૨. ઉપોસથક્ખન્ધકવણ્ણના

સન્નિપાતાનુજાનનાદિકથાવણ્ણના

૧૩૨-૩. તેન સમયેનાતિ અત્તનો ઓવાદપાતિમોક્ખુદ્દેસે ધુરં નિક્ખિપિત્વા ભિક્ખૂનંયેવ વિસું ઉપોસથકરણં અનુજાનિત્વા ઠિતસમયેન. કો પન સોતિ? મજ્ઝિમબોધિયં પાતિમોક્ખુદ્દેસપ્પહોનકસિક્ખાપદાનં પરિનિટ્ઠાનકાલો. તેનેવાહ ‘‘તાનિ નેસં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્ય’’ન્તિ. ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિ નિદાનુદ્દેસં પઞ્ઞાપેતુકામતાય ચ સિક્ખાપદાનં ઉદ્દેસપરિચ્છેદનિદસ્સનત્થઞ્ચ વુત્તં. અઞ્ઞથા ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યથા’’તિ સબ્બસિક્ખાપદાનં ઉદ્દિસિતબ્બક્કમસ્સ દસ્સિતત્તા ઇદાનિ ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિ ઇદં નિરત્થકં આપજ્જતિ, ઇદઞ્ચ સબ્બસઙ્ઘુપોસથં સન્ધાય વુત્તં.

૧૩૪. ‘‘યંનૂન અય્યાપિ…પે… સન્નિપતેય્યુ’’ન્તિ બહૂનં અધિકારપ્પવત્તિ. તત્રાપિ વિનયં આગમ્મ વુત્તો ભિક્ખુ સામિ, ન કેવલં સઙ્ઘત્થેરોતિ દસ્સનત્થં, સઙ્ઘસ્સ ગારવયુત્તવચનારહતાદસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે’’તિ આહ. તત્થ સયં ચે થેરો, ભિક્ખું સન્ધાય ‘‘આવુસો’’તિ વત્તું યુજ્જતિ. કથં પઞ્ઞાયતિ? બુદ્ધકાલે સઙ્ઘત્થેરો અબ્યત્તો નામ દુલ્લભો. સબ્બકમ્મવાચાય પયોગનિદસ્સને ચ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’ ઇચ્ચેવ ભગવા દસ્સેતીતિ ચે? એવમેતં તથા દસ્સનતો. સઙ્ઘં ઉપાદાય સઙ્ઘત્થેરેનાપિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’તિ વત્તબ્બં, ભિક્ખું ઉપાદાય ‘‘આવુસો’’તિ મહાકસ્સપસ્સ કમ્મવાચાય પયોગદસ્સનતો, પારિસુદ્ધિઉપોસથે ચ થેરેન ભિક્ખુના ‘‘પરિસુદ્ધો અહં, આવુસો’’તિ પયોગદસ્સનતો ચ. ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લ’’ન્તિ પરતો પઞ્ઞાપેતબ્બે ઉપોસથકરણન્તરાયે સન્ધાયાહ. ઉપોસથસ્સ બહુવિધત્તા સરૂપતો વત્તું ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યા’’તિ આહ. એત્તાવતા ઞત્તિં નિટ્ઠપેસિ. ઞત્તિદુતિયકમ્મતો એવ હિ ઉપોસથકમ્મં. ન, તતિયાનુસ્સાવનસમ્ભવતોતિ ચે? ન, અઞ્ઞેહિ ઞત્તિચતુત્થકમ્મેહિ અસદિસત્તા. ન હિ એત્થ ચતુક્ખત્તું ‘‘સુણાતુ મે’’તિ આરભીયતીતિ. અઞ્ઞેહિ ઞત્તિદુતિયેહિ અસદિસત્તા ઞત્તિદુતિયમ્પિ માહોતૂતિ ચે? ન, ઞત્તિદુતિયકમ્મસ્સ અઞ્ઞથાપિ કત્તબ્બતો. તથા હિ ઞત્તિદુતિયકમ્મં એકચ્ચં અપલોકનવસેનપિ કાતું વટ્ટતિ, ન અઞ્ઞં અઞ્ઞથા કાતું વટ્ટતિ. કથં પઞ્ઞાયતીતિ? ઇદમેવ ઉપોસથકમ્મં ઞાપકં.

‘‘કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચ’’ન્તિ ઇદં ન ઞત્તિ નિટ્ઠપેત્વા વત્તબ્બં, તઞ્હિ ઞત્તિતો પુરેતરમેવ કરીયતીતિ. તસ્મા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચં, યદિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ? તથાપિ ન વત્તબ્બં, ન હિ તં ઞત્તિયા અન્તોકરીયતીતિ. યદિ એવં સબ્બત્થ ન વત્તબ્બં પયોજનાભાવાતિ ચે? ન, યથાગતટ્ઠાનેયેવ વત્તબ્બતો, પરપદાપેક્ખતાયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદં પુબ્બકિચ્ચં અકત્વા ઉપોસથં કરોન્તો સઙ્ઘો, પુગ્ગલો વા ઠપનક્ખેત્તાતિક્કમે આપજ્જતિ. ન હિ તસ્મિં ખેત્તે અતિક્કન્તે સમ્મજ્જનાસનોદકપદીપકરણે આપત્તિમોક્ખો હોતિ. ઉપોસથકમ્મતો પુબ્બે કત્તબ્બકિચ્ચાકરણપચ્ચયત્તા તસ્સા આપત્તિયા, ન સા કમ્મપરિયોસાનાપેક્ખા એત્થાગતસમ્પજાનમુસાવાદાપત્તિ વિય, તસ્મા પાતિમોક્ખુદ્દેસકો ભિક્ખુ ‘‘પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથા’’તિ વત્તુકામો પઠમંયેવ પરિસુદ્ધાપરિસુદ્ધપચ્ચયં પુબ્બકિચ્ચં સરાપેતિ. તઞ્હિ કતં પરિસુદ્ધપચ્ચયો હોતિ, અકતં અપરિસુદ્ધપચ્ચયો, તેનેવ ઉભયાપેક્ખાધિપ્પાયેન ‘‘કતં ન કત’’ન્તિ અવત્વા ‘‘કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચ’’ મિચ્ચેવાહ. તત્થ અકતપક્ખે તાવ પારિસુદ્ધિઆરોચનક્કમનિદસ્સનત્થં પરતો ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ, સો આવિ કરેય્યા’’તિ ચ, કતપક્ખે ‘‘અસન્તિયા આપત્તિયા તુણ્હી ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચ વક્ખતિ.

પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથ. કિંકારણા? યસ્મા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામિ. એત્થ ચ ‘‘ઉદ્દિસામી’’તિ વત્તમાનકાલં અપરામસિત્વા ‘‘ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ અનાગતકાલપરામસનેન ય્વાયં ‘‘દાનિ નેસં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૧૫૦) એત્થ વુત્તપાતિમોક્ખુદ્દેસો, તં સન્ધાય ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ વુત્તન્તિ એકે. યસ્મા ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, પાતિમોક્ખુદ્દેસા’’તિ વુત્તં, તસ્મા વત્તમાનસ્સ નિદાનુદ્દેસસઙ્ખાતસ્સ પાતિમોક્ખસ્સ યદેતં અન્તે ‘‘કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધા’’તિઆદિકં યાવતતિયાનુસ્સાવનં, તસ્સેવ આપત્તિખેત્તત્તા, અવયવેપિ અવયવીવોહારસમ્ભવતો ચ ઇધ આપત્તિખેત્તમેવ સન્ધાય ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ વુત્તં. એવઞ્હિ વુત્તે યસ્મા પરતો આપત્તિખેત્તં આગમિસ્સતિ, તસ્મા આપત્તિભીરુકા તુમ્હે સબ્બેવ પઠમમેવ પારિસુદ્ધિં આરોચેથાતિ અયમત્થો સમ્ભવતિ. વત્તમાનકાલવસેન વુત્તે ‘‘પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથા’’તિ વચનમેવ ન સમ્ભવતિ તદારોચનસ્સ પઠમં ઇચ્છિતબ્બત્તા, પગેવ તસ્સ કરણાભાવેન ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ વચનં. અયં નયો સન્તિયા આપત્તિયા આરોચને યુજ્જતિ, ન તુણ્હીભાવે, અકમ્મપરિયોસાના તુણ્હીભાવપ્પત્તિતો, એવં સન્તેપિ તસ્મિં યુજ્જતેવ. પાતિમોક્ખુદ્દેસકો હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આપત્તિઆવિકરણં અકત્વા તુણ્હીભૂતે ભિક્ખૂ પસ્સિત્વા તેનેવ તુણ્હીભાવેન આરોચિતપારિસુદ્ધિકો હુત્વા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે’’તિ પાતિમોક્ખુદ્દેસં આરભિ.

એત્થાહ – પઠમં ‘‘સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્ય, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યા’’તિ વુત્તત્તા ઇધાપિ ‘‘સઙ્ઘો ઉપોસથં કરિસ્સતિ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બં, અથ ‘‘પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસા’’તિ લક્ખણત્તા યથારુતમેવ વત્તબ્બં, તથાપિ ‘‘ઉપોસથં કરિસ્સામિ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બં લક્ખણવિરોધતો, અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો ચ. પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસા એવ હિ સઙ્ઘસ્સ ઉપોસથો કતો હોતિ, ન પુગ્ગલસ્સ ઉપોસથકરણેન. તઞ્ચ સોવ કરિસ્સતિ, ન સઙ્ઘોતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોવ આપજ્જતિ. ‘‘સુણાથા’’તિ વુત્તે અચિત્તસામગ્ગિપ્પસઙ્ગભયા ‘‘સુણોમા’’તિ વુત્તં. ‘‘સુણિસ્સામા’’તિ વત્તબ્બં ‘‘ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ વુત્તત્તાતિ ચે? ન વત્તબ્બં, આપત્તિખેત્તદસ્સનાધિપ્પાયનિરપેક્ખતાય ‘‘સુણોમ’’ ઇચ્ચેવ વત્તબ્બં. એકપદેનેવ હિસ્સ તદધિપ્પાયો અતિક્કન્તોતિ. યદિ એવં કિમત્થં તં સબ્બેહેવ આરદ્ધન્તિ ચે? ‘‘ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ ઇમિના અસાધારણવચનેન આપન્નસ્સ અચિત્તસામગ્ગિપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં. સરમાનેનાતિ ઇમિના ચસ્સ સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ સચિત્તકતં દસ્સેતિ. અન્તરાયિકો ધમ્મો વુત્તો ભગવતાતિ એવં અકિરિયસમુટ્ઠાનસ્સાપિ એવં પરિત્તકસ્સ ઇમસ્સ મુસાવાદસ્સ મહાદીનવતં દસ્સેતિ. વિસુદ્ધાપેક્ખેનાતિ સાવસેસં આપત્તિં ઉપાદાય અનાપત્તિભાવસઙ્ખાતં અનવસેસઞ્ચ ઉપાદાય ગિહિભાવસઙ્ખાતં વિસુદ્ધિં ઇચ્છન્તેન કસ્મા આવિ કાતબ્બા? અન્તરાયભાવાનુપગમનેન ફાસુવિહારપચ્ચયત્તા. ઇધ ‘‘અજ્જુપોસથો પન્નરસો’’તિ ન વુત્તં પરતો દિવસનિયમસ્સ કત્તુકામતાધિપ્પાયેન અવુત્તત્તા. એવં પન તે ભિક્ખૂ સબ્બદિવસેસુ ઉદ્દિસિંસુ.

૧૩૫. ‘‘આદિમેત’’ન્તિ સીલપાતિમોક્ખમેવ વુત્તં, કિઞ્ચાપિ ગન્થપાતિમોક્ખો અધિપ્પેતો. ‘‘પઞ્ચન્નં વા’’તિ માતિકાયં વુત્તાનં વસેન વુત્તં. અનજ્ઝાપન્નો વાતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનદેસના. પોરાણગણ્ઠિપદે પન ‘‘‘ઉપોસથં કરેય્યા’તિ એત્તાવતા ઞત્તિ હોતિ. યાવતતિયાનુસ્સાવના નામ ‘યસ્સ સિયા આપત્તી’તિઆદિવચનત્તયં, અન્તે ‘દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ પુચ્છામી’તિ ઇદઞ્ચાતિ દુવિધં. તત્થ પઠમં આપત્તિં સરિત્વા નિસિન્નસ્સ, દુતિયં અસરન્તસ્સ સારણત્થ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘વચીદ્વારે’’તિ પાકટવસેન ઉજુકમેવ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ કાયવિઞ્ઞત્તિયાપિ કરીયતિ, કાયકમ્માભાવા પન વચીવિઞ્ઞત્તિયાયેવ આવિ કાતબ્બા. ‘‘સઙ્ઘમજ્ઝે વા’’તિઆદિ લક્ખણવચનં કિર. સઙ્ઘુપોસથકરણત્થં સઙ્ઘમજ્ઝે ચે નિસિન્નો, તસ્મિં સઙ્ઘમજ્ઝે. ગણુપોસથકરણત્થઞ્ચે ગણમજ્ઝે નિસિન્નો, તસ્મિં ગણમજ્ઝે. એકસ્સેવ સન્તિકે ચે પારિસુદ્ધિઉપોસથં કત્તુકામો, તસ્મિં એકપુગ્ગલે આવિ કાતબ્બાતિ, ‘‘એતેન ન કેવલં સઙ્ઘમજ્ઝે એવાયં મુસાવાદો સમ્ભવતિ, અથ ખો એત્થ વુત્તલક્ખણેન અસતિપિ ‘પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથા’તિઆદિવિધાને ગણુપોસથેપિ સાપત્તિકો હુત્વા ઉપોસથં કત્તુકામો અનારોચેત્વા તુણ્હીભૂતોવ કરોતિ ચે, સમ્પજાનમુસાવાદાપત્તિં આપજ્જતીતિ ઇમસ્સત્થસ્સ આવિકરણતો લક્ખણવચનં કિરેત’’ન્તિ વદન્તિ તક્કિકા. અઞ્ઞથા ‘‘ગણમજ્ઝેવા’’તિ ન વુત્તન્તિ તેસં અધિપ્પાયો. આરોચનાધિપ્પાયવસેન વુત્તન્તિ નો તક્કોતિ આચરિયો. આરોચેન્તો હિ સઙ્ઘસ્સ આરોચેમીતિ અધિપ્પાયેન આવિ કરોન્તો સઙ્ઘમજ્ઝે આવિ કરોતિ નામ. અત્તનો ઉભતોપસ્સે નિસિન્નાનં આરોચેન્તો ગણમજ્ઝે. એકસ્સેવારોચેસ્સામિ સભાગસ્સાતિ અધિપ્પાયેન આરોચેન્તો એકપુગ્ગલે આરોચેતિ નામ. પુબ્બે વિભત્તપદસ્સ પુન વિભજનં અત્થવિસેસાભાવદીપનત્થન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૩૬-૭. ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવસિકં…પે… દુક્કટસ્સા’’તિ વત્વા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉપોસથે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતુ’’ન્તિ ઇદં અનુપોસથે એવ તં દુક્કટં, ઉપોસથે પન દેવસિકમ્પિ વટ્ટતીતિ દીપેતિ, તસ્મા તે ભિક્ખૂ ચાતુદ્દસિયં ઉદ્દિસિત્વાપિ પન્નરસિયં ઉદ્દિસિંસુ, તેનાહ ‘‘સકિં પક્ખસ્સા’’તિ. તત્થ પુરિમેન સામગ્ગીદિવસો ઉપોસથદિવસો એવાતિ દીપેતિ. ઉભયેન અટ્ઠમિં પટિક્ખિપિત્વા દેવસિકં પટિક્ખેપસ્સ અતિપ્પસઙ્ગં નિવારેતિ. કિં વુત્તં હોતિ? ભિન્નો ચે સઙ્ઘો પાટિપદદિવસે સમગ્ગો હોતિ, તસ્મિં દિવસે સામગ્ગીઉપોસથં કરોન્તો ઉભયમ્પિ દુક્કટં આપજ્જન્તો ઉભયેન એકીભૂતેન નિવારિતો હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞથા સામગ્ગીઉપોસથો ન દેવસિકો. ચે, અહોરત્તં કાતબ્બો. તસ્મિઞ્ચ પક્ખે પકતિઉપોસથો ન દેવસિકો. ચે, અહોરત્તં કાતબ્બો. તસ્મિઞ્ચ પક્ખે પકતિઉપોસથો અનુદ્દિટ્ઠો. ચે હોતિ, સામગ્ગીઉપોસથો કાતબ્બોતિ આપજ્જતિ. ન અપવાદનયેન ગહેતબ્બત્તાતિ ચે? ન, અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. કિં વુત્તં હોતિ? સામગ્ગીદિવસે સામગ્ગીઉપોસથં કત્વા પુન તસ્મિં પક્ખે પકતિઉપોસથદિવસે સમ્પત્તે પકતિઉપોસથો ન કાતબ્બોતિ. અપવાદોતિ. અપવાદિતબ્બટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ ઉસ્સગ્ગવિધાનં નિવારેતિ.

કિત્તાવતા નુ ખો સામગ્ગીતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – સામગ્ગી નામેસા સભાગાનં સન્નિપાતો. સભાગા ચ નામ યત્તકા સહધમ્મિકા, તે સબ્બેપિ હોન્તિ, ઉદાહુ આવાસસભાગતાય સભાગા નામ હોન્તીતિ. તત્થ યદિ સહધમ્મિકાનં સામગ્ગી સામગ્ગી નામ, સબ્બેસં પુથુવિભત્તાનં સામગ્ગી ઇચ્છિતબ્બા. અથાવસથવસેન, એકાવાસસભાગાનન્તિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞથા એકાવાસે સામગ્ગીતિ આપજ્જતિ. મા નો અગમાસીતિ અગતો મા હોતિ.

સીમાનુજાનનકથાવણ્ણના

૧૩૮. એકાવાસગતાનં વસેન સામગ્ગિં પટિક્ખિપિત્વા એકસીમગતાનં વસેન અનુજાનિતુકામો ભગવા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ આહ. અથ આવાસપરિચ્છેદં વત્તુકામો ભવેય્ય. એત્તાવતા એકાવાસો યાવતા એકાસીમા. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ વદેય્ય. તસ્મા ન ઇધ અનુઞ્ઞાતબદ્ધસીમાવસેન એકાવાસપરિચ્છેદો હોતિ, ઉપચારસીમાવસેનેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. કથં જાનિતબ્બન્તિ ચે? પાળિતોવ, યથાહ ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ઉપનન્દો સક્યપુત્તો એકો દ્વીસુ આવાસેસુ વસ્સં વસિ…પે… એકાધિપ્પાય’’ન્તિ (મહાવ. ૩૬૪). અઞ્ઞથા વસ્સચ્છેદોતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોવ, કથં? એકાવાસવસેનેવ ચે સામગ્ગી, બહુઆવાસઅનાવાસેસુ ન સમ્ભવેય્ય. તતો સો તં આવાસં ગચ્છન્તો બહિદ્ધા ઉપોસથં કરોતિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે સભિક્ખુકો અનાવાસો ગન્તબ્બો’’તિઆદિ (મહાવ. ૧૮૧)-પાળિવિરોધો સતિપિ સઙ્ઘે અનાવાસે ઉપોસથસ્સ અકત્તબ્બતો. અનાવાસેપિ ચે સામગ્ગી લબ્ભતિ, ‘‘એત્તાવતા સામગ્ગી, યાવતા એકાવાસો’’તિ ન વત્તબ્બં, તસ્મા સબ્બથા પુરિમનયો પચ્છિમેનેવ પટિક્ખિત્તોતિ કત્વા નાનાવાસવસેનપિ સામગ્ગીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘તં કમ્મં કરોમાતિ વત્વા ન અકંસૂ’તિઆદીસુ વિય અનાગતમ્પિ અપેક્ખતિ, તસ્મા ‘કરોમા’તિ વુત્તે ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘સીમં અસોધેત્વાપિ નિમિત્તં કિત્તેતું વટ્ટતી’’તિ લિખિતં. હેટ્ઠિમકોટિયા અડ્ઢટ્ઠમરતનુબ્બેધો હત્થિપ્પમાણો. સચે એકો બદ્ધો હોતિ, ન કાતબ્બોતિ એત્થ ‘‘ચતૂસુ દિસાસુ ચતુન્નં પબ્બતકૂટાનં હેટ્ઠા પિટ્ઠિપાસાણસદિસે પાસાણે ઠિતત્તા એકાબદ્ધભાવે સતિપિ પથવિતો ઉદ્ધં તેસં સમ્બન્ધે અસતિ હેટ્ઠા પથવિગતસમ્બન્ધમત્તે અબ્બોહારિકં કત્વા કિત્તેતું વટ્ટતિ. તેનેવ ‘પિટ્ઠિપાસાણો અતિમહન્તોપિ પાસાણસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતી’તિ વુત્તં. પથવિતો હેટ્ઠા તસ્સ મહન્તભાવે ગય્હમાને પબ્બતમેવ હોતી’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘ચિનિત્વા કતપંસુપુઞ્જે તિણગુમ્બરુક્ખા ચે જાયન્તિ, પબ્બતો હોતીતિ ધમ્મસિરિત્થેરો. નેવાતિ ઉપતિસ્સત્થેરો’’તિ વુત્તં.

પાસાણોતિ ‘‘સુધામયપાસાણોપિ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. વીમંસિતબ્બં ઇટ્ઠકાય પટિક્ખિત્તત્તા. દ્વત્તિંસપલગુળપિણ્ડપ્પમાણો તુલતાય, ન તુલગણનાય. સોપીતિ ખાણુકો વિય ઉટ્ઠિતપાસાણો.

ચતુપઞ્ચરુક્ખનિમિત્તમત્તમ્પીતિ એકચ્ચેસુ નિમિત્તસદ્દો નત્થિ. એત્થ તયો ચે સારરુક્ખા હોન્તિ, દ્વે અસારરુક્ખા, સારરુક્ખાનં બહુત્તં ઇચ્છિતબ્બં. ‘‘સુસાનમ્પિ ઇધ ‘વનમેવા’તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ સયંજાતત્તા’’તિ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘ચતૂસુ દ્વે અન્તોસારા ચે, વટ્ટતિ. અન્તોસારા અધિકા, સમા વા, વટ્ટતિ. તસ્મા બહૂસુપિ દ્વે ચે અન્તોસારા અત્થિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ.

પરભાગેતિ એત્થ ‘‘એતેહિ બદ્ધટ્ઠાનતો ગતત્તા વટ્ટતિ. તથા દીઘમગ્ગેપિ ગહિતટ્ઠાનતો ગતટ્ઠાનસ્સ અઞ્ઞત્તા’’તિ વદન્તિ.

અન્વદ્ધમાસન્તિ એત્થ ‘‘અનુબદ્ધો અદ્ધમાસો, અદ્ધમાસસ્સ વા અનૂ’’તિ લિખિતં. ‘‘અન્તરવાસકો તેમિયતી’’તિ વુત્તત્તા તત્તકપ્પમાણઉદકેયેવ કાતું વટ્ટતીતિ કેચિ. તેમિયતીતિ ઇમિના હેટ્ઠિમકોટિયા નદિલક્ખણં વુત્તં. એવરૂપાય નદિયા યસ્મિં ઠાને ચત્તારો માસે અપ્પં વા બહું વા ઉદકં અજ્ઝોત્થરિત્વા પવત્તતિ, તસ્મિં ઠાને અપ્પોદકેપિ ઠત્વા કાતું વટ્ટતીતિ એકે. ‘‘પવત્તનટ્ઠાને નદિનિમિત્ત’ન્તિ વુત્તત્તા સેતુતો પરતો તત્તકં ઉદકં યદિ પવત્તતિ, નદી એવા’’તિ વદન્તિ.

જાતસ્સરાદીસુ ઠિતોદકં જાતસ્સરાદિપદેસેન અનન્તરિકમ્પિ નિમિત્તં કાતું વટ્ટતિ નદિપારસીમાય નિમિત્તં વિય. સચે સો પદેસો કાલન્તરેન ગામખેત્તભાવં પાપુણાતિ, તત્થ અઞ્ઞં સીમં સમ્મન્નિતું વટ્ટતિ. ઉક્ખેપિમન્તિ ઉદ્ધરિત્વા ગહેતબ્બકં.

અબદ્ધસીમવિહારાનં સીમાય ઉપચારં ઠપેત્વાતિ ‘‘આયતિં સમ્મન્નિતબ્બાય ઓકાસં ઠપેત્વા’’તિ લિખિતં. અન્તોનિમિત્તગતેહિ પનાતિ ‘‘એકસ્સ ઉપડ્ઢં અન્તોકત્તુકામતાય સતિ સબ્બેસં આગમને પયોજનં નત્થીતિ કત્વા ‘અન્તોનિમિત્તગતેહી’તિ વુત્તં, તઞ્ચ સામીચિવસેના’’તિ વદન્તિ. અનાગમનમ્પિ વટ્ટતીતિ ‘‘સીમાય અબદ્ધત્તા વગ્ગં નામ ન હોતી’’તિ લિખિતં. ‘‘અઞ્ઞસ્મિં ગામખેત્તે ઠત્વા નિમિત્તકિત્તનકાલે, સમાનસંવાસકસીમાય સમ્મન્નનકાલે ચ આગમનપયોજનં નત્થી’’તિ વુત્તં. ભેરિસઞ્ઞં વાતિ ‘‘સમ્મન્નનપરિયોસાનં કરોમાતિ વત્વા’’તિ લિખિતં, તેન તાદિસે કાલે તં કપ્પતીતિ સિદ્ધં હોતિ. કિં ઇમિના? સુખકરણત્થન્તિ મહાજનસન્નિપાતનપરિસ્સમં અકત્વા અપ્પતરેહિ સુખકરણત્થં. યદિ મહાસીમાબન્ધનકાલે અન્તરાયો હોતિ, તત્તકેનપિ સુખવિહારોતિ દસ્સનત્થં ‘‘પઠમ’’ન્તિ વુત્તન્તિ એકે. તતો ઓરં ન વટ્ટતીતિ કથં પઞ્ઞાયતીતિ? વીસતિવગ્ગકરણીયપરમત્તા સઙ્ઘકમ્મસ્સ. કમ્મારહેન સદ્ધિં એકવીસતિ ભિક્ખૂ ચે ગણ્હાતિ, વટ્ટતિ. તત્તકપ્પમાણં સુખનિસજ્જવસેન વેદિતબ્બં. તમેવ નિમિત્તં અઞ્ઞેપિ કિત્તેત્વા સચે બન્ધન્તિ, વટ્ટતીતિ એકે.

‘‘એવં બદ્ધાસુ પન…પે… સીમન્તરિકા હિ ગામખેત્તં ભજતી’’તિ ન આવાસવસેન સામગ્ગીપરિચ્છેદો, કિન્તુ સીમાવસેનેવાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘નિમિત્તુપગપાસાણે ઠપેત્વા’’તિ સઞ્ચારિમનિમિત્તસ્સ તપ્પરતો વુત્તં. ઇતો પટ્ઠાય ગણ્ઠિપદક્કમો હોતિ – ન સક્ખિસ્સન્તીતિ તે અવિપ્પવાસં અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘સમાનસંવાસકમેવ સમૂહનિસ્સામા’’તિ વાયામન્તા સમૂહનિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ‘‘એકરતનપ્પમાણા’’તિ સુવિઞ્ઞેય્યન્તરા હોતીતિ કત્વા વુત્તં. એકઙ્ગુલમત્તમ્પિ વટ્ટતેવ. ખણ્ડસીમતો પટ્ઠાય બન્ધનં આચિણ્ણં. આચિણ્ણકરણેન વિગતસમ્મોહો હોતીતિ. કુટિગેહેતિ કુટિઘરે ભૂમિઘરે. ઉદુક્ખલંવાતિ ભૂમિઉદુક્ખલં વિય ખુદ્દકાવાટં. ‘‘પમુખે’’તિ ભૂમિકુટિં સન્ધાય વુત્તન્તિ એકે. હેટ્ઠા ન ઓતરતીતિ ભિત્તિતો ઓરં નિમિત્તાનિ ઠપેત્વા કિત્તિતત્તા હેટ્ઠા આકાસે ન ઓતરતિ, ઉપરિ કતે પાસાદેતિ અત્થો. ભિત્તિલગ્ગેતિ ભિત્તિનિસ્સિતકે. ઇમે કિર ભિત્તિલગ્ગાપિ ‘‘એકાબદ્ધા’’તિ ન વુચ્ચન્તિ. સબ્બો પાસાદો સીમટ્ઠો હોતીતિ એકાબદ્ધો વા હોતુ, મા વા. તાલમૂલકપબ્બતો નામ અનુપુબ્બેન તનુકો. આકાસપબ્ભારન્તિ અપરિક્ખેપપબ્ભારં. સુસિરપાસાણો નામ લેણં હોતિ. અન્તોલેણન્તિ પબ્બતસ્સ અન્તોલેણં. દ્વારં પન સન્ધાય પરતો ‘‘ઓરતો’’તિ વુત્તં, સબ્બથાપિ સીમતો બહિલેણેન ઓતરતીતિ અધિપ્પાયો.

મહાસીમં સોધેત્વાતિ સીમટ્ઠં દૂરગતમ્પિ સીમગતં સીમસમ્બન્ધંવ, તસ્મા તં અનામસિત્વા ઠાતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં ‘‘તન્નિસ્સિતકં અપનેત્વા કમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ વત્તબ્બં. મહાઅટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘સીમં સોધેત્વા કાતબ્બ’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં. મહાથેરાપિ ‘‘સોધેતબ્બ’’મિચ્ચેવ વદન્તીતિ એકે. ‘‘મહાસીમં સોધેત્વા વા કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ ચ પાઠો અત્થિ. ‘‘વુત્તનયેનેવા’’તિ ચ પરતો વક્ખતિ, તસ્મા સાધારણપાઠોવ સુન્દરોતિ એકે. પુરિમનયેપીતિ ખણ્ડસીમાય ઉટ્ઠહિત્વા મહાસીમાય ઓનતેપીતિ અત્થો. ઉક્ખિપાપેત્વા કાતું ન વટ્ટતિ. કસ્મા? અન્તો ઠિતત્તા. રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા પથવિગતં મૂલં ખણ્ડસીમાવ હોતિ, અબ્બોહારિકં વાતિ અપરે. ‘‘મજ્ઝે પન છિન્ને મહાસીમાય ઠિતમૂલં મહાસીમમેવ ભજતિ, ખણ્ડસીમાય ઠિતં ખણ્ડસીમમેવ ભજતિ તદાયત્તપથવિરસાદીહિ અનુગ્ગહિતત્તા’’તિ વુત્તં. ‘‘સીમાય પચ્છા ઉટ્ઠિતરુક્ખે નિસીદિત્વા કમ્મં કાતું વટ્ટતિ પચ્છાસીમાયં કતગેહે વિયા’’તિ વત્વા ‘‘બન્ધનકાલે ઠિતરુક્ખે નિસીદિત્વા કાતું ન વટ્ટતિ ઉપરિસીમાય અગમનતો’’તિ કારણં વદન્તિ. એવં સતિ બન્ધનકાલે પુન આરોહણં નામ નત્થિ, બન્ધિતકાલે એવ આરુહતીતિ આપજ્જતિ. પચ્છા ઉટ્ઠિતરુક્ખો પન તપ્પટિબદ્ધત્તા સીમસઙ્ખ્યમેવ ગતો, એવં પુબ્બે ઉટ્ઠિતરુક્ખોપીતિ ગહેતબ્બં. ‘‘યં કિઞ્ચિપી’’તિ વચનતો તિણાદિપિ સઙ્ગહિતં. મહાથેરાપિ તિણં સોધેત્વાવ કરોન્તીતિ.

૧૪૦. યસ્મા મજ્ઝતો કોણં હોતિ, તસ્મા ‘‘કોણતો કોણ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘આપત્તિઞ્ચ આપજ્જતિ અચિત્તકત્તા’’તિ વદન્તિ. પારયતીતિ અજ્ઝોત્થરતિ. કા સા? સીમા. ‘‘યા સબ્બન્તિમેન…પે… વહતી’’તિ તતો હેટ્ઠિમા નાવાસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતીતિ કત્વા વુત્તન્તિ એકે, તં ન યુત્તં દુતિયપારાજિકે નાવટ્ઠભણ્ડાધિકારે તસ્સાપિ અધિપ્પેતત્તા. મજ્ઝિમપુરિસસ્સ ભારપ્પમાણેન વુત્તન્તિ એકે. ભિક્ખુનીનમ્પિ નદીપારસીમાસમ્ભવતો તાસં ‘‘એકા વા નદીપારં ગચ્છેય્યા’’તિ વુત્તદોસપરિહરણત્થન્તિ આચરિયસ્સ તક્કો. ઉભયત્થાપિ ધુવ-સદ્દો ગહિતો. તેન ઉપોસથન્તરાય પરિહરણત્થં ઉપોસથદિવસો નિયમતોવ વુત્તો. એત્થ ચ નાવા નામ પમાણયુત્તા સબ્બસાધારણા થમ્ભનાવા અધિપ્પેતા, ન કુલ્લનાવાતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. રુક્ખં છિન્દિત્વા કતોતિ અત્થો. સચે એકં ગામખેત્તં, સબ્બનિમિત્તાનં અન્તો ઠિતે ભિક્ખૂ હત્થપાસગતે કત્વા સમ્મન્નિતબ્બા. નાનાગામખેત્તં ચે, અનાગમનમ્પિ વટ્ટતિ. ઉભયતીરે નિમિત્તકિત્તનમત્તેન દીપકો સઙ્ગહિતો ન હોતિ, તસ્મા દીપકે નિમિત્તાનિ કિત્તેતબ્બાનેવ. ‘‘નદિયા હેટ્ઠા નિસિન્નભિક્ખુ કમ્મં કોપેતિ. ઉપરિયેવ હિ નદી હોતી’’તિ વદન્તિ.

સીમાનુજાનનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપોસથાગારાદિકથાવણ્ણના

૧૪૧. ‘‘યં સઙ્ઘો આકઙ્ખતિ વિહારં વા…પે… ગુહં વા’’તિ વચનતો ન કેવલં પથવિયંયેવ, વિહારાદીનં ઉપરિપિ સીમા અનુઞ્ઞાતા હોતિ ઉપોસથકમ્મપધાનત્તાતિ સિદ્ધં. તપ્પધાના સીમાતિ કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? તદધિકારાનુઞ્ઞાતત્તા, સમ્મુતિયં ‘‘સમાનસંવાસા’’તિ એત્તાવતા સિદ્ધે વિસું ‘‘એકૂપોસથા’’તિ વચનતો ચ. ‘‘ઉપોસથં ઠપેત્વા સેસકમ્માનિ સમાનસંવાસા નામા’’તિ લિખિતં. ‘‘એકં સમૂહનિત્વા’’તિ પાળિપાઠો.

૧૪૨. કતોવસ્સાતિ એકસીમાય સમગ્ગે સન્ધાય વુત્તં. અઞ્ઞથા નાનાસીમાયં ઠિતાનં સવનં પમાણં, એકસીમાયપિ હત્થપાસં મુઞ્ચિત્વા ઠિતાનં વા સવનમેવ પમાણન્તિ અનિટ્ઠં આપજ્જતિ. તત્થ સમ્મતાય વા અસમ્મતાય વાતિ ઉપોસથાગારસમ્મુતિયા, ન સીમાસમ્મુતિયા. કથં પઞ્ઞાયતીતિ? અધિકારતો, પરતો છન્દદાનપઞ્ઞત્તિતો, પારિસુદ્ધિદાનપઞ્ઞત્તિતો ચ. તત્થ પુરિમં કારણં પુરિમં અનિટ્ઠં નિવારેતિ, પચ્છિમં પચ્છિમન્તિ વેદિતબ્બં. ઉપોસથમુખન્તિ ઉપોસથટ્ઠાનં. ‘‘ઉપોસથમુખસ્સાતિ ઉપોસથાગારટ્ઠાનસ્સા’’તિ લિખિતં. યાનિ કાનિચિ નિમિત્તાનિ કિત્તેતું વટ્ટેતીતિ ઇદં કથં પઞ્ઞાયતીતિ? ‘‘પઠમં નિમિત્તા કિત્તેતબ્બા નિમિત્તે કિત્તેત્વા’’તિ એત્તકમેવ વુત્તત્તા. પઠમં વુત્તત્તા ન વુચ્ચન્તીતિ ચે? તં પન અકારણં, ન હિ બુદ્ધાનં દેસનાય આલસિયં અત્થિ. સીમાસમૂહનનકાલે ઉપોસથાગારં સમૂહનિત્વાવ સીમાસમૂહનનં ઇજ્ઝતીતિ એકે. તં અયુત્તં અબદ્ધાય સીમાય ઉપોસથાગારસમ્મુતિસિદ્ધિતોતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ઉપોસથમુખન્તિ ઉપોસથાગારસ્સ મુખન્તિ આચરિયા. ઉપોસથમુખસ્સ નિમિત્તકિત્તના સીમાય વુત્તનયેન કાતબ્બા. એકેનાપિ કિત્તેતું વટ્ટતીતિ એકે. ‘‘પાસાદો વા હોતુ, મણ્ડપાદીસુ વા અઞ્ઞતરો. કમ્મવાચાય પન ‘ઉપોસથમુખ’મિચ્ચેવ વત્તબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘પોરાણકો આવાસો નામ મૂલાવાસો’’તિ લિખિતં. વદતિ ઘટમત્તા ઇતિ હિ લક્ખણં.

અવિપ્પવાસસીમાનુજાનનકથાવણ્ણના

૧૪૩-૪. ‘‘મનમ્હિ વૂળ્હો’’તિ વા પાઠો. તત્થ મનમ્હિ વૂળ્હોતિ મનં વૂળ્હો અમ્હીતિ અત્થો. ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચાતિ અન્તરઘરસઙ્ખાતં ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ઠપેત્વા. કેચિ ‘‘પરિક્ખિત્તં ગામં સન્ધાય ‘ગામ’ન્તિ વુત્તં, અપરિક્ખિત્તં સન્ધાય ‘ગામૂપચાર’’ન્તિ વદન્તિ, તં પન અટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝતિ. તસ્મા નિવેસનરચ્છાદયો સન્ધાય ગામં, પરિક્ખેપારહટ્ઠાનાનિ સન્ધાય ‘‘ગામૂપચાર’’ન્તિ ચ વુત્તં. એત્થ પન અનેકધા પઠન્તિ. કિં તેન, પાળિઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિત્વા યથા સમેન્તિ, તથા ગહેતબ્બં. ભિક્ખૂનં પુરિમકમ્મવાચા ન વટ્ટતીતિ ગામગામૂપચારે અન્તોકત્વા સમાનસંવાસકસીમાય સમ્મતાય ઉપરિ અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિયં યુજ્જતિ. યત્થ પન કેવલં અરઞ્ઞંયેવ સમ્મતં, તત્થ કથં ન વટ્ટતીતિ. તત્થ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ વચનં ન સાત્થકન્તિ ચે? વુચ્ચતે – એવમેતં, કિન્તુ અનુસ્સાવનહાનિપ્પસઙ્ગતો તં વચનં વત્તબ્બમેવાતિ ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન ‘‘પુરિમકમ્મવાચા ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં સિયા. એકસ્મિં વા અત્થે કમ્મવાચાદ્વયઆભાવતોતિ વુત્તં. ‘‘ન હિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ કમ્મે ગણપૂરકા હોન્તી’’તિ વુત્તત્તા ઉભિન્નં નાનાસંવાસકસઙ્ઘાનમ્પિ અયમેવ વિધિ આપજ્જેય્યાતિ ચે? નાપજ્જતિ પટિગ્ગહસન્નિધીનં અનુઞ્ઞાતત્તા, ઓમસનાદિપચ્ચયા અવિસેસતો, કમ્મપટિપ્પસ્સદ્ધિમત્તાપેક્ખતાય ચ. તસ્સાતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ. ન કમ્મવાચં વગ્ગં કરોન્તીતિ કમ્મં ન કોપેન્તીતિ અત્થો. એત્થાતિ ઠપેત્વા ગામન્તિ એત્થ. ‘‘યદિ ભિક્ખૂનં અવિપ્પવાસસીમા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ન ઓતરતિ, અથ કસ્મા ગામે સીમાબન્ધનકાલે અવિપ્પવાસં સમ્મન્નન્તીતિ ચે? આચિણ્ણકપ્પેન, ન તતો અઞ્ઞં કઞ્ચિ અત્થં અપેક્ખિત્વા’’તિ લિખિતં. ‘‘અત્થતો હિ સા બહિદ્ધાપિ અબદ્ધા એવ હોતી’’તિ વુત્તં. અન્તરગામે બદ્ધા સમાનસંવાસસીમા યસ્મા ગામસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ, તસ્માતિ એકે. સોપિ સીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ અવિપ્પવાસસીમાસઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ અત્થો. ઇદં પનેત્થ વિચારેતબ્બં – ગામં અન્તોકત્વા બદ્ધાય સીમાય પુન અવિપ્પવાસસમ્મુતિયં અરઞ્ઞપદેસે ઠત્વા અવિપ્પવાસકમ્મવાચા કાતબ્બા, ઉદાહુ ગામે ઠત્વાતિ? ગામે ઠત્વા કતાયપિ કપ્પિયભૂમિયા ફરતીતિ. બહિસીમે ઠિતસમ્મતદોસાનુલોમત્તા અકપ્પિયભૂમિયં ઠત્વા ન કાતબ્બાતિ નો તક્કો, એસ નયો સમૂહનનેપીતિ આચરિયો. ખણ્ડસીમાયં ઠત્વા અવિપ્પવાસસીમાતિઆદીસુ મહાસીમા કિર ‘‘અવિપ્પવાસસીમા’’તિ વુત્તા.

૧૪૬. ‘‘યસ્સાયસ્મતો ખમતિ એતિસ્સા સીમાય સમાનસંવાસાય એકૂપોસથાય સમુગ્ઘાતો, સો તુણ્હસ્સા’’તિ અન્ધકપોત્થકે, સીહળપોત્થકેસુ ચ કેસુચિ પાઠો અત્થિ. કેસુચિ ‘‘સમુગ્ઘાતો એતિસ્સા સીમાયા’’તિ પઠમં લિખન્તિ, કેસુચિ ‘‘એતિસ્સા સીમાય સમુગ્ઘાતો’’તિ ચ.

ગામસીમાદિકથાવણ્ણના

૧૪૭. સા ચાતિ સા પરિચ્છિન્દિત્વા દિન્નગામસીમા ચ ઇતરા ચ. સા કતમાતિ ચે? ‘‘પકતિગામા’’તિઆદિમાહ. બદ્ધસીમાસદિસાયેવ હોન્તીતિ સા ચ હોતિ ઇતરા ચ હોતીતિ અધિપ્પાયો, તસ્માયેવ ‘‘તિચીવરવિપ્પવાસપરિહારં લભતી’’તિ એકવચનં કતં, તં ન યુત્તં ઉભિન્નમ્પિ ગામત્તાતિ એકે. ‘‘હોન્તિ, ન લભન્તી’’તિ ચ બહુવચનમ્પિ કરોન્તીતિ. ‘‘સા ચ ઇતરા ચા’’તિ વુત્તા ‘‘મજ્ઝે ભિન્દિત્વા દિન્નગામસીમા પકતિગામાદયો અભિન્ના’’તિ ચ વદન્તિ. ‘‘ભિક્ખુવસતી’’તિ પાઠો, ‘‘વસન્તી’’તિ ચ લિખિતં. ‘‘અથસ્સ ઠિતોકાસતો’’તિ વુત્તત્તા એકવચનમેવ યુત્તં. સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમાતિ કતરં સીમં પટિક્ખિપતિ? બદ્ધસીમં, એકાદસવિપત્તિસીમઞ્ઞતરપ્પસઙ્ગતોતિ આચરિયા. સચે પઠમં સીમાય બદ્ધાય પચ્છા નદિઆદયો હોન્તિ, પટિક્ખેપોતિ પસઙ્ગો આપજ્જતિ, તસ્મા અબદ્ધસીમમેવ પટિક્ખિપતિ. યથા સબ્બો ગામો ગામસીમા, તથા સબ્બા નદી અસીમા. કિન્તુ તસ્સ તસ્સ ભિક્ખુનો ઉદકુક્ખેપસીમાતિ સીમાનાનત્તં દસ્સેતીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. યં મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સમન્તા ઉદકુક્ખેપાતિ પન એકિસ્સા નદિયા ચતુવગ્ગાદીનં સઙ્ઘાનં વિસું ચતુવગ્ગકરણીયાદિકમ્મકરણકાલે સીમાપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં. તિચીવરેન વિપ્પવાસાવિપ્પવાસપરિચ્છેદદસ્સનત્થમ્પિ સત્તબ્ભન્તરસીમાય પરિચ્છેદદસ્સનં વિયાતિ આચરિયા, તસ્મા ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદાભાવેપિ અન્તોનદિયં કમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં.

અયં પન વિસેસો – તત્થ નાવાગતો ચે, નાવાયં વુત્તનયેન. સત્થગતો ચે, સત્થે વુત્તનયેન. સો ચે અતિરેકચાતુમાસનિવિટ્ઠો, ગામે વુત્તનયેન તિચીવરાવિપ્પવાસો વેદિતબ્બો. તત્થાપિ અયં વિસેસો – સચે સત્થો ઉદકુક્ખેપસ્સ અન્તો હોતિ, ઉદકુક્ખેપસીમાપમાણન્તિ એકે. સત્થોવ પમાણન્તિ આચરિયા. સચે પનેત્થ બહૂ ભિક્ખૂતિઆદિમ્હિ કેચિ અધિટ્ઠાનુપોસથં, કેચિ ગણુપોસથં, કેચિ સઙ્ઘુપોસથન્તિ વત્તુકામતાય ‘‘બહૂ સઙ્ઘા’’તિ અવત્વા ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તં. ઊનકં પન ન વટ્ટતીતિ એત્થ સીમાસમ્ભેદસમ્ભવતોતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. ઠપેન્તે હિ ઊનકં ન ઠપેતબ્બં. ‘‘અઠપેતુમ્પિ વટ્ટતિ એવા’’તિ વુત્તં. ગચ્છન્તિયા પનાતિ એત્થ ‘‘ઉદકુક્ખેપમનતિક્કમિત્વા પરિવત્તમાનાય કાતું વટ્ટતી’’તિ લિખિતં. અઞ્ઞિસ્સા સીમાય ઞત્તીતિઆદિ કિં સીમતો કમ્મવિપત્તિભયા વુત્તં, ઉદાહુ પરિસતોતિ? એકકમ્મસ્સ નાનાસીમાય અસમ્ભવતો સીમતોતિ. એકકમ્મસ્સ નાનાસીમટ્ઠસઙ્ઘેન અસમ્ભવતો પરિસતોતિપિ એકે. ‘‘સવનં હાપેતી’’તિ વુત્તદોસપ્પસઙ્ગતોતિ નો તક્કો. એકિસ્સા હિ સીમાય એકં કમ્મં અનિટ્ઠપેન્તો હાપેતીતિ આચરિયો.

બહિનદિતીરે જાતરુક્ખસ્સ અન્તોનદિયં પવિટ્ઠસાખાય વાતિ એત્થ ચ નદિતીરે ખાણુકં કોટ્ટેત્વાતિ એત્થ ચ સચે પન સેતુ વા સેતુપાદા વા બહિતીરે પતિટ્ઠિતાતિ એત્થ ચ સીમાસોધનં નામ ગામસીમટ્ઠે હત્થપાસાનયનં. ખણ્ડસીમાય ઉટ્ઠિતરુક્ખતો વિયોજેત્વા કાતું વટ્ટતિ. કસ્મા? તીરટ્ઠે રુક્ખે બદ્ધનાવાય ગામો આધારોતિ. ‘‘ઉભતોભાગેન ગામસીમં ફુસિત્વા ઠિતસેતુ ખણ્ડસીમામહાસીમાયો ફુસિત્વા ઠિતરુક્ખેન ઉપમેતબ્બો’’તિ ચ લિખિતં. તત્થ પુરિમનયે તાવ ઇદં વિચારેતબ્બં – તાદિસે ઠાને કતકમ્મં કિં નદિયં કતસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, ઉદાહુ ગામસીમાયં, અથ ઉભયત્થાતિ? કિઞ્ચેત્થ તં ચે નદિયં કતસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, ઉદકુક્ખેપસીમાવ સોધેતબ્બા, ન ઇતરા. અથ ગામસીમાયં કતસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, ઉદકુક્ખેપસીમા ન સોધેતબ્બા. યદિ ઉભયત્થ કતસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, દ્વીસુ સીમાસુ એકકમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો આપજ્જતિ. તતો ‘‘અઞ્ઞિસ્સા સીમાય ઞત્તિ, અઞ્ઞિસ્સા અનુસ્સાવના હોતી’’તિ ઇદઞ્ચ ‘‘ખણ્ડસીમામહાસીમટ્ઠાનં કાયસામગ્ગિયા કમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ ઇદઞ્ચાનિટ્ઠં આપજ્જતીતિ? એત્થ વુચ્ચતે – યથાવુત્તં કમ્મં ઉભયત્થ કતસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, ન ચ યથાવુત્તં અનિટ્ઠં આપજ્જતિ. કસ્મા? ‘‘ઞત્તિઅનુસ્સાવનાનં એકેકસીમાયં પવત્તત્તા, કારકભિક્ખૂનં વા એકેકસીમાયં ઠિતત્તા’’તિ વદન્તિ. ઉભયત્થાપિ ઠાતું સક્કુણેય્યતાય પન તં અકારણં. એકીભાવં ઉપગતસીમટ્ઠાને કતત્તાતિ ઇદં અચલકારણં. એકીભાવં ઉપગતાસુ હિ દ્વીસુ નદીગામસીમાસુ કમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ ચ. સત્તબ્ભન્તરસીમાયં ચે નદી હોતિ, સમુદ્દો વા, જાતસ્સરો વા. તેસુ ઠિતભિક્ખુ સત્તબ્ભન્તરસીમાયં ઠિતસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. તત્થ ચે નદિઆદિલક્ખણં અપ્પત્તો દીપકો, પાસાણો, રુક્ખો વા હોતિ, સત્તબ્ભન્તરસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. મનુસ્સેહિ વળઞ્જનટ્ઠાનં ચે તં હોતિ, ગામખેત્તસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. કતરગામખેત્તં? યતો મનુસ્સા સઞ્ચરન્તિ, સબ્બે ચે સઞ્ચરન્તિ, વિસું ગામખેત્તસઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ ચ આચરિયા.

પચ્છિમનયે સચે સેતુ નદીલક્ખણટ્ઠાનં અફુસિત્વા ઠિતો, ગામસીમાસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તત્થ એકો ચે ગામો, તં સોધેત્વા, દ્વીસુ તીરેસુ સચે દ્વે, દ્વેપિ ગામે સોધેત્વા કમ્મં કાતબ્બં. એવઞ્હિ કતં ઉભયત્ર કતં હોતિ. ઇમિના નયેન દ્વીસુ નદીસુ, જાતસ્સરેસુ ચ એકકમ્મપસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. અયં પન નયો ખણ્ડસીમામહાસીમાનમ્પિ લબ્ભતેવ. સચે સેતુ નદીલક્ખણટ્ઠાનં ફુસિત્વા ઠિતો, ઉદકુક્ખેપસીમાપિ સોધેતબ્બા.

સીમાનમેવ ચેકત્તં, વેહાસટ્ઠં વિના ગતો;

વિદિત્વા એકકમ્મસ્સ, સીમતો ઇદમાદિસે.

એકસીમં દ્વિસીમં વા, તિસીમં ચતુસીમકં;

એકકમ્મં સિયા તસ્સ, કોપો પરિસતો સિયાતિ.

અયં પનેત્થ વિસેસો – નદિયં કરોન્તાનં ઉદકુક્ખેપતો બહિ રુક્ખાદિસમ્બન્ધો અપ્પમાણં. ગામે કરોન્તાનં નદિયં સમ્બન્ધરુક્ખસ્સ ઉદકુક્ખેપતો બહિ ઠિતભિક્ખુ અપ્પમાણં, તતો ઓરં પમાણં. બદ્ધસીમાય સમ્બન્ધરુક્ખસ્સ બદ્ધસીમાય ઠિતભિક્ખુ પમાણન્તિ વેદિતબ્બં, તેનેવ વુત્તં ‘‘સીમં સોધેત્વા કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘સચે પન સેતુ વા સેતુપાદા વા બહિતીરે પતિટ્ઠિતા કમ્મં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ વચનમ્પિ પારોહાદીસુ વિય સકલસીમાસોધનમેવ કાતબ્બન્તિ સાધેતિ, વીમંસિતબ્બં. અતિવુટ્ઠિકાલે પનાતિ એત્થ અતિવુટ્ઠિ નામ યથા ચાતુમાસિકાયાતિ વેદિતબ્બા, તસ્મા ચતુમાસં અતિવુટ્ઠિયેવ સચે હોતિ, સબ્બોપિ ઓઘેન ઓત્થટોકાસો નદી એવ. અથ એકિસ્સાપિ અતિવુટ્ઠિયા ઓઘો ચતુમાસં તિટ્ઠતિ, સન્દતિ વા, બહિતીરે પતિટ્ઠિતઓઘેન ઓત્થટોકાસો સબ્બોપિ નદી એવ. નદિં ઓત્થરિત્વા સન્દનટ્ઠાનતો પટ્ઠાયાતિ તમેવ વા નદિં અઞ્ઞં વા અપુબ્બં વા પદેસં અત્તનો પવત્તવસેન નદિલક્ખણપ્પત્તં ઓત્થરિત્વા સન્દનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય વટ્ટતિ. ગામનિગમસીમં ઓત્થરિત્વાતિ ચતુમાસપ્પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘અગમનપથેતિ તદહુ ગતપચ્ચાગતં કાતું અસક્કુણેય્યકે’’તિ લિખિતં. યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બં. કસ્મા? નદિયમ્પિ તંદોસપ્પસઙ્ગતો. તિપુસકાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન કમલુપ્પલાદીનિપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. સબ્બોપિ અજાતસ્સરો હોતિ, ગામસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ યેહિ કતં, તેસં ગામસીમાસઙ્ખ્યં વા, સમન્તતો તીરટ્ઠગામેહિ ચે કતં, સબ્બગામસઙ્ખ્યં વા, અઞ્ઞેહિ ગામખેત્તેહિ અસમ્બન્ધટ્ઠાનં ચે, વિસુંગામસીમાસઙ્ખ્યં વા ગચ્છતીતિ અત્થો.

૧૪૮. સંસટ્ઠવિટપાતિ ઇમિના આસન્નત્તં દીપેતિ, તેન પદેસસમ્ભિન્દના ઇધ સમ્ભેદોતિ દીપેતિ. સો પન વડ્ઢન્તો સીમાસઙ્કરં કરોતીતિ બદ્ધસીમટ્ઠાનપ્પવેસનવસેન ‘‘એકદેસબદ્ધસીમા’’તિ વત્તબ્બતો સઙ્કરદોસો હોતિ. ન, ભિક્ખવે, સીમાય સીમા સમ્ભિન્દિતબ્બાતિ એત્થ ‘‘પઠમં બદ્ધસીમાય પચ્છા અત્તના બન્ધિતબ્બસીમા ન સમ્ભિન્દિતબ્બા’’તિ એકે અધિપ્પાયં સંવણ્ણયન્તિ. પઠમં સમ્મતસીમાયં સમ્ભેદાભાવતો સ્વાધિપ્પાયો અજ્ઝોત્થરણેન યુજ્જતિ, તસ્મા પચ્છા બન્ધિતબ્બસીમાય પઠમં બદ્ધસીમા ન સમ્ભિન્દિતબ્બા. સકલં વા એકદેસતો વા નિમિત્તાનં અન્તોકરણેન પઠમં બદ્ધસીમાય સીમન્તરિકે અકિત્તેત્વા સમ્મન્નનતો હિ સમ્ભિન્દતિ નામ, પરેસં બદ્ધસીમં સકલં વા એકદેસતો વા નિમિત્તાનં અન્તોકરણેન અજ્ઝોત્થરતિ નામ, તેનેવાહ ‘‘સીમં સમ્મન્નન્તેન સીમન્તરિકં ઠપેત્વા’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – પઠમં બદ્ધસીમાય સીમન્તરિકં પચ્છા બન્ધિતબ્બસીમાય નિમિત્તભૂતં ઠપેત્વા પચ્છા સીમં સમ્મન્નિતુન્તિ. ઇમા દ્વેપિ વિપત્તિયો ભિક્ખુભિક્ખુનીસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં ન સમ્ભવન્તિ. સો પન વડ્ઢન્તો સીમાસઙ્કરં કરોતીતિ એત્થ કેવલં સીમાસઙ્કરમેવ કરોતિ. તસ્મિં કતકમ્માનિ ન કુપ્પન્તીતિ કેચિ, તં નયુત્તં સાખાપારોહછેદનસીમાસોધનાનં વુત્તત્તા. ઇદં સબ્બં સુટ્ઠુ વિચારેત્વા ગરુકુલે પયિરુપાસિત્વા ગહેતબ્બયુત્તકં ગહેતબ્બં, ઇતરં છડ્ડેતબ્બં.

ઉપોસથભેદાદિકથાવણ્ણના

૧૪૯. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ઉપોસથા’’તિ તદા સામગ્ગીઉપોસથસ્સ અનનુઞ્ઞાતત્તા વુત્તં. સામગ્ગીઉપોસથસ્સ પુબ્બકિચ્ચે ‘‘અજ્જુપોસથો સામગ્ગી’’તિ વત્તબ્બં, ન ચ કમ્મવાચાય ભગવતા પયોગો દસ્સિતો, પાળિનયતો અટ્ઠકથાચરિયેહિ ઉદ્દિસિતબ્બક્કમો દસ્સિતો. તથા પઞ્ચન્નં પાતિમોક્ખુદ્દેસાનં ઉદ્દેસક્કમો સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બં. તયો વા દ્વે વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, અધમ્મેન સમગ્ગં નામ હોતીતિ એત્થ કામં સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગી નામ હોતિ વગ્ગકથાય યથાકમ્મં સામગ્ગીવવત્થાનતો. તથાપિ વગ્ગપટિપક્ખભાવેન સમગ્ગં, સમગ્ગપટિપક્ખભાવેન ચ વગ્ગં નામ કતં. આવેણિકતો વા ગણકમ્માદિસમ્ભવતો, તસ્સ ચ સમગ્ગવગ્ગભાવસમ્ભવતો વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ધમ્મેન વગ્ગન્તિ એત્થ પારિસુદ્ધિકરણં ધમ્મિકં, સઙ્ઘસ્સેવ છન્દાગમનં, ન ગણસ્સાતિ કત્વા વગ્ગં નામ હોતિ. ‘‘એકવારં કતં સુકતં, આપત્તિં પન આપજ્જતિ, પુન કાતું ન લભન્તી’’તિ વદન્તિ. ‘‘પઞ્ચસુ એકસ્સ છન્દં આહરિત્વા ચતૂહિ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં યુત્તં, છન્દહારકે ભિક્ખૂનં સન્તિકં પત્તે તેન સઙ્ઘો પહોતિ, તસ્મા છન્દો સઙ્ઘપ્પત્તો હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

પાતિમોક્ખુદ્દેસકથાવણ્ણના

૧૫૦. માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતિ, તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામિ…પે… તસ્મા તુણ્હી. એવમેતં ધારયામી’તિ વત્વા ‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાન’ન્તિઆદિના નયેન અવસેસે સુતેન સાવિતે ઉદ્દિટ્ઠો હોતી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘એવમેતં ધારયામીતિ સુતા ખો પનાયસ્મન્તેહી’’તિ એત્થ ‘‘ધારયામી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાન’’ન્તિ વચનં સંખિત્તન્તિ ગહેતબ્બં, તેનેવ ખુદ્દકપેય્યાલવસેન લિખિતં. એવં માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતિ, તત્થાયસ્મન્તે’’તિ એત્થાપિ ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાન’’ન્તિ વચનં સંખિત્તન્તિ ગહેતબ્બન્તિ એકે. કેચિ ‘‘અવિવદમાનેહિ સિક્ખિતબ્બ’ન્તિ વુત્તે નિદાનુદ્દેસો નિટ્ઠિતો નામ હોતિ, તસ્મા અનાવિકરોન્તો આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. કસ્મા? ‘‘નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા’’તિ નિટ્ઠાનવચનેન હિ નિદાનસ્સ નિટ્ઠિતભાવો વુત્તો, નિદાનાવસાને ચ આપત્તિ વુત્તાતિ. ‘‘સરભઞ્ઞં નામ સરેન ભણન’’ન્તિ લિખિતં. સજ્ઝાયં અધિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘સજ્ઝાયં કરોમી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા. ‘‘આપુચ્છામીતિ વુત્તમત્તેન કથેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. તં તુણ્હીભાવે યુજ્જતિ. ‘‘અથાપિ લાભાદિના અભિભૂતો વારેતિ, તં ન પમાણ’’ન્તિ વદન્તિ. એસેવ નયોતિ કથેન્તો યદિ વિચ્છિન્દતિ, પુન આપુચ્છિતબ્બન્તિ.

અધમ્મકમ્મપટિક્કોસનાદિકથાવણ્ણના

૧૫૪. ‘‘તેસં અનુપદ્દવત્થાયા’’તિ સઙ્ઘો સઙ્ઘસ્સ કમ્મં ન કરોતિ, અઞ્ઞોપિ ઉપદ્દવો બહૂનં હોતિ, તસ્મા વુત્તં.

પાતિમોક્ખુદ્દેસકઅજ્ઝેસનાદિકથાવણ્ણના

૧૫૫. ‘‘થેરાધિકં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ વત્વાપિ પચ્છા અવિસેસેન ‘‘યો તત્થ બ્યત્તો પટિબલો, તસ્સાધેય્ય’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘ભન્તે’’તિ વચનં થેરસ્સાપિ અત્થીતિ સિદ્ધં હોતિ. ‘‘ગચ્છાવુસો સંખિત્તેન વા વિત્થારેન વા’’તિ વચનતો અસતિપિ અન્તરાયે થામં પમાણન્તિ સિદ્ધં હોતિ.

દિસંગમિકાદિવત્થુકથાવણ્ણના

૧૬૩. ‘‘સચસ્સ સદ્ધિંચરા ભિક્ખુઉપટ્ઠાકા અત્થી’’તિ પાઠો. ‘‘ઉતુવસ્સેતિ ઉતુસંવચ્છરે હેમન્તગિમ્હેસૂ’’તિ લિખિતં.

પારિસુદ્ધિદાનકથાવણ્ણના

૧૬૪. પારિસુદ્ધિં દમ્મીતિ ‘‘સાપત્તિકો થેરાનં દેતિ, સમ્પજાનમુસાવાદે દુક્કટં સમ્ભવતી’’તિ આચરિયેન લિખિતં. કિં નુ ખો કારણં? સમ્પજાનમુસાવાદેન દુક્કટાપત્તિ નામ કેવલં ભગવતા વુત્તત્તા અકિરિયસમુટ્ઠાના હોતીતિ. ‘‘પારિસુદ્ધિં દમ્મી’’તિ એત્થ પન કિરિયા પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયં વિય દિસ્સતિ, સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિતબ્બં. મહન્તા હિ તે આચરિયા નામ. તત્થ ‘‘દમ્મી’’તિ અત્તનો ઉપોસથકમ્મનિબ્બત્તિનિમિત્તં વુત્તં. ‘‘હરા’’તિ ચ ‘‘આરોચેહી’’તિ ચ હારકસ્સ અનારોચનપચ્ચયા દુક્કટમોચનત્થં વુત્તં. એસેવ નયો છન્દદાનેપિ. તત્થ ‘‘દમ્મી’’તિ અત્તનો ચિત્તસામગ્ગિદીપનવચનં, સેસં વુત્તનયમેવ, એવં ઉપતિસ્સત્થેરો વણ્ણેતિ. અથ વા પઠમં સમગ્ગભાવં સન્ધાય, દુતિયં પચ્છા વિધાતબ્બભાવં, તતિયં છન્દહારકસ્સ દુક્કટમોચનત્થં વુત્તં. ઉભયત્થાપિ ‘‘સઙ્ઘપ્પત્તો પક્કમતી’’તિઆદિવચનતો સઙ્ઘે સમગ્ગે એવ છન્દપારિસુદ્ધિદાનં રુહતિ, નાસમગ્ગેતિ સિદ્ધં. ‘‘સઙ્ઘપ્પત્તો ઉક્ખિત્તકો પટિજાનાતિ, આહટા હોતિ પારિસુદ્ધી’’તિઆદિવચનતો ઉક્ખિત્તકાદીનમ્પિ છન્દપારિસુદ્ધિદાનં રુહતીતિ સિદ્ધં, તઞ્ચ ખો પકતત્તસઞ્ઞાય, નો અઞ્ઞથાતિ તક્કો. જાનિત્વા સામણેરસ્સ દિન્ને ન યાતિ, આપત્તિ ચ, અજાનિત્વા દિન્ને યાતિ ચ, અનાપત્તીતિ એકે. બિળાલસઙ્ખલિકા નામ પારિસુદ્ધીતિ એત્થ સઙ્ખલિકા નામ અનન્તરેન સમ્બજ્ઝતિ, અઞ્ઞેન ચ સઙ્ખલિકેનાતિ કેવલં સઙ્ખલિકા પારિસુદ્ધિ નામ હોતીતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. એવં સન્તે વિસેસનં નિરત્થકં હોતિ. બિળાલસઙ્ખલિકા બદ્ધાવ હોતિ અન્તોગેહે એવ સમ્પયોજનત્તા. યથા સા ન કત્થચિ ગચ્છતિ, તથા સાપિ ન કત્થચિ ગચ્છતીતિ કિર અધિપ્પાયો.

છન્દદાનાદિકથાવણ્ણના

૧૬૫-૭. ‘‘છન્દં દત્વા ખણ્ડસીમં વા સીમન્તરિકં વા બહિસીમં વા ગન્ત્વા આગતો ભિક્ખુ કમ્મં ન કોપેતિ, તસ્મા ગમિકભિક્ખૂનં છન્દં ગણ્હિત્વા ખણ્ડસીમં બન્ધિત્વા પુન વિહારસીમં બન્ધિતું તેસં છન્દં ન ગણ્હન્તી’’તિ વદન્તિ. ‘‘મુહુત્તં એકમન્તં હોથા’’તિઆદિવચનતો યં કિઞ્ચિ ભિક્ખુકમ્મં ગહટ્ઠાદીસુ હત્થપાસગતેસુ ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. નિસ્સીમન્તિ બહિસીમં. તસ્સ સમ્મુતિદાનકિચ્ચં નત્થીતિ તસ્મિં સતિપિ વટ્ટતીતિ અત્થો. આસનેન સહ ઉદકન્તિ અત્થો. પન્નરસોપીતિ અપિ-સદ્દો ચાતુદ્દસિં સમ્પિણ્ડેતિ, તેન વુત્તં મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘યદિ નો એત’’ન્તિ. ‘‘અજ્જ મે ઉપોસથો પન્નરસો’’તિ અધિટ્ઠાનં સદા ન કિઞ્ચિ, ન અઞ્ઞથાતિ એકે.

આપત્તિપટિકમ્મવિધિકથાદિવણ્ણના

૧૬૯-૧૭૦. પટિદેસેમીતિ યાય કાયચિ ભાસાય વુત્તે દેસના ચ પટિગ્ગહો ચ હોતિયેવ દિટ્ઠાવિકમ્મેન વિસુદ્ધિયા વુત્તત્તાતિ કેચિ. વેમતિકેન ‘‘અહં, ભન્તે, એકિસ્સા થુલ્લચ્ચયાપત્તિયા વેમતિકો, યદા નિબ્બેમતિકો ભવિસ્સામિ, તદા તં આપત્તિં પટિકરિસ્સામી’’તિ વત્તબ્બં. એવં કતે યાવ નિબ્બેમતિકો ન હોતિ, તાવ સભાગાપત્તિં પટિગ્ગહેતું ન લભતિ, અઞ્ઞેસઞ્ચ કમ્માનં પરિસુદ્ધો નામ હોતિ. પુન નિબ્બેમતિકો હુત્વા દેસેતબ્બં. ન ચાતિ નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાયં અત્થિ, દેસિતે પન દોસો નત્થીતિ. તથા ઇતો વુટ્ઠહિત્વા તં આપત્તિં પટિકરિસ્સામીતિ એત્થ ચ સકલસઙ્ઘે સભાગાપત્તિં આપન્ને, વેમતિકે ચ. તથા ચ ‘‘સબ્બો સઙ્ઘો સભાગાપત્તિં આપજ્જિત્વા યદા સુદ્ધં પસ્સિસ્સતી’’તિ, ‘‘તદા તસ્સ સન્તિકે તં આપત્તિં પટિકરિસ્સતી’તિ વત્વા ‘ઉપોસથં કાતું લભતી’’તિ ચ લિખિતં.

અનાપત્તિપન્નરસકાદિકથાવણ્ણના

૧૭૨-૩. ‘‘અત્થઞ્ઞે’’તિ પુબ્બવારે, ‘‘અથઞ્ઞે’’તિ પચ્છાવારે પાઠો. સીમં ઓક્કન્તે વા ઓક્કમન્તે વા પસ્સન્તિ. ધમ્મસઞ્ઞિનો પન અઞ્ઞાણેન હોન્તિ. ‘‘વેમતિકપન્નરસકં ઉત્તાનમેવા’’તિ પાઠો.

સીમોક્કન્તિકપેય્યાલકથાવણ્ણના

૧૭૮. ‘‘ન અકામા દાતબ્બા’’તિવચનતો ઇચ્છાય સતિ દાતબ્બાતિ સિદ્ધં.

લિઙ્ગાદિદસ્સનકથાવણ્ણના

૧૮૦. નાભિવિતરન્તીતિ એત્થ લદ્ધિનાનાસંવાસકા કિર તે. કમ્મનાનાસંવાસકઞ્હિ દિટ્ઠિં પટિનિસ્સજ્જાપેત્વા તસ્સ ઓસારણકમ્મં કાતબ્બં. એવઞ્હિ કતે તેન સદ્ધિં ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ. ઇતરેન લદ્ધિનિસ્સજ્જનમત્તેન કાતુન્તિ વુત્તં. આપત્તિયા અદસ્સને અપ્પટિકમ્મે ઉક્ખિત્તકઞ્ચ દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે ઉક્ખિત્તકઞ્ચ જાનિત્વા તેન સદ્ધિં કરોન્તસ્સ પાચિત્તિયં, તસ્મા ઇમે ઉક્ખિત્તાનુવત્તકાતિ વેદિતબ્બાતિ એકે.

નગન્તબ્બગન્તબ્બવારકથાવણ્ણના

૧૮૧. ન ગન્તબ્બોતિ કિં સન્ધાય? ‘‘અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેના’’તિ વચનતો યસ્મિં વિહારે સતં ભિક્ખૂ વિહરન્તિ, તે સબ્બે કેનચિદેવ કરણીયેન દસ દસ હુત્વા વિસું વિસું નાનાઉદકુક્ખેપસીમાદીસુ ઠત્વા ઉપોસથં કાતું લભન્તિ. નવકમ્મસાલાદિકા નાનાસીમાકોટિ ઉપોસથાધિટ્ઠાનત્થં સીમાપિ નદીપિ ન ગન્તબ્બા. ગરુકં પાતિમોક્ખુદ્દેસં વિસ્સજ્જિત્વા લહુકસ્સ અકત્તબ્બત્તા ‘‘અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેના’’તિ વચનં સાધેતિ. તત્થ ‘‘યસ્મિં આવાસે ઉપોસથકારકા …પે… અકત્વા ન ગન્તબ્બો’’તિ વચનતો વિસ્સટ્ઠઉપોસથાપિ આવાસા ગન્તું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. ‘‘તતો પારિસુદ્ધિઉપોસથકરણત્થં વિસ્સટ્ઠઉપોસથા ગન્તું વટ્ટતિ, ખણ્ડસીમં વા પવિસિતુન્તિ અપરે વદન્તી’’તિ વુત્તં. ઇમિના નેવ ઉપોસથન્તરાયોતિ ‘‘અત્તનો ઉપોસથન્તરાયો’’તિ લિખિતં.

વજ્જનીયપુગ્ગલસન્દસ્સનકથાવણ્ણના

૧૮૩. ‘‘અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સ નિસિન્નપરિસાય કલહાદિભયેન નાહં કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા નિસીદિતું વટ્ટતિ. અઞ્ઞકમ્મે તસ્સ નિસિન્નપરિસાય આપત્તિ નત્થીતિ એકે. ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, અનુપોસથે ઉપોસથો કાતબ્બો અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘસામગ્ગિયા’’તિ (મહાવ. ૧૮૩) વચનતો સામગ્ગીદિવસો અનુપોસથદિવસોતિ અત્થતો વુત્તં વિય દિસ્સતિ. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ઉપોસથા’’તિ વુત્તવચનવસેનેતં વુત્તં, અઞ્ઞથા પરિવારપાળિયા વિરુજ્ઝતીતિ આચરિયા. ચાતુદ્દસિયં, પન્નરસિયં વા ચે સઙ્ઘો સમગ્ગો હોતિ, ‘‘અજ્જુપોસથો સામગ્ગી’’તિ અવત્વા પકતિનીહારેનેવ કત્તબ્બન્તિ દસ્સનત્થં યથાદેસના કતાતિ નો તક્કો. અઞ્ઞથા યથાવુત્તદ્વયે ચે સામગ્ગી હોતિ, તત્થ ઉપોસથં અકત્વા અનુપોસથદિવસે એવ સામગ્ગીઉપોસથો કાતબ્બોતિ આપજ્જતિ. અઞ્ઞથા પુબ્બે પટિસિદ્ધત્તા ઇદાનિ પટિસેધનકિચ્ચં નત્થિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવસિકં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૬) પુબ્બે હિ વુત્તં. અથ વા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉપોસથે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતુ’’ન્તિ પુબ્બે વુત્તત્તા ‘‘સકિં પક્ખસ્સ ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા’’તિ ચ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ઉપોસથા’’તિ (મહાવ. ૧૪૯) ચ પચ્છા વુત્તત્તા તતો અઞ્ઞસ્મિં દિવસે ઉપોસથો ન કાતબ્બોતિ અત્થતો આપન્નં અનિટ્ઠં, સતિ સઙ્ઘસામગ્ગિયા અઞ્ઞો દિવસો પકતિવસેન અનુપોસથોપિ ઉપોસથદિવસો નામ હોતીતિ દસ્સનવસેન નિવારેતુમ્પિ એવંદેસના કતાતિ વેદિતબ્બા.

ઉપોસથક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.