત્તો સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નો ધમ્મો અત્થિ, તસ્સ સન્તતિવસેન પુબ્બાપરિયં ઉપ્પજ્જમાનસ્સ યાવ અવિચ્છેદો, તાવ ઉપસમ્પન્નોતિ, અઞ્ઞથા તતો ધમ્મન્તરુપ્પત્તિક્ખણે તસ્સ ઉપસમ્પન્નસ્સ અનુપસમ્પન્નભાવપ્પસઙ્ગો આપજ્જતી’’તિ. તે વત્તબ્બા ‘‘સુત્તં આહરથા’’તિ. તે ચે વદેય્યું ‘‘યો તેસં દસન્નં અસેક્ખાનં ધમ્માનં ઉપાદાય પટિલાભસમન્નાગમો અરિયો હોતિ વિપ્પહીનોતિ એવમાદીનિ નો સુત્તાની’’તિ. એવં સતિ અસન્તધમ્મેહિ, પરસત્તેહિ ચ સમન્નાગમદોસપ્પસઙ્ગો નેસં પાપુણાતિ. કિંકારણં? સુત્તસમ્ભવતો. યથાહ – ‘‘રાજા, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તી સત્તહિ રતનેહિ સમન્નાગતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૯૯-૨૦૦ અત્થતો સમાનં) વિત્થારો. વસિભાવો તત્થ સમન્નાગતસદ્દેન વુત્તો. તસ્સહિતેસુ રતનેસુ વસિભાવો કામચારો અત્થીતિ ચે? એત્થ વસિભાવો સમન્નાગમસદ્દેન વુત્તો, અઞ્ઞત્થ પત્તિસઙ્ખાતો, તં ધમ્મન્તરન્તિ. કિમેત્થ વિસેસકારણં? નત્થિ ચ, તસ્મા યથાવુત્તલક્ખણાવ ઉપસમ્પદા. અયમેવ નયો પબ્બજ્જાદીસુપિ નેતબ્બો.

૧૯. કિઞ્ચાપિ વપ્પત્થેરસ્સ પાટિપદદિવસે…પે… અસ્સજિત્થેરસ્સ ચતુત્થિયન્તિ એવં નાનાદિવસેસુ પાટેક્કં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ, તથાપિ ઓવાદસામઞ્ઞેન વપ્પભદ્દિયાનં, મહાનામઅસ્સજીનઞ્ચેત્થ એકતો વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૨૦. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનત્તા’’તિ કિમત્થં આદિતોવ અનત્તલક્ખણં દીપેતીતિ? તેસં પુથુજ્જનકાલેપિ ઇતરલક્ખણદ્વયસ્સ પાકટત્તા. તે હિ મનાપાનં કામાનં અનિચ્ચતાદસ્સનેન સંવિગ્ગા પબ્બજિંસૂતિ અનિચ્ચલક્ખણં તાવ નેસં એકદેસેન પાકટં, પબ્બજિતાનઞ્ચ અત્તકિલમથાનુયોગતો કાયિકદુક્ખં, તઞ્ચ માનસસ્સ પચ્ચયોતિ માનસિકદુક્ખઞ્ચ પાકટં, તસ્મા તદુભયં વજ્જિત્વા અનત્તલક્ખણમેવ દીપેતું આરભિ. તઞ્ચ દીપેન્તો દુક્ખલક્ખણેનેવ દીપેતું ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, ભિક્ખવે, અત્તા અભવિસ્સા’’તિઆદિમાહ. કિમત્થન્તિ? અનિચ્ચલક્ખણતોપિ તેસં દુક્ખલક્ખણસ્સ સુટ્ઠુતરં પાકટત્તા. તેસઞ્હિ અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તત્તા, તપ્પરાયણભાવતો ચ દુક્ખલક્ખણં સુટ્ઠુ પાકટં, તસ્મા તેન તાવ સુટ્ઠુ પાકટેન અનત્તલક્ખણં દીપેત્વા પુન તદેવ તદુભયેનાપિ દીપેતું ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ વક્ખતિ. કલ્લં નૂતિ યુત્તં નુ. એતં મમાતિ તણ્હાગ્ગાહો. એસોહમસ્મીતિ માનગ્ગાહો. એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિગ્ગાહો. તણ્હાગ્ગાહો ચેત્થ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતવસેન, માનગ્ગાહો નવવિધમાનવસેન, દિટ્ઠિગ્ગાહો દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિવસેન વેદિતબ્બો.

પઞ્ચવગ્ગિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પબ્બજ્જાકથાવણ્ણના

૨૫. યેન સમયેન ભગવા પઞ્ચવગ્ગિયે પઞ્ચમિયં અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા સત્તમિયં નાળકત્થેરસ્સ નાળકપટિપદં આચિક્ખિત્વા ભદ્દપદપુણ્ણમાયં યસસ્સ ઇન્દ્રિયાનં પરિપક્કભાવં ઞત્વા તં ઉદિક્ખન્તો બારાણસિયં વિહાસિ, તેન સમયેન યસો નામાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ કિર ઉપ્પત્તિતો પટ્ઠાય તસ્સ કુલસ્સ કિત્તિસદ્દસઙ્ખાતો, પરિજનસઙ્ખાતો વા યસો વિસેસતો પવડ્ઢતિ. તેન તસ્સ માતાપિતરો એવં નામમકંસુ. ‘‘સુખુમાલો’’તિઆદિ કિમત્થં આયસ્મતા ઉપાલિત્થેરેન વુત્તન્તિ? પચ્છિમજનસ્સ નેક્ખમ્મે સમુસ્સાહનજનનત્થં. એવં ઉત્તમભોગસમપ્પિતાનમ્પિ ઉત્તમેસુ ભોગેસુ અપ્પમત્તકેનાપિ અસુભનિમિત્તેન વિતજ્જેત્વા કાલાકાલં અગણેત્વા વિવેકાભિરતિયા મહન્તં ભોગક્ખન્ધં તિણં વિય પહાય ગેહતો નિક્ખમના અહોસિ, કસ્સ પનઞ્ઞસ્સ ન સિયાતિ અધિપ્પાયો. સમઙ્ગીભૂતસ્સાતિ તેહિ એકત્તં ઉપગતસ્સ, અવિવિત્તસ્સાતિ અત્થો. નિદ્દા ઓક્કમીતિ મનાપેસુપિ વિસયેસુ પવત્તિં નિવારેત્વા તસ્સ ચિત્તં અતિક્કમિત્વા અભિભવિત્વા અત્તનો વસં ઉપનેસીતિ અત્થો. સબ્બરત્તિયો ચાતિ તયોપિ યામે. તેન પરિજનસ્સ વિકારદસ્સને કારણં દસ્સેતિ. રત્તિ-સદ્દો પનેત્થ કાલે સૂરિયાભાવે, યામે ચ પવત્તતીતિ વિઞ્ઞેય્યો. યામેવિધ વિઞ્ઞેય્યો તિચીવરવિપ્પવાસે ચ. કચ્છેતિ કચ્છપસ્સે. કણ્ઠેતિ કણ્ઠસ્સ હેટ્ઠા. મુદિઙ્ગસ્સ હિ ઉપરિ કણ્ઠં ઠપેત્વા સયન્તિયા કણ્ઠે મુદિઙ્ગં અદ્દસાતિ અત્થો. આળમ્બરન્તિ પણવં. ઉભતોમુખસ્સ તનુકા દીઘા. વિત્થિન્નસમતલસ્સ વાદિતસ્સ એતં અધિવચનં. વિપ્પલપન્તિયોતિ સુપિનદસ્સનાદિવસેન અસમ્બન્ધપલાપં વિપ્પલપન્તિયો. સુસાનં મઞ્ઞેતિ સુસાનં વિય અદ્દસ સકં પરિજનન્તિ સમ્બન્ધો. આદીનવોતિ અસુભભાવો. નિબ્બિદાય ચિત્તં સણ્ઠાતીતિ વિમુચ્ચિતુકામતાસઙ્ખાતાય ઉક્કણ્ઠાય ચિત્તં નમીતિ અત્થો. ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ઇમાહિ ઇત્થીહિ સહ નાહં ભવિસ્સામી’’તિ અત્તમનવાચં નિચ્છારેસિ. દ્વે કિર આકારા તસ્સ પમાદસુત્તપરિજનદસ્સને પાકટા જાતા કિલેસાનં બલવભાવો, અસુભાકારસ્સ અતિઓળારિકભાવો ચ. એવં સતિ ઓળારિકતરે ચ અસુભાકારે કિલેસવસેનાયં સબ્બોપિ લોકો એત્થ પીળિતો મુચ્છિતો. અહો કિલેસા બલવતરાતિ હિ પસ્સતો પસ્સતો તસ્સ દ્વેપિ તે આકારા પાકટા જાતા, યેનેવમવોચાતિ.

‘‘સુવણ્ણપાદુકાયો આરોહિત્વા’’તિ એતેનસ્સ નિસ્સઙ્ગતાય વિસ્સટ્ઠગમનં દીપેતિ. સો હિ બલવસંવેગાભિતુન્નહદયત્તા પરિજનસ્સ પબોધે સતિપિ અત્તનો ગમનનિવારણસમત્થભાવં અસહમાનો અત્તાનં તક્કેન્તો વિસ્સટ્ઠો અગમાસિ. અમનુસ્સાતિ દેવતા. તા હિ મનુસ્સેહિ સુગતિપટિવેધઞાણસણ્ઠાનાદિગુણસામઞ્ઞેન ‘‘અમનુસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ન હિ અસમાનજાતિકા તિરચ્છાનાદયો ‘‘અબ્રાહ્મણા’’તિ વા ‘‘અવસલા’’તિ વા વુચ્ચન્તિ, કિન્તુ જાતિસભાગતાય એવ વસલાદયો ‘‘અબ્રાહ્મણા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં મનુસ્સેહિ કેનચિ આકારેન સભાગતાય દેવતા ‘‘અમનુસ્સા’’તિ વુત્તા. અઞ્ઞથા મનુસ્સા ન હોન્તીતિ તિરચ્છાનગતાપિ ‘‘અમનુસ્સા’’તિ વત્તબ્બા ભવેય્યું.

૨૬. વનગહનં દિસ્વા ‘‘સુમુત્તોહં નગરતો’’તિ પમુદિતત્તા ભગવતો અવિદૂરે ઉદાનેસિ. ઇદં ખો યસાતિ ભગવા નિબ્બાનં સન્ધાયાહ. તઞ્હિ તણ્હાદિકિલેસેહિ અનુપદ્દુતં, અનુપસટ્ઠતઞ્ચ દસ્સનમત્તેનાપિ અસ્સાદજનનતો. ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ યેન તં નિબ્બાનં ઇધ નિસિન્નમત્તોવ ત્વં અધિગમિસ્સસીતિ અધિપ્પાયો. કિરાતિ અસ્સદ્ધેય્યઅબ્યત્તિપરિહાસેસુ નિપાતો, ઇધ અબ્યત્તિયં. સુવણ્ણપાદુકાયો ઓરોહિત્વાતિ ચ સુવણ્ણપાદુકાહિ ઓતરિત્વા. નિસ્સક્કત્થે હિ ઇદં પચ્ચત્તવચનં. તસ્સ નિસિન્નમત્તસ્સેવ અઞ્ઞં સમ્મોદનીયં કથં અકત્વા અનામન્તેત્વા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. સુપરિપક્કિન્દ્રિયત્તા, પટિવેધક્ખણાનતિક્કમનત્થં અનુપદ્દુતાનુપસટ્ઠતાનં પાપકધમ્મદેસનાભિમુખચિત્તત્તા, સેટ્ઠિસ્સ ગહપતિનો અચિરાગમનદસ્સનતો ચ. કિમત્થં ભગવા તસ્સ સુટ્ઠુતરં સંવિગ્ગહદયસ્સ ભવતો મુચ્ચિતુકામસ્સ ભવાભવૂપાયાનિસંસકથં પઠમમેવ કથેસીતિ? સબ્બભવાદીનવદસ્સનત્થં. સો હિ મનુસ્સલોકસ્સેવ ઉપદ્દુતઉપસટ્ઠભાવં અદ્દસ, ન સગ્ગાનન્તિ કદાચિ સગ્ગલોકં સુખતો મઞ્ઞેય્ય. તત્થ સુખસઞ્ઞેન નિબ્બાનાભિમુખં ચિત્તં પેસેય્યાતિ સગ્ગાનમ્પિ આદીનવં દસ્સેતુકામતાય અનુપુબ્બિં કથં આરભિ. એત્થ દાનં, દાનાનિસંસં, સીલાનિસંસઞ્ચ કથેન્તો દાનસીલકથં કથેતિ નામ. સગ્ગવણ્ણં કથેન્તો સગ્ગકથં કથેતિ નામ. તત્થ વત્થુકામકિલેસકામાનં અનિચ્ચતં, અપસાદતં, મહાદીનવતઞ્ચ કથેન્તો કામાનં આદીનવં, ઓકારં, સંકિલેસઞ્ચ પકાસેતિ. નેક્ખમ્મે તદભાવતો ચ તંનિસ્સરણતો ચ તબ્બિપરીતં આનિસંસં કથેન્તો નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેતિ નામ. તત્થ ઓકારન્તિ અવકારં લામકભાવં. સંકિલેસન્તિ સંકિલિસ્સનં બાધનં ઉપતાપનં વાતિ અત્થો. કલ્લચિત્તં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ આનુભાવેન, દિટ્ઠિયોગવિચિકિચ્છાયોગાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયેન વિહતત્તા. મુદુચિત્તં સતિન્દ્રિયસમાયોગેન, વિહિંસાસારમ્ભાદિકિલેસપવેસં નિવારેત્વા ચિત્તમુદુતાદિકુસલધમ્મપ્પવેસનં કરોન્તં સહજાતં ચિત્તં મુદું કરોતિ. સમાધિન્દ્રિયસ્સ આનુભાવેન વિનીવરણચિત્તં. તઞ્હિ વિસેસતો નીવરણવિપક્ખભૂતન્તિ. વીરિયિન્દ્રિયવસેન ઉદગ્ગચિત્તં. તઞ્હિ થિનમિદ્ધસઙ્ખાતલીનભાવવિપક્ખન્તિ. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આનુભાવેન પસન્નચિત્તં તસ્સ પસાદલક્ખણત્તા. સામુક્કંસિકાતિ એતં વિસયવસેન દેસનં ઉપાલિત્થેરો પકાસેતિ. સચ્ચાનિ હિ સામુક્કંસિકદેસનાય વિસયાનિ. અઞ્ઞથા દુક્ખાદીનિ સામુક્કંસિકા ધમ્મદેસનાતિ આપજ્જતિ તસ્સ વિભાવને સચ્ચાનં નિદ્દિટ્ઠત્તા.

૨૭. ચતુદ્દિસાતિ ચતૂસુ દિસાસુ. અભિસઙ્ખરેસીતિ અભિસઙ્ખરિ. કિમત્થન્તિ ચે? ઉભિન્નં પટિલભિતબ્બવિસેસન્તરાયનિસેધનત્થં. યદિ સો પુત્તં પસ્સેય્ય, પુત્તસ્સપિ ધમ્મચક્ખુપટિલાભો અરહત્તુપ્પત્તિ, સેટ્ઠિસ્સપિ ધમ્મચક્ખુપટિલાભો ન સિયા. દિટ્ઠસચ્ચોપિ ‘‘દેહિ તે માતુયા જીવિત’’ન્તિ વદન્તો કિમઞ્ઞં ન કરેય્ય. યસોપિ તં વચનં સુત્વા અરહાપિ સમાનો સયં અપ્પટિક્ખિપિત્વા ભગવન્તં ઉલ્લોકેન્તો કિમઞ્ઞાય સણ્ઠહેય્ય.

૨૮. ઉભોહિપિ પત્તબ્બવિસેસકોટિયા પત્તત્તા ભગવા પુન તં પટિપ્પસ્સમ્ભેસિ. પુબ્બે અગારિકભૂતોતિ તસ્સ સોતાપન્નકાલં સન્ધાયાહ. સોતાપન્નો હિ અગારમજ્ઝે વસનારહત્તા અગારિયભૂતો નામ હોતિ અપબ્બજિતો. સમ્પતિ પબ્બજિતો સમાનો અગારમજ્ઝવસનસ્સ અભબ્બત્તા ‘‘અગારિકો’’તિ ન વુચ્ચતિ, તસ્મા એવમાહ. યસ્સ દિટ્ઠોતિ સમ્બન્ધો, યેન દિટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિકભૂતો’’તિ વચનેન લદ્ધનયત્તા પચ્છા ગહપતિ ગિહિવેસધારિમેવ યસં સન્ધાયાહ ‘‘યસેન કુલપુત્તેન પચ્છાસમણેના’’તિ. તત્થ ચર બ્રહ્મચરિયન્તિ આભિસમાચારિકસીલં બ્રહ્મચરિયં ચર પરિપૂરેહિ તાવ, યાવ સમ્માદુક્ખસ્સન્તકિરિયા, યાવ ચુતિચિત્તાતિ અધિપ્પાયો. લિઙ્ગબ્રહ્મચરિયં સન્ધાયાતિ પોરાણા, તઞ્ચ યુત્તં. લિઙ્ગમત્તઞ્હિ સન્ધાય સો આયસ્મા ‘‘લભેય્યાહં, ભન્તે, પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ આહ.

કિમત્થં ભગવા યસસ્સ માતુ, પજાપતિયા ચ ભત્તકિચ્ચં અકત્વાવ ધમ્મં દેસેસીતિ? યસસ્સ પબ્બજ્જાય સોકસલ્લસમપ્પિતત્તા દાનઞ્ચ સોમનસ્સિકચિત્તેન ન દદેય્યું, સત્થરિ ચ દોમનસ્સપ્પત્તા હુત્વા મગ્ગપટિવેધમ્પિ ન લભેય્યુન્તિ ભગવા પઠમં તાવ તા વિગતસોકસલ્લહદયાયો કત્વા પુન ભત્તકિચ્ચં અકાસિ.

૩૦. સેટ્ઠાનુસેટ્ઠીનન્તિ અનુક્કમસેટ્ઠીનન્તિ પોરાણા. ‘‘સેટ્ઠિનો ચાનુસેટ્ઠિનો ચ યાનિ કુલાનિ, તાનિ સેટ્ઠાનુસેટ્ઠાનિ કુલાનિ, તેસં સેટ્ઠાનુસેટ્ઠીનં કુલાન’’ન્તિ લિખિતં. ધમ્મવિનયોતિ સાસનબ્રહ્મચરિયં પાવચનન્તિ ઇધ અત્થતો એકં. અથ વા ધમ્મેન વિનયો, ન દણ્ડસત્થેહીતિ ધમ્મવિનયો, ધમ્માય વિનયો, ન હિંસત્થન્તિ વા ધમ્મતો વિનયો, નાધમ્મતોતિ વા ધમ્મો વિનયો, નાધમ્મોતિ વા ધમ્માનં વિનયો, ન અઞ્ઞેસન્તિ વા ધમ્મકાયત્તા, ધમ્મસામિત્તા વા ધમ્મો ભગવા, તસ્સ ધમ્મસ્સ વિનયો, ન તક્કિકાનન્તિ વા ધમ્મવિનયો. સમાનાધિકરણવસેન વા ધમ્મવિનયો નીલુપ્પલં વિય, ધમ્મો ચ વિનયો ચાતિ ધમ્મવિનયો ફલાફલં વિય નપુંસકમિતિ પુલ્લિઙ્ગાપદેસતો અસ્સ લિઙ્ગભાવો સિદ્ધો, યસ્સ વા ધમ્મો વિનયો, સો ધમ્મવિનયો સેતપટો પુરિસો વિય, ધમ્મેન યુત્તો વા વિનયો ધમ્મવિનયો અસ્સરથો વિયાતિ એવમાદિના નયેન યોજના વેદિતબ્બા.

૩૪. ‘‘ખણ્ડસીમં નેત્વા’’તિ ભણ્ડુકમ્મારોચનપટિહરણત્થં વુત્તં. તેન ‘‘સભિક્ખુકે વિહારે અઞ્ઞમ્પિ એતસ્સ કેસે છિન્દા’’તિ વત્તું ન વટ્ટતીતિ. પબ્બાજેત્વાતિ ઇમસ્સ અધિપ્પાયપકાસનત્થં ‘‘કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા એહી’’તિ વુત્તં. ઉપજ્ઝાયો ચે કેસમસ્સુઓરોપનાદીનિ અકત્વા પબ્બજત્થં સરણાનિ દેતિ, ન રુહતિ પબ્બજ્જા. કમ્મવાચં સાવેત્વા ઉપસમ્પાદેતિ, રુહતિ ઉપસમ્પદા. અપ્પત્તચીવરાનં ઉપસમ્પદાસિદ્ધિદસ્સનતો, કમ્મવિપત્તિયા અભાવતો ચેતં યુજ્જતેવાતિ એકે. હોતિ ચેત્થ –

‘‘સલિઙ્ગસ્સેવ પબ્બજ્જા, વિલિઙ્ગસ્સાપિ ચેતરા;

અપેતપુબ્બવેસસ્સ, તં દ્વયં ઇતિ ચાપરે’’તિ.

ભિક્ખુના હિ સહત્થેન વા આણત્તિયા વા દિન્નમેવ કાસાવં વટ્ટતિ, અદિન્નં ન વટ્ટતીતિ પન સન્તેસ્વેવ કાસાવેસુ, નાસન્તેસુ અસમ્ભવતોતિ તેસં અધિપ્પાયો. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, પબ્બાજેતબ્બો ઉપસમ્પાદેતબ્બો. પઠમં…પે…અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઇમેહિ તીહિ સરણગમનેહિ પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદન્તિ એત્થ ઇમિના અનુક્કમેન દિન્નેહિ તીહિ સરણગમનેહિ પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદં અનુજાનામિ કેવલેહીતિ અધિપ્પાયદસ્સનતો –

આદિન્નપુબ્બલિઙ્ગસ્સ, નગ્ગસ્સાપિ દ્વયં ભવે;

નેતરસ્સાતિ નો ખન્તિ, સબ્બપાઠાનુલોમતોતિ. –

આચરિયો. આચરિયેન અદિન્નં ન વટ્ટતીતિ એત્થ ‘‘પબ્બજ્જા ન રુહતીતિ વદન્તી’’તિ લિખિતં. પોરાણગણ્ઠિપદેપિ તથેવ લિખિતં. ઉરાદીનિ ઠાનાનિ નામ. સંવુતાદીનિ કરણાનિ નામ. ‘‘અનુનાસિકન્તં કત્વા એકસમ્બન્ધં કત્વા દાનકાલે અન્તરા અટ્ઠત્વા વત્તબ્બં. વિચ્છિન્દિત્વા દાનેપિ યથાવુત્તટ્ઠાને એવ વિચ્છેદો, અઞ્ઞત્ર ન વટ્ટતી’’તિ લિખિતં. અનુનાસિકન્તે દિય્યમાને ખલિત્વા ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામી’’તિ મકારેન મિસ્સીભૂતે ખેત્તે ઓતિણ્ણત્તા વટ્ટતીતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. મિસ્સં કત્વા વત્તું વટ્ટતિ, વચનકાલે પન અનુનાસિકટ્ઠાને વિચ્છેદં અકત્વા વત્તબ્બન્તિ ધમ્મસિરિત્થેરો. ‘‘એવં કમ્મવાચાયમ્પી’’તિ વુત્તં. ઉભતોસુદ્ધિયાવ વટ્ટતીતિ એત્થ મહાથેરો પતિતદન્તાદિકારણતાય અચતુરસ્સં કત્વા વદતિ, બ્યત્તસામણેરો સમીપે ઠિતો પબ્બજ્જાપેક્ખં બ્યત્તં વદાપેતિ. મહાથેરેન અવુત્તં વદાપેતીતિ ન વટ્ટતિ. કમ્મવાચાય ઇતરો ભિક્ખુ ચે વદતિ, વટ્ટતીતિ. સઙ્ઘો હિ કમ્મં કરોતિ, ન પુગ્ગલોતિ. ન નાનાસીમપવત્તકમ્મવાચાસામઞ્ઞનયેન પટિક્ખિપિતબ્બત્તા. અથ થેરેન ચતુરસ્સં વુત્તં પબ્બજ્જાપેક્ખં વત્તું અસક્કોન્તં સામણેરો સયં વત્વા વદાપેતિ, ઉભતોસુદ્ધિ એવ હોતિ થેરેન વુત્તસ્સેવ વુત્તત્તા. બુદ્ધં સરણં ગચ્છન્તો અસાધારણે બુદ્ધગુણે, ધમ્મં સરણં ગચ્છન્તો નિબ્બાનં, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છન્તો સેક્ખધમ્મં, અસેક્ખધમ્મઞ્ચ સરણં ગચ્છતીતિ અગ્ગહિતગ્ગહણવસેન યોજના કાતબ્બા. અઞ્ઞથા સરણત્તયસઙ્કરદોસો. સબ્બમસ્સ કપ્પિયાકપ્પિયન્તિ દસસિક્ખાપદવિનિમુત્તં પરામાસાપરામાસાદિ. ‘‘આભિસમાચારિકેસુ વિનેતબ્બો’’તિ વચનતો સેખિયઉપજ્ઝાયવત્તાદિઆભિસમાચારિકસીલમનેન પૂરેતબ્બં. તત્થ ચારિત્તસ્સ અકરણે વારિત્તસ્સ કરણે દણ્ડકમ્મારહો હોતીતિ દીપેતિ.

પબ્બજ્જાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયમારકથાવણ્ણના

૩૫. ‘‘તેન હેતુના’’તિ વચનતો પાળિયં ‘‘યોનિસોમનસિકારાસમ્મપ્પધાના’’તિ હેત્વત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ વેદિતબ્બં.

દુતિયમારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉરુવેલપાટિહારિયકથાવણ્ણના

૩૭-૮. વસેય્યામાતિ ‘‘ત્વઞ્ચ અહઞ્ચ વસેય્યામા’’તિ પિયવચનેન તસ્સ સઙ્ગણ્હનત્થં વુત્તં કિર. તેજસા તેજન્તિ આનુભાવેન આનુભાવં. તેજોધાતુયા વા તેજોધાતું. ઉભિન્નં સજોતિભૂતાનન્તિ અનાદરત્થે સામિવચનં, ભાવસત્તમીઅત્થે વા. અગ્યાગારમેવ આદિત્તં, ન તત્થ વસનકો સત્તજાતિકો. અચિન્તેય્યો હિ ઇદ્ધિવિસયો. કસ્મા પન ભગવા અગ્યાગારમ્પિ અનાદિત્તં નાધિટ્ઠાસીતિ? અત્તનો દુક્ખુપ્પાદાભાવસ્સ અનતિવિમ્હાદિભાવપ્પસઙ્ગતો. કિમત્થં પરસન્તકં મહાસમ્ભારપવત્તં તં વિનાસેતીતિ? પુન યથાપોરાણં ઇદ્ધાનુભાવેન કત્તુકામતાધિપ્પાયતો. પરિયાદિન્નોતિ ખયં નીતો. તેજસા તેજન્તિ આનુભાવેન આનુભાવં. અગ્યાગારસ્સ પરિત્તત્તા ઇતરો અત્થો ન સમ્ભવતિ. અયમત્થો ‘‘મક્ખં અસહમાનો’’તિ ઇમિના અતિવિય સમેતિ. ઇદ્ધાનુભાવમક્ખનઞ્હિ તત્થ મક્ખો નામ. પત્તેનાતિ પદુમપત્તેનાતિપિ પોરાણા. પદુમિનિસણ્ડે ઠિતો હિ ભગવા તત્થ અહોસીતિ તેસં મતિ.

૩૯. દિન્નન્તિ અનુમતિન્તિ અત્થો. અભીતો નિબ્ભયો. કસ્મા? યતો સો મગ્ગેન ભયમતીતો. ‘‘સુમનમનસોતિ સુન્દરચિત્તસઙ્ખાતમનો. સુમનો એવ વા’’તિ લિખિતં. તેજોવાતિ અગ્ગિ વિય. ધાતુકુસલોતિ તેજોધાતુમ્હિ કુસલો. ‘‘બ્યવહિતા ચે’’તિ સદ્દલક્ખણત્તા ચ ઉપસગ્ગો. તેજોધાતુસમાપત્તીસુ કુસલો ઇચ્ચેવત્થો. ઉદિચ્છરેતિ ઉલ્લોકેસું. ‘‘સંપરિવારેસુ’’ન્તિ ચ લિખિતં. ઇતિ એવં ભણન્તીતિ અત્થો. હતાતિ સમાતિ અત્થો, કાળકાવ હોન્તીતિ કિરેત્થ અધિપ્પાયો. ઈસકમ્પિ બ્યાપારં અકત્વા ઉપસમાનુરૂપં તિટ્ઠન્તિ. યે ચ અનેકવણ્ણા અચ્ચિયો હોન્તીતિ તં દસ્સેતું ‘‘નીલા અથ લોહિતિકા’’તિઆદિમાહ.

૪૦. ચતુદ્દિસાતિ ચતૂસુ દિસાસુ.

૪૪. પંસુકૂલં ઉપ્પન્નન્તિ પરિયેસમાનસ્સ પટિલાભવસેન ઉપ્પન્નં હોતિ. ચિત્તવિચિત્તપાટિહીરદસ્સનત્થાય ચ સા પરિયેસના. સા અયં સાયં. તા ઇમા તયિમા. દ્વે એકતો ગહેત્વા વદતિ. આયામિ અહં આયમહં. એતન્તિ એતસ્સ. યથા મયન્તિ યસ્મા મયં.

૫૦-૫૧. ઉદકવાહકોતિ ઉદકોઘો. ઉદકસોતોતિ પોરાણા. ‘‘યાય ત્વ’’ન્તિ પુબ્બભાગવિપસ્સનાપટિપદં સન્ધાય વુત્તં. ચિરપટિકાતિ ચિરપભુતિ, નાગદમનતો પટ્ઠાય ચિરપટિકા. ‘‘ચિરપટિસઙ્ખા’’તિપિ વદન્તિ. કેસમિસ્સન્તિઆદિમ્હિ અબ્બોકિણ્ણં વિસું વિસું બન્ધિત્વા પક્ખિત્તત્તા કેસાદયોવ કેસમિસ્સાતિ પોરાણા. ખારિકાજમિસ્સન્તિ એત્થ ખારી વુચ્ચતિ તાપસપરિક્ખારો. જટિલે પાહેસીતિ દ્વે તયો તાપસે પાહેસિ. ‘‘સોળસાતિરેકઅડ્ઢઉડ્ઢાનિ પાટિહારિયસહસ્સાની’’તિ વુત્તં.

૫૪. અગ્ગિહુત્તે કતપરિચયત્તા ભગવા તેસં આદિત્તપરિયાય-મભાસિ (સં. નિ. ૪.૨૮). તત્થ એકચ્ચં આરમ્મણવસેન આદિત્તં ચક્ખાદિ રાગગ્ગિના, એકચ્ચં સમ્પયોગવસેન ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા વેદયિતાદિકેનેવ, એકચ્ચં અભિભૂતત્થેન ચક્ખાદિ એવ જાતિઆદિના, એકચ્ચં પચ્ચયત્થેન, તદેવ સોકાદિનાતિ યથાસમ્ભવમેત્થ આદિત્તતા વેદિતબ્બા. એત્થ કિઞ્ચાપિ દુક્ખલક્ખણમેવેકં પાકટં, તદનુસારેન પન ઇતરં લક્ખણદ્વયમ્પિ તેહિ દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં દુક્ખાકારસ્સ ઇતરાકારદીપનતો. સન્તસુખતણ્હાભિનિવિટ્ઠત્તા પનેસં દુક્ખલક્ખણપુબ્બઙ્ગમા દેસના કતાતિ વેદિતબ્બા.

ઉરુવેલપાટિહારિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બિમ્બિસારસમાગમકથાવણ્ણના

૫૫-૭. વત્થુકામભૂતા ઇત્થિયો કામિત્થિયો. દુતિયાદયો અસ્સાસકા. યસ્મા અનુપ્પન્ને એવ ભગવતિ બુદ્ધકોલાહલં લોકે પઠમમેવ વસ્સસહસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. બ્રહ્માનો ચ બ્રાહ્મણવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા વેદેસુ સહસ્સત્તયમત્તં બુદ્ધપટિસંયુત્તં પરિયત્તિં પક્ખિપિત્વા વાચેન્તિ, ભગવતો જાતિતો પટ્ઠાય ચ બુદ્ધકથા લક્ખણઞ્ઞૂહિ બ્રાહ્મણેહિ ઉપ્પાદિતા, પત્થટા લોકે, તસ્મા યુજ્જન્તિ, ન અઞ્ઞથા. ‘‘તમદ્દસ બિમ્બિસારો, પાસાદસ્મિં પતિટ્ઠિતો’’તિઆદિગાથાહિ બોધિસત્તકાલે એવ અભિસિત્તતા બિમ્બિસારસ્સ સિદ્ધા.

૫૮. ઇધાવુસો ખીણાસવો ભિક્ખુ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનો હોતિ છળઙ્ગસમન્નાગતો એકારક્ખો ચતુરાપસ્સેનો પણુન્નપચ્ચેકસચ્ચો સમવયસટ્ઠેસનો અનાવિલસઙ્કપ્પો પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો સુવિમુત્તચિત્તો સુવિમુત્તપઞ્ઞોતિ (દી. નિ. ૩.૩૪૮, ૩૬૦; અ. નિ. ૧૦.૧૯) દસ અરિયવાસા નામ. રૂપારૂપસમાપત્તિયો અટ્ઠ નિરોધસમાપત્તિ મહાકરુણાસમાપત્તીતિપિ પોરાણા. તત્થ નીવરણા પઞ્ચઙ્ગા ચ. છળઙ્ગુપેક્ખા છળઙ્ગા. સતારક્ખેન એકારક્ખા. સઙ્ખાય એકં પટિસેવતિ, અધિવાસેતિ, પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાય એકં વિનોદેતીતિ અયં ચતુરાપસ્સેનો. પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં પુથુપચ્ચેકસચ્ચાનિ ચત્તારિ પહીનાનિ, એવં પણુન્નપચ્ચેકસચ્ચો. કામેસના ભવેસના પહીના હોતિ, બ્રહ્મચરિયેસના પટિપ્પસ્સદ્ધા, એવં સમવયસટ્ઠેસનો. કામબ્યાપાદવિહિંસાસઙ્કપ્પો પહીનો હોતિ, એવં અનાવિલસઙ્કપ્પો, સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ એવં સુવિમુત્તચિત્તો હોતિ. રાગો પહીનો ઉચ્છિન્નમૂલો…પે… અનુપ્પાદધમ્મોતિ પજાનાતિ, દોસો, મોહો અનુપ્પાદધમ્મોતિ પજાનાતિ, એવં સુવિમુત્તપઞ્ઞોતિ.

‘‘ઠાનાઠાનં વિપાકઞ્ચ, ઞાણં સબ્બત્થગામિનિં;

અનેકધાતુયો લોકં, અધિમુત્તિઞ્ચ પાણિનં.

‘‘જાનાતિ ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ, પરોપરિયતં મુનિ;

ઝાનાદિસંકિલેસાદિ-ઞાણં વિજ્જત્તયં તથા’’તિ. –

ઇમાનિ દસ બલાનિ. અસેક્ખઙ્ગાનિ નામ અસેક્ખા સમ્માદિટ્ઠિ…પે… અસેક્ખવિમુત્તિ અસેક્ખવિમુત્તિઞાણદસ્સનન્તિ. તત્થ દસમં અસેક્ખં. એતેહિ દસહિ ચુપેતો પારમીહીતિ પોરાણા.

બિમ્બિસારસમાગમકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપબ્બજ્જાકથાવણ્ણના

૬૦. કિં કાહસીતિ કિં કાહતિ. ‘‘કિં કરોતિ, કિં કરોસી’’તિ વા બ્યઞ્જનં બહું વત્વાતિ અત્થો. પટિપાદેન્તોતિ નિગમેન્તો. ‘‘પચ્ચબ્યથા, પચ્ચબ્યથ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. કપ્પનહુતેહીતિ એત્થ દસકાનં સતં સહસ્સં, સહસ્સાનં સતં સતસહસ્સં, સતસહસ્સાનં સતં કોટિ, કોટિસતસહસ્સાનં સતં પકોટિ, પકોટિસતસહસ્સાનં સતં કોટિપકોટિ, કોટિપકોટિસતસહસ્સાનં સતં નહુતન્તિ વેદિતબ્બં. કપ્પનહુતેહીતિ એવમનુસારતો અબ્ભતીતં નામાતિ ખન્ધકભાણકાનં પાઠોતિ.

૬૩. ‘‘કુલચ્છેદાયા’’તિ પાઠો, કુલુપચ્છેદાયાતિ અત્થો. મનુસ્સા ‘‘ધમ્મેન કિર સમણા સક્યપુત્તિયા નયન્તિ, નાધમ્મેના’’તિ ન પુન ચોદેસુન્તિ એવં પાઠસેસેન સમ્બન્ધો કાતબ્બો.

એત્તાવતા થેરો નિદાનં નિટ્ઠપેસીતિ વેદિતબ્બં. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘યં ધમ્મસેનાપતિ એત્થ મૂલ-

ગન્થસ્સ સિદ્ધિક્કમદસ્સનેન;

નિદાનનિટ્ઠાનમકંસુ ધમ્મ-

સઙ્ગાહકા તે વિનયક્કમઞ્ઞૂ.

‘‘નિદાનલીનત્થપદાનમેવ,

નિદાનિટ્ઠાનમિદં વિદિત્વા;

ઇતો પરં ચે વિનયત્થયુત્ત-

પદાનિ વીમંસનમેવ ઞેય્ય’’ન્તિ.

સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપબ્બજ્જાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપજ્ઝાયવત્તકથાવણ્ણના

૬૪. બુદ્ધુપજ્ઝાયકાનં ઇતરેસં એહિભિક્ખૂનં નિવાસનપારુપનકપ્પતો નેસં વિસું વિસું સદિસત્તા ‘‘દુન્નિવત્થા દુપ્પારુતા અનાકપ્પસમ્પન્ના’’તિ વુત્તા. ન કેવલઞ્ચ ઇત્થમ્ભૂતા પિણ્ડાય ચરન્તિ, અપિચ મનુસ્સાનં ભુઞ્જમાનાનં ઉપરીતિઆદિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ પિપાસાસહનતો, ઇતરેસં આકપ્પસમ્પત્તિયા પસન્નત્તા ચ.

૬૫. કેન કો ઉપજ્ઝાયો ગહેતબ્બોતિ? ‘‘તદા સો યસ્સ સન્તિકે પબ્બાજિતો, એતરહિ યસ્સ સન્તિકે ઉપસમ્પદાપેક્ખો હોતિ. ઉપજ્ઝાયેન ચ સાધૂતિ સમ્પટિચ્છનં સન્ધાયા’’તિ કેહિચિ લિખિતં. તં તે એવં જાનન્તિ ‘‘ઉપજ્ઝાયેન ‘સાહૂ’તિઆદિના સમ્પટિચ્છિતે સદ્ધિવિહારિકસ્સ ‘સાધુ સુટ્ઠુ સમ્પટિચ્છામી’તિ વચનં કેવલં ભિક્ખૂહિ આચિણ્ણમેવ, ન કત્થચિ દિસ્સતિ, તસ્મા વિનાપિ તેન ઉપજ્ઝાયો ગહિતોવ હોતી’’તિ. તત્થ સાહૂતિ સાધૂતિ વુત્તં હોતિ. લહૂતિ લહુ, ત્વં મમ ન ભારિયોસીતિ વુત્તં હોતિ. ઓપાયિકન્તિ ઉપાયપટિસંયુત્તં, ઇમિના ઉપાયેન ત્વં મે ઇતો પટ્ઠાય ભારો જાતોસીતિ અત્થો. પતિરૂપન્તિ અનુરૂપં તે ઉપજ્ઝાયગ્ગહણન્તિ અત્થો.

૬૬. તાદિસમેવ મુખધોવનોદકં ઉતુમ્હિ એકસભાગેતિ. ઇતો પટ્ઠાયાતિ ‘‘ન ઉપજ્ઝાયસ્સ ભણમાનસ્સા’’તિ એત્થ વુત્તન-કારતો પટ્ઠાય. તેન ‘‘નાતિદૂરે ગન્તબ્બં, નાચ્ચાસન્ને ગન્તબ્બ’’ન્તિ એત્થ વુત્તન-કારેન અનાપત્તીતિ દીપેતીતિ એકે. સચિત્તકા અયં આપત્તિ, ઉદાહુ અચિત્તકાતિ? અનાદરિયપચ્ચયત્તા સચિત્તકા. અનાદરિયપચ્ચયતા કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? અનાદરિયપચ્ચયેહિ સઙ્ગહિતન્તિ. પાતિમોક્ખુદ્દેસે સેખિયાનં ગણપરિચ્છેદાકરણઞ્હિ ખન્ધકપરિયાપન્નાપત્તિયા સઙ્ગણ્હનત્થં. ઇદં પન લક્ખણં ચારિત્તેયેવ વેદિતબ્બં, ન વારિત્તે અકપ્પિયમંસખાદનાદિઆપત્તીનં અચિત્તકત્તા. ખન્ધકવારિત્તાનં તેહિ સઙ્ગહો, સેખિયવારિત્તેયેવ અચિત્તકેહિ સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિપચ્ચયાદીહીતિ આચરિયો. યત્થ યત્થ ન-કારેન પટિસેધો કરીયતિ, કિં સબ્બત્થ દુક્કટાપત્તીતિ? આમ. યત્થ અટ્ઠકથાય નયો ન દસ્સિતો, તત્થ સબ્બત્થ. પરતો હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સચે પન કાળવણ્ણકતા વા સુધાબદ્ધા વા હોતિ નિરજમત્તિકા, તથારૂપાય ભૂમિયા ઠપેતું વટ્ટતી’’તિઆદિના નયેન નયો દસ્સિતો.

એત્થાહ – યસ્મા પાળિયંયેવ ‘‘સચે ઉપજ્ઝાયસ્સ અનભિરતિ ઉપ્પન્ના હોતિ, દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ (મહાવ. ૬૬) ભગવતો વચનવસેન અટ્ઠકથાયં વુત્તનયો યુત્તોતિ દસ્સેતું ‘‘નાતિદૂરે નાચ્ચાસન્ને’’તિ એત્થ કો ભગવતો વચનલેસોતિ? વુચ્ચતે – ‘‘પઠમતરં આગન્ત્વા આસનં પઞ્ઞાપેતબ્બ’’ન્તિઆદીનિ વદન્તિ દેસનિયમનતો. ઉપજ્ઝાયેન અનુમતંયેવ પઠમગમનન્તિ ચે? ન, અસિદ્ધત્તા, સિદ્ધેપિ યથાવુત્તનયસિદ્ધિતો ચ. ન હિ વારિત્તસ્સ અનુમતિ અનાપત્તિકરા હોતિ, એવં સન્તેપિ વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. કોટ્ઠકન્તિ દ્વારકોટ્ઠકં. ન નિસ્સજ્જિતબ્બં, ન નિદહિતબ્બં વા.

ઉપજ્ઝાયવત્તકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નસમ્માવત્તનાદિકથાવણ્ણના

૬૮. અધિમત્તં ગેહસ્સિતપેમં ન હોતીતિ એત્થ ગેહસ્સિતપેમં ન અકુસલમિચ્ચેવ દટ્ઠબ્બં ખીણાસવાનમ્પિ સાધારણત્તા ઇમસ્સ લક્ખણસ્સ. ન ખીણાસવાનં અસમ્માવત્તનાભાવતોતિ ચે? ન, તેસં ન પણામેતબ્બં તંસમન્નાગમનસિદ્ધિતો, તસ્મા ‘‘મમેસ ભારો’’તિ મમત્તકરણં તત્થ પેમન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘એકો વત્તસમ્પન્નો…પે… તેસં અનાપત્તી’તિ એત્થ વિય સચે એકો વત્તસમ્પન્નો ભિક્ખુ ‘ભન્તે, તુમ્હે અપ્પોસ્સુક્કા હોથ, અહં તુમ્હાકં સદ્ધિવિહારિકં, અન્તેવાસિકં વા ગિલાનં વા ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, ઓવદિતબ્બં ઓવદિસ્સામિ, ઇતિ કરણીયેસુ ઉસ્સુક્કં આપજ્જિસ્સામી’તિ વદતિ, તે એવાસદ્ધિવિહારિકાદયો ‘ભન્તે, તુમ્હેવ કેવલં અપ્પોસ્સુક્કા હોથા’તિ વદન્તિ, વત્તં વા ન સાદિયન્તિ, તતો પટ્ઠાય આચરિયુપજ્ઝાયાનં અનાપત્તી’’તિ વુત્તં.

નસમ્માવત્તનાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રાધબ્રાહ્મણવત્થુકથાવણ્ણના

૭૩. ‘‘પૂતિમુત્તન્તિ મુત્તં પૂતિકાયો વિયા’’તિ વત્વાપિ ‘‘પૂતિભાવેન મુત્તં પટિનિસ્સટ્ઠં ભેસજ્જં પૂતિમુત્તભેસજ્જ’’ન્તિ લિખિતં. સબ્બત્થ ઇત્થન્નામોતિ એકોવ ન-કારો હોતિ.

રાધબ્રાહ્મણવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આચરિયવત્તકથાવણ્ણના

૭૬. ‘‘આયસ્મતો નિસ્સાય વચ્છામી’’તિ વુત્તં. ‘‘આયસ્મતો ઓવાદં નિસ્સાય વસામી’’તિ પાઠસેસવસેન વેદિતબ્બા. નિસ્સાયાતિ વા નિસ્સયા, નિસ્સયેનાતિ વુત્તં હોતિ. આયસ્મતોતિ વા ઉપયોગત્થે સામિવચનં.

આચરિયવત્તકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિકથાવણ્ણના

૮૩. દિસં ગતોતિ તત્થ ધુરનિક્ખિત્તવાસો હુત્વા તિરોગામં ગતો. યત્થ નિસ્સયો લબ્ભતિ, તત્થ ગન્તબ્બન્તિ એત્થાપિ ઉપજ્ઝાયે વુત્તનયેનેવ ‘‘કતિપાહેન ગમિસ્સામી’’તિ ગમને ચેસ ઉસ્સાહો રક્ખતિ. મા ઇધ પટિક્કમીતિ મા ઇધ ગચ્છ. સભાગા નામ ઉપજ્ઝાયસ્સ સિસ્સા. તત્થ નિસ્સયં ગહેત્વા. યદિ એવં કો વિસેસોતિ ચે? તેન ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અપ્પેવ નામ ખમેય્યા’’તિ. વસિતું વટ્ટતીતિ ઉપજ્ઝાયેન પરિચ્ચત્તત્તા ઉપજ્ઝાયસમોધાનં નિરત્થકન્તિ અત્થો. સચે ઉપજ્ઝાયો ચિરેન અનુગ્ગહેતુકામો હોતિ, તતો પટ્ઠાય ઉપજ્ઝાયોવ નિસ્સયો. ઉપજ્ઝાયો ચે અલજ્જી હોતિ, સદ્ધિવિહારિકેન અનેકક્ખત્તું વારેત્વા અવિરમન્તં ઉપજ્ઝાયં પહાય વિનાપિ નિસ્સયપણામનેન અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે નિસ્સયં ગહેત્વા વસિતબ્બં. ઉપજ્ઝાયસ્સ ચે લિઙ્ગં પરિવત્તતિ, એકદિવસમ્પિ ન રક્ખતિ. પક્ખપણ્ડકો ચે હોતિ, નિસ્સયજાતિકો ચે ‘‘ઉપજ્ઝાયસ્સ સુક્કપક્ખં આગમેહી’’તિ વદતિ, સયમેવ વા આગમેતિ, વટ્ટતિ. ઉપજ્ઝાયો ચે ઉક્ખેપનિયકમ્મકતો હોતિ, નાનાસંવાસકભૂમિયં ઠિતત્તા નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સમ્માવત્તન્તં પન પસ્સિત્વા કમ્મપટિપ્પસ્સદ્ધિં આગમેતું લભતિ. માનત્તાચારી ચે હોતિ, અબ્ભાનં આગમેતબ્બં. દીઘં ચે પરિવાસં ચરતિ, અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે નિસ્સયો ગહેતબ્બો, ઉપજ્ઝાયસમોધાનં અપ્પમાણં. પરિવાસમાનત્તચારિના હિ ન નિસ્સયો દાતબ્બો. યં પન પારિવાસિકક્ખન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘સદ્ધિવિહારિકાનમ્પિ સાદિયન્તસ્સ દુક્કટમેવા’’તિઆદિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૭૫), તં યથાવુત્તમત્થં સાધેતિ એવ. યં પન વુત્તં ‘‘સચે સદ્ધાપબ્બજિતા કુલપુત્તા ‘તુમ્હે, ભન્તે, વિનયકમ્મમત્તં કરોથા’’તિ વત્વા વત્તં કરોન્તિયેવ, ગામપ્પવેસનં આપુચ્છન્તિયેવ, તં વારિતકાલતો પટ્ઠાય અનાપત્તી’’તિ. તં વત્તસાદિયનપચ્ચયા દુક્કટાભાવમત્તદીપનત્થં, સદ્ધિવિહારિકાનં સાપેક્ખતં વા સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્મા તે ચે ઉપજ્ઝાયેન વારિતાનુરૂપમેવ પટિપજ્જન્તિ, નિસ્સયો તેસં પટિપ્પસ્સદ્ધોતિ સિદ્ધં હોતિ.

દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા નિવત્તતીતિ ‘‘એત્તાવતા દિસાપક્કન્તો નામ હોતિ, તસ્મા અન્તેવાસિકે અનિક્ખિત્તધુરેપિ નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. આચરિયુપજ્ઝાયા દ્વે લેડ્ડુપાતે અનતિક્કમ્મ લેડ્ડુપાતદ્વયબ્ભન્તરે તિરોવિહારેપિ પરિક્ખિત્તે, અપરિક્ખિત્તે વા વસિતું વટ્ટતી’’તિ લિખિતં. અપરિક્ખિત્તેયેવાતિ નો તક્કોતિ આચરિયો, એત્થ પન અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો વિમુત્તે અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વસન્તીતિ અધિપ્પાયો. વિહારોતિ ચેત્થ ‘‘તાદિસસ્સ વિહારસ્સ અન્તે ઠિતા એકા કુટિકા અધિપ્પેતાતિ ઉપતિસ્સત્થેરો’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘સચે ઉભોપિ આચરિયન્તેવાસિકા કેનચિ…પે… નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ ઇમિના સામઞ્ઞતો વુત્તેન અટ્ઠકથાવચનેન ધમ્મસિરિત્થેરવાદો સમેતિ. અપરિક્ખિત્તે વાતિ દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અન્તો પરિક્ખિત્તો વા હોતિ અપરિક્ખિત્તો વા. ‘‘બહિસીમ’’ન્તિ ચ વુત્તત્તા અન્તોવિહારસીમાયં દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વાપિ વસિતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધત્તા પન ઉપતિસ્સત્થેરવાદો ન સમેતિ. એકાવાસે હિ પરિક્ખિત્તે વા અપરિક્ખિત્તે વા અન્તમસો અન્તોતિયોજનેપિ વસતો નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સો ચ ઉપચારસીમાય પરિચ્છિન્નો, સા ચ ઉપચારસીમા પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપેન અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનેન પરિચ્છિન્નો એકાવાસો.

ઉપોસથક્ખન્ધકે એકાવાસવિમતિયં સીમાય અનુઞ્ઞાતત્તાતિ ચે? ન, ચીવરક્ખન્ધકટ્ઠકથાય વિચારિતત્તા. યથાહ ‘‘સીમટ્ઠકસઙ્ઘો ભાજેત્વા ગણ્હાતૂ’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯). કતરસીમાય ભાજેતબ્બં? મહાસિવત્થેરો કિરાહ ‘‘અવિપ્પવાસસીમાયા’’તિ. તતો નં આહંસુ ‘‘અવિપ્પવાસસીમા નામ તિયોજનાપિ હોતિ, એવં સન્તે તિયોજને ઠિતા લાભં ગણ્હિસ્સન્તિ, તિયોજને ઠત્વા આગન્તુકવત્તં પૂરેત્વા આરામં પવિસિતબ્બં ભવિસ્સતિ, ગમિકો તિયોજનં ગન્ત્વા સેનાસનં આપુચ્છિસ્સતિ, નિસ્સયપટિપ્પન્નસ્સ તિયોજનાતિક્કમે નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભિસ્સતિ, પારિવાસિકેન તિયોજનં અતિક્કમિત્વા અરુણં ઉટ્ઠાપેતબ્બં ભવિસ્સતિ, ભિક્ખુનિયા તિયોજને ઠત્વા આરામપ્પવેસના આપુચ્છિતબ્બા ભવિસ્સતિ, સબ્બમેતં ઉપચારસીમાપરિચ્છેદવસેન કાતું વટ્ટતીતિ. તસ્મા અન્તોઉપચારસીમાય લેડ્ડુપાતદ્વયં અતિક્કમિત્વાપિ વસતો નિસ્સયો તિયોજનાતિક્કમે નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ સિદ્ધં. કામઞ્ચેત્થ ઉપચારસીમાય તિયોજનપ્પમાણાય, અતિરેકાય વા યથાવુત્તદોસપ્પસઙ્ગો સિયાતિ. સા હિ આવાસેસુ વડ્ઢન્તેસુ વડ્ઢતિ, પરિહાયન્તેસુ પરિહાયતીતિ વુત્તત્તા, તસ્મા તાદિસસ્સ વિહારસ્સ અન્તે ઠિતા એકા કુટિ વિહારોતિ ઇધાધિપ્પેતા. સાપિ તસ્સેવ વિહારસ્સ કુટિકાવ હોતીતિ કત્વા સો આવાસો હોતિ. નાનાવાસો એવ ચે અધિપ્પેતો, ‘‘અન્તે ઠિતા કુટિકા’’તિ ન વત્તબ્બં. દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અબ્ભન્તરે પન અપરિક્ખિત્તે નાનાવાસે નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ ય્વાયં ‘‘નો તક્કો’’તિ વુત્તો, સો તાદિસે નાનાવાસે સેનાસનગ્ગાહસ્સ અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિનયેન વુત્તો. સેનાસનગ્ગાહો હિ ‘‘ગહણેન ગહણં આલયો પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ લક્ખણત્તા ઇતરત્થ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. તત્રાયં પાળિ ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ઉપનન્દો સક્યપુત્તો એકો દ્વીસુ આવાસેસુ વસ્સં વસિ…પે… દેથ, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસસ્સ એકાધિપ્પાય’’ન્તિ (મહાવ. ૩૬૪). અટ્ઠકથાયઞ્ચસ્સ એવં વુત્તં ‘‘ઇદઞ્ચ નાનાલાભેહિ નાનૂપચારેહિ એકસીમવિહારેહિ કથિતં, નાનાસીમવિહારે પન સેનાસનગ્ગાહો પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૬૪). અપરિક્ખિત્તા નાનાવાસા એકૂપચારસઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. પરિક્ખિત્તઞ્ચ એકૂપચારં અપરિક્ખિત્તસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. એત્તાવતા લેડ્ડુપાતદ્વયબ્ભન્તરે અપરિક્ખિત્તે અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વસતો નિસ્સયો પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, પરિક્ખિત્તે પટિપ્પસ્સમ્ભતિ એવાતિ અયમત્થો સાધિતોતિ. એત્થાહ – દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વાવ સતોપિ નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. વુત્તઞ્હિ નિસ્સગ્ગિયટ્ઠકથાયં ‘‘સચે ગચ્છન્તાનંયેવ અસમ્પત્તેસુ દહરેસુ અરુણં ઉગ્ગચ્છતિ, ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, નિસ્સયો પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૯૫)? વુચ્ચતે – તં ઉપજ્ઝાયેન સમાગમે સઉસ્સાહતાય વુત્તં. ઇધ ધુવવાસં સન્ધાય, તસ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં ન વિલોમેન્તિ. કેચિ પન ‘‘દ્વે લેડ્ડુપાતં અતિક્કમ્માતિ ઇદં દેવસિકં આરોચેત્વા વસનવસેન વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તમેવાતિ મમ તક્કો. દેવસિકં આરોચેત્વા વત્થબ્બન્તિ હિ નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાયં દિસ્સતિ, તઞ્ચ પન અપકતઞ્ઞૂહિ આચિણ્ણન્તિ વેદિતબ્બં.

નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપસમ્પાદેતબ્બપઞ્ચકકથાવણ્ણના

૮૪. ન અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેનાતિઆદિ ‘‘અત્તાનમેવ પઠમં, પતિરૂપે નિવેસયે’’તિ (ધ. પ. ૧૫૮) વચનવસેન વુત્તં, ન આપત્તિઅઙ્ગવસેન. નીલસમાયોગતો નીલં વિય વુત્તં ‘‘અસેક્ખેન વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેના’’તિ. અધિસીલે સીલવિપન્નો નામ આપજ્જિત્વા અવુટ્ઠિતો.

ઉપસમ્પાદેતબ્બપઞ્ચકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બવત્થુકથાવણ્ણના

૮૬. યો સો અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બોતિ એત્થ દ્વે અત્થવિકપ્પા – તસ્સ પસૂરસ્સ ભિક્ખુભાવં સન્ધાય અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો, સો ભિક્ખુ તંયેવ તિત્થાયતનં સઙ્કમીતિ અયમેકો અત્થો. એવં તિત્થિયપક્કન્તકો પુન ગિહિવેસેન આગતો અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો, સો આગતો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બોતિ અયમેકો અત્થો. તં અઞ્ઞતિત્થિયપક્કન્તકં ઠપેત્વા ‘‘યો સો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો’’તિ એત્થ ન ગિહિવેસધારણોવ પુબ્બસદ્દેન વુત્તો, કિન્તુ તસ્મિં અત્તનો યથાસમાદિન્નતિત્થિયવેસે ઠિતોપિ. દિટ્ઠિવસેન અતિત્થિયભૂતત્તા અતિત્થિયપુબ્બો, સો પનાગતો વિબ્ભન્તો આગચ્છતિ, તસ્સ પરિવાસદાનકિચ્ચં નત્થિ. કિં ઇમસ્સ અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બસ્સ ભિક્ખુવેસં ગહેત્વા સરણગમનેન સામણેરપબ્બજ્જા જાતા, ન જાતાતિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ જાતા, ‘‘યો સો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞોપિ અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે આકઙ્ખતિ પબ્બજ્જં, આકઙ્ખતિ ઉપસમ્પદં, તસ્સ ચત્તારો માસે પરિવાસો દાતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૮૬) વચનં વિરુજ્ઝતિ. અથ ન જાતા, પરિવાસકમ્મવાચાય પબ્બજ્જાય અપરામસનં વિરુજ્ઝતીતિ. તત્થ મહાવિહારવાસિનો ‘‘સામણેરસ્સેવ સતો પરિવાસો દાતબ્બો’’તિ વદન્તિ. ઇતરે તથા ન વદન્તિ. તે હિ ‘‘એવં આરાધકો ખો ભિક્ખવે અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો આગતો ઉપસમ્પાદેતબ્બો’તિ (મહાવ. ૮૭) સુત્તપદં પરિહરિતબ્બં, પુરે ચ પચ્છા ચ ‘અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો’તિ વચનસામઞ્ઞતો ન સામણેરો જાતોતિ ચે, યદિ એવં અપબ્બાજેત્વાવ ઉપસમ્પાદેતબ્બોતિ આપજ્જતિ. તતો ચ સબ્બપઠમં વુત્તસુત્તં વિરુજ્ઝતિ. ‘તિત્થાયતનં સઙ્કન્તો’તિ પાઠોપિ ન સુન્દરં. પાણાતિપાતાદીસુ અઞ્ઞતરં સચે ભિન્દતિ, ચત્તારો માસે પરિપુણ્ણેપિ પુન પરિપૂરેતબ્બં વિય દિસ્સતિ. વુત્તમ્પિ તસ્સ સંવરં ભિક્ખુકરણત્થાય અનુઞ્ઞાતત્તા સીલે વત્તબ્બં નત્થી’’તિ વદન્તિ, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. સરણાનિ સચે ભિજ્જન્તિ સામણેરસ્સેવ.

અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.