ચૂળવગ્ગવણ્ણના

૧. કમ્મક્ખન્ધકવણ્ણના

અધમ્મકમ્મદ્વાદસકકથાવણ્ણના

૪. અસમ્મુખા કતં હોતીતિઆદયો તિકા કેવલં દેસનામત્તમેવ. ન હિ તીહિ એવ અઙ્ગેહિ સમોધાનેહિ અધમ્મકમ્મં હોતિ, એકેનપિ હોતિ એવ, અયમત્થો ‘‘તિણ્ણં, ભિક્ખવે’’તિઆદિપાળિયા (ચૂળવ. ૬) સાધેતબ્બો. ‘‘અપ્પટિઞ્ઞાય કતં હોતી’’તિ લજ્જિં સન્ધાય વુત્તં. કણ્હપક્ખે ‘‘અદેસનાગામિનિયા આપત્તિયા કતં હોતી’’તિ સુક્કપક્ખે ‘‘દેસનાગામિનિયા આપત્તિયા કતં હોતી’’તિ ઇદં દ્વયં પરતો ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો આકઙ્ખમાનો સઙ્ઘો તજ્જનીયકમ્મં કરેય્ય. અધિસીલે સીલવિપન્નો હોતી’’તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતિ, અદેસનાગામિનિં આપન્નો હિ ‘‘અધિસીલે સીલવિપન્નો’’તિ વુચ્ચતીતિ. યુત્તમેતં, કત્તુ અધિપ્પાયો એત્થ ચિન્તેતબ્બો. એત્થાહ ઉપતિસ્સત્થેરો ‘‘તજ્જનીયકમ્મસ્સ હિ વિસેસેન ભણ્ડનકારકત્તં અઙ્ગ’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તં પાળિયા આગતનિદાનેન યુજ્જતિ, તસ્મા સબ્બત્તિકેસુપિ ભણ્ડનં આરોપેત્વા ભણ્ડનપચ્ચયા આપન્નાપત્તિવસેન ઇદં કમ્મં કાતબ્બં, તસ્મા ‘અધિસીલે સીલવિપન્નો’તિ એત્થાપિ પુબ્બભાગે વા અપરભાગે વા ચોદનાસારણાદિકાલે ભણ્ડનપચ્ચયા આપન્નાપત્તિવસેનેવ કારેતબ્બં, ન કેવલં સઙ્ઘાદિસેસપચ્ચયા કાતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘અદેસનાગામિનિયા આપત્તિયાતિ પારાજિકાપત્તિયા’તિ એત્તકમત્તં વત્વા પરતો ‘અધિસીલે પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસે અજ્ઝાચારા’તિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘અધિસીલે સીલવિપન્નો’તિ સઙ્ઘાદિસેસં સન્ધાયા’’તિ ગણ્ઠિપદે લિખિતં. ઇદં પોરાણગણ્ઠિપદે પુરિમવચનેન સમેતિ, તસ્મા તત્થ પચ્છિમં પારાજિકપદં અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં સિયા, અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘અદેસનાગામિનિયાતિ પારાજિકાપત્તિયા વા સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયા વા’’તિ વુત્તં, તત્થ પારાજિકાપત્તિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તા સિયા. યતો ગણ્ઠિપદે ‘‘અધિસીલે સીલવિપન્નો’તિ સઙ્ઘાદિસેસં સન્ધાયા’’તિ એત્તકમેવ લિખિતં, તસ્મા સબ્બત્થ ગણ્ઠિપદે સકલેન નયેન પારાજિકાપત્તિપચ્ચયા ઉપ્પન્નભણ્ડનહેતુ ન તજ્જનીયકમ્મં કાતબ્બં પયોજનાભાવા, સઙ્ઘાદિસેસપચ્ચયા કાતબ્બન્તિ અયમત્થો સિદ્ધો હોતિ. ન, સુક્કપક્ખે ‘‘દેસનાગામિનિયા આપત્તિયા કતં હોતી’’તિ (ચૂળવ. ૫) વચનતોતિ ચે? ન, એકેન પરિયાયેન સઙ્ઘાદિસેસસ્સપિ દેસનાગામિનિવોહારસમ્ભવતો,

યેન કમ્મેન સન્તજ્જનં કરીયતિ, તં તજ્જનીયકમ્મં નામ. યેન કમ્મેન નિસ્સાય તે વત્થબ્બન્તિ નિસ્સિયતિ ભજાપિયતિ નિયસ્સો, તં નિયસકમ્મં નામ. યેન તતો આવાસતો, ગામતો ચ પબ્બાજેન્તિ કુલદૂસકં, તં પબ્બાજનીયકમ્મં નામ. યેન કમ્મેન અક્કુટ્ઠગહટ્ઠસમઈપમેવ પટિસારિયતિ સો અક્કોસકો પચ્છા પેસિયતિ, તં પટિસારણીયકમ્મં નામ. યેન સમાનસંવાસકભૂમિતો ઉક્ખિપિયતિ. છડ્ડીયતિ સાતિસારો ભિક્ખુસઙ્ઘેન, તં કમ્મં ઉક્ખેપનીયકમ્મં નામાતિ વેદિતબ્બં.

૧૧. ‘‘નિસ્સાય તે વત્થબ્બ’’ન્તિ ગરુનિસ્સયં સન્ધાય વુત્તં, ન ઇતરન્તિ.

૨૧. અસ્સજિપુનબ્બસુકવત્થુસ્મિં ‘‘તેસુ વિબ્ભન્તેસુપિ કમ્મં પટિપ્પસ્સમ્ભેતું અનુઞ્ઞાતમ્પિ સમ્માવત્તન્તાનંયેવા’’તિ લિખિતં. સમ્મુખા વુત્તમેવ ગિહિપટિસંયુત્તં નામ. પરમ્મુખા વુત્તં દેસનં ગચ્છતિ.

૪૧. ખમાપેન્તેન ‘‘ખમાહી’’તિ વત્તબ્બમત્તમેવ, ન ઉક્કુટિકાદિસામીચિના પયોજનન્તિ. અનુદૂતન્તિ સહાયન્તિ અત્થો.

૫૦. અદસ્સનેયેવ ઉક્ખેપનીયં કાતબ્બં, ન અઞ્ઞથા. ‘‘તજ્જનીયાદિકરણકાલે આપત્તિં રોપેત્વા તસ્સા અદસ્સને, અપ્પટિકમ્મે વા ભણ્ડનકારકાદિઅઙ્ગેહિ કાતબ્બ’’ન્તિ લિખિતં.

તજ્જનીયકમ્માદીસુ અયં પકિણ્ણકવિનિચ્છયોતિ વેદિતબ્બો. કિં તજ્જનીયકમ્મં, તજ્જનીયકમ્મસ્સ કિં મૂલં, કિં વત્થુ, કિં પરિયોસાનં, કસ્મા ‘‘તજ્જનીયકમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ? કિં તજ્જનીયકમ્મન્તિ વત્થુસ્મિં સતિ કરણસમ્પત્તિ. તજ્જનીયકમ્મસ્સ કિં મૂલન્તિ સઙ્ઘો મૂલં. તજ્જનીયકમ્મસ્સ કિં વત્થૂતિ કલહજાતાપત્તિવત્થુ. કિં પરિયોસાનન્તિ ભાવનાપરિયોસાનં. કસ્મા તજ્જનીયકમ્મન્તિ વુચ્ચતીતિ સઙ્ઘો કલહકારકપુગ્ગલં કલહે ચ ભેદે ચ ભયં દસ્સેત્વા ખન્તિયા જનેતિ, ઉપસમે જનેતિ, તસ્મા ‘‘તજ્જનીયકમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કથં તજ્જનીયકમ્મં કતં હોતિ, કથં અકતં. કિન્તિ ચ તજ્જનીયકમ્મં કતં હોતિ, કિન્તિ ચ અકતં. કેન ચ તજ્જનીયકમ્મં કતં હોતિ, કેન ચ અકતં. કત્થ ચ તજ્જનીયકમ્મં કતં હોતિ, કત્થ ચ અકતં. કાય વેલાય તજ્જનીયકમ્મં કતં હોતિ, કાય વેલાય અકતં હોતિ? કથં તજ્જનીયકમ્મં કતં હોતીતિ સમગ્ગેન સઙ્ઘેન ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન. કથં અકતં હોતીતિ વગ્ગેન સઙ્ઘેન ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન. કિન્તિ ચ કતં હોતીતિ કરણસમ્પત્તિયા. કિન્તિ ચ અકતં હોતીતિ કરણવિપત્તિયા. કેન ચ કતં હોતીતિ સઙ્ઘેન. કેન ચ અકતં હોતીતિ ગણેન પુગ્ગલેન. કત્થ ચ કતં હોતીતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સઙ્ઘો તજ્જનીયકમ્મં કરોતિ, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ સમ્મુખીભૂતે. કત્થ ચ અકતં હોતીતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સઙ્ઘો તજ્જનીયકમ્મં કરોતિ, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસમ્મુખીભૂતે. કાય વેલાય કતં હોતીતિ યદા કલહજાતાપત્તિ સંવિજ્જતિ. કાય વેલાય અકતં હોતીતિ યદા કલહજાતાપત્તિ ન સંવિજ્જતિ. કતિહાકારેહિ તજ્જનીયકમ્મસ્સ પત્તકલ્લં હોતિ, કતિહાકારેહિ અપત્તકલ્લં? સત્તહાકારેહિ તજ્જનીયકમ્મસ્સ પત્તકલ્લં હોતિ, સત્તહાકારેહિ અપત્તકલ્લં. કતમેહિ સત્તહાકારેહિ પત્તકલ્લં, કતમેહિ સત્તહાકારેહિ અપત્તકલ્લં હોતિ? કલહજાતાપત્તિ ન સંવિજ્જતિ, સો વા પુગ્ગલો અસમ્મુખીભૂતો હોતિ, સઙ્ઘો વા વગ્ગો હોતિ, અસંવાસિકો વા પુગ્ગલો તસ્સં પરિસાયં સંવિજ્જતિ, અચોદિતો વા હોતિ અસારિતો વા, આપત્તિં વા અનારોપિતો. ઇમેહિ સત્તહાકારેહિ તજ્જનીયકમ્મસ્સ અપત્તકલ્લં હોતિ, ઇતરેહિ સત્તહાકારેહિ પત્તકલ્લં હોતિ. એવં સેસકમ્મેસૂતિ.

કમ્મક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પારિવાસિકક્ખન્ધકવણ્ણના

પારિવાસિકવત્તકથાવણ્ણના

૭૫. પારિવાસિકક્ખન્ધકે ‘‘મા મં ગામપ્પવેસનં આપુચ્છથાતિ વુત્તે અનાપુચ્છાપિ ગામં પવિસિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. સઙ્ઘો અત્તનો પત્તટ્ઠાને ગહેતું વટ્ટતિ. ઓણોજનં નામ વિસ્સજ્જનં. ‘‘તં પન પારિવાસિકેન પાપિતસ્સ અત્તના સમ્પટિચ્છિતસ્સેવ પુનદિવસાદિઅત્થાય વિસ્સજ્જનં કાતબ્બં, અસમ્પટિચ્છિત્વાયેવ ચે વિસ્સજ્જેતિ, ન લભતી’’તિ વુત્તં.

૭૬. પકતિયાવ નિસ્સયોતિ એત્થ ‘‘અન્તેવાસિકાનં આલયસબ્ભાવે યાવ વસ્સૂપનાયિકદિવસો, તાવ કપ્પતિ, તસ્સ આલયસ્સ સબ્ભાવે નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ ચે? ન વટ્ટતિ. તત્થ ઇદાનિ ખમાપેય્યામીતિઆદિના વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તત્થ એકન્તેન વિસ્સટ્ઠત્તા, ઇધ પન એકન્તેનેવ દ્વિન્નમ્પિ સમભાવો ઇચ્છિતબ્બો એવાતિ એકે. પટિબલસ્સ વા ભિક્ખુસ્સાતિ એત્થ ‘‘લદ્ધસમ્મુતિકેન આણત્તોપિ ગરુધમ્મેહિ, અઞ્ઞેહિ વા ઓવદિતું ન લભતી’’તિ લિખિતં. તતો વા પાપિટ્ઠતરાતિ એત્થ ‘‘અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસઞ્ચરિત્તતો સુક્કવિસ્સટ્ઠિ પાપિટ્ઠતરાતિ અયમ્પિ નયો યોજેતબ્બો’’તિ વુત્તં. પચ્ચયન્તિ વસ્સાવાસિકં. સેનાસનં ન લભતિ સેય્યપરિયન્તભાગિતાય. ‘‘ઉદ્દેસાદીનિ દાતુમ્પિ ન લભતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘સચે દ્વે પારિવાસિકા ગતટ્ઠાને અઞ્ઞમઞ્ઞં પસ્સન્તિ, ઉભોહિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આરોચેતબ્બં અવિસેસેન ‘આગન્તુકેન આરોચેતબ્બં, આગન્તુકસ્સ આરોચેતબ્બ’ન્તિ વુત્તત્તા’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞવિહારગતેનાપિ તત્થ પુબ્બે આરોચિતસ્સ પુનારોચનકિચ્ચં નત્થિ. ‘‘અનિક્ખિત્તવત્તસ્સ બહિ આરોચિતસ્સ યથા પુન વિહારે આરોચનકિચ્ચં નત્થિ, એવં ‘આગન્તુકસોધનત્થં ઉપોસથદિવસે આરોચેતબ્બ’ન્તિ વચનઞ્હેત્થ સાધક’’ન્તિ વદન્તિ.

૮૧. એકચ્છન્ને નિસિન્નસ્સાપિ રત્તિચ્છેદદુક્કટાપત્તિયો હોન્તીતિ એકે. અવિસેસેનાતિ પારિવાસિકસ્સ ઉક્ખિત્તકસ્સાતિ ઇમં ભેદં અકત્વા. ‘‘તદહુપસમ્પન્નેપિ પકતત્તે’’તિ વચનતો અનુપસમ્પન્નેહિ વસિતું વટ્ટતિ. ‘‘સમવસ્સાતિ એતેન અપચ્છા અપુરિમં નિપજ્જને દ્વિન્નમ્પિ વત્તભેદાપત્તિભાવં દીપેતી’’તિ લિખિતં.

પારિવાસિકવત્તકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મૂલાયપટિકસ્સનારહવત્તકથાવણ્ણના

૮૬. અત્તનો અત્તનો નવકતરન્તિ પારિવાસિકાદિનવકતરં. પઠમં સઙ્ઘમજ્ઝે પરિવાસં ગહેત્વા નિક્ખિત્તવત્તેન પુન એકસ્સપિ સન્તિકે સમાદિયિતું, નિક્ખિપિતુઞ્ચ વટ્ટતિ. માનત્તે પન નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ. ઊને ગણે ચરણદોસત્તા ન ગહેતુન્તિ એકે. પઠમં આદિન્નવત્તં એકસ્સ સન્તિકે યથા નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ, તથા સમાદિયિતુમ્પિ વટ્ટતીતિ પોરાણગણ્ઠિપદે.

પારિવાસિકક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સમુચ્ચયક્ખન્ધકવણ્ણના

સુક્કવિસ્સટ્ઠિકથાવણ્ણના

૯૭. ‘‘વેદયામીતિ જાનામિ, ચિત્તેન સમ્પટિચ્છિત્વા સુખં અનુભવામિ, ન તપ્પચ્ચયા અહં દુક્ખિતોતિ અધિપ્પાયો’’તિ લિખિતં. યસ્સ માળકે નારોચિતં, તસ્સ આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બં. યસ્સ આરોચિતં, તસ્સ પુન આરોચનકિચ્ચં નત્થિ, કેવલં નિક્ખિપિતબ્બમેવ. વત્તં નિક્ખિપિત્વા વસન્તસ્સ ઉપચારસીમાગતાનં સબ્બેસં આરોચનકિચ્ચં નત્થિ. દિટ્ઠરૂપાનં સુતસદ્દાનં આરોચેતબ્બં, અદિટ્ઠઅસ્સુતાનમ્પિ અન્તોદ્વાદસહત્થગતાનં આરોચેતબ્બં. ‘‘ઇદં વત્તં નિક્ખિપિત્વા વસન્તસ્સ લક્ખણ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપતો’તિઆદિ કિઞ્ચાપિ પાળિયં નત્થિ, અથ ખો અટ્ઠકથાચરિયાનં વચનેન તથા એવ પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ચ વુત્તં. ‘‘અત્થિભાવં સલ્લક્ખેત્વાતિ દ્વાદસહત્થે ઉપચારે સલ્લક્ખેત્વા, અનિક્ખિત્તવત્તાનં ઉપચારસીમાય આગતભાવં સલ્લક્ખેત્વા સહવાસાદિકં વેદિતબ્બ’’ન્તિ ચ વુત્તં. ‘‘નિક્ખિપન્તેન આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બં, પયોજનં અત્થી’’તિ ચ વુત્તં, ન પન તં પયોજનં દસ્સિતં. ચિણ્ણમાનત્તો ભિક્ખુ અબ્ભેતબ્બોતિ ચિણ્ણમાનત્તસ્સ ચ અબ્ભાનારહસ્સ ચ નિન્નાનાકારણત્તા અઞ્ઞથા ‘‘અબ્ભાનારહો અબ્ભેતબ્બો’’તિ વત્તબ્બં સિયા. ઉક્ખેપનીયકમ્મકતોપિ અત્તનો લદ્ધિગ્ગહણવસેન સભાગભિક્ખુમ્હિ સતિ તસ્સ અનારોચાપેતું ન લભતિ.

પરિવાસકથાવણ્ણના

૧૦૨. ‘‘અનન્તરાયિકસ્સ પન અન્તરાયિકસઞ્ઞાય છાદયતો અચ્છન્નાવા’’તિ પાઠો. અવેરિભાવેન સભાગો અવેરિસભાગો. ‘‘સભાગસઙ્ઘાદિસેસં આપન્નસ્સ પન સન્તિકે આવિ કાતું ન વટ્ટતી’’તિ પસઙ્ગતો ઇધેવ પકાસિતં. લહુકેસુ પટિક્ખેપો નત્થિ. તત્થ ઞત્તિયા આવિ કત્વા ઉપોસથં કાતું અનુઞ્ઞાતત્તા લહુકસભાગં આવિ કાતું વટ્ટતીતિ. સભાગસઙ્ઘાદિસેસં પન ઞત્તિયા આરોચનં ન વટ્ટતીતિ કિર. ‘‘તસ્સ સન્તિકે તં આપત્તિં પટિકરિસ્સતી’તિ (મહાવ. ૧૭૧) વુત્તત્તા લહુકસ્સેવાયમનુઞ્ઞાતા. ન હિ સક્કા સુદ્ધસ્સ એકસ્સ સન્તિકે સઙ્ઘાદિસેસસ્સ પટિકરણં કાતુ’’ન્તિ લિખિતં. લહુકેસુપિ સભાગં આવિ કાતું ન વટ્ટતીતિ, તસ્મા એવ હિ ઞત્તિયા આવિકરણં અનુઞ્ઞાતં, ઇતરથા તં નિરત્થકં સિયા. અઞ્ઞમઞ્ઞારોચનસ્સ વટ્ટતિ, તતો ન વટ્ટતીતિ દીપનત્થમેવ ઞત્તિયા આવિકરણમનુઞ્ઞાતં, તેનેવ ઇધ ‘‘સભાગસઙ્ઘાદિસેસં આપન્નસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. અયમત્થો ‘‘એત્તાવતા તે દ્વે નિરાપત્તિકા હોન્તિ, તેસં સન્તિકે સેસેહિ સભાગાપત્તિયો દેસેતબ્બા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વચનેન કઙ્ખાવિતરણિયં પકાસિતોવ. સઙ્ઘાદિસેસં પન ઞત્તિયા આરોચેત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ. તસ્સા ઞત્તિયા અયમત્થો યદા સુદ્ધં ભિક્ખું પસ્સિસ્સતિ, તસ્સ સન્તિકે આરોચનવસેન પટિકરિસ્સતિ. એવં પટિકતે ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, સાપત્તિકેન પાતિમોક્ખં સોતબ્બં, યો સુણેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૩૮૬) વુત્તાપત્તિતો મોક્ખો હોતીતિ, તસ્મા ‘‘ગરુકં વા હોતુ લહુકં વા, ઞત્તિયા આવિ કાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, ઉભોસુ નયેસુ યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

નામઞ્ચેવ આપત્તિ ચાતિ ‘‘તેન તેન વીતિક્કમેનાપન્નાપત્તિ આપત્તિ. નામન્તિ તસ્સા આપત્તિયા નામ’’ન્તિ લિખિતં. આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બન્તિ એત્થ આરોચનં વત્તભેદદુક્કટપઅહરણપ્પયોજનન્તિ વેદિતબ્બં. અકારણમેતન્તિ ‘‘સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિ’’ન્તિ વુત્તે વુટ્ઠાનતો.

દસસતં રત્તિસતન્તિ દસસતં આપત્તિયો રત્તિસતં છાદેત્વાતિ યોજેતબ્બં. અગ્ઘસમોધાનો નામ સભાગવત્થુકાયો સમ્બહુલા આપત્તિયો આપન્નસ્સ બહુરત્તિં પટિચ્છાદિતાપત્તિયં નિક્ખિપિત્વા દાતબ્બો, ઇતરો નાનાવત્થુકાનં વસેનાતિ અયમેતેસં વિસેસોતિ.

પરિવાસકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

‘‘ગામસ્સાતિ ન વુત્ત’’ન્તિ વચનતો કિર ગામૂપચારેપિ વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયોતિ લિખિતં. વુત્તઞ્ચ ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિ. ‘‘એત્થ અટ્ઠકથાચરિયાવ પમાણં. યુત્તં ન દિસ્સતી’’તિ લિખિતં. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘અયં પન વિસેસો, આગન્તુકસ્સ…પે… ઓક્કમિત્વા ગચ્છતિ, રત્તિચ્છેદો હોતિયેવા’’તિ વચને હેટ્ઠા ‘‘અન્તોઅરુણે એવ નિક્ખમિત્વા ગામૂપચારતો દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા’’તિઆદિના નયેન ગરું કત્વા વચનતો, ભિક્ખુનીનં ગરુકવસેનેવ તત્થ તત્થ સિક્ખાપદાનં પઞ્ઞત્તત્તા ચ તદનુરૂપવસેનેવ અટ્ઠકથાચરિયેન ભિક્ખુનીનં ગરું કત્વા માનત્તચરણવિધિદસ્સનત્થં ‘‘યત્તકા પુરેભત્તં વા’’તિઆદિ વુત્તં. કુરુન્દિઆદીસુ વુત્તવચનેન કરોન્તસ્સપિ દોસો નત્થીતિ દસ્સેતું કેવલં લક્ખણમત્તમેવ વુત્તં, તદુભયમ્પિ તેન તેન પરિયાયેન યુજ્જતિ, વિનિચ્છયે પત્તે લક્ખણે એવ ઠાતબ્બતો કુરુન્દિઆદીસુ વુત્તવચનં પચ્છા વુત્તં. પયોગો પન પુરિમોવ. યથા ચેત્થ, તથા સચે કાચિ ભિક્ખુની દ્વે લેડ્ડુપાતે અનતિક્કમિત્વા અરુણં ઉટ્ઠપેતિ, દોસો નત્થિ, તથાપિ સબ્બટ્ઠકથાસુ વુત્તત્તા ‘‘પુરિમમેવ આચિણ્ણ’’ન્તિ વુત્તં. પરિવાસવત્તાદીનન્તિ ‘‘પરિવાસનિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિઆદીનં ઉપચારસીમાય પરિચ્છિન્નત્તા ભિક્ખુનુપસ્સયસ્સ ઉપચારસીમાવ ગહેતબ્બા, ન ગામો’’તિ લિખિતં. ‘‘તસ્મિં ગામે ભિક્ખાચારો સમ્પજ્જતી’તિઆદિ પવારિતવસેન વુત્તં. ન હિ તત્થ અન્તોગામે વિહારો અત્થી’’તિ ચ લિખિતં, ‘‘તમ્પિ તેન પરિયાયેન યુજ્જતિ, ન અત્થતો’’તિ ચ.

પટિચ્છન્નપરિવાસાદિકથાવણ્ણના

૧૦૮. ‘‘વિસું માનત્થં ચરિતબ્બન્તિ મૂલાય પટિકસ્સનં અકત્વા વિસું કમ્મવાચાયા’’તિ ચ લિખિતં. ‘‘સઙ્ઘાદિસેસાપત્તી’’તિ વુત્તત્તા એકોવ, એકવત્થુમ્હિ આપન્ના સઙ્ઘાદિસેસા થુલ્લચ્ચયદુક્કટમિસ્સકા નામ. મક્ખધમ્મો નામ છાદેતુકામતા.

૧૪૩. ધમ્મતાતિ ધમ્મતાય, તથાતાયાતિ અત્થો ‘‘અલજ્જિતા’’તિ એત્થ વિય.

૧૪૮. પુરિમં ઉપાદાય દ્વે માસા પરિવસિતબ્બાતિ એત્થ ‘‘પરિવસિતદિવસાપિ ગણનૂપગા હોન્તી’’તિ લિખિતં.

૧૮૪. તસ્મિં ભૂમિયન્તિ તસ્સં ભૂમિયં. સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જતિ પરિમાણમ્પીતિઆદિ જાતિવસેનેકવચનં.

સમુચ્ચયક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સમથક્ખન્ધકવણ્ણના

સમ્મુખાવિનયકથાવણ્ણના

૧૮૬-૧૮૭. યત્થ યત્થ કમ્મવાચાય ‘‘અય’’ન્તિ વા ‘‘ઇમે’’તિ વા સમ્મુખાનિદ્દેસનિયમો અત્થિ, સબ્બં તં કમ્મં સમ્મુખાકરણીયમેવ, ન કેવલં તજ્જનીયાદિપઞ્ચવિધમેવ. પઞ્ચવિધસ્સેવ પન ઉદ્ધરિત્વા દસ્સનં કમ્મક્ખન્ધકે તાવ તસ્સેવ પાળિઆરુળ્હત્તા, ચતુવીસતિયા પારાજિકેસુ વિજ્જમાનેસુ પારાજિકકણ્ડે આગતાનંયેવ ચતુન્નં ઉદ્ધરિત્વા દસ્સનં વિયાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ ‘‘પુગ્ગલસ્સ સમ્મુખતા હત્થપાસૂપગમનમેવા’’તિ વુત્તં, તં કારણં સમ્મુખાકરણીયસ્સપિ સમ્મુખાનિદ્દેસનિયમાભાવતો. કામં અયમત્થો કમ્મક્ખન્ધકેયેવ ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં તજ્જનીયકમ્મં અધમ્મકમ્મઞ્ચ હોતિ…પે… અસમ્મુખાકતં હોતી’’તિ (ચૂળવ. ૪) વચનેનેવ સિદ્ધો, તત્થ પન આપત્તિ ન દસ્સિતા. ઇધ ‘‘યો કરેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ તત્થ ભવિતબ્બાપત્તિદસ્સનત્થં ઇદં આરદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘સમ્મુખાવિનયપતિરૂપકેન વૂપસન્તમ્પિ સમ્મુખાવિનયેનેવ વૂપસન્તગણનં ગચ્છતીતિ દસ્સેતું ‘અધમ્મવાદી પુગ્ગલો’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં, લિખિતઞ્ચ. એવં વૂપસન્તં સમ્મુખાવિનયપતિરૂપકેન વૂપસન્તં નામ હોતિ, ન સમ્મુખાવિનયેન ચ અઞ્ઞેન કેનચીતિ દસ્સેતું ઇદમારદ્ધન્તિ આચરિયો.

સતિવિનયકથાવણ્ણના

૧૯૫. દબ્બસ્સ કમ્મવાચાય ‘‘સઙ્ઘો ઇમં આયસ્મન્તં દબ્બ’’ન્તિ સમ્મુખાનિદ્દેસો નત્થિ, તથાપિ ‘‘પઠમં દબ્બો યાચિતબ્બો’’તિ વચનેન સમ્મુખાકરણીયતા તસ્સ સિદ્ધા. તથા અઞ્ઞત્થાપિ યથાસમ્ભવં લેસો વેદિતબ્બો. સતિવેપુલ્લપ્પત્તસ્સ દાતબ્બો વિનયો સતિવિનયો.

અમૂળ્હવિનયકથાવણ્ણના

૧૯૬-૭. ‘‘યસ્સ ઉમ્મત્તકસ્સ તંતંવીતિક્કમતો અનાપત્તિ, તાદિસસ્સેવ અમૂળ્હવિનયં દાતું વટ્ટતીતિ અમૂળ્હસ્સ કત્તબ્બવિનયો અમૂળ્હવિનયો’’તિ લિખિતં, તં યુત્તં ‘‘સઙ્ઘો ગગ્ગસ્સ ભિક્ખુનો અમૂળ્હસ્સ અમૂળ્હવિનયં દેતી’’તિ વચનતો. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, અધમ્મિકાનિ અમૂળ્હવિનયસ્સ દાનાની’’તિ ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘ન સરામી’’તિ વચનં વીતિક્કમકાલં સન્ધાય તસ્સ વિભઙ્ગસ્સ પવત્તત્તા. અમૂળ્હવિનયદાનકાલે પનસ્સ અમૂળ્હતા વિનિચ્છિતબ્બા.

પટિઞ્ઞાતકરણકથાવણ્ણના

૨૦૦. ‘‘અપ્પટિઞ્ઞાય ભિક્ખૂનં કમ્માનિ કરોન્તી’’તિ આરભન્તસ્સ કારણં વુત્તમેવ. પટિઞ્ઞાતેન કરણં પટિઞ્ઞાતકરણં.

તસ્સપાપિયસિકાકથાવણ્ણના

૨૦૭. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં તસ્સપાપિયસિકાકમ્મ’’ન્તિ આરભિત્વા પઞ્ચ અઙ્ગાનિ દસ્સેત્વા પાળિ ગતા, ‘‘સા પેય્યાલેન સઙ્ખિપિત્વા ગતાતિ ઞાતબ્બ’’ન્તિ લિખિતં. તથા સુક્કપક્ખેપિ.

તિણવત્થારકાદિકથાવણ્ણના

૨૧૪. ‘‘સબ્બેહેવ એકજ્ઝં સન્નિપતિતબ્બ’’ન્તિ છન્દદાનસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા પવારણક્ખન્ધકટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘ભિન્નસ્સ હિ સઙ્ઘસ્સ સમગ્ગકરણકાલે, તિણવત્થારકસમથે, ઇમસ્મિઞ્ચ પવારણસઙ્ગહેતિ ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ છન્દં દાતું ન વટ્ટતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૪૧) વુત્તત્તા ઇધ આગન્ત્વા વા છન્દં દત્વા પરિવેણાદીસુ નિસિન્નાતિ ઇદં વિરુજ્ઝતિ વિય ખાયતીતિ ચે? ન ખાયતિ અધિપ્પાયઞ્ઞૂનં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – વિસુજ્ઝિતુકામેહિ સબ્બેહેવ સન્નિપતિતબ્બં, અસન્નિપતિતસ્સ નત્થિ સુદ્ધિ છન્દદાયકસ્સ. કેવલં તં કમ્મં સન્નિપતિતાનં સમ્પજ્જતિ. અટ્ઠકથાયં વિસુજ્ઝિતુકામાનં છન્દં દાતું ન વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. ઇતરથા પાળિયા ચ વિરુજ્ઝતિ. ‘‘ઠપેત્વા યે ન તત્થ હોતી’’તિ હિ અયં પાળિ સન્નિપાતં આગન્ત્વા છન્દં દત્વા ઠિતાનં અત્થિતં દીપેતિ. નિસ્સીમગતે સન્ધાય વુત્તં સિયાતિ ચે? નિસ્સીમગતે ઠપેત્વા ઇધ કિં, તસ્મા યો સામગ્ગીઉપોસથે છન્દં દત્વા તિટ્ઠતિ ચે, નાનાસંવાસકભૂમિયંયેવ તિટ્ઠતિ, તસ્સ છન્દદાયકસ્સ પવારણસઙ્ગહોપિ નત્થિ. યો ચ તિણવત્થારકકમ્મે નાગચ્છતિ, સો તાહિ આપત્તીહિ ન સુજ્ઝતીતિ વેદિતબ્બં. યસ્સ એતં ન રુચ્ચતિ, તસ્સ પરિવારે વુત્તપરિસતો કમ્મવિપત્તિલક્ખણં વિરુજ્ઝતિ, તત્થ હિ કેવલં છન્દારહાનં છન્દો અનાહટો હોતિ સચે, અકતં તબ્બિપરીતેન સમ્પત્તિદીપનતોતિ વુત્તં હોતિ. તથા પત્તકલ્લલક્ખણમ્પિ વિરુજ્ઝતિ. તેસુ તીસુ ઠાનેસુ કમ્મપ્પત્તાયેવ સબ્બે, ન તત્થ છન્દારહો અત્થીતિ ચે? ન, ચતુવગ્ગાદિકરણવિભાજને અવિસેસેત્વા છન્દારહસ્સ આગતત્તા, તં સામઞ્ઞતો વુત્તં. ઇદઞ્ચ આવેણિકલક્ખણં, તેનેવ સતિપિ દિટ્ઠાવિકમ્મે ઇદં પટિકુટ્ઠકતં ન હોતીતિ ચે? ન, નાનત્તસભાવતો. ઇધ હિ યે પન ‘‘ન મેતં ખમતી’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠાવિકમ્મં કરોન્તી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૧૪) વચનતો ન સઙ્ઘસ્સ દિટ્ઠાવિકમ્મં કતં. તસ્મિં સતિ પટિકુટ્ઠકતમેવ હોતિ. અઞ્ઞથા પુબ્બભાગા તા ઞત્તિયો નિરત્થિકા સિયું, ન ચ પરિવારટ્ઠકથાયં છન્દારહાધિકારે નયો દિન્નો. પવારણક્ખન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘તીસુ ઠાનેસુ છન્દં દાતું ન વટ્ટતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૪૧) વુત્તત્તા વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન, અટ્ઠકથાય પમાણભાવે સતિ ‘‘ઇધ છન્દં દત્વા પરિવેણાદીસુ નિસિન્ના’’તિઆદિ વચને સુદ્ધિકામતો એવ ગહિતે સબ્બં ન વિરુજ્ઝતીતિ એકે. ‘‘આગન્ત્વા વા છન્દં દત્વા પરિવેણાદીસુ નિસિન્ના, તે આપત્તીહિ ન વુટ્ઠહન્તી’’તિ ઇદં ન વત્તબ્બં. કસ્મા? હેટ્ઠા ‘‘સબ્બેહેવ એકજ્ઝં સન્નિપતિતબ્બ’’ન્તિ છન્દદાનસ્સ પટિક્ખેપવચનતો અટ્ઠકથાયં ‘‘તીસુ ઠાનેસુ છન્દં દાતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા, અન્ધકટ્ઠકથાયમ્પિ તથેવ વુત્તત્તા ચાતિ? ન, એકજ્ઝમેવ કમ્મે કરીયમાને યો ઇધ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અમ્હાકં…પે… ગિહિપટિસંયુત્ત’’ન્તિ સાધારણઞત્તિં ઠપેત્વા પુન ‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તા’’તિઆદિના અસાધારણઞત્તિયો ઠપેત્વા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અમ્હાકં…પે… એવમેતં ધારયામી’’તિ એકતોપક્ખિકાનં સન્ધિયા કતાય તદનન્તરે કેનચિ કરણીયેન છન્દં દત્વા ગચ્છતિ, તસ્સ આપત્તીહિ વુટ્ઠાનં નત્થિ. અપરેસમ્પિ એકતોપક્ખિકાનં અબ્ભન્તરે ઠિતત્તા વિભૂતત્તા કરણસ્સ અયમત્થોવ વુત્તો. સાધારણવસેન દુતિયાય ઞત્તિયા ઠપિતાય યે તસ્મિં ખણે ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાસુ અનારદ્ધાસુ, અપરિયોસિતાસુ વા છન્દં દત્વા ગચ્છન્તિ, તેસમ્પિ ન વુટ્ઠાતિ એવ. યે ન તત્થ હોન્તીતિ પદસ્સ ચ યે વુત્તપ્પકારેન નયેન તત્થ ન હોન્તીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. વુત્તપ્પકારત્થદીપનત્થઞ્ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘છન્દં દત્વા પરિવેણાદીસુ નિસિન્ના’’તિ ઇદમેવ અવત્વા ‘‘યે પન તેહિ વા સદ્ધિં આપત્તિં આપજ્જિત્વાપિ તત્થ અનાગતા, આગન્ત્વા વા છન્દં દત્વા પરિવેણાદીસુ નિસિન્ના’’તિ વુત્તં, એવં પુબ્બેનાપરં સન્ધીયતિ. ‘‘પાળિયા ચ તત્થ દિટ્ઠાવિકમ્મેન કમ્મસ્સ અકુપ્પતા વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં.

અધિકરણકથાવણ્ણના

૨૨૦. ચિત્તુપ્પાદો વિવાદો. વિવાદસદ્દોપિ કારણૂપચારેન કુસલાદિસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તં સન્ધાય ‘‘સમથેહિ ચ અધિકરણીયતાય અધિકરણ’’ન્તિ વુત્તં. અથ વા વિવાદહેતુભૂતસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ વૂપસમેન સમ્ભવસ્સ સદ્દસ્સપિ વૂપસમો હોતીતિ ચિત્તુપ્પાદસ્સપિ સમથેહિ અધિકરણીયતા પરિયાયો સમ્ભવતિ. ‘‘કુસલચિત્તા વિવદન્તી’’તિ વુત્તવિવાદેપિ ‘‘વિપચ્ચતાય વોહારો’’તિ વુત્તં, ન વુત્તવચનહેતુવસેનાતિ વેદિતબ્બં.

૨૨૨. ‘‘આપત્તિઞ્હિ આપજ્જન્તો કુસલચિત્તો વા’’તિ વચનતો કુસલમ્પિ સિયાતિ ચે? ન તં આપત્તાધિકરણં સન્ધાય વુત્તં, યો આપત્તિં આપજ્જતિ, સો તીસુ ચિત્તેસુ અઞ્ઞતરચિત્તસમઙ્ગી હુત્વા આપજ્જતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘યં કુસલચિત્તો આપજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં. યો ‘‘પઞ્ઞત્તિમત્તં આપત્તાધિકરણ’’ન્તિ વદેય્ય, તસ્સ અકુસલાદિભાવોપિ આપત્તાધિકરણસ્સ ન યુજ્જતેવ વિવાદાધિકરણાદીનં વિયાતિ ચે? ન, ‘‘નત્થાપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ ઇમિના વિરોધસમ્ભવતો. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘આપત્તાધિકરણં નામ તથાપવત્તમાનઅકઉસલચિત્તુપ્પાદરૂપક્ખન્ધાનમેતં અધિવચનં. અવસિટ્ઠેસુ કુસલાબ્યાકતપઞ્ઞત્તીસુ ‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકત’ન્તિ વચનતો પઞ્ઞત્તિતાવ પટિસિદ્ધા કુસલત્તિકે અપરિયાપન્નત્તા. કુસલપટિસેધેનેવ તેન સમાનગતિકત્તા કિરિયાબ્યાકતાનમ્પિ પટિસેધો વેદિતબ્બો, કિરિયાબ્યાકતાનં વિય અનુગમનતો વિપાકાબ્યાકતાનમ્પિ પટિસેધો કતોવ હોતિ, તથાપિ અબ્યાકતસામઞ્ઞતો રૂપક્ખન્ધેન સદ્ધિં વિપાકકિરિયાબ્યાકતાનમ્પિ અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘કુસલચિત્તં અઙ્ગં હોતી’’તિ વિનયે અપકતઞ્ઞુનો સન્ધાય વુત્તં અપ્પહરિતકરણાદિકે સતિ. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ વત્તું ન સક્કા, તસ્મા કુસલચિત્તં અઙ્ગં ન હોતીતિ અત્થો. યદિ એવં કસ્મા ‘‘તિચિત્તં તિવેદન’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ ચે? તં દસ્સેતું ‘‘નયિદ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધન્તિ એકે. આપત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તં અઙ્ગપ્પહોનકચિત્તં નામ. ‘‘એકન્તતોતિ યેભુય્યેનાતિ અત્થો, ઇતરથા વિરુજ્ઝતિ. કસ્મા? ‘યસ્સા સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતી’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) વુત્તત્તા’’તિ વદન્તિ. તેન કિં? વિપાકો નત્થિ, કસ્મા? એકન્તાકુસલત્તા, તસ્મા કથાવ તત્થ નત્થિ. યત્થ પન અત્થિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘યં પન પણ્ણત્તિવજ્જ’’ન્તિઆદિમાહ. અસઞ્ચિચ્ચ પન કિઞ્ચિ અજાનન્તસ્સ…પે… અબ્યાકતં હોતીતિ ભિક્ખુમ્હિ કમ્મટ્ઠાનગતચિત્તેન નિપન્ને, નિદ્દાયન્તે વા માતુગામો ચે સેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો વિજ્જમાનમ્પિ કુસલચિત્તં આપત્તિયા અઙ્ગં ન હોતિ, તસ્મા તસ્મિં ખણે સેય્યાકારેન વત્તમાનરૂપમેવ આપત્તાધિકરણં નામ. ભવઙ્ગચિત્તે વિજ્જમાનેપિ એસેવ નયો. તસ્મિઞ્હિ ખણે ઉટ્ઠાતબ્બે જાતે અનુટ્ઠાનતો રૂપક્ખન્ધોવ આપત્તિ નામ, ન વિપાકેન સદ્ધિં. સચે પન વદેય્ય, તસ્સ એવંવાદિનો અચિત્તકાનં કુસલચિત્તં આપજ્જેય્ય. કિં વુત્તં હોતિ? એળકલોમં ગહેત્વા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન તિયોજનં અતિક્કમન્તસ્સ, પણ્ણત્તિં અજાનિત્વા પદસો ધમ્મં વાચેન્તસ્સ ચ આપજ્જિતબ્બાપત્તિયા કુસલચિત્તં આપજ્જેય્યાતિ. આપજ્જતિયેવાતિ ચે? નાપજ્જતિ. કસ્મા? ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ વચનતો.

ચલિતો કાયો, પવત્તા વાચા, અઞ્ઞતરમેવ અઙ્ગન્તિ અઞ્ઞતરમેવ આપત્તીતિ અત્થો. કેવલં પઞ્ઞત્તિયા અકુસલાદિભાવાસમ્ભવતો આપત્તિતા ન યુજ્જતિ. આપત્તિં આપજ્જન્તો તીસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગી હુત્વા આપજ્જતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘યં કુસલચિત્તો’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – પથવીખણનાદીસુ કુસલચિત્તક્ખણે વીતિક્કમવસેન પવત્તરૂપસમ્ભવતો કુસલચિત્તો વા અબ્યાકતાપત્તિં આપજ્જતિ. તથા અબ્યાકતચિત્તો વા અબ્યાકતરૂપસઙ્ખાતં અબ્યાકતાપત્તિં આપજ્જતિ, પાણાતિપાતાદીસુ અકુસલચિત્તો વા અકુસલાપત્તિં આપજ્જતિ, રૂપં પનેત્થ અબ્બોહારિકં. સુપિનપસ્સનકાલાદીસુ પાણાતિપાતાદિં કરોન્તો સહસેય્યાદિવસેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિં આપજ્જન્તો અકુસલચિત્તો અબ્યાકતાપત્તિં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બો. ઇદં વુચ્ચતિ આપત્તાધિકરણં અકુસલન્તિ અકુસલચિત્તુપ્પાદો. પોરાણગણ્ઠિપદેસુ પન ‘‘પુથુજ્જનો કલ્યાણપુથુજ્જનો સેક્ખો અરહાતિ ચત્તારો પુગ્ગલે દસ્સેત્વા તેસુ અરહતો આપત્તાધિકરણં અબ્યાકતમેવ, તથા સેક્ખાનં, તથા કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ અસઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમકાલે અબ્યાકતમેવ. ઇતરસ્સ અકુસલમ્પિ હોતિ અબ્યાકતમ્પિ. યસ્મા ચસ્સ સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમકાલે અકુસલમેવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’ન્તિ. સબ્બત્થ અબ્યાકતં નામ તસ્સ વિપાકાભાવમત્તં સન્ધાય એવંનામકં જાત’’ન્તિ લિખિતં, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

૨૨૪. વિવાદો વિવાદાધિકરણન્તિ યો કોચિ વિવાદો, સો સબ્બો કિં વિવાદાધિકરણં નામ હોતીતિ એકપુચ્છા. ‘‘વિવાદો અધિકરણન્તિ વિવાદાધિકરણમેવ વિવાદો ચ અધિકરણઞ્ચાતિ પુચ્છતિ. તદુભયં વિવાદાધિકરણમેવાતિ પુચ્છતીતિ વુત્તં હોતી’’તિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં. કેસુચિ પોત્થકેસુ અયં પુચ્છા નત્થિ. યદિ એવં ઇમાય ન ભવિતબ્બં વિવાદો વિવાદાધિકરણં, વિવાદાધિકરણં વિવાદો, વિવાદાધિકરણં વિવાદો ચેવ અધિકરણઞ્ચાતિ પઞ્ચપઞ્હાહિ ભવિતબ્બં સિયા. કેસુચિ પોત્થકેસુ તિસ્સો, કેસુચિ ચતસ્સો, પઞ્ચ નત્થિ. તત્થ દ્વે વિભત્તા. ઇતરાસુ અધિકરણં વિવાદોતિ યં કિઞ્ચિ અધિકરણં, વિવાદસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ, વિવાદો અધિકરણન્તિ યો કોચિ વિવાદો, સો સબ્બો અધિકરણસઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ પુચ્છતિ. એસ નયો સબ્બત્થ.

૨૨૮. સમ્મુખાવિનયસ્મિન્તિ સમ્મુખાવિનયભાવે.

૨૩૦. ‘‘અન્તરેનાતિ કારણેના’’તિ લિખિતં.

૨૩૩. ઉબ્બાહિકાય ખિય્યનકે પાચિત્તિ ન વુત્તા તત્થ છન્દદાનસ્સ નત્થિતાય.

૨૩૬. તસ્સ ખો એતન્તિ એસોતિ અત્થો ‘‘એતદગ્ગ’’ન્તિ એત્થ વિય.

૨૩૮. ‘‘કા ચ તસ્સ પાપિયસિકા’’તિ કિર પાઠો.

૨૪૨. ‘‘કિચ્ચમેવ કિચ્ચાધિકરણ’’ન્તિ વચનતો અપલોકનકમ્માદીનમેતં અધિવચનં, તં વિવાદાધિકરણાદીનિ વિય સમથેહિ સમેતબ્બં ન હોતિ, કિન્તુ સમ્મુખાવિનયેન સમ્પજ્જતીતિ અત્થો.

સમથક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકવણ્ણના

ખુદ્દકવત્થુકથાવણ્ણના

૨૪૪. પુથુપાણિના કત્તબ્બં કમ્મં પુથુપાણિકં.

૨૪૫. ‘‘કણ્ણતો નિક્ખન્તમુત્તોલમ્બકાદીનં કુણ્ડલાદીન’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘કાયૂર’’ન્તિ પાળિપાઠો. ‘‘કેયૂરાદીની’’તિ આચરિયેનુદ્ધટં.

૨૪૮. ‘‘સાધુગીતં નામ પરિનિબ્બુતટ્ઠાને ગીત’’ન્તિ લિખિતં. દન્તગીતં ગાયિતુકામાનં વાક્કકરણીયં. દન્તગીતસ્સ વિભાવનત્થં ‘‘યં ગાયિસ્સામા’’તિઆદિમાહ.

૨૪૯. ચતુરસ્સવત્તં નામ ચતુપ્પાદગાથાવત્તં. ‘‘તરઙ્ગવત્તાદીનિ ઉચ્ચારણવિધાનાનિ નટ્ઠપયોગાની’’તિ લિખિતં. બાહિરલોમિન્તિ ભાવનપુંસકં, યથા તસ્સ ઉણ્ણપાવારસ્સ બહિદ્ધા લોમાનિ દિસ્સન્તિ, તથા ધારેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ વુત્તં હોતિ.

૨૫૧. વિરૂપક્ખેહીતિઆદિ સહયોગકરણવચનં. સરબૂતિ ગેહગોળિકા. સા કિર સેતા સવિસા હોતિ. સોહન્તિ યસ્સ મે એતેહિ મેત્તં, સોહં નમો કરોમિ ભગવતોતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞમ્હિ…પે… છેતબ્બમ્હીતિ રાગાનુસયે.

૨૫૨. ઉટ્ટિત્વાતિ પક્ખિપિત્વા. ઓતરતૂતિ ઇદ્ધિયા ઓતારેત્વા ગણ્હાતુ. અનુપરિયાયીતિ અનુપરિબ્ભમિ.

૨૫૩. ન અચ્છુપિયન્તીતિ ન લગ્ગન્તિ. રૂપકાકિણ્ણાનીતિ ઇત્થિરૂપાદીહિ વોકિણ્ણાનિ.

૨૫૪. આલિન્દકમિડ્ઢિકાદીનન્તિ પમુખમિડ્ઢિકાદીનં. પરિવત્તેત્વા તત્થેવાતિ એત્થ ‘‘પરિવત્તેત્વા તતિયવારે તત્થેવ મિડ્ઢિયા પતિટ્ઠાતી’’તિ લિખિતં. પરિભણ્ડં નામ ગેહસ્સ બહિ કુટ્ટપાદસ્સ થિરભાવત્થં કતા તનુકમિડ્ઢિકા વુચ્ચતિ. એત્થ ‘‘પરિવટ્ટિત્વા પત્તો ભિજ્જતીતિ અધિકરણભેદાસઙ્કાય અભાવે ઠાને ઠપેતું વટ્ટતી’’તિ લિખિતં. પત્તમાળકો વટ્ટિત્વા પત્તાનં અપતનત્થં વટ્ટં વા ચતુરસ્સં વા ઇટ્ઠકાદીહિ પરિક્ખિપિત્વા માળકચ્છન્નેન કતો. ‘‘પત્તમણ્ડલિકા પત્તપચ્છિકા તાલપત્તાદીહિ કતા’’તિ ચ લિખિતં. મિડ્ઢન્તે આધારકે ઠપેતું વટ્ટતિ પત્તસન્ધારણત્થં વુત્તત્તા. મઞ્ચે આધારકેપિ ન વટ્ટતિ નિસીદનપચ્ચયા વારિતત્તા. આસન્નભૂમિકત્તા ઓલમ્બેતું વટ્ટતિ.

૨૫૫. ‘‘અંસકૂટે લગ્ગેત્વાતિ વચનતો અગ્ગહત્થે લગ્ગેત્વા અઙ્કે ઠપેતું ન વટ્ટતી’’તિ કેચિ વદન્તિ, ન સુન્દરં, ‘‘ન કેવલં યસ્સ પત્તો’’તિઆદિ યદિ હત્થેન ગહિતપત્તે ભેદસઞ્ઞા, પગેવ અઞ્ઞેન સરીરાવયવેનાતિ કત્વા વુત્તં. પાળિયં પન પચુરવોહારવસેન વુત્તં. ઘટિકપાલમયં ઘટિકટાહં. છવસીસસ્સ પત્તન્તિ ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીરં, ખીરસ્સ ધારાતિઆદિવોહારવસેન વુત્તં. મઞ્ચે નિસીદિતું આગતોતિ અત્થો. ‘‘પિસાચિલ્લિકાતિ પિસાચદારકા’’તિપિ વદન્તિ. દિન્નકમેવ પટિગ્ગહિતમેવ. ચબ્બેત્વાતિ ખાદિત્વા. અટ્ઠિકાનિ ચ કણ્ટકાનિ ચ અટ્ઠિકકણ્ટકાનિ. ‘‘એતેસુ સબ્બેસુ પણ્ણત્તિં જાનાતુ વા, મા વા, આપત્તિયેવા’’તિ લિખિતં.

૨૫૬. વિપ્ફાળેત્વાતિ ફાળેત્વા. કિણ્ણેન પૂરેતુન્તિ સુરાકિણ્ણેન પૂરેતું. બિદલકં નામ દિગુણકરણસઙ્ખાતસ્સ કિરિયાવિસેસસ્સ અધિવચનં. કસ્સ દિગુણકરણં? યેન કિલઞ્જાદિના મહન્તં કથિનમત્થતં, તસ્સ. તઞ્હિ દણ્ડકથિનપ્પમાણેન પરિયન્તે સંહરિત્વા દિગુણં કાતબ્બં. અઞ્ઞથા ખુદ્દકચીવરસ્સ અનુવાતપરિભણ્ડાદિવિધાનકરણે હત્થસ્સ ઓકાસો ન હોતિ. સલાકાય સતિ દ્વિન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ઞત્વા સિબ્બિતાસિબ્બિતં સુખં પઞ્ઞાયતિ. દણ્ડકથિને કતે ન બહૂહિ સહાયેહિ પયોજનં. ‘‘અસંકુટિત્વા ચીવરં સમં હોતિ. કોણાપિ સમા હોન્તી’’તિ લિખિતં, ‘‘હલિદ્દિસુત્તેન સઞ્ઞાકરણ’’ન્તિ વુત્તત્તા હલિદ્દિસુત્તેન ચીવરં સિબ્બેતુમ્પિ વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. તત્થ હિ કેચિ અકપ્પિયસઞ્ઞિનો. પટિગ્ગહો નામ અઙ્ગુલિકોસો.

૨૫૭-૮. પાતીતિ પટિગ્ગહસણ્ઠાનં. પટિગ્ગહત્થવિકન્તિ અઙ્ગુલિકોસત્થવિકં. સૂચિસત્થકાનં પુબ્બે આવેસનત્થવિકાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભેસજ્જત્થવિક’’ન્તિ વુત્તં. એત્થ સૂચિસત્થકાદીનિપિ ઠપેતબ્બાનીતિ નિદાનં સૂચેતિ. સચેપિ ઉપનન્દો ભિક્ખુ અલજ્જી, તથાપિ સન્તકમેતં અમૂલચ્છેદકતભિક્ખુનો લજ્જિનોપિ સમાનસ્સ કપ્પતીતિ યુજ્જતિ. ન સમ્મતીતિ ન પહોતિ.

૨૬૦-૧. બહિ કુટ્ટસ્સ સમન્તતો નીચવત્થુકં કત્વા ઠિતં ‘‘મણ્ડલિક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. જન્તાઘરપ્પટિચ્છાદિના છન્નસ્સ નગ્ગિયં યસ્સ ન પઞ્ઞાયતિ, તસ્સેવ પરિકમ્મં કાતબ્બં. એસ નયો ઉદકવત્થપટિચ્છાદીસુપિ.

૨૬૨-૩. પણિયા નામ પણિયકારકા. આકડ્ઢનયન્તં આકડ્ઢિયમાનં કૂપસ્સ ઉપરિભાગે પરિબ્ભમતિ. અરહટઘટિયન્તં સકટચક્કસણ્ઠાનયન્તં. તસ્સ અરે અરે ઘટિકાનિ બન્ધિત્વા એકેન, દ્વીહિ વા પરિબ્ભમિયમાનસ્સ ઉદકનિબ્બાહનં વેદિતબ્બં. આવિદ્ધપક્ખપાસં નામ યત્થ મણ્ડલાકારેન પક્ખપાસા બજ્ઝન્તિ આવિદ્ધવત્થતા વિય આવિદ્ધપક્ખપાસકા. પુબ્બે પત્તસઙ્ગોપનત્થં, ઇદાનિ ઠપેતબ્બં ભુઞ્જિતું આધારકો અનુઞ્ઞાતો.

૨૭૩. પરગલં ગચ્છતીતિ ઇમસ્સ પયોગાભાવા વટ્ટતિ. કમ્મસતેનાતિ મહતા ઉસ્સાહેન.

૨૭૭-૮. લોહભણ્ડં નામ કંસતો સેસલોહભણ્ડં. મુદ્દિકકાયબન્ધનં નામ ચતુરસ્સં અકત્વા સજ્જિતં. પામઙ્ગદસા ચતુરસ્સા. મુદિઙ્ગસણ્ઠાનેનાતિ સઙ્ઘાટિયા મુદિઙ્ગસિબ્બનાકારેન વરકસીસાકારેન. પવનન્તોતિ પાસન્તો. ‘‘દસામૂલ’’ન્તિ ચ લિખિતં. અકાયબન્ધનેન સઞ્ચિચ્ચ વા અસઞ્ચિચ્ચ વા ગામપ્પવેસને આપત્તિ. ‘‘સરિતટ્ઠાનતો બન્ધિત્વા પવિસિતબ્બં, નિવત્તિતબ્બં વા’’તિ લિખિતં.

૨૭૯. સત્તઙ્ગુલં વા અટ્ઠઙ્ગુલં વાતિ એત્થ ‘‘સુગતઙ્ગુલેના’’તિ અવુત્તત્તા પકતિઅઙ્ગુલેન સારુપ્પત્થાય વડ્ઢેત્વાપિ કરોન્તિ ચે, ન દોસો.

૨૮૦. તાલવણ્ટાકારેન સીહળિત્થીનં વિય.

ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સેનાસનક્ખન્ધકવણ્ણના

વિહારાનુજાનનકથાવણ્ણના

૨૯૪. નિલીયન્તિ ભિક્ખૂ એત્થાતિ વિહારાદયો લેણાનિ નામ. આગત-વચનેન તસ્સાગતસઙ્ઘોવ સામી, ન અનાગતોતિ કેચિ, તં ન યુજ્જતિ સમાનલાભકતિકાય સિદ્ધત્તા.

૨૯૬-૭. દીપિનઙ્ગુટ્ઠેનાતિ એત્થ ‘‘દીપિના અકપ્પિયચમ્મં દસ્સેતી’’તિ લિખિતં. થમ્ભકવાતપાનં નામ તિરિયં દારૂનિ અદત્વા ઉજુકં ઠિતેહેવ દારૂહિ કત્તબ્બં. ભિસીનં અનુઞ્ઞાતં વટ્ટતીતિ બિમ્બોહને વટ્ટતીતિ અત્થો. તૂલપૂરિતં ભિસિં અપસ્સયિતું ન વટ્ટતિ ઉણ્ણાદીનંયેવ અનુઞ્ઞાતત્તા. નિસીદનનિપજ્જનં સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા અપસ્સયિતું વટ્ટતીતિ ચે? અકપ્પિયન્તિ ન વટ્ટતીતિ કેચિ. યદિ એવં અકપ્પિયમઞ્ચઞ્ચ અપસ્સયિતું ન વટ્ટેય્ય. યસ્મા વટ્ટતિ, તસ્મા દોસો નત્થિ. અપિચ ગિલાનસ્સ બિમ્બોહનં નિપજ્જિતુમ્પિ અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા ભિસિપિ વટ્ટતિ અપસ્સયિતું. આચરિયા ચ અનુજાનન્તિ, વળઞ્જેન્તિ ચાતિ એકે. સિમ્બલિતૂલસુત્તેન સિબ્બિતં ચીવરં વટ્ટતિ. કસ્મા? કપ્પાસસ્સ અનુલોમતો. ‘‘અક્કફલસુત્તમયમ્પિ અક્કવાકમયમેવ પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ તે એવ વદન્તિ.

૨૯૮. અનિબન્ધનીયો અલગ્ગો. પટિબાહેત્વાતિ મટ્ઠં કત્વા. ‘‘સેતવણ્ણાદીનં યથાસઙ્ખ્યં ઇક્કાસાદયો બન્ધનત્થં વુત્તા’’તિ લિખિતં.

૩૦૦. પકુટ્ટં સમન્તતો આવિદ્ધપમુખં.

૩૦૩. સુધાલેપોતિ સુધામત્તિકાલેપો.

૩૦૫. આસત્તિ તણ્હા. સન્તિં અદરં.

૩૦૭. કેતુન્તિ કયેન ગહેતું.

૩૦૮. ચિતાતિ ઇટ્ઠકાયો કબળેન નિદ્ધમનવસેન છિન્દિત્વા કતાતિ અત્થો.

૩૧૦. છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં અન્તેવાસિકાતિ એત્થ વીસતિવસ્સં અતિક્કમિત્વા છબ્બગ્ગિયા ઉપ્પન્ના. ‘‘આરાધયિંસુ મે ભિક્ખૂ ચિત્ત’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૨૫) વુત્તત્તા અઞ્ઞસ્મિં કાલે સાવત્થિગમને ઉપ્પન્નં વત્થું ઇધ આપત્તિદસ્સનત્થં આહરિત્વા વુત્તન્તિ યુત્તં વિય, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. વુદ્ધન્તિ વુદ્ધતરં.

૩૧૩. સન્થરેતિ તિણસન્થરાદયો.

સેનાસનગ્ગાહકથાવણ્ણના

૩૧૮. ‘‘સેય્યગ્ગેનાતિ મઞ્ચટ્ઠાનપરિચ્છેદેન. વિહારગ્ગેનાતિ ઓવરકગ્ગેના’’તિ લિખિતં. થાવરાતિ નિયતા. પચ્ચયેનેવ હિ તન્તિ તસ્મિં સેનાસને મહાથેરા તસ્સ પચ્ચયસ્સ કારણા અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા વસન્તાયેવ નં પટિજગ્ગિસ્સન્તીતિ અત્થો. અઘટ્ટનકમ્મં દસ્સેતું ‘‘ન તત્થ મનુસ્સા’’તિઆદિમાહ. ‘‘વિતક્કં છિન્દિત્વા સુદ્ધચિત્તેન ગમનવત્તેનેવ ગન્તબ્બ’’ન્તિ પાઠો. મુદ્દવેદિકા નામ ચેતિયસ્સ હમ્મિયવેદિકા. પટિક્કમ્માતિ અપસક્કિત્વા. સમાનલાભકતિકા મૂલાવાસે સતિ સિયા, મૂલાવાસવિનાસેન કતિકાપિ વિનસ્સતિ. સમાનલાભ-વચનં સતિ દ્વીસુ, બહૂસુ વા યુજ્જતિ, તેનેવ એકસ્મિં અવસિટ્ઠેતિ નો મતિ. તાવકાલિકં કાલેન મૂલચ્છેદનવસેન વા અઞ્ઞેસં વા કમ્મં અઞ્ઞસ્સ સિયા નાવાયં સઙ્ગમોતિ આચરિયો. પુગ્ગલવસેનેવ કાતબ્બન્તિ અપલોકનકાલે સઙ્ઘો વસ્સંવુત્થભિક્ખૂનં પાટેક્કં ‘‘એત્તકં વસ્સાવાસિકં વત્થં દેતિ, રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ પુગ્ગલમેવ પરામસિત્વા દાતબ્બં, ન સઙ્ઘવસેન કાતબ્બં. ન સઙ્ઘો સઙ્ઘસ્સ એત્તકં દેતીતિ. ‘‘એકસ્મિં આવાસે સઙ્ઘસ્સ કમ્મં કરોતી’તિ વચનતો સઙ્ઘવસેન કાતબ્બ’’ન્તિ લિખિતં. ન હિ તથા વુત્તે સઙ્ઘસ્સ કિઞ્ચિ કમ્મં કતં નામ હોતિ. ‘‘સમ્મતસેનાસનગ્ગાહાપકતો અઞ્ઞેન ગાહિતેપિ ગાહો રુહતિ અગ્ગહિતુપજ્ઝાયસ્સ ઉપસમ્પદા વિયા’’તિ લિખિતં. ‘‘કમ્મવાચાયપિ સમ્મુતિ વટ્ટતી’’તિ લિખિતં.

અટ્ઠપિ સોળસપિ જનેતિ એત્થ કિં વિસું વિસું, ઉદાહુ એકતોતિ? એકતોપિ વટ્ટતિ. ન હિ તે તથા સમ્મતા સઙ્ઘેન કમ્મકતા નામ હોન્તિ, તેનેવ સત્તસતિકક્ખન્ધકે એકતો અટ્ઠ જના સમ્મતાતિ. તેસં સમ્મુતિ કમ્મવાચાયપીતિ ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાયપિ. અપલોકનકમ્મસ્સ વત્થૂહિ સા એવ કમ્મવાચા લબ્ભમાના લબ્ભતિ, તસ્સા ચ વત્થૂહિ અપલોકનકમ્મમેવ લબ્ભમાનં લબ્ભતિ, ન અઞ્ઞન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમં નયં મિચ્છા ગણ્હન્તો ‘‘અપલોકનકમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં કાતું, ઞત્તિદુતિયકમ્મઞ્ચ અપલોકનકમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ ગણ્હાતિ, એવઞ્ચ સતિ કમ્મસઙ્કરદોસો આપજ્જતિ. મગ્ગો પોક્ખરણીતિ એત્થ મગ્ગો નામ મગ્ગે કતદીઘસાલા, પોક્ખરણીતિ નહાયિતું કતપોક્ખરણી. એતાનિ હિ અસેનાસનાનીતિ એત્થ ભત્તસાલા ન આગતા, તસ્મા તં સેનાસનન્તિ ચે? સાપિ એત્થેવ પવિટ્ઠા વાસત્થાય અકતત્તા. ભોજનસાલા પન ઉભયત્થ નાગતા. કિઞ્ચાપિ નાગતા, ઉપરિ ‘‘ભોજનસાલા પન સેનાસનમેવા’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૧૮) વુત્તત્તા સેનાસનં. ‘‘કપ્પિયકુટિ ચ એત્થ કાતબ્બા’’તિ વદન્તિ, તં નેતિ એકે. રુક્ખમૂલવેળુગુમ્બા છન્ના કવાટબદ્ધાવ સેનાસનં. ‘‘અલાભકેસુ આવાસેસૂતિ અલાભકેસુ સેનાસનેસૂ’’તિ લિખિતં, તં યુત્તં. ન હિ પાટેક્કં સેનાસનં હોતિ. તં સઞ્ઞાપેત્વાતિ એત્થ પઞ્ઞત્તિં અગચ્છન્તે બલક્કારેનપિ વટ્ટતિ. અયમ્પીતિ પચ્ચયોપિ.

ઉપનિબન્ધિત્વાતિ તસ્સ સમીપે રુક્ખમૂલાદીસુ વસિત્વા તત્થ વત્તં કત્વાતિ અધિપ્પાયો. પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધવસેન તિવિધમ્પિ. ‘‘દસકથાવત્થુકં દસઅસુભં દસઅનુસ્સતિ’’ન્તિ પાઠો. ‘‘પઠમભાગં મુઞ્ચિત્વાતિ ઇદં ચે પઠમગાહિતવત્થુતો મહગ્ઘં હોતી’’તિ લિખિતં. છિન્નવસ્સાનં વસ્સાવાસિકં નામ પુબ્બે ગહિતવસ્સાવાસિકાનં પચ્છા છિન્નવસ્સાનં. ભતિનિવિટ્ઠન્તિ ભતિં કત્વા વિય નિવિટ્ઠં પરિયિટ્ઠં. ‘‘સઙ્ઘિકં પન…પે… વિબ્ભન્તોપિ લભતેવા’’તિ ઇદં તત્રુપ્પાદં સન્ધાય વુત્તં. ઇમિના અપલોકનમેવ પમાણં, ન ગાહાપનન્તિ કેચિ. વિનયધરા પન ‘‘અમ્હાકં વિહારે વસ્સં ઉપગતાનં એકેકસ્સ તિચીવરં સઙ્ઘો દસ્સતી’તિઆદિના અપલોકિતેપિ અભાજિતં વિબ્ભન્તકો ન લભતિ. ‘અપલોકનકમ્મં કત્વા ગાહિત’ન્તિ વુત્તત્તા, ‘અભાજિતે વિબ્ભમતી’તિ એવં પુબ્બે વુત્તત્તા ચા’’તિ વદન્તિ. ‘‘પચ્ચયવસેનાતિ ગહપતિકં વા અઞ્ઞં વા વસ્સાવાસિકં પચ્ચયવસેન ગાહિત’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘એકમેવ વત્થં દાતબ્બન્તિ તત્થ નિસિન્નાનં એકમેકં વત્થં પાપુણાતી’’તિ લિખિતં. દુતિયો થેરાસનેતિ અનુભાગો. પઠમભાગો અઞ્ઞથા થેરેન ગહિતોતિ જાનિતબ્બં.

ઉપનન્દવત્થુકથાવણ્ણના

૩૨૦. તિવસ્સન્તરેનાતિ તિણ્ણં વસ્સાનં અન્તો ઠિતેન. હત્થિમ્હિ નખો અસ્સાતિ હત્થિનખો. પાસાદસ્સ નખો નામ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદો. ગિહિવિકટનીહારેનાતિ ગિહીહિ કતનીહારેનેવ. ‘‘તેહિ અત્થરિત્વા દિન્નાનેવ નિસીદિતું લબ્ભન્તિ, ન ભિક્ખુના સયં અત્થરિત્વા વિસ્સજ્જિતબ્બં સઙ્ઘેન અત્થરાપેત્વા વા’’તિ લિખિતં.

અવિસ્સજ્જિયવત્થુકથાવણ્ણના

૩૨૧. ‘‘ન વિસ્સજ્જેતબ્બં સઙ્ઘેન વા ગણેન વા પુગ્ગલેન વા’’તિ વચનં ‘‘યં અગરુભણ્ડં વિસ્સજ્જિયં વેભઙ્ગિયં સઙ્ઘિકં, તં ગણો ચે તસ્મિં આવાસે વસતિ પુગ્ગલોપિ વા, ગણેન વા પુગ્ગલેન વા વિસ્સજ્જિતં સઙ્ઘેન વિસ્સજ્જિતસદિસમેવ હોતી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તવચનં સાધેતિ, અઞ્ઞથા એત્થ ગણપુગ્ગલગ્ગહણં નિરત્થકં. અરઞ્જરો ઉદકચાટિ, અલઞ્જલો, બહુઉદકગણ્હનકોતિ અત્થો. ‘‘વટ્ટચાટિ વિય હુત્વા થોકં દીઘમુખો મજ્ઝે પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા કતો’’તિ લિખિતં. મંસદિબ્બધમ્મબુદ્ધસમન્તચક્ખુવસેન પઞ્ચ.

ગરુભણ્ડેન ચ ગરુભણ્ડન્તિ સંહારિમં સન્ધાય વુત્તં. પત્તચીવરં નિક્ખિપિતુન્તિ અટ્ટકચ્છન્નેન કતે મઞ્ચે. વટ્ટલોહં નામ પીતવણ્ણં. પારિહારિયં ન વટ્ટતીતિ આગન્તુકસ્સ અદત્વા પરિચારિકહત્થતો અત્તનો નામં લિખાપેત્વા ગહેત્વા યથાસુખં પરિહરિતું ન વટ્ટતિ. ‘‘ગિહિવિકટનીહારેનેવાતિ યાવ અત્તનો કમ્મનિબ્બત્તિ, તાવ ગહેત્વા દેતી’’તિ લિખિતં. સિખરં નામ યેન પરિબ્ભમન્તા છિન્દન્તિ. પત્તબન્ધકો નામ પત્તસ્સ ગણ્ઠિઆદિકારકો. ‘‘પટિમાનં સુવણ્ણાદિપત્તકારકો’’તિપિ વદન્તિ. ‘‘અડ્ઢબાહૂતિ કપ્પરતો પટ્ઠાય યાવ અંસકૂટ’’ન્તિ લિખિતં. ઇતો પટ્ઠાયાતિ ઇમં પાળિં આદિં કત્વા. દણ્ડમુગ્ગરો નામ યેન રજિતચીવરં પોથેન્તિ. ‘પચ્ચત્થરણગતિક’ન્તિ વુત્તત્તા, ‘‘તમ્પિ ગરુભણ્ડમેવાતિ વુત્તત્તા ચ અપિ-સદ્દેન પાવારાદિપચ્ચત્થરણં સબ્બં ગરુભણ્ડમેવા’’તિ વદન્તિ. એતેનેવ સુત્તેન અઞ્ઞથા અત્થં વત્વા ‘‘પાવારાદિપચ્ચત્થરણં ન ગરુભણ્ડં, ભાજનીયમેવ, સેનાસનત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણમેવ ગરુભણ્ડ’’ન્તિ વદન્તિ, ઉપપરિક્ખિતબ્બં. ગણ્ઠિકાતિ ચીવરગણ્ઠિકા. ભઞ્ચકો નામ સરકો.

નવકમ્મદાનકથાવણ્ણના

૩૨૩-૪. અગ્ગળબન્ધસૂચિદ્વારકરણમત્તેનપિ. ‘‘કપોતભણ્ડિકા નામ વળભિયા ઉપરિ ઠપેતબ્બવલયં વા તિણચ્છદનગેહસ્સ પિટ્ઠિવંસસ્સ હેટ્ઠા ઠપેતબ્બં વા ઉભયમસ્સ ગતા દારૂ’’તિ લિખિતં. કારન્તરાતિ તદા પુન પવિસટ્ઠં પુબ્બપયોજિતાનાનં વચનપાતસેનાસનવાસો. ન પન પતિસટ્ઠતોતિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બત્થ વિનટ્ઠવાસો ન ચ પટિસેધકો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. દ્વારવાતપાનાદીનિ અપહરિત્વા દાતું અસક્કુણેય્યતો ‘‘પટિદાતબ્બાનિયેવા’’તિ વુત્તં. ગોપાનસિઆદયો દેન્તસ્સ વિહારો પલુજ્જતીતિ ‘‘મૂલં વા દાતબ્બ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ એકે. ‘‘નેવાસિકા પકતિયા અનત્થતાય ભૂમિયા ઠપેન્તિ ચે, તેસમ્પિ અનાપત્તિયેવા’’તિ લિખિતં. ‘‘દ્વારવાતપાનાદયો અપરિકમ્મકતાપિ અપટિચ્છાદેત્વા ન અપસ્સયિતબ્બા’’તિ લિખિતં.

સઙ્ઘભત્તાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

ઉદ્દેસભત્તકથાવણ્ણના

૩૨૫. યા ભત્તુદ્દેસટ્ઠાનભૂતાય ભોજનસાલાય પકતિઠિતિકા. દિન્નં પનાતિ યથા સો દાયકો દેતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘સઙ્ઘતો ભન્તે’’તિઆદિમાહ. એકવળઞ્જન્તિ એકદ્વારેન વળઞ્જિતબ્બં. તિચીવરપરિવારન્તિ એત્થ ‘‘ઉદકમત્તલાભી વિય અઞ્ઞોપિ ઉદ્દેસભત્તં અલભિત્વા વત્થાદિમનેકપ્પકારં લભતિ ચે, તસ્સેવ ત’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘ઉદ્દેસપત્તે દેથા’તિ વત્વા ગહેત્વા આગતભાવેન સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચત્તં ન હોતિયેવ તસ્સેવ હત્થે ગતત્તા, તસ્મા તેહિ વુત્તક્કમેન સબ્બેહિ ભાજેત્વા ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પટિપાટિપત્તં વા ઠિતિકાય ઠિતપત્તં વા. ‘‘કૂટટ્ઠિતિકા નામ અગ્ગહેતબ્બાનમ્પિ ગાહિતત્તા’’તિ લિખિતં, ‘‘પણીતભત્તટ્ઠિતિકઞ્ચ અજાનિત્વા મિસ્સેત્વા ગાહિતેપિ એવમેવ પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ચ લિખિતં. તઞ્ચે થેય્યાય હરન્તિ પત્તહારકા, આણાપકસ્સ ગીવા હોતિ. અતિક્કન્તમ્પિ ઠિતિકં ઠપેત્વાતિ એત્થ ‘‘તંદિવસમેવ ચે ભિક્ખા લબ્ભતિ, અપરદિવસતો પટ્ઠાય ન લબ્ભતિ કિરા’’તિ લિખિતં. પચ્છા ‘‘સબ્બો સઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂ’’તિ અવુત્તેપિ ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. ‘‘એત્તકે ભિક્ખૂ સઙ્ઘતો ઉદ્દિસિત્વા દેથા’તિ અવત્વા ‘એત્તકાનં ભિક્ખૂનં ભત્તં ગણ્હથા’તિ દિન્નં સઙ્ઘિકનિમન્તનં નામા’’તિ લિખિતં.

નિમન્તનભત્તકથાવણ્ણના

પટિપાટિયાતિ યથાલદ્ધપટિપાટિયા. વિચ્છિન્દિત્વાતિ ભત્તં ગણ્હથાતિ પદં અવત્વા. આલોપસઙ્ખેપેનાતિ અયં નયો નિમન્તનાયમેવ, ઉદ્દેસભત્તે પન એકસ્સ પહોનકપ્પમાણે એવ ઠિતિકા તિટ્ઠતિ. ‘‘એકવારન્તિ યાવ તસ્મિં આવાસે વસન્તિ ભિક્ખૂ, સબ્બેવ લભન્તી’’તિ લિખિતં.

સલાકભત્તકથાવણ્ણના

ન હિ બહિસીમાય સઙ્ઘલાભોતિ એત્થ ‘‘ઉદ્દેસભત્તાદીસુ બહિસીમાય ઠિતસ્સપિ ચે ઉપાસકા દેન્તિ, ગહેતું લભન્તિ, અત્તનોપિ પાપેત્વા ગહણં અનુઞ્ઞાતં, તથા ઇધ ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ન પાપુણન્તીતિ ઉદ્દિસિત્વાપિ. વારગામન્તિ દૂરત્તા વારેન નિગ્ગહેન ગન્તબ્બગામે. ફાતિકમ્મમેવાતિ અતિરેકલાભા ચ ભવન્તિ. સમ્મુખીભૂતસ્સાતિ યેભુય્યેન ચે ભિક્ખૂ બહિસીમં ગતા, સમ્મુખીભૂતસ્સ પાપેતબ્બં. સભાગત્તા હિ એકેન લદ્ધં સબ્બેસં પહોતિ, તસ્મિમ્પિ અસતિ અત્તનો પાપેત્વા દાતબ્બં. ‘‘લદ્ધા વા અલદ્ધા વા’’તિ વચનસિલિટ્ઠવસેન વુત્તં. વિહારે અપાપિતં પન…પે… ન વટ્ટતીતિ સલાકભત્તં વિહારે ઉદ્દિસિયતિ. તેન પન દિન્નસલાકેન. તસ્સાતિ ગહેત્વા ગતસ્સ. સલાકા ગહેતબ્બાતિ યુત્તં વિય. સબ્બપોત્થકેસુ ‘‘ગાહેતબ્બા’’તિ પાઠો, તસ્મા તેનાતિ સલાકગ્ગાહાપકેનાતિ અત્થો. ‘‘ચોરિકાય ગહિતત્તા ન પાપુણાતી’’તિ વચનતો ‘‘કુટિસોધનં વટ્ટતી’’તિ ચ દીપવાસિનો વદન્તિ કિર. એકં મહાથેરસ્સાતિ મહાથેરો વિહારતો યેભુય્યેન ન ગચ્છતિ, ઇતરે કદાચિ ગચ્છતિ, તસ્મા સભાગા ચે, અત્તનો પાપેત્વા પુન ઇતરેસં દિય્યતિ. વિહારે થેરસ્સ પત્તસલાકભત્તન્તિ મહાથેરો એકકોવ વિહારે ઓહીનો, ‘‘અવસ્સં સબ્બસલાકા અત્તનો પાપેત્વા ઠિતો’’તિ પટિસ્સયં ગન્ત્વા આગન્તુકભિક્ખૂનમ્પિ અદસ્સનતો કુક્કુચ્ચં અકત્વા ભુઞ્જન્તિ.

પક્ખિકભત્તકથાવણ્ણના

ઉપોસથદિવસે આપત્તિદેસનં સન્ધાય ‘‘પરિસુદ્ધસીલાન’’ન્તિ આહ. લેખં કત્વા નિબદ્ધાપિતં. ‘‘આગન્તુકભત્તમ્પિ ગમિકભત્તમ્પી’’તિ આગન્તુકોવ હુત્વા ગચ્છન્તં સન્ધાય વુત્તં. અનાથગિલાનુપટ્ઠાકોપિ તેન દિન્નં ભુઞ્જતિ ચે, તસ્સપિ પાપેતબ્બમેવ. ગુળપિણ્ડં તાલપક્કમત્તં.

સેનાસનક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકવણ્ણના

છસક્યપબ્બજ્જાકથાવણ્ણના

૩૩૦. ‘‘અનુપિયં નામા’’તિ એકવચનેન દિસ્સતિ, સત્તમિયં પન ‘‘અનુપિયાય’’ન્તિ. ‘‘કાળુદાયિપ્પભુતયો દસ દૂતા’’તિ પાઠો. ‘‘ન હેટ્ઠાપાસાદા ન હેટ્ઠાપાસાદં વા’’તિ લિખિતં.

૩૩૨. પુબ્બે પુબ્બકાલે. ‘‘રઞ્ઞો સતો’’તિ ચ ‘‘રઞ્ઞોવસતો’’તિ ચ પાઠો.

૩૩૩. ન લાભતણ્હા ઇધ કામતણ્હા, ઝાનસ્સ નેસા પરિહાનિ હેતુ. બુદ્ધત્તસીલં પન પત્થયન્તો ઝાનાપિ નટ્ઠોતિ. નનુ પત્તભાવના. મનોમયન્તિ ઝાનમનોમયં.

૩૩૪. સત્થારોતિ ગણસત્થારો.

૩૩૯. પોત્થનિકન્તિ છુરિકં.

૩૪૦. મનુસ્સેતિ પુરિસે.

૩૪૧. એકરત્તાધિકારેન રક્ખં પચ્ચાસીસન્તા ઈદિસાતિ દસ્સનત્થં ‘‘પઞ્ચિમે’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પુબ્બે રક્ખસ્સેત’’ન્તિ વુત્તત્તા મય્હં પન રક્ખણે કિચ્ચં નત્થીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. પરૂપક્કમેન તથાગતં જીવિતા વોરોપેય્યાતિ ઇદં આણત્તિયા આગતત્તા એવં વુત્તં.

૩૪૨. મા આસદોતિ મા વધકચિત્તેન ઉપગચ્છ. ઇતોતિ ઇમમ્હા જીવિતમ્હા. ‘‘યતોતિ યસ્મા, યતોતિ વા ગતસ્સા’’તિ લિખિતં. ‘‘પટિકુટિતોતિ અપસક્કિત્વા સઙ્કુચિતો હુત્વા વા પટિસક્કતી’’તિ લિખિતં.

૩૪૩. તિકભોજનન્તિ તીહિ ભુઞ્જિતબ્બભોજનં. ‘‘તિકભોજનીય’’ન્તિપિ પાઠો. પરિકપ્પતો હિ તિણ્ણં ભુઞ્જિતું અનુજાનામિ, તતો ઉદ્ધં ગણભોજનમેવ હોતિ, તસ્સાપિ ઇદમેવ વુત્તં. ઇધ અપુબ્બં નત્થિ. ‘‘અકતવિઞ્ઞત્તિલદ્ધં તિણ્ણં ભુઞ્જન્તાનં કિઞ્ચાપિ તં ગણભોજનં નામ ન હોતિ, વિઞ્ઞત્તિવસેન પન ન વટ્ટતી’’તિ લિખિતં. તયો અત્થવસે પટિચ્ચાતિ એત્થાપિ ‘‘મા પાપિચ્છાપક્ખં નિસ્સાય સઙ્ઘં ભિન્દેય્યુ’’ન્તિ પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાયાતિ યોજેતબ્બં. કુલાનુદ્દયતાય ચાતિ કુલાનં પસાદરક્ખણત્થં. વજ્જન્તિ વજ્જમેવ. ‘‘વજ્જમિમં ફુસેય્યા’’તિ લિખિતં. ‘‘વજ્જનીયં પુગ્ગલં ફુસેય્યા’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇમસ્સ મનો ન ફુસેય્યા’’તિ વત્તબ્બમ્પિ સિયા. ચક્કભેદન્તિ સાસનભેદં. આયુકપ્પન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ અવીચિમ્હિ આયુપરિમાણં નત્થિ, યેન પન કમ્મેન યત્તકં અનુભવિતબ્બં, તસ્સ આયુકપ્પન્તિ વેદિતબ્બં.

૩૪૫. ‘‘અઞ્ઞતરં આસનં ગહેત્વા નિસીદી’’તિ વચનતો વિસભાગટ્ઠાનં ગતસ્સ પેસલસ્સપિ ભિક્ખુનો તેસં આસને નિસીદિતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. આગિલાયતીતિ રુજ્જતિ. આદેસનાપાટિહારિયાનુસાસનિયાતિ તસ્સ તસ્સ ચિત્તાચારં આદિસ્સ આદિસ્સ દેસના, આદેસનાપાટિહારિયાનુસાસની. ઇદ્ધિ એવ પાટિહારિયં ઇદ્ધિપાટિહારિયં, ઇદ્ધિપાટિહારિયસંયુત્તાય અનુસાસનિયા ઓવદતીતિ અત્થો. નનુ તં આવુસોતિ એત્થ તં વચનં નનુ મયા વુત્તોસીતિ અત્થો.

૩૪૬-૯. સુવિક્ખાલિતન્તિ સુધોતં. સંખાદિત્વાતિ સુટ્ઠુ ખાદિત્વા. ‘‘મહિં વિકુબ્બતોતિ મહાવિસાલો’’તિ લિખિતં. તસ્સ ભિસં ઘસમાનસ્સ. તત્થ નદીસુ જગ્ગતોતિ પાલેન્તસ્સ. ‘‘કિં? હત્થિયૂથં ગન્તુ’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘અસંપાતો’તિ પાઠો, અપત્તો હુત્વાતિ અત્થો’’તિ લિખિતં. ‘‘અપાયબહુત્તા પુન દસ્સિતો’’તિ વુત્તં. ‘‘એવંસતેતિ એવં અસ્સ તે આસવા’’તિ લિખિતં.

૩૫૦. ‘‘વોસાનં પરિનિટ્ઠાનં વા’’તિ ચ લિખિતં. જાતૂતિ દળ્હત્થે નિપાતો. મા ઉદપજ્જથાતિ મા ઉપ્પજ્જેય્ય. ‘‘સો પમાદમનુયુઞ્જન્તો’’તિ પાઠો. અનાદરં કુસલેસુ. ઉદધિ મહાતિ કિત્તકો મહા? ભેસ્મા યાવ ભયાનકો, તાવ મહાતિ વુત્તં હોતિ.

૩૫૧. ન ખો, ઉપાલિ, ભિક્ખુની સઙ્ઘં ભિન્દતીતિ એત્થ ભિક્ખુ સઙ્ઘં ન ભિન્દતિ, ભિક્ખુની સઙ્ઘં ભિન્દતીતિ કેચિ, નેતં ગહેતબ્બં. કેવલં ‘‘સઙ્ઘો’’તિ વુત્તે ભિક્ખુસઙ્ઘોવ અધિપ્પેતો. ‘‘સઙ્ઘસ્સ દેતિ, ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દેતિ ચા’’તિ (મહાવ. ૩૭૯) માતિકાવચનમ્પિ સાધેતિ. તસ્મિં અધમ્મદિટ્ઠિભેદે ધમ્મદિટ્ઠિ સિયા. ‘‘સીલસતિભેદેસુપિ સમાનો ધમ્મં કાતુન્તિ સઙ્ઘભેદે વેમતિકોપિ તાદિસો વા’’તિ લિખિતં. વિનિધાયાતિ અત્તનો વઞ્ચનાધિપ્પાયતં છાદેત્વા.

સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વત્તક્ખન્ધકવણ્ણના

આગન્તુકવત્તકથાવણ્ણના

૩૫૭. એકસ્મિં ગામે અઞ્ઞવિહારતો આગતોપિ આગન્તુકોવ. તત્થ કેચિ એવં વદન્તિ ‘‘આવાસિકો કત્થચિ ગન્ત્વા સચે આગતો, ‘તેનાપિ આગન્તુકભત્તં ભુઞ્જિતબ્બ’ન્તિ વુત્તત્તા દૂરાગમનં વુત્તં હોતિ, ન ગામે, તસ્મા ન યુત્ત’’ન્તિ. તે વત્તબ્બા ‘‘આગન્તુકભત્તં નામ ગહટ્ઠેહિ ઠપિતં. યસ્મિં નિબદ્ધં, તતો અઞ્ઞગામતોતિ આપન્નં. તથા વિહારાધિકારત્તા અઞ્ઞવિહારતો આગતોપિ આગન્તુકો વા’’તિ આચરિયાનં સન્નિટ્ઠાનં. પાનીયં પુચ્છિતબ્બં, પરિભોજનીયં પુચ્છિતબ્બન્તિ ઉદ્ધરિત્વા ઘટસરાવાદિગતં સન્ધાય પઠમં, દુતિયં કૂપતળાકાદિગતન્તિ આચરિયો. દુતિયવારે અત્તનો વસનટ્ઠાનત્તા વિસું પુચ્છિતબ્બમેવ, તસ્મા વુત્તં એતં ‘‘પરિચ્છિન્નભિક્ખો વા ગામો’’તિ. બહૂસુ પોત્થકેસુ દુવિધાપિ યુજ્જતિ.

અનુમોદનવત્તકથાવણ્ણના

૩૬૨-૪. પઞ્ચમે અનુમોદનત્થાય નિસિન્ને. ‘‘મનુસ્સાનં પરિવિસનટ્ઠાનન્તિ યત્થ મનુસ્સા સપુત્તદારા આવસિત્વા દેન્તી’’તિ લિખિતં. ઇમસ્મિં ખન્ધકે આગન્તુકાવાસિકગમિકાનુમોદનભત્તગ્ગપિણ્ડચારિકારઞ્ઞકસેનાસનજન્તાઘરવચ્ચકુટિઉપજ્ઝાચરિયસદ્ધિવિહારિકન્તેવાસિકવત્તાનિ ચુદ્દસ મહાવત્તાનિ નામ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન ગણિયમાનાનિ અસીતિ ખન્ધકવત્તાનિ નામ હોન્તિ.

વત્તક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકવણ્ણના

પાતિમોક્ખુદ્દેસયાચનકથાવણ્ણના

૩૮૩-૪. ‘‘નન્દિમુખી’’તિ લિખિતં. આયતકેનેવાતિ આદિમ્હિ એવ. યન્તિ યસ્મા. સવન્તિયો મહાનદિયો. ‘‘મહન્તભૂતાન’’ન્તિ પાઠો. પત્તાતિ પત્વા. ‘‘સમૂલિકાય ઠપેતિ અકતાયા’’તિ ઠપનકસ્સ સઞ્ઞામૂલવસેન વુત્તં. તં વત્થું અવિનિચ્છિનિત્વાવ પરિસા વુટ્ઠાતિ.

અત્તાદાનઅઙ્ગકથાવણ્ણના

૩૯૮-૯. ‘‘અત્તાદાનન્તિ સયં પરેહિ ચોદિતો અત્તાનં સોધેતું અનાદિયિત્વા પરેસં વિપ્પટિપત્તિં દિસ્વા સાસનં સોધેતું અત્તના આદિતબ્બ’’ન્તિ લિખિતં. વસ્સારત્તોતિ વસ્સકાલો. સપ્પટિમાસોતિ આકડ્ઢનયુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

૪૦૧. ઉપદહાતબ્બોતિ ઉપ્પાદેતબ્બો, વિપ્પટિસારમુખેન ધારેતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ભિક્ખુનિક્ખન્ધકવણ્ણના

મહાપજાપતિગોતમીવત્થુકથાવણ્ણના

૪૦૨-૩. સૂનેહીતિ સુતેહિ. ‘‘સેતટ્ટિકા નામ રોગજાતી’’તિ પાળિ. ‘‘સેતટ્ઠિકા’’તિ અટ્ઠકથા. ‘‘પટિસમ્ભિદાપત્તખીણાસવગ્ગહણેન ઝાનાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તિ. ન હિ નિજ્ઝાનિકાનં સબ્બપ્પકારા સમ્પત્તિ ઇજ્ઝતી’’તિ લિખિતં.

ભિક્ખુનીઉપસમ્પદાનુજાનનકથાવણ્ણના

૪૦૪. યદગ્ગેન યં દિવસં આદિં કત્વા. તદેવાતિ તસ્મિં એવ દિવસે. ‘‘અનુઞત્તિયા’’તિ પાઠો. ‘‘અનુપઞ્ઞત્તિયા’’તિ ન સુન્દરં.

૪૦૫. ‘‘પટિગ્ગણ્હામિ યાવજીવં અનતિક્કમનીયો’’તિ વત્વા ઇદાનિ કિં કારણા વરં યાચતીતિ ચે? પરૂપવાદવિવજ્જનત્થં. દુબ્બુદ્ધિનો હિ કેચિ વદેય્યું ‘‘મહાપજાપતિયા પઠમં સમ્પટિચ્છિતત્તા ઉભતોસઙ્ઘસ્સ યથાવુડ્ઢઅભિવાદનં ન જાતં. ગોતમી ચે વરં યાચેય્ય, ભગવા અનુજાનેય્યા’’તિ.

૪૦૮. વિમાનેત્વાતિ અપરજ્ઝિત્વા.

૪૧૦-૩. કમ્મપ્પત્તાયોપીતિ કમ્મારહાપિ. આપત્તિગામિનિયોપીતિ આપત્તિં આપન્નાયોપિ. દ્વે તિસ્સો ભિક્ખુનિયોતિ દ્વીહિ તીહિ ભિક્ખુનીહિ. ‘‘મનોસિલિકાયા’’તિ પાઠો.