૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧. વાદક્ખિત્તોતિ એત્થ અવિસેસેન વાદજપ્પવિતણ્ડસઙ્ખાતો તિવિધોપિ કથામગ્ગો ‘‘વાદો’’ ઇચ્ચેવ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તેસુ ‘‘તિત્થિયેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ વચનતો ઠપેત્વા વાદં ‘‘સેસા’’તિ વદન્તિ. છલજાતિનિગ્ગહટ્ઠાનકુસલતાય કદાચિ કત્થચિ અવજાનિત્વા પટિજાનાતિ, તથા પુબ્બે કિઞ્ચિ વચનં પટિજાનિત્વા પચ્છા અવજાનાતિ. એવં વા અઞ્ઞથા વા અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ. એવં પવત્તો સમ્પજાનમુસા ભાસં પટિસ્સુણિત્વા અસચ્ચાયન્તો સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેન્તો એવં સો વાદક્ખિત્તો સમાનો પાચિત્તિયવત્થુઞ્ચ પરિપૂરેન્તો વિચરતીતિ એવમધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અત્તનો વાદેતિ એત્થ ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૯; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭; નેત્તિ. ૫; મહાનિ. ૨૭) પઠમમારદ્ધે અત્તનો વાદે. ‘‘યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) નો સમયો. ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિ વુત્તે નિબ્બાનમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪; મ. નિ. ૨.૨૧૫) વુત્તત્તા પન તં ન દુક્ખં. નો ઠાનમેતં વિજ્જતિ. અયં પરવાદી ‘‘યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ સુત્તં દસ્સેત્વા સિદ્ધન્તં સમ્ભમેત્વા ‘‘વિરોધિ વિરુદ્ધો’’તિ વુત્તં દોસં આરોપેસ્સતીતિ તસ્મિં પઠમવાદે કઞ્ચિ દોસં સલ્લક્ખેન્તો આરોપિતે વા દોસે અનારોપિતે વા ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ તં અવજાનિત્વા ‘‘નિબ્બાનન્ત્વેવ સસ્સત’’ન્તિ, ‘‘અનત્તા ઇતિ નિચ્છયા’’તિ ચ સુત્તં દિસ્વા તસ્સ પઠમવાદસ્સ નિદ્દોસતં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘મમેવ અયં વાદો’’તિ તમેવ પચ્છા પટિજાનાતિ. એવં તત્થ યથાવુત્તમાનિસંસં સલ્લક્ખેન્તો તં પટિજાનિત્વા યદિ અનત્તા સબ્બે ધમ્મા, ધમ્મા એવ ન તે ભવન્તિ. સભાવં ધારેન્તીતિ હિ ‘‘ધમ્મા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

અયઞ્ચ અત્ત-સદ્દો સભાવવાચીતિ એવં આરોપિતે વા દોસે અનારોપિતે વા દોસોતિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ તમેવ પઠમવાદં પચ્છા અવજાનાતિ. અથ સો પરવાદી સપક્ખં પટિસેધે પટિજાનનત્તાપનયનં. પટિજાનાતિ પત્યાસ્સ ઇતિ વચનતો ‘‘પટિઞ્ઞા અઞ્ઞા સો નામ તે નિગ્ગહો’’તિ વુત્તો. સભાવાતિરિત્તં અત્થં પટિસેધાધિપ્પાયતો સભાવતો અતિરિત્તં બાલપરિકપ્પિતમત્તાનં સન્ધાય ‘‘અનત્તા સબ્બે ધમ્મા’’તિ મે પટિઞ્ઞાતકથા, સા ચ તદવત્થાયેવાતિ ન મે તં પટિઞ્ઞાતત્તાપનયનં અત્થિ, ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ અવજાનનં પન સભાવસઙ્ખાતં અત્તાનં સન્ધાય ‘‘અનત્તા સબ્બે ધમ્મા’’તિ ન વદામીતિ અધિપ્પાયેન કતન્તિ ઇમિના અઞ્ઞેન કારણેન તં પુબ્બે પટિઞ્ઞાતત્તાપનયનં કારણં પટિચ્છાદેતિ. ‘‘અનત્તા સબ્બેવ ધમ્મા’’તિ ન વત્તબ્બં ‘‘અત્ત-સદ્દસ્સ સભાવવાચિત્તા’’તિ ઇદં કારણં પટિચ્ચ તેન પુબ્બે પટિઞ્ઞાતત્તાપનયનં કતં. તમઞ્ઞકારણં પચ્છા દસ્સિતેન અઞ્ઞેન કારણેન પટિચ્છાદેતીતિ અધિપ્પાયો.

યસ્મા ન કેવલં યથાદસ્સિતનયેન સો અત્થમેવ અવજાનાતિ, પટિજાનાતિ ચ, કિન્તુ વચનમ્પિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૧) ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ પઠમં કારણં વત્વા પરવાદિના ‘‘યદિ જાનિતબ્બતો અનિચ્ચં, નિબ્બાનં તે અનિચ્ચં સિયા’’તિ વુત્તે ‘‘ન મયા ‘જાનિતબ્બતો’તિ કારણં વુત્તં, ‘જાતિધમ્મતો’તિ મયા વુત્તં, તં તયા બધિરતાય અઞ્ઞેન સલ્લક્ખિતન્તિઆદીનિ વદતીતિ અધિપ્પાયો. ‘જાનિતબ્બતો’તિ વત્વા પુન ‘જાતિધમ્મતો’તિઆદીનિ વદતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અવજાનિત્વા પુન પટિજાનન્તો તં અવજાનનં ઇમિના પટિચ્છાદેતિ નામા’’તિ લિખિતં.

૨. જાનિત્વા જાનન્તસ્સ ચાતિ જાનિત્વા વા જાનન્તસ્સ વાતિ અત્થદ્વયં દીપેતીતિ.

૩. અપિચ મિચ્છાવાચાપરિયાપન્નાતિ ચતુબ્બિધમિચ્છાવાચાપરિયાપન્ના. સીહળાદિનામભેદગતાતિ કેચિ, તસ્મા એવં વદતો વચનં, તંસમુટ્ઠાપિકા ચેતનાતિ ઉભયં વુત્તન્તિ માતિકાયં ઉભિન્નં સઙ્ગહિતત્તા. વિભઙ્ગે તં વચનં યસ્મા વિના વિઞ્ઞત્તિયા નત્થિ, તસ્મા ‘‘વાચસિકા વિઞ્ઞત્તી’’તિ વિઞ્ઞત્તિ ચ દસ્સિતા. ‘‘એવં વદતો વચન’’ન્તિ લોકવોહારેન વત્વા પરમત્થતો દસ્સેન્તો ‘‘તંસમુટ્ઠાપિકા વા ચેતનાતિ વુત્ત’’ન્તિ ચ વદતિ. ઓળારિકેનેવાતિ ચેતનાસમુટ્ઠાનવાચાનં સુખુમત્તા વિસયવસેનેવ કતાતિ.

૯. દિટ્ઠસ્સ હોતીતિ દિટ્ઠો અસ્સ, અનેન વા ઉપચારજ્ઝાનવસેન ન મયા અબ્યાવટો મતો, ‘‘ન મયા પવન્તો પટો દિટ્ઠો’’તિઆદિં ભણન્તસ્સ ચ પરમત્થસુઞ્ઞતં ઉપાદાય એવ ‘‘ઇત્થિં ન પસ્સામિ, ન ચ પુરિસ’’ન્તિ ભણન્તસ્સ ચ ન મુસાવાદો.

૧૧. આપત્તિં આપજ્જતિયેવાતિ એત્થ ‘‘દુબ્ભાસિતાપત્તી’’તિ વદન્તિ. કસ્મા? ‘‘કેળિં કુરુમાનો’’તિ વુત્તત્તા. ‘‘વાચા ગિરા…પે… વાચસિકા વિઞ્ઞત્તી’’તિ ઉજુકં સન્ધાય, કાયો ન ઉજુકો.

મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.