પાચિત્તિયવણ્ણના

૫. પાચિત્તિયકણ્ડો

૧. મુસાવાદવગ્ગો

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧. વાદક્ખિત્તોતિ એત્થ અવિસેસેન વાદજપ્પવિતણ્ડસઙ્ખાતો તિવિધોપિ કથામગ્ગો ‘‘વાદો’’ ઇચ્ચેવ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તેસુ ‘‘તિત્થિયેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ વચનતો ઠપેત્વા વાદં ‘‘સેસા’’તિ વદન્તિ. છલજાતિનિગ્ગહટ્ઠાનકુસલતાય કદાચિ કત્થચિ અવજાનિત્વા પટિજાનાતિ, તથા પુબ્બે કિઞ્ચિ વચનં પટિજાનિત્વા પચ્છા અવજાનાતિ. એવં વા અઞ્ઞથા વા અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ. એવં પવત્તો સમ્પજાનમુસા ભાસં પટિસ્સુણિત્વા અસચ્ચાયન્તો સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેન્તો એવં સો વાદક્ખિત્તો સમાનો પાચિત્તિયવત્થુઞ્ચ પરિપૂરેન્તો વિચરતીતિ એવમધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અત્તનો વાદેતિ એત્થ ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૯; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭; નેત્તિ. ૫; મહાનિ. ૨૭) પઠમમારદ્ધે અત્તનો વાદે. ‘‘યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) નો સમયો. ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિ વુત્તે નિબ્બાનમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪; મ. નિ. ૨.૨૧૫) વુત્તત્તા પન તં ન દુક્ખં. નો ઠાનમેતં વિજ્જતિ. અયં પરવાદી ‘‘યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ સુત્તં દસ્સેત્વા સિદ્ધન્તં સમ્ભમેત્વા ‘‘વિરોધિ વિરુદ્ધો’’તિ વુત્તં દોસં આરોપેસ્સતીતિ તસ્મિં પઠમવાદે કઞ્ચિ દોસં સલ્લક્ખેન્તો આરોપિતે વા દોસે અનારોપિતે વા ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ તં અવજાનિત્વા ‘‘નિબ્બાનન્ત્વેવ સસ્સત’’ન્તિ, ‘‘અનત્તા ઇતિ નિચ્છયા’’તિ ચ સુત્તં દિસ્વા તસ્સ પઠમવાદસ્સ નિદ્દોસતં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘મમેવ અયં વાદો’’તિ તમેવ પચ્છા પટિજાનાતિ. એવં તત્થ યથાવુત્તમાનિસંસં સલ્લક્ખેન્તો તં પટિજાનિત્વા યદિ અનત્તા સબ્બે ધમ્મા, ધમ્મા એવ ન તે ભવન્તિ. સભાવં ધારેન્તીતિ હિ ‘‘ધમ્મા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

અયઞ્ચ અત્ત-સદ્દો સભાવવાચીતિ એવં આરોપિતે વા દોસે અનારોપિતે વા દોસોતિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ તમેવ પઠમવાદં પચ્છા અવજાનાતિ. અથ સો પરવાદી સપક્ખં પટિસેધે પટિજાનનત્તાપનયનં. પટિજાનાતિ પત્યાસ્સ ઇતિ વચનતો ‘‘પટિઞ્ઞા અઞ્ઞા સો નામ તે નિગ્ગહો’’તિ વુત્તો. સભાવાતિરિત્તં અત્થં પટિસેધાધિપ્પાયતો સભાવતો અતિરિત્તં બાલપરિકપ્પિતમત્તાનં સન્ધાય ‘‘અનત્તા સબ્બે ધમ્મા’’તિ મે પટિઞ્ઞાતકથા, સા ચ તદવત્થાયેવાતિ ન મે તં પટિઞ્ઞાતત્તાપનયનં અત્થિ, ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ અવજાનનં પન સભાવસઙ્ખાતં અત્તાનં સન્ધાય ‘‘અનત્તા સબ્બે ધમ્મા’’તિ ન વદામીતિ અધિપ્પાયેન કતન્તિ ઇમિના અઞ્ઞેન કારણેન તં પુબ્બે પટિઞ્ઞાતત્તાપનયનં કારણં પટિચ્છાદેતિ. ‘‘અનત્તા સબ્બેવ ધમ્મા’’તિ ન વત્તબ્બં ‘‘અત્ત-સદ્દસ્સ સભાવવાચિત્તા’’તિ ઇદં કારણં પટિચ્ચ તેન પુબ્બે પટિઞ્ઞાતત્તાપનયનં કતં. તમઞ્ઞકારણં પચ્છા દસ્સિતેન અઞ્ઞેન કારણેન પટિચ્છાદેતીતિ અધિપ્પાયો.

યસ્મા ન કેવલં યથાદસ્સિતનયેન સો અત્થમેવ અવજાનાતિ, પટિજાનાતિ ચ, કિન્તુ વચનમ્પિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૧) ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ પઠમં કારણં વત્વા પરવાદિના ‘‘યદિ જાનિતબ્બતો અનિચ્ચં, નિબ્બાનં તે અનિચ્ચં સિયા’’તિ વુત્તે ‘‘ન મયા ‘જાનિતબ્બતો’તિ કારણં વુત્તં, ‘જાતિધમ્મતો’તિ મયા વુત્તં, તં તયા બધિરતાય અઞ્ઞેન સલ્લક્ખિતન્તિઆદીનિ વદતીતિ અધિપ્પાયો. ‘જાનિતબ્બતો’તિ વત્વા પુન ‘જાતિધમ્મતો’તિઆદીનિ વદતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અવજાનિત્વા પુન પટિજાનન્તો તં અવજાનનં ઇમિના પટિચ્છાદેતિ નામા’’તિ લિખિતં.

૨. જાનિત્વા જાનન્તસ્સ ચાતિ જાનિત્વા વા જાનન્તસ્સ વાતિ અત્થદ્વયં દીપેતીતિ.

૩. અપિચ મિચ્છાવાચાપરિયાપન્નાતિ ચતુબ્બિધમિચ્છાવાચાપરિયાપન્ના. સીહળાદિનામભેદગતાતિ કેચિ, તસ્મા એવં વદતો વચનં, તંસમુટ્ઠાપિકા ચેતનાતિ ઉભયં વુત્તન્તિ માતિકાયં ઉભિન્નં સઙ્ગહિતત્તા. વિભઙ્ગે તં વચનં યસ્મા વિના વિઞ્ઞત્તિયા નત્થિ, તસ્મા ‘‘વાચસિકા વિઞ્ઞત્તી’’તિ વિઞ્ઞત્તિ ચ દસ્સિતા. ‘‘એવં વદતો વચન’’ન્તિ લોકવોહારેન વત્વા પરમત્થતો દસ્સેન્તો ‘‘તંસમુટ્ઠાપિકા વા ચેતનાતિ વુત્ત’’ન્તિ ચ વદતિ. ઓળારિકેનેવાતિ ચેતનાસમુટ્ઠાનવાચાનં સુખુમત્તા વિસયવસેનેવ કતાતિ.

૯. દિટ્ઠસ્સ હોતીતિ દિટ્ઠો અસ્સ, અનેન વા ઉપચારજ્ઝાનવસેન ન મયા અબ્યાવટો મતો, ‘‘ન મયા પવન્તો પટો દિટ્ઠો’’તિઆદિં ભણન્તસ્સ ચ પરમત્થસુઞ્ઞતં ઉપાદાય એવ ‘‘ઇત્થિં ન પસ્સામિ, ન ચ પુરિસ’’ન્તિ ભણન્તસ્સ ચ ન મુસાવાદો.

૧૧. આપત્તિં આપજ્જતિયેવાતિ એત્થ ‘‘દુબ્ભાસિતાપત્તી’’તિ વદન્તિ. કસ્મા? ‘‘કેળિં કુરુમાનો’’તિ વુત્તત્તા. ‘‘વાચા ગિરા…પે… વાચસિકા વિઞ્ઞત્તી’’તિ ઉજુકં સન્ધાય, કાયો ન ઉજુકો.

મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૩. ‘‘પુન અરે પત્તેતિ પુન તં ઠાનં પરિવટ્ટેત્વા આગતે અઞ્ઞસ્મિં અરે’’તિ લિખિતં. પતિટ્ઠિતારપ્પદેસન્તિ ભૂમિં. પુન અરેતિ પુન તસ્મિંયેવ અરે ભૂમિં પત્તેતિ અત્થોતિ કેચિ, તં ન સુન્દરં વિય. જાપિતોતિ પરાજિતો, ‘‘પરાજિતો’’તિ વા પાઠો. પાપેસીતિ અભિભવસિ. મનાપં ભાસમાનસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગરું ભારં. ઉદબ્બહીતિ આકડ્ઢીતિ અત્થો, અનાદરત્થે વા સામિવચનં. ધનઞ્ચ નં અલાભેસીતિ યથા સો ધનં અલભિ, તથા અકાસીતિ અધિપ્પાયો.

૧૫. પુબ્બેતિ નિદાને. અવકણ્ણકન્તિ છિન્નકણ્ણકનામં. જવકણ્ણકન્તિ વઙ્કકણ્ણકનામં. ધનિટ્ઠકં ધનવડ્ઢકનામં, સિરિવડ્ઢકનામં કુલવડ્ઢકસ્સેવ નામં. તચ્છકકમ્મન્તિ ખણનકમ્મકારા કોટ્ઠકા, પાસાણકમ્મકારાતિ કેચિ. ‘‘મુદ્દાતિ પબ્બગણના. ગણનાતિ મહાગણના’’તિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘મધુમેહં ઓમેહ’’ન્તિ લિખિતં. થૂલકાયસ્સ મંસૂપચયોતિ એકે. યભ મેથુને. વીતરાગતાદીહિ અક્કોસન્તોપિ કિલેસેહેવ કિર અક્કોસતિ નામ, તથા ‘‘સોતાપન્નો’’તિ અક્કોસન્તો આપત્તિયા અક્કોસતિ નામાતિ એકે. લિઙ્ગાયત્તત્તા અચ્ચોદાતાદિપિ લિઙ્ગમેવ જાતં.

૧૬. સબ્બત્થ વદેતીતિ ઉદ્દેસો. ભણતીતિ વિત્થારો. વદેતીતિ વા ઇમિના પરવિઞ્ઞાપનં દીપેતિ.

૨૬. અઞ્ઞાપદેસવારેસુ પન ‘‘એવં વદેતી’’તિ વુત્તં. કસ્મા? પુબ્બે દસ્સિતઉદ્દેસક્કમનિદસ્સનત્થં. પુબ્બેપિ ‘‘હીનેન હીનં, હીનેન ઉક્કટ્ઠં, ઉક્કટ્ઠેન હીનં, ઉક્કટ્ઠેન ઉક્કટ્ઠ’’ન્તિ જાત્યાદીસુ એકેકસ્મિં ચતુધા ચતુધા દસ્સિતઉદ્દેસક્કમસ્સ નિદસ્સનં ‘‘એવ’’ન્તિ ઇમિના કરોતિ. ‘‘હીનેન હીનં વદેતી’’તિ વુત્તટ્ઠાનેયેવ હિ ‘‘એવં વદેતી’’તિ વુત્તે સો આકારો નિદસ્સિતો હોતીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથા અઞ્ઞાપદેસેન સો આકારો ન સમ્ભવતીતિ આપજ્જતિ. ન સમ્ભવતિ એવાતિ ચે? ન, વિસેસકારણાભાવા, તત્થ અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો, અનિયમનિદ્દેસેન અનિયમત્થસમ્ભવતો ચ. ‘‘સન્તિ ઇધેકચ્ચે ચણ્ડાલા’’તિઆદિના હિ અનિયમનિદ્દેસેન ચણ્ડાલં વા અચણ્ડાલં વા સન્ધાય ભણન્તસ્સ આપત્તીતિ અનિયમત્થો સમ્ભવતીતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં એત્તકમેવ વત્તબ્બં તાવતા પુબ્બે દસ્સિતઉદ્દેસક્કમનિદસ્સનસિદ્ધિતોતિ? ન, ‘‘વદેતી’’તિ ઇમિના અયોજિતે ‘‘એવ’’ન્તિ પદે ઇમં નામ આકારં દસ્સેતીતિ અનવબોધતો. અઞ્ઞાપદેસનયેપિ પરવિઞ્ઞાપનેયેવ દુક્કટપાચિત્તિયં વિયાતિ નિયમનપયોજનં વા ‘‘વદેતી’’તિ પદન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા અત્તનો સમીપે ઠત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખું આણાપેન્તો હીનેન હીનં વદેતિ ભણતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. સચે સયં હીનો હીનેન હીનં ચણ્ડાલં…પે… પુક્કુસં ‘‘પુક્કુસો’’તિ ભણતિ આપત્તિ વાચાય વાચાય પાચિત્તિયસ્સ, એસ નયો અઞ્ઞાપદેસવારેસુપીતિ યોજના વેદિતબ્બા. અયમત્થો દુટ્ઠદોસેસુ પરિયેસિતબ્બો. અઞ્ઞથા ‘‘વદેતિ ભણતી’’તિ એતેસં અઞ્ઞતરં ઉભયત્થ અનઞ્ઞાપદેસવારઅઞ્ઞાપદેસવારેસુ, વિસેસેન વા અઞ્ઞાપદેસવારેસુ નિરત્થકં આપજ્જતિ વિનાયેવ તેન વચનસિલિટ્ઠતાસમ્ભવતો. અત્તતો પાળિયં અવુત્તત્તા પનેત્થ ‘‘સાણત્તિક’’ન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્રાયં પદસન્ધિ વદેતીતિ વદ ઇતીતિ. અસમ્મુખા વદન્તસ્સ દુક્કટં ‘‘સમ્મુખા પન સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા. દવકમ્યતા નામ કેળિ, તં દસ્સેતું ‘‘હસાધિપ્પાયતા’’તિ વુત્તં. ‘‘અસમ્મુખાપિ દવકમ્યતાય વદન્તસ્સ દુબ્ભાસિતમેવા’’તિ આચરિયા વદન્તિ. પાપગરહિતાય કુજ્ઝિત્વાપિ વદન્તસ્સ દુક્કટં, અસમ્મુખા અનાપત્તીતિ.

ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬-૭. ‘‘ઇમસ્સ સુત્વા અમુસ્સા’’તિ પાઠો. ‘‘ઇમેસં સુત્વા’’તિ ન સુન્દરં. ભેદાયપીતિ ભેદાય. તિણ્ણમ્પિ ભિક્ખુભાવતોયેવ નિપજ્જનતો ‘‘ભિક્ખૂનં પેસુઞ્ઞે’’તિ બહુવચનં કતં.

૩૮-૯. ‘‘ઇત્થન્નામો આયસ્મા ચણ્ડાલો…પે… પુક્કુસોતિ ભણતી’’તિ વત્વા પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતીતિ યોજના. અઞ્ઞથા ‘‘પુક્કુસોતિ ભણતી’’તિ વત્તબ્બતા આપજ્જતિ. એત્થ અનુપસમ્પન્નવારો લબ્ભમાનોપિ ન ઉદ્ધટો ઓમસવાદે દસ્સિતનયત્તા, સઙ્ખેપતો અન્તે દસ્સેતુકામતાય વા. તથા હિ અન્તે તીણિ દુક્કટાનિ દસ્સિતાનિ. તાનિ પન દસ્સેન્તો ભગવા યસ્મા ‘‘ઉપસમ્પન્નસ્સ સુત્વા ઉપસમ્પન્નસ્સ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતી’’તિ વુત્તાનં દ્વિન્નં પદાનં અઞ્ઞતરવિપલ્લાસવસેન વા ઉભયવિપલ્લાસવસેન વા પાચિત્તિયન્તિ કત્વા દ્વેપિ તાનિ એકતો વુત્તાનીતિ દસ્સેતુકામો, તસ્મા સબ્બપઠમંયેવ ‘‘ઉપસમ્પન્નો ઉપસમ્પન્નસ્સ સુત્વા ઉપસમ્પન્નસ્સ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ આહ. ‘‘દ્વીસુ પનેતેસુ યસ્મા પારાજિકં અજ્ઝાપન્નોપિ ઉપસમ્પન્નો તાદિસંયેવ ઉપસમ્પન્નં ખુંસેતુકામો ઓમસતિ, તાદિસસ્સ સુત્વા તાદિસસ્સ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ, તસ્મા ‘ઉપસમ્પન્નો’તિ ઇદં આદિપદં સબ્બત્થ વુત્ત’’ન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, અનવસેસઆપત્તિં આપન્નસ્સ પુન આપત્તિયા અસમ્ભવતો, તસ્મા કેવલં માતિકાયં ભિક્ખુપદાભાવતોયેવ ‘‘ભણતિ ઉપસંહરતી’’તિ પદાનં કારકનિદ્દેસાભાવે અસમ્ભવતો એવ તં આદિપદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં પાળિલેસાભાવતો અનાણત્તિકમેવ. ‘‘ન પિયકમ્યસ્સ, ન ભેદાધિપ્પાયસ્સા’’તિ ઉપસંહરણાપેક્ખં સામિવચનં તુણ્હીભૂતસ્સ વચનપ્પયોજનાભાવતો, તેન વુત્તં ‘‘પાપગરહિતાય ભણન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ.

પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫-૬. સબ્બમેતં પદસો ધમ્મો નામાતિ એત્થ ધમ્મો નામ બુદ્ધભાસિતોતિ એવં સમ્બન્ધો. અક્ખરસમૂહોતિ અસમત્તપદે. પચ્ચેકબુદ્ધભાસિતં બુદ્ધભાસિતે એવ. અનુપાસકગહટ્ઠેહિ ભાસિતો ઇસિભાસિતાદિસઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. કત્થચિ પોત્થકે ‘‘દેવતાભાસિતો’’તિ પદં નત્થિ, યત્થ અત્થિ, સા પાળિ. ગાથાબન્ધેપિ ચ એસ નયોતિ એકમેવ અક્ખરં વત્વા ઠાનં લબ્ભતિ એવ. ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિસુત્તં ભણાપિયમાનો એકારં વત્વા તિટ્ઠતિ ચે, અન્વક્ખરેન પાચિત્તિયં, અપરિપુણ્ણપદં વત્વા ઠિતે અનુબ્યઞ્જનેન. પદેસુ એકં પઠમપદં વિરુજ્ઝતિ ચે, અનુપદેન પાચિત્તિયં. અટ્ઠકથાનિસ્સિતોતિ અટ્ઠકથાનિસ્સિતવસેન ઠિતો. પુબ્બે પકતિભાસાય વુત્તં અટ્ઠકથં સન્ધાય. પાળિનિસ્સિતોતિ પાળિયં એવાગતો. મગ્ગકથાદીનિપિ પકરણાનિ.

૪૮. ઉપચારન્તિ દ્વાદસહત્થં. ‘‘ઓપાતેતીતિ એકતો ભણતિ સમાગચ્છતી’’તિ લિખિતં. કિઞ્ચાપિ અપલાલદમનમ્પિ સીલુપદેસોપિ ભગવતો કાલે ઉપ્પન્નો, અથ ખો તેસુ યં યં બુદ્ધવચનતો આહરિત્વા વુત્તં, તં તદેવ આપત્તિવત્થુ હોતીતિ વિઞ્ઞાપનત્થં મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘વદન્તી’’તિ વચનેહિ સિથિલં કતં. બુદ્ધવચનતો આહરિત્વા વુત્તસ્સ બહુલતાય તબ્બહુલનયેન તેસુ આપત્તિ વુત્તા, તસ્મા મહાપચ્ચરિયં તસ્સાધિપ્પાયો પકાસિતોતિ અત્થો. ‘‘સબ્બેસમેવ વચનન્તિ અપરે’’તિ વુત્તં. સચે આચરિયો ઠિતો નિસિન્નાનં પાઠં દેતિ, ‘‘ન ઠિતો નિસિન્નસ્સ ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ વુત્તાપત્તિં નાપજ્જતીતિ એકે. તેસમ્પિ પાઠદાનં ધમ્મદેસનતો ન અઞ્ઞન્તિ તં ન યુત્તં, છત્તપાણિકાદીનં પાઠદાનેન અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો, આપત્તિભાવો ચ સિદ્ધો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ઉભો અત્થં ન જાનન્તિ, ઉભો ધમ્મં ન પસ્સરે;

યો ચાયં મન્તં વાચેતિ, યો ચાધમ્મેનધીયતી’’તિ. (પાચિ. ૬૪૭);

એત્થ અધીયતીતિ અત્થો, તસ્મા પાઠદાનમ્પિ ધમ્મદેસનાવ. સેખિયટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૩૪) ‘‘ધમ્મપરિચ્છેદો પનેત્થ પદસોધમ્મે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં, તસ્મા અયમેવ ધમ્મો સબ્બત્થ ધમ્મપટિસંયુત્તસિક્ખાપદેસુ વેદિતબ્બો. યદિ એવં સઙ્ખારભાસાદિવસેન ચિત્તધમ્મં દેસેન્તસ્સ સેખિયવસેન અનાપત્તિ સિયા, તતો છપકજાતકવિરોધો. તત્થ મન્તાનં બાહિરગન્થત્તાતિ ચે? ન, તદધિપ્પાયાજાનનતો. અયઞ્હિ તત્થ અધિપ્પાયો ‘‘બાહિરકગન્થસઙ્ખાતમ્પિ મન્તં ઉચ્ચે આસને નિસિન્નસ્સ વાચેતું મે ભિક્ખવે અમનાપં, પગેવ ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ. ‘‘તદાપિ મે, ભિક્ખવે, અમનાપં નીચે આસને નિસીદિત્વા ઉચ્ચે આસને નિસિન્નસ્સ મન્તં વાચેતું, કિમઙ્ગં પન એતરહિ…પે… ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ (પાચિ. ૬૪૭) હિ અયં પાળિ યથાવુત્તમેવ અધિપ્પાયં દીપેતિ, ન અઞ્ઞં. તેનેવ ‘‘મન્તં વાચેતું ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ વચનભેદો કતો. અઞ્ઞથા ઉભયત્થ ‘‘ધમ્મં દેસેતુ’’મિચ્ચેવ વત્તબ્બન્તિ.

મયા સદ્ધિં મા વદાતિઆદિમ્હિ પન અનુગણ્ઠિપદે એવં વુત્તો ‘‘સચે ભિક્ખુ સામણેરેન સદ્ધિં વત્તુકામો, તથા સામણેરોપિ ભિક્ખુના સદ્ધિં વત્તુકામો સહસા ઓપાતેતિ, ‘યેભુય્યેન પગુણં ગન્થં ભણન્તં ઓપાતેતી’’તિઆદીસુ વિય અનાપત્તિ, ન હિ એત્તાવતા ભિક્ખુ સામણેરસ્સ ઉદ્દિસતિ નામ હોતિ. યસ્મા મહાઅટ્ઠકથાયં નત્થિ, તસ્માપિ યુત્તમેવેતં. સચે તત્થ વિચારેત્વા પટિક્ખિત્તં સિયા આપત્તિ, કિરિયાકિરિયઞ્ચ નાપજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા ચિત્તેન એકતો વત્તુકામો, અથ ખો નં ‘એકતો મા વદા’તિ પટિક્ખિપિત્વાપિ એકતો વદન્તો આપજ્જતિ. અવત્તુકામસ્સ સહસા વિરજ્ઝિત્વા એકતો વદન્તસ્સ અનાપત્તિ, તેન વુત્તં ‘મયા સદ્ધિં મા વદાતિ વુત્તો યદિ વદતિ, અનાપત્તી’તિ. તથાપિ આચરિયાનં મતિમનુવત્તન્તેન એવરૂપેસુ ઠાનેસુ યથાવુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં. કસ્મા? યસ્મા મહાઅટ્ઠકથાયં નત્થિ, નત્થિભાવતોયેવ આપત્તિ. સચે તત્થ અનાપત્તિઅવચનં ન સમ્ભવતિ અયમટ્ઠાનત્તા’’તિ.

તત્રાયં વિચારણા – ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તો યદિ વદતિ, ભિક્ખુનો અનાપત્તીતિ યુત્તમેતં ભિક્ખુનો વત્તુકામતાયાભાવતો, ભાવેપિ સજ્ઝાયકરણાદીસુ તીસુ અનાપત્તિતો ચ. અથ સામણેરેન બ્યત્તતાય ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તો ભિક્ખુ અબ્યત્તતાય વદતિ, આપત્તિ એવ વત્તુકામતાસબ્ભાવતો. સહસા ચે વદતિ, અનાપત્તિ તદભાવતો. સચે ભિક્ખુ એવં ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વત્વા તેન સદ્ધિં સયં વદતિ, આપત્તિ એવ. ન હિ એતં સિક્ખાપદં કિરિયાકિરિયં. યદિ એતં સિક્ખાપદં કિરિયાકિરિયં ભવેય્ય, યુત્તં. તત્થ અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. મહાપચ્ચરિયં ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તં સિયા. ન હિ સામણેરસ્સ કિરિયા ઇધ પમાણન્તિ, ઇમસ્મિં પન અધિપ્પાયે વુત્તે અતિયુત્તંવાતિ અત્થો. અક્ખરત્થો બ્યઞ્જનત્થો. કિઞ્ચાપિ ‘‘યઞ્ચ પદં યઞ્ચ અનુપદં યઞ્ચ અન્વક્ખરં યઞ્ચ અનુબ્યઞ્જનં, સબ્બમેતં પદસોધમ્મો નામા’’તિ વુત્તં, તથાપિ ‘‘પદેન વાચેતિ, પદે પદે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ, અક્ખરાય વાચેતિ, અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ ઇદમેવ દ્વયં યોજિતં, તં કસ્માતિ ચે? પદેન અનુપદઅનુબ્યઞ્જનાનં સઙ્ગહિતત્તા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અનુપદન્તિ દુતિયપાદો. અનુબ્યઞ્જનન્તિ પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસં પચ્છાબ્યઞ્જન’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૫), તસ્મા અનુપદેકદેસમત્તમેવ અનુબ્યઞ્જનન્તિ સિદ્ધં. ‘‘અક્ખરાનુબ્યઞ્જનસમૂહો પદ’’ન્તિ ચ વુત્તત્તા પદમત્તમેવ વત્તબ્બં તેન અનુપદાદિત્તયગ્ગહણતોતિ ચે? ન વત્તબ્બં વચનવિસેસતો. પદેન વાચેન્તો હિ પદે વા અનુપદે વા અનુબ્યઞ્જને વા આપત્તિં આપજ્જતિ. ન અક્ખરેન. અક્ખરેન વાચેન્તો પન પદાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં આપજ્જતિ. ન હિ ‘‘વરો વરઞ્ઞૂ વરદો વરાહરો’’તિઆદિમ્હિ પઠમં વ-કારં વાચેન્તો દુતિયાદિવ-કારે ઓપાતેતિ, પઠમં રો-કારં વાચેન્તો દુતિયરો-કારે ઓપાતેતિ, પઠમં ર-કારં વાચેન્તો દુતિયર-કારે ઓપાતેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ સમ્ભવતિ. અનુબ્યઞ્જનાનુલોમતો સમ્ભવતિ એવાતિ ચે? ન, ‘‘પદે પદે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ ઇમિના વિરુદ્ધત્તા. ઇદઞ્હિ વચનં એકસ્મિં પદે એકા આપત્તીતિ દીપેતિ. ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો રૂતિ ઓપાતેતી’’તિ વચનતો સકલં પાદં વાચેન્તસ્સ પઠમઅક્ખરમત્તે એકતો વુત્તે આપત્તીતિ સિદ્ધન્તિ ચે? ન, ‘‘અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ ઇમિના વિરુદ્ધત્તા, તસ્મા રૂતિ ઓપાતેતીતિ વત્તું અસમ્ભવતો રૂ-કારસ્સ યથાવુત્તધમ્મપરિયાપન્નભાવસિદ્ધિતો તં અવત્વા કેવલં અક્ખરાય વાચેન્તસ્સ યથાવુત્તધમ્મપરિયાપન્નઅક્ખરભાવદસ્સનત્થં ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો’’તિ વુત્તં, વચનસિલિટ્ઠતાવસેન વા અનુબ્યઞ્જને વેદનાવચનં વિયાતિ વેદિતબ્બં.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦. ‘‘ન સહસેય્યં કપ્પેતબ્બ’’ન્તિ ભાવવસેન વુત્તં, કેસુચિ ‘‘ન સહસેય્યા કપ્પેતબ્બા’’તિ પાઠો, ન કપ્પેતબ્બા ભિક્ખુનાતિ પઞ્ઞત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘અપસ્સેનં વાતિ વાયિમમઞ્ચકમેવ હોતી’’તિ લિખિતં. યં એતેસં ન કપ્પતિ, તં તેસમ્પીતિ ઉપજ્ઝાયાદીનં સન્તિકં અગન્ત્વા સહસેય્યં કપ્પેય્યાતિ પાઠસેસો.

૫૨. ‘‘અનુપસમ્પન્નો નામ ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો’તિ વુત્તત્તા માતુગામો અનુપસમ્પન્નોતિ ચતુત્થરત્તિયં માતુગામો દ્વેપિ સહસેય્યાપત્તિયો જનેતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં, ‘‘ભિક્ખું ઠપેત્વા…પે… પન્નોતિ પારાજિકવત્થુભૂતો તિરચ્છાનપુરિસો અધિપ્પેતો’’તિ ચ, ઉભયમ્પિ વીમંસિતબ્બં. દુતિયસિક્ખાપદે માતુગામો નામાતિ મનુસ્સિત્થિંયેવ ગહેત્વા યક્ખી પેતી તિરચ્છાનગતા પારાજિકવત્થુભૂતા ન ગહિતા તેસુ દુક્કટત્તા. ‘‘સચે પન અત્તનોપિ સિક્ખાપદે દુક્કટં ભવેય્ય, અથ કસ્મા પઠમસિક્ખાપદે પાચિત્તિય’’ન્તિ ચ વુત્તં. ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તી’’તિ સીહળટ્ઠકથાવચનં, તસ્સત્થં દીપેતું અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘ભૂમિયં વિના જગતિયા પમુખં સન્ધાય કથિત’’ન્તિ વુત્તં. પુન વસતીતિ ચતુત્થદિવસે વસતિ. ભિક્ખુનિપન્નેતિ ભિક્ખુમ્હિ નિપન્ને. સન્નિપતિતમણ્ડપં નામ મહાવિહારે સન્નિપાતટ્ઠાનં. ‘‘તીણિ ચ દિવસાનિ દુક્કટખેત્તે વસિત્વા ચતુત્થે દિવસે સહસેય્યાપત્તિપહોનકે સયતિ, પાચિત્તિયેવા’’તિ એકચ્ચે વદન્તિ કિર, તં ન યુત્તં.

પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫. ‘‘અથ ખો તે મનુસ્સા’’તિ ચ ‘‘તે અદ્ધિકા’’તિ ચ પાઠો. ‘‘એકરત્ત’’ન્તિપિ અત્થિ, સો ન સુન્દરો. પણ્ડકે પાળિયં દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા ‘‘ઉભતોબ્યઞ્જનેહિ મૂલાપત્તીતિ દિસ્સતી’’તિ, ‘‘અનિમિત્તાદયો ઇત્થિયોવા’’તિ ચ વદન્તિ ઉભતોબ્યઞ્જનકે વુત્તં વિય. કિઞ્ચાપિ મતિત્થી પારાજિકવત્થુ હોતિ, અનુપાદિન્નપક્ખે ઠિતત્તા પન ઇધ આપત્તિં ન કરોતિ. પારાજિકાપત્તિટ્ઠાનઞ્ચેત્થ ન ઓલોકેતબ્બં.

દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૬. ‘‘વિઞ્ઞૂ પટિબલા’’તિ વચનતો અવિઞ્ઞૂ ઇત્થિયાપિ દેસેન્તસ્સ અનાપત્તિ. ઇધ યક્ખીઆદયો મનુસ્સિત્થી વિય અનોળારિકત્તા દુક્કટવત્થુકા જાતા. તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહિત્થિયા પટિબલતાય વુત્તત્તા ઇતરાપિ દુક્કટવત્થુયેવાતિ એકે. ‘‘માતુગામાયા’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. ‘‘અટ્ઠકથાદિપાઠં ઠપેત્વા દમિળાદિના યથારુચિ કથેતું લભતિ કિરા’’તિ લિખિતં, યથા યક્ખીઆદયો દુક્કટવત્થુકા જાતા, તથા પુરિસવિગ્ગહં ગહેત્વા ઠિતેન યક્ખાદિના સદ્ધિં ઠિતસ્સ માતુગામસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો દુક્કટં અનાપજ્જિત્વા કસ્મા પાચિત્તિયમાપજ્જતીતિ ચે? ઈસકમ્પિ દુતિયપક્ખં અભજનતો. મનુસ્સમાતુગામોપિ ન દુતિયો, પગેવ યક્ખાદયોતિ. ન દુતિયાનિયતે તસ્સ દુતિયત્તાતિ ચે? ન તત્થ દુટ્ઠુલ્લવાચાપેક્ખા દુતિયતા, કિન્તુ નિસજ્જાપેક્ખા, ઇધ ચ ન નિસજ્જમત્તં, કિન્તુ દેસના ઇધાધિપ્પેતા. સા ચ નિપજ્જનતો ઓળારિકા, તસ્મા અસમત્થનિદસ્સનં.

ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૭. ‘‘ચતુત્થપારાજિકવત્થુ ચ ઇદઞ્ચ એકમેવા’’તિ વુત્તં, ન યુત્તં. કસ્મા? તત્થ ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ વુત્તત્તા. તે અરિયમિસ્સકા ન હોન્તીતિ દ્વેપિ એકસદિસાનીતિ મમ તક્કો. ‘‘અરિયાપિ પટિજાનિંસુ, તેસમ્પિ અબ્ભન્તરે વિજ્જમાનત્તા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સા’’તિ લિખિતં. ‘‘સબ્બેપિ ભૂતં ભગવાતિ પુથુજ્જનઅરિયાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ આરોચિતત્તા ‘ભૂત’ન્તિ વુત્તં, ન અત્તનો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં સન્ધાયાતિ અપરે’’તિ વુત્તં.

૭૭. પુબ્બે અવુત્તેહીતિ ચતુત્થપારાજિકે અવુત્તેહીતિ.

ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૮-૮૦. ‘‘તેનેવ હત્થેન ઉપક્કમિત્વા અસુચિં મોચેસી’’તિ પાઠો સમ્પતિપાઠો સુન્દરો. અપલોકેત્વાવ કાતબ્બા. નો ચે, પાળિયંયેવ વુત્તં સિયા. ‘‘ઓત્તપ્પેના’’તિ વત્તબ્બે રુળ્હીવસેન પરેસુ ‘‘હિરોત્તપ્પેના’’તિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં ઉત્તાનત્તા ન વુત્તં, પાચિત્તિયાસમ્ભવદસ્સનેનેવ હિ દુક્કટન્તિ સિદ્ધં.

૮૩. તત્થ ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વુત્તઅજ્ઝાચારેપિ પરિયાપન્નત્તા તં તસ્સ દણ્ડકમ્મવત્થુ. ‘‘તત્થ કમ્મં આપન્નો’’તિ પુબ્બેપિ લિખિતં. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘અત્તકામં આપન્નો’’તિ પાઠો, ‘‘અયમેવ ગહેતબ્બો’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં.

દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૬. કટસક્ખરા સેતમત્તિકા વિય મુદુકા સક્ખરજાતિ. ‘‘અકતપબ્ભારેતિ અવલઞ્જિતબ્બટ્ઠાનદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘અનોવસ્સકટ્ઠાનદસ્સનત્થ’’ન્તિ વત્તબ્બં. મૂસિકુક્કુરન્તિ મૂસિકાહિ ઉદ્ધટપંસુ. સુદ્ધચિત્તાતિ કિઞ્ચાપિ ‘‘એવં પવટ્ટિતે પથવી ભિજ્જિસ્સતી’’તિ જાનન્તિ, નો પન ચે પથવીભેદત્થિકા, સુદ્ધચિત્તા નામ હોન્તિ. પંસુઆદયો દ્વે કોટ્ઠાસા આપત્તિકરા. કેચિ ‘‘સબ્બચ્છન્નાદીસુ ઉપડ્ઢે દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા સચે દુક્કટં, યુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. તત્થ યુત્તં તાદિસસ્સ વત્થુનો સમ્ભવા, ઇધ પન જાતપથવી ચ અજાતપથવી ચાતિ દ્વેયેવ વત્થૂનિ, તસ્મા દ્વિન્નં એકેન ભવિતબ્બન્તિ ન યુત્તં. એત્થાપિ દુક્કટવચનં અત્થીતિ ચે? તં પન સઞ્ઞાવસેન, ન વત્થુવસેનાતિ ન યુત્તમેવ.

૮૭. અગ્ગિં કાતું વટ્ટતીતિ એત્થ એત્તાવતા ઉસુમં ગણ્હાતિ, તસ્મા વટ્ટતીતિ કેચિ. એવં સતિ પથવિયા અગ્ગિમ્હિ કતે દૂરતોપિ ભૂમિ ઉણ્હા હોતિ, તત્તકં કોપેતબ્બં સિયા, ન ચ કપ્પતિ, તસ્મા યસ્મિં ઠાને પતતિ, તં સો અગ્ગિ ડહતિ, તસ્મા વટ્ટતીતિ એકે. અડહિતેપિ ‘‘અદડ્ઢાય પથવિયા અગ્ગિં ઠપેતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા અત્તના પાતનાયેવ દોસો પતિતે ઉપદાહેતિ વેદિતબ્બં.

પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.

૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૯. ફરસું નિગ્ગહેતું અસક્કોન્તોતિ દસ્સિતભાવં જાનાપેતિ. કસ્મા અયં ફરસું ઉગ્ગિરીતિ ચે? મનુસ્સાનન્તિઆદિ તસ્સ પરિહારો. ‘‘આકોટેસિ છિન્દીતિ ચ વચનતો રુક્ખદેવતાનં હત્થાનિ છિજ્જન્તિ, ન ચાતુમહારાજિકાદીનં વિય અચ્છેજ્જાની’’તિ વદન્તિ.

૯૦-૯૨. ભવન્તિ અહુવુઞ્ચાતિ દ્વિકાલિકો ભૂતસદ્દો. યદિ બીજતો નિબ્બત્તેન બીજં દસ્સિતં, તદેવ સન્તકં યદિદં. સોવ કુક્કુટો મંસિમક્ખિતોતિ અયમેવ હિ પરિહારો. અટ્ઠકથાસુપિ હિ ‘‘બીજે બીજસઞ્ઞી’’તિ લિખિતં. યં બીજં ભૂતગામો નામ હોતિ, તસ્મિં બીજે ભૂતગામબીજેતિ યોજેત્વા. અમૂલકત્તા કિર સમ્પુણ્ણભૂતગામો ન હોતિ, ‘‘સમૂલપત્તો એવ હિ ભૂતગામો નામા’’તિ કારણં વદન્તિ. ‘‘અભૂતગામમૂલત્તાતિ ભૂતગામતો અનુપ્પન્નત્તા અભૂતગામમૂલં, ભૂતગામસ્સ અમૂલકત્તા વા. ન હિ તતો અઞ્ઞો ભૂતગામો ઉપ્પજ્જતી’’તિ દ્વિધાપિ લિખિતં. પિયઙ્ગુ અસનરુક્ખો વડ્ઢનત્તચો ખજ્જફલો, ‘‘પીતસાલો’’તિપિ વુચ્ચતિ. અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ નાળિકેરસ્સેવાયં. ઘટપિટ્ઠિજાતત્તા, બીજગામાનુલોમત્તા ચ દુક્કટવત્થુ. ન વાસેતબ્બં ‘‘દુરૂપચિણ્ણત્તા’’તિ લિખિતં, ‘‘યેસં રુક્ખાનં સાખા રુહતીતિ વચનતો યેસં ન રુહતિ, તેસં સાખાય કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થીતિ સિદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. મુદ્દતિણન્તિ તસ્સ નામં. ‘‘મુઞ્જતિણન્તિ પાઠો’’તિ લિખિતં.

સમણકપ્પેહીતિ સમણવોહારેહિ, તસ્મા વત્તબ્બં ભિક્ખુના ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ. તસ્સ આણત્તિયા કરોન્તેનાપિ સામણેરાદિના ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ અગ્ગિપરિજિતં કાતબ્બન્તિ સિદ્ધં. અગ્ગિપરિજિતાદીનિ વિય કપ્પિયત્તા અબીજનિબ્બટ્ટબીજાનિપિ ‘‘પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહી’’તિ (ચૂળવ. ૨૫૦) એત્થ પવિટ્ઠાનિ, યથાલાભતો વા સમણકપ્પવચનં ગહેતબ્બં. ‘‘કપ્પિય’ન્તિ વત્તુકામો ‘કપ્પ’ન્તિ ચે વદતિ, ‘વટ્ટતી’તિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘કપ્પિય’ન્તિ વચનં સકસકભાસાયપિ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વા’’તિ વુત્તત્તા ભિક્ખુના ‘કપ્પિયં’ઇચ્ચેવ વત્તબ્બં, ‘‘ઇતરેન પન યાય કાયચિ ભાસાયા’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. ‘‘ઉચ્છું કપ્પિયં કરિસ્સામીતિ દારું વિજ્ઝતી’’તિ વચનતો કપ્પિયં કાતબ્બં સન્ધાય વિરદ્ધેતિ વુત્તં હોતિ, આચરિયા પન ‘‘કપ્પિયં કારેતબ્બં સન્ધાય કપ્પિયન્તિ સિત્થાદિં કારેતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તસ્સ કારણં વદન્તા કાતું વટ્ટનભાવેનેવ વિરજ્ઝિત્વા કતેપિ કપ્પિયં જાતં. યદિ ન વટ્ટેય્ય, સિત્થાદિમ્હિ કતે ન વટ્ટેય્યાતિ, ઉપપરિક્ખિતબ્બં. ઉટ્ઠિતસેવાલઘટં આતપે નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ, વિકોપેતુકામતાય સતિ દુક્કટં યુત્તં વિય. ‘‘પુપ્ફરજ્જુભાજનગતિકા, તસ્મા ન વટ્ટતિ. નાળે વા બદ્ધપુપ્ફકલાપે નાળસ્મિં કતેપિ વટ્ટતિ તસ્મિં પુપ્ફસ્સ અત્થિતાયા’’તિ વદન્તિ. પોરાણગણ્ઠિપદે ‘‘બીજગામેન ભૂતગામો દસ્સિતો અનવસેસપરિયાદાનત્થ’’ન્તિ વુત્તં.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના

૯૮-૯. અઞ્ઞં વદતીતિ અઞ્ઞવાદકં, ‘‘વચનં કરેય્યા’’તિ લિખિતં. ‘‘તુણ્હીભૂતસ્સેતં નામ’’ન્તિ પાઠો. ઉગ્ઘાતેતુકામોતિ સમોહનિતુકામો, અન્તરાયં કત્તુકામોતિ પોરાણા.

૧૦૦. ‘‘સુદિટ્ઠો ભન્તે, ન પનેસો કહાપણોતિઆદીસુ અનારોપિતે દુક્કટેન મુસાવાદપાચિત્તિયં, અરોપિતે પાચિત્તિયદ્વયં હોતી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં.

૧૦૨. અધમ્મેન વા વગ્ગેન વા ન કમ્મારહસ્સ વાતિ એત્થ ‘‘મયિ વુત્તે મં વા અઞ્ઞં વા સઙ્ઘો અધમ્મેન વા કમ્મં, વગ્ગેન વા કમ્મં કરિસ્સતિ, ન કમ્મારહસ્સ વા મે, અઞ્ઞસ્સ વા કમ્મં કરિસ્સતી’’તિ ન કથેતીતિ યોજેતબ્બં.

અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૦૩. ‘‘છન્દાયા’’તિ અક્ખરક્ખરાયાતિઆદિ વિય લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, છન્દત્થન્તિ વા અત્થો. યેસં સેનાસનાનિ પઞ્ઞપેતિ, તેસં અત્તનિ છન્દત્થન્તિ અધિપ્પાયો.

૧૦૬. અનુપસમ્પન્નન્તિઆદીસુ કરણત્થો ગહેતબ્બો. અઞ્ઞં અનુપસમ્પન્નન્તિ અઞ્ઞેન અનુપસમ્પન્નેન. તસ્સ વાતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ. ‘‘સમ્મુતિકાલે પઞ્ચઙ્ગવિરહાદયો અસમ્મતા નામા’’તિ, ‘‘ઉપસમ્પન્નેન લદ્ધસમ્મુતિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેન વિનસ્સતી’’તિ ચ વુત્તં. સઙ્ઘેનાતિ સબ્બેન સઙ્ઘેન કમ્મવાચાય અસ્સાવેત્વા ‘‘તવેસો ભારો’’તિ કેવલં આરોપિતભારો. કેવલ-સદ્દો હેત્થ કમ્મવાચાય અસ્સાવિતભાવમત્તમેવ દીપેતિ. સયમેવાતિ ઇતરેસં ભિક્ખૂનં અનુમતિયા. અભૂતેન ખીયનકસ્સ આદિકમ્મિકસ્સ કથં અનાપત્તીતિ ચે? ઇમિના સિક્ખાપદેન. મુસાવાદે આપત્તિયેવ દ્વે પાચિત્તિયો વુત્તા વિય દિસ્સન્તિ પુબ્બપયોગે રુક્ખાદિછિન્દનાદીસુ વિય, વિચારેતબ્બં.

ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૦. ‘‘એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતી’’તિ વચનતો, પરિવારે ‘‘એકા પઞ્ઞત્તિ, એકા અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ (પરિ. ૨૨૬) વચનતો ચ ઇધ અત્થિ અનુપઞ્ઞત્તીતિ સિદ્ધં. કિઞ્ચાપિ સિદ્ધં, ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિઆદિના પન પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનં ન પઞ્ઞાયતિ, કેવલં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠમાસે…પે… નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં, તં કસ્માતિ ચે? પઠમપઞ્ઞત્તિયં વુત્તનયેનેવ વત્તબ્બતો અવિસેસત્તા ન વુત્તં. યદિ એવં કા એત્થ અનુપઞ્ઞત્તીતિ? અજ્ઝોકાસેતિ. અયમનુપઞ્ઞત્તિ પઞ્ઞત્તિયમ્પિ અત્થીતિ ચે? અત્થિ, તં પન ઓકાસમત્તદીપનં, દુતિયં ચાતુવસ્સિકમાસસઙ્ખાતકાલદીપનં. યસ્મા ઉભયમ્પિ એકં કાલોકાસં એકતો કત્વા ‘‘અજ્ઝોકાસે’’તિ વુત્તન્તિ દીપેન્તો ભગવા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે…પે… નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ આહાતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘યત્થ ચ યદા ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ, તં સબ્બમિધ અજ્ઝોકાસસઙ્ખ્યમેવ ગતન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ. હેમન્તકાલસ્સ અનાપત્તિસમયત્તા ઇદં સિક્ખાપદં નિદાનાનપેક્ખન્તિ સિદ્ધં, તથા હિ અજ્ઝોકાસપદસામત્થિયેન અયં વિસેસો – વસ્સાનકાલે ઓવસ્સકટ્ઠાને અજ્ઝોકાસે, મણ્ડપાદિમ્હિ ચ ન વટ્ટતિ. હેમન્તકાલે પકતિઅજ્ઝોકાસે ન વટ્ટતિ, સબ્બમિધ ઓવસ્સકેપિ મણ્ડપાદિમ્હિ વટ્ટતિ, તઞ્ચ ખો યત્થ હિમવસ્સેન સેનાસનં ન તેમેતિ, ગિમ્હકાલે પકતિઅજ્ઝોકાસેપિ વટ્ટતિ, તઞ્ચ ખો અકાલમેઘાદસ્સનેયેવાતિ અયં વિસેસો ‘‘અટ્ઠ માસે’’તિ ચ ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતે’’તિ ચ એતેસં દ્વિન્નં પદાનં સામત્થિયતોપિ સિદ્ધો.

કિઞ્ચ ભિય્યો – અટ્ઠકથાયં સન્દસ્સિતવિસેસોવ. ચમ્માદિના ઓનદ્ધકો વા નવવાયિમો વા ન સીઘં વિનસ્સતિ. કાયાનુગતિકત્તાતિ કાયે યત્થ, તત્થ ગતત્તા. સઙ્ઘિકમઞ્ચાદિમ્હિ કાયં ફુસાપેત્વા વિહરિતું ન વટ્ટતીતિ ધમ્મસિરિત્થેરો. ‘‘સઙ્ઘિકં પન ‘અજ્ઝોકાસપરિભોગેન પરિભુઞ્જથ, ભન્તે, યથાસુખ’ન્તિ દાયકા દેન્તિ સેનાસનં, એવરૂપે અનાપત્તી’’તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વચનતો, ઇધ ચ પટિક્ખેપાભાવતો વટ્ટતિ. ‘‘અઞ્ઞઞ્ચ એવરૂપન્તિ અપરે’’તિ વુત્તં. ‘‘પાદટ્ઠાનાભિમુખાતિ નિસીદન્તસ્સ પાદપતનટ્ઠાનાભિમુખા’’તિ લિખિતં. સમ્મજ્જન્તસ્સ પાદટ્ઠાનાભિમુખન્તિ આચરિયસ્સ તક્કો.

૧૧૧. ‘‘પાદુદ્ધારેનાતિ બહિઉપચારે ઠિતત્તા’’તિ લિખિતં. ગચ્છન્તિ, દુક્કટં ધમ્મકથિકસ્સ વિય. કસ્મા ન પાચિત્તિયં? પચ્છા આગતેહિ વુડ્ઢતરેહિ ઉટ્ઠાપેત્વા ગહેતબ્બતો. ધમ્મકથિકસ્સ પન અનુટ્ઠપેતબ્બત્તા. ‘‘અનાણત્તિયા પઞ્ઞત્તિયમ્પિ તસ્સ ભારો’’તિ વુત્તં.

૧૧૨. પરિહરણેયેવાતિ એત્થ ગહેત્વા વિચારણેતિ ધમ્મસિરિત્થેરો. અત્તનો સન્તકકરણેતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. બીજનીપત્તકં ચતુરસ્સબીજની.

૧૧૩. ‘‘યો ભિક્ખુ વા સામણેરો વા…પે… લજ્જી હોતી’તિ વુત્તત્તા અલજ્જિં આપુચ્છિત્વા ગન્તું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. પાઠે ‘‘કેનચિ પલિબુદ્ધં હોતી’’તિ ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘પલિબુદ્ધ’’ન્તિ ચ સેનાસનંયેવ સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા તથાપિ અત્થીતિ ગહેતબ્બં. ‘‘અનાપુચ્છં વા’’તિ પાઠો.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૬-૭. એત્તકમેવ વુત્તમટ્ઠકથાસુ, તથાપિ પદટ્ઠાદયોપિ લબ્ભન્તિ એવ. અનુગણ્ઠિપદે ‘‘અઞ્ઞં અત્થરણાદિ અકપ્પિયત્તા ન વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘મઞ્ચં વા પીઠં વા વિહારે વા વિહારૂપચારે વા’તિ ઇમિનાપિ સંસન્દનત્થં ‘કિઞ્ચાપિ વુત્તો, અથ ખો’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ ચ વુત્તં. ઉપચારમત્તઞ્ચેતં ‘‘રુક્ખમૂલે’’તિ, તત્થ વત્તબ્બં નત્થિ.

૧૧૮. અનાપુચ્છિત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતીતિ અસતિયા ગચ્છતોપિ અનાપત્તિ, આપુચ્છનં પન વત્તં સઞ્ચિચ્ચ અનાપુચ્છતો વત્તભેદદુક્કટત્તા. પુગ્ગલિકસેનાસને સઙ્ઘિકસેય્યં, સઙ્ઘિકસેનાસને વા પુગ્ગલિકસેય્યં અત્થરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટં યુત્તં વિય. કસ્મા? ‘‘સેય્યામત્તમેવ નસ્સેય્યા’’તિ વુત્તત્તા. ઇધ પન ‘‘પલિબુદ્ધં પલિબુદ્ધો’’તિ દુવિધમ્પિ અત્થિ.

દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૧. છબ્બગ્ગિયેસુયેવ થેરા ભિક્ખૂતિ કેચિ. પાદે ધોવિત્વાતિઆદિમ્હિ પવિસન્તસ્સ વા પાદધોવનપાસાણતો યાવ મઞ્ચપીઠં પસ્સાવત્થાય નિક્ખમન્તસ્સ વા યાવ પસ્સાવટ્ઠાનન્તિ યોજના કાતબ્બા. એવં સન્તે ‘‘પસ્સાવત્થાય નિક્ખમન્તસ્સ વા’’તિ ન વત્તબ્બં, ‘‘પસ્સાવટ્ઠાનતો નિક્ખમન્તસ્સ વા’’તિ વત્તબ્બં. પસ્સાવટ્ઠાનન્તિ કત્થચિ પોત્થકે. તથા હિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘પવિસન્તસ્સ પાદધોવનપાસાણતો યાવ મઞ્ચપીઠં નિક્ખમન્તસ્સ મઞ્ચપીઠતો યાવ પસ્સાવટ્ઠાનં, તાવ ઉપચારો’’તિ વુત્તં, તસ્મા ‘‘પાદે ધોવિત્વા પવિસન્તસ્સ, પસ્સાવત્થાય નિક્ખમન્તસ્સ ચ દ્વારે નિક્ખિત્તપાદધોવનપાસાણતો, પસ્સાવટ્ઠાનતો ચ મઞ્ચપીઠ’’ન્તિ કત્થચિ પોત્થકે પાઠો, સો અપાઠો. કસ્મા? મઞ્ચપીઠાનં ઉપચારસ્સ વુત્તત્તા. પવિસન્તસ્સ યાવ મઞ્ચપીઠાનં ઉપચારો, નિક્ખમન્તસ્સ તતો પટ્ઠાય યાવ પસ્સાવટ્ઠાનં વચ્ચકુટિચઙ્કમટ્ઠાનન્તિ ઇમિના અત્થેન યથા સંસન્દતિ, તથાવિધો પાઠોતિ આચરિયો.

૧૨૨. ઉપચારં ઠપેત્વાતિ ઇધ વુત્તઉપચારં ઠપેત્વા. ‘‘દસ્સનસવનૂપચારેપિ સન્થરન્તસ્સા’’તિ લિખિતં.

અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૬-૭. છસત્તકોટ્ઠકાનિ વાતિ એત્થ દ્વારકોટ્ઠકં અધિપ્પેતં. ‘‘નિક્ખમા’’તિ વચનં સુત્વાપિ અત્તનો રુચિયા નિક્ખમતિ, અનાપત્તિ; ઇધ અગ્ગિસાલાદિ એવ ઉપચારોતિ.

નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૯. ‘‘પમાણમજ્ઝિમસ્સ ગલપ્પમાણે દિન્નતુલાપિ વેહાસકુટિયેવા’’તિ લિખિતં, ‘‘ન સા ઇધ અધિપ્પેતા’’તિ વુત્તં.

વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૩૫. યાવ દ્વારકોસાતિ દ્વારસમીપા, યાવ ભિત્તીતિ અત્થો, તં સુવુત્તં. કવાટવિત્થારપ્પમાણોતિ હત્થપાસસ્સાધિપ્પેતત્તા, સમન્તા કવાટવિત્થારપ્પમાણઉપચારસ્સ ગહિતત્તા અપરિપૂરઉપચારાપિ હોતિ. આલોકં કરોતીતિ આલોકં સન્ધેતિ પિધેતીતિ સન્ધિ એવ આલોકસન્ધિનામકા હોન્તિ. વાતપાનકવાટલેપકમ્મે અપ્પહરિતટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ.

૧૩૬. ઇટ્ઠકાતિ છદનકપાલાસિલાદિઇટ્ઠકા. છદનૂપરીતિ એત્થ પઠમં તાવ એકવારં અપરિસેસં છાદેત્વા પુન છાદનદણ્ડકે બન્ધિત્વા દુતિયવારં તથેવ છાદેતબ્બં. ‘‘તતિયવારચતુત્થવારે સમ્પત્તે દ્વે મગ્ગે અધિટ્ઠહિત્વા તતિયમગ્ગં આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં ‘‘પુનપ્પુનં છાદાપેતી’’તિ ઇમિના યુજ્જતિ.

પોરાણા પન ‘‘પઠમવારેયેવ તયો મગ્ગે અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ, ચતુત્થતો પટ્ઠાય આપત્તિ પાચિત્તિયં, ચતુત્થલેપતો પટ્ઠાય આપત્તી’’તિ વદન્તિ. તત્થ છદને વુત્તવિધિનિદાનેન સમેતિ, લેપે વુત્તવિધિતિકચ્છેદેન સમેતિ. તથાપિ સો ન યુત્તોવ. નિદાને, અટ્ઠકથાયઞ્ચ સિદ્ધલેપત્તા સબ્બસોવાપિ અચ્છન્ને, છન્નેવાપિ અનેકસો પરિયાયસ્સ તતિયસ્સેવ અધિટ્ઠાનન્તિ નો સમેતીતિ આચરિયો. ‘‘દ્વે મગ્ગે’’તિ, ‘‘દ્વે છદને’’તિ ચ ‘‘તતિયવારતો પટ્ઠાય એવં છાદાપેહી’તિ આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બ’’ન્તિ ચ ઉપતિસ્સત્થેરો વદતિ કિર.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન ભૂતગામવગ્ગો દુતિયો.

૩. ઓવાદવગ્ગો

૧. ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૪. કથાનુસારેનાતિ યો ભિક્ખુનોવાદકત્થિકો કિંસીલો કિંસમાચારો કતરકુલા પબ્બજિતોતિઆદિ કથાનુસારેનાતિ અત્થો. સગ્ગમગ્ગગમનેપીતિ અપિ-સદ્દેન મોક્ખગમનેપિ. ‘‘લક્ખણપ્પટિવેધપટિસંયુત્તો’’તિ અટ્ઠગરુધમ્માનુસારેન વત્તબ્બં ધમ્મકથં સન્ધાય વુત્તં.

૧૪૫-૧૪૭. નિસ્સીમન્તિ વિહારે બદ્ધસીમતો અઞ્ઞં અબદ્ધસીમં, ગામસીમાદિન્તિ અત્થો. ‘‘સુપિનન્તેનપી’’તિ ન સબ્બેસન્તિ ઇધ બાહુલ્લનયેન વુત્તં. છબ્બગ્ગિયા હિ કેચિ વીસતિવસ્સાપિ અત્થિ અતિરેકવીસતિવસ્સાપીતિ ઇમિના ઇમં મજ્ઝિમબોધિકાલે પઞ્ઞત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘સીલવા હોતી’’તિ વત્વા તસ્સ ચતુબ્બિધત્તા ઇધ અધિપ્પેતસીલમેવ દસ્સેતું ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિઆદિ વુત્તં. ગણ્ઠાનુગણ્ઠિપદેસુ ‘‘સતિસંવરાદયો ઇધ નાધિપ્પેતા, તેન વિભઙ્ગપાઠં દસ્સેતિ અટ્ઠકથાચરિયો’’તિ વુત્તં. અત્થતોતિ પાળિઅત્થતો. કારણતોતિ કારણૂપપત્તિતો, અટ્ઠકથાતોતિ અધિપ્પાયો. અથ વા કારણતોતિ ધમ્મતો, તેન અત્થતો ધમ્મતોતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા અત્થતોતિ ફલતો. ‘‘કારણતોતિ હેતુતો. ધમ્મપદમ્પિ જાતકેન સહા’’તિ લિખિતં. પઞ્હં કથેતુન્તિ ‘‘પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતી’’તિ એત્થ ભિક્ખુનિયા પુટ્ઠેન ‘‘ન જાનામી’’તિ ન સક્કા કથેતું. ‘‘ન ખો પન તં ભગવન્ત’’ન્તિ પાઠો. ‘‘ન ખો પનેત’’ન્તિ ચ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં. ‘‘કાસાયવત્થવસનાયા’’તિ વચનતો પારાજિકાયપિ ન વટ્ટતિ. ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગમેવ વુત્તં. મેથુનેન હિ ભિક્ખુનીદૂસકો હોતિ.

૧૪૮-૯. ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્ના નામ પરિવત્તલિઙ્ગા, પઞ્ચસતા સાકિયાનિયો વા. ‘‘ધમ્મદેસનાપત્તિમોચનત્થં પના’’તિ વચનતો માતુગામગ્ગહણેન સબ્બત્થ ભિક્ખુનીસઙ્ગહં ગચ્છતીતિ સિદ્ધં. ભિક્ખુનિગ્ગહણેન પન માતુગામો તિરિયં તરણસિક્ખાપદે (પાચિ. ૧૮૭-૧૯૦) સઙ્ગહિતો, ન અઞ્ઞત્થ. ‘‘ઓસારેતબ્બા’’તિ પાળિપાઠો, પાળિ ઓસારેતબ્બાતિ અત્થો. ‘‘ઓસારેતબ્બ’’ન્તિ અટ્ઠકથાપાળિ. એકસ્મિં ઠાને વન્દિતે દોસાભાવતો બહૂસુ એકાય વન્દિતે વટ્ટતીતિ ચે? ભિક્ખૂહિ કત્તબ્બં નત્થિ, ભિક્ખુનિયાયેવ કત્તબ્બં, તસ્મા ન વટ્ટતિ. ‘‘યત્થ કત્થચિ નિસિન્નાયાતિ અન્તોદ્વાદસહત્થે નિસિન્નાયા’’તિ વદન્તિ. ન નિમન્તિતા હુત્વા ગન્તુકામાતિ નિમન્તિતા હુત્વા ગન્તુકામા ભિક્ખૂ ઇધ નાધિપ્પેતા, વસ્સં ઉપગન્તુકામાવ અધિપ્પેતાતિ અત્થો. યતો પનાતિ ભિક્ખુનીવિહારતો. તત્થાતિ ભિક્ખુનીવિહારે. કિઞ્ચાપિ ‘‘ઓવાદદાયકા ભિક્ખૂ’’તિ વચનતો ઓવાદદાયકેહેવ સભિક્ખુકો આવાસો હોતિ, ન સબ્બેહીતિ આપન્નો, તથાપિ અસતિ ભિક્ખુનોવાદકે ઓવાદસંવાસાનં અત્થાય યાચનત્થાય અવસ્સં ગન્તબ્બત્તા અઞ્ઞેહિપિ ભિક્ખૂહિ સભિક્ખુકોપિ સભિક્ખુકો એવાતિ વેદિતબ્બો. સા રક્ખિતબ્બાતિ વસ્સચ્છેદાપત્તિ રક્ખિતબ્બા. કસ્મા? આપદાસુ હીતિઆદિ. ‘‘અયં ઉપોસથો ચાતુદ્દસિકોતિ પુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તમ્પિ તેરસિયંયેવ, એતરહિ પન ભિક્ખુનિયો ચાતુદ્દસિયંયેવ ગન્ત્વા ‘‘કદા અય્ય ઉપોસથો’’તિ પુચ્છન્તિ. ‘‘જાયાયો વા જારિયો વા’’તિ અધિપ્પાયેન વુત્તં કિર. ‘‘ગચ્છેય્ય ચે, આપત્તી’’તિ પાઠો. દ્વે તિસ્સોતિ દ્વીહિ તીહિ. એકતો આગતાનં વસેન ‘‘તાહી’’તિ બહુવચનં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘એકા ભિક્ખુની વા બહૂ ભિક્ખુની વા બહૂહિ ભિક્ખુનુપસ્સયેહિ ઓવાદત્થાય પેસિતા’’તિ વચનસ્સ વિત્થારો ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ અય્ય ભિક્ખુનિયો ચા’’તિઆદિના વુત્તો. ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ અય્ય ભિક્ખુનિયો ચા’તિઆદિ નાનાઉપસ્સયેહિ પેસિતાય વચન’’ન્તિ ચ ‘‘અપરિપુણ્ણસઙ્ઘપુગ્ગલનાનાવાસદુતિયવચનવસેન પઞ્ચક્ખત્તું ઉપસઙ્કમનં વુત્ત’’ન્તિ ચ લિખિતં. યસ્મિં આવાસે પાતિમોક્ખુદ્દેસો ન પવત્તતિ, તત્થાપિ યાચનં સમ્પટિચ્છિત્વા પુનદિવસે યેન પટિગ્ગહિતં, તેન ‘‘નત્થિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો’’તિઆદિ વત્તબ્બં. અત્થિ ચે સમ્મતો, નિદ્દિસિતબ્બો. ‘‘સયમેવ ચે સમ્મતો, અહ’ન્તિ વત્તબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સચે સમ્મતો વા ઓવાદપટિગ્ગાહકો વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસતિ, અઞ્ઞેન આરોચાપેતબ્બન્તિ એકે, ‘‘અત્તનાપિ આરોચેતું વટ્ટતી’’તિ ચ વદન્તિ. કેસુચિ પોત્થકેસુ ‘‘અય્યાનં પવારેતી’’તિ લિખિતં, એવં સતિ ‘‘અય્યસ્સ પવારેમી’’તિ વત્તબ્બં, પોત્થકે નત્થિ.

ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૫૩. મુનાતીતિ જાનાતિ. અન્તરધાયતિપીતિ એત્થ તદુત્તમં ચે અત્થિ, તં પસ્સામિ, યં વિચિત્તં વા, તદત્થઞ્ચ. તગ્ઘ કારણં. સહ ઉપ્પાદમનન્તરા કિરિયા. યમા ચ તે મનસા કતત્ર નેત્વાતિ. યથા પાતો સિયા પાતો ભવં પાતોવ ઉદકતો ઉગ્ગન્ત્વા ઠિતં, તથા વિરોચમાનં અઙ્ગીરસં બુદ્ધં પસ્સ, ન કેવલં પદુમં વિય, વિરોચમાનં તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખેતિ સમ્બન્ધો. અથ વા અઙ્ગીરસં બુદ્ધં પદુમંવ વિરોચમાનં સૂરિયંવ તપન્તં પસ્સ બુદ્ધં. યથા પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં કોકનુદસઙ્ખાતં પદુમં પસ્સસિ, તથા વિરોચમાનં અઙ્ગીરસં બુદ્ધં પસ્સ. ઉભયેનેવ હિ ભગવતો કન્તિ દીપિતાતિ કત્વા દીપિતગુણસુભં બુદ્ધં સક્કત્વા તં કન્તિં પૂજેય્ય. પૂજનેય્યતોપિ વીતિનામેય્ય ઇતિ લક્ખયે. ‘‘એકતો ઉપસમ્પન્નાયા’’તિ પાળિ.

૧૫૬. ‘‘એકતો ઉપસમ્પન્નાન’’ન્તિ અટ્ઠકથાપાઠો. ‘‘અભબ્બો ત્વ’’ન્તિઆદિવચનતો અનુકમ્પાવસેન સદ્ધિવિહારિકાદિં સઙ્ઘિકા વિહારા નિક્કડ્ઢાપેન્તસ્સ અનાપત્તિ વિય દિસ્સતિ. અભબ્બો હિ થેરો સઞ્ચિચ્ચ તં કાતું, ગવેસિતબ્બાવ એત્થ યુત્તીતિ કેચિ. થેરેન સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિતો પુબ્બે કતન્તિ મમ તક્કો.

અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૨. ‘‘એકરત્તમ્પિ વસન્તી’’તિ (પાચિ. ૧૬૧) વચનતો યત્થ રત્તિયં ન વસન્તિ, તત્થ ગન્ત્વા ઓવદિતું વટ્ટતીતિ એકે. યદિ એવં સઙ્કેતટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઓવદિતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. ‘‘તતો અદ્ધયોજનેયેવ સભિક્ખુકો આવાસો ઇચ્છિતબ્બો’’તિ ન વત્તબ્બં. ભિક્ખુનોવાદકો ચે અદ્ધયોજનં ગન્ત્વા ઓવદિતુકામો હોતિ, ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ અદ્ધયોજનં ગન્ત્વા સોતુકામો, ‘‘વટ્ટતી’’તિ વત્તબ્બં સિયા, તઞ્ચ ન વુત્તં, તસ્મા ન વટ્ટતિ. હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન પન ‘‘એકરત્તમ્પી’’તિ વુત્તં. તતો પટ્ઠાય ઉપસ્સયં હોતિ, ન ઉપસ્સયસઙ્ખેપેન કતમત્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. યત્થ વાસૂપગતા ભિક્ખુનિયો, સો ઉપસ્સયસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, તત્થ ન ગન્ત્વા ઓવાદો દાતબ્બો. એકાવાસે દિવા વટ્ટતીતિ એકે, વિચારેત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૪. ‘‘ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન અસમ્મત’’ન્તિ પાળિવચનતો, ‘‘સમ્મતેન વા સઙ્ઘેન વા ભારં કત્વા ઠપિતો’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ચ અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સમ્મતેન વા વિપ્પવસિતુકામેન ‘‘યાવાહં આગમિસ્સામિ, તાવ તે ભારો હોતૂ’’તિ યાચિત્વા ઠપિતો, તસ્સાભાવતો સઙ્ઘેન વા તથેવ ભારં કત્વા ઠપિતો અટ્ઠહિ ગરુધમ્મેહિ ઓવદિતું લભતિ, પગેવ અઞ્ઞેન ધમ્મેનાતિ સિદ્ધં. ‘‘યો પન ભિક્ખુ અસમ્મતો ભિક્ખુનિયો ઓવદેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ પગેવ ભારં કત્વા અટ્ઠપિતં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અભયગિરિવાસીનમ્પિ ઇદમેવ મતં, અનુગણ્ઠિપદે પન ઇમં નયં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘નત્થિ કોચી’’તિઆદિના ‘‘એતરહિ ઓવાદકો અસમ્મતો ભિક્ખુનોવાદકો નામા’’તિ વત્વા ‘‘યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન કમ્મવાચાય અસમ્મતં, ભિક્ખુસઙ્ઘેન પન ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અનુગ્ગહં કરોથ, ભિક્ખુનિયો ઓવદથ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ કરોથ ફાસુવિહારન્તિ એવં યાચિત્વા ઠપિતો ભિક્ખુસઙ્ઘં આપુચ્છિત્વા, તતો સો થેરો ભિક્ખુનિયો ઓવદતિ, એવરૂપં ભિક્ખુસઙ્ઘેન અસમ્મતન્તિ, તત્ર વુત્તનયેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો’’તિ વુત્તં. પોરાણગણ્ઠિપદે પન ‘‘અસમ્મતો ગામં ઓવાદત્થાય આગતાનં ભિક્ખુનીનં વચનં સુત્વા પટિવચનં દેન્તો સઙ્ઘાનુમતિયા, ન ઞત્તિચતુત્થેના’’તિ વુત્તં, તં અનુગણ્ઠિપદમતેન સમેતિ, અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તવચનં તેન સમેતિ, તઞ્ચ પાળિવચનં, ન હિ ઓવાદપટિગ્ગાહકો, પાતિમોક્ખુદ્દેસકો વા ‘‘પાસાદિકેન સમ્પાદેતૂ’’તિ વચનમત્તેન ભિક્ખુનોવાદકો નામ હોતિ. હોતીતિ ચે, અનુપસમ્પન્નોપિ તત્તકેન વચનેન ‘‘ભિક્ખુનોવાદકો હોતૂ’’તિ વત્તબ્બો. હોતીતિ ચે, યં વુત્તં ગણ્ઠાનુગણ્ઠિપદેસુ ‘‘અસમ્મતો નામ અસમ્મતભાવેન ‘બહુસ્સુતો ત્વં ઓવદાહી’તિ સઙ્ઘેન ભારં કત્વા ઠપિતો’’તિ. એત્થ બાહુસચ્ચેન કિં પયોજનં. અનુગણ્ઠિપદેયેવ ‘‘અભયગિરિવાસી વદતીતિ સુત્વા સમ્મતેન વા આણત્તો ઓવદિતું લભતીતિ ધમ્મસિરિત્થેરો પચ્છા અનુજાનાતી’’તિ વુત્તં. કિં બહુકાય. ‘‘પાસાદિકેન સમ્પાદેતૂ’’તિ એત્તકમત્તેન ભિક્ખુનોવાદકો હોતિ. અટ્ઠકથાયં ‘‘ભારં કત્વા’’તિ ઇમિના કિં પયોજનં, તત્તકમ્પિ વત્તું અઞ્ઞો ન લભતિ, તેન ચ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઠપેત્વા બાલં ગિલાનં ગમિકં અવસેસેહિ ઓવાદં ગહેતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૧૪) અયં પાળિ વિરુજ્ઝેય્ય. કથં? તસ્સ હિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઓવાદો ન પચ્ચાહરિતબ્બો’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૫) ચનતો સમ્મતાસમ્મતભાવેન નત્થિ કોચીતિ ‘‘પાસાદિકેન સમ્પાદેતૂ’’તિ વત્તબ્બં સિયા, વદન્તો ચ ઇધ પઠમેન આપત્તિયા કારેતબ્બો હોતીતિ. હોતુ અસમ્મતત્તા, અકતભારત્તા ચ. ઇમસ્સ ચ ભિક્ખુનોવાદકત્તે ઇમસ્સ ખીયનેન દુક્કટં સિયા, સબ્બમેતં અનિટ્ઠં, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘અયમેત્થ ભિક્ખુનોવાદકો નામા’’તિ અવુત્તત્તા તથા ભારં કત્વા ઠપિતો ઓવદિતું લભતિયેવ, નાઞ્ઞોતિ આચરિયો.

આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરદાનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૯. સાદિયિસ્સસીતિ પુચ્છા.

ચીવરદાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૭૬. વઞ્ચેત્વાતિ ‘‘તવ ઞાતિકાયા’’તિ અવત્વા ‘‘એકિસ્સા ભિક્ખુનિયા’’તિ એત્તકમેવ વત્વા, તે હિ ‘‘એકિસ્સા’’તિ વચનં સુત્વા અઞ્ઞાતિકાય સન્તકસઞ્ઞિનો સિબ્બેસું. ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ‘‘ચીવરં નામ છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ચીવર’’ન્તિ એત્તકમેવ પાળિ, તેન વુત્તં ‘‘ચીવરન્તિ યં નિવાસેતું વા પારુપિતું વા’’તિઆદિ. ‘‘વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ ચ લિખિતં, સો પમાદલેખો.

ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૮૧. તા ભિક્ખુનિયો દૂસયિંસૂતિ વિપરિણામો કાતબ્બો.

૧૮૨-૪. સમ્પદન્તીતિ પદસા ગચ્છન્તિ. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘સમ્પતન્તિ એત્થાતિ સમ્પાતો’’તિઆદિના. પદગતે ઉપચારો ન લબ્ભતિ, અચ્ચાસન્નત્તા મિસ્સં વિય હોતીતિ. કુક્કુટવસ્સિતપરિચ્છિન્નો મહાઅટ્ઠકથાયં. ‘‘તમ્પિ વોહારેના’’તિ લિખિતં. ‘‘યેભુય્યેન તથા સન્નિવેસો હોતીતિ કત્વા અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તસ્મા ન પમાદલેખો’’તિ ચ, ‘‘ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં, તતો ઉદ્ધં અદ્ધયોજનલક્ખણસમ્પત્તં નામ હોતીતિ ગહેતબ્બ’’ન્તિ ચ વુત્તં. ‘‘કપ્પિયભૂમિ કિરાયં…પે… ન વદન્તી’’તિ વુત્તં. દુદ્દસઞ્હેત્થ કારણં. કતરં પન તન્તિ? ‘‘ગચ્છામાતિ સંવિદહતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ગચ્છામા’’તિ વત્તમાનવચનન્તઞ્ચ, અમગ્ગે ભિક્ખુનુપસ્સયાદિમ્હિ ન સમ્ભવતિયેવ મનુસ્સાનં અન્તરઘરાદિમ્હિ મગ્ગસઙ્ખેપગમનતો, ઉચ્ચાસયનાદિઉપ્પત્તિટ્ઠાનત્તા ચ. ન તિત્થિયસેય્યાય વા પબ્બજિતાવાસત્તા. દ્વારેતિ સમીપત્થે ભુમ્મં, તસ્મા તં દસ્સેતું પુન ‘‘રથિકાયા’’તિ આહ. સેસઅટ્ઠકથાયં ‘‘એત્થન્તરે સંવિદહિતેપિ ભિક્ખુનો દુક્કટ’’ન્તિ આગતત્તા ન સમેતિ. ‘‘ગામન્તરે’’તિ વચનતો અઞ્ઞગામસ્સ ઉપચારોક્કમને એવ આપત્તિ. ‘‘અદ્ધયોજને’’તિ વચનતો અતિક્કમનેયેવ યુત્તં.

૧૮૫. રટ્ઠભેદેતિ વિલોપે. પોરાણગણ્ઠિપદે ‘‘તયોપિ સઙ્કેતા કાલદિવસમગ્ગવસેન, તત્થ પચ્છિમેનેવ આપત્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇમિના મગ્ગેના’’તિ વિસ્સજ્જેત્વા અઞ્ઞેન ગચ્છન્તિ ચે, આપત્તિયેવાતિ અત્થો.

સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૮૯. નદિયા કુતો ગામન્તરન્તિ ચે? ‘‘યસ્સા નદિયા’’તિઆદિમાહ. ગામન્તરગણનાયાતિ યસ્મિં ગામતિત્થે આરુળ્હો, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞગામગણનાય. ‘‘માતુગામોપિ ઇધ સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ આચરિયસ્સ તક્કો, તેનેવ ‘‘ઉભયત્થ એકતો ઉપસમ્પન્નાય દુક્કટં, સિક્ખમાનાય સામણેરિયા અનાપત્તી’’તિ ચ ન વુત્તં. એસેવ નયો અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ.

૧૯૧. ‘‘લોકસ્સાદમિત્તસન્થવવસેન કેળિપુરેક્ખારા સંવિદહિત્વા’’તિ વુત્તત્તા અકુસલચિત્તં લોકવજ્જન્તિ વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બં, ‘‘કેળિપુરેક્ખારા’’તિ વચનં યેભુય્યતાય વુત્તં. પોરાણગણ્ઠિપદે ચ ‘‘તીણિ ચિત્તાનિ તિસ્સો વેદના’’તિ વુત્તં, સંવિદહનકાલે વા કેળિપુરેક્ખારો ભિક્ખુ સંવિદહતિ, આપત્તિ ભિક્ખુનો ગામન્તરોક્કમને, અદ્ધયોજનાતિક્કમે વા. કુસલચિત્તો વા હોતિ પચ્ચવેક્ખન્તો, ચેતિયાદીનિ વા પસ્સન્તો, અબ્યાકતચિત્તો વા હોતિ કિલમથવસેન નિદ્દાયન્તોતિ તિચિત્તાનિ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બા.

નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૨. ચેટકેતિ દારકે. તરુણપોતકેતિ પોરાણા. ‘‘પાપભિક્ખૂનં પક્ખુપચ્છેદાય ઇદં પઞ્ઞત્તં, તસ્મા પઞ્ચ ભોજનેયેવાપત્તિ વુત્તા’’તિ લિખિતં.

૧૯૪-૭. નિપ્ફાદિતન્તિ વિઞ્ઞત્તિયા ન હોતિ, કિન્તુ પરિકથાદીહિ, તસ્મા ઇમિના સિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, તં સન્ધાય ‘‘સબ્બત્થ અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘કથાનુસારેન તત્થ પસીદિત્વા દેન્તિ, ઇદં પરિપાચિતં ન હોતિ, વટ્ટન્તી’’તિ પઠમસિક્ખાપદે વુત્તત્તાતિ ધમ્મસિરિત્થેરો, ઉપતિસ્સત્થેરો પન ‘‘ઇતરમ્પિ વટ્ટતિયેવા’’તિ આહ. પોરાણગણ્ઠિપદે પન ‘‘યસ્મા દેવદત્તો પકતિયા તત્થ ભિક્ખુનિપરિપાચિતં ભુઞ્જતિ, તસ્મા ઇમં અટ્ઠુપ્પત્તિં નિદાનં કત્વા ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૮. ‘‘ઉપનન્દસ્સ ચતુત્થસિક્ખાપદેન ચા’’તિ પાઠો.

રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન ઓવાદવગ્ગો તતિયો.

૪. ભોજનવગ્ગો

૧. આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૦૩-૪. પૂગસ્સાતિ પૂગેન. કુક્કુચ્ચાયન્તોતિ નિસ્સરણેનેત્થ ભવિતબ્બં, તં મયં ન જાનામાતિ સન્નિટ્ઠાનસ્સ કરણવસેન ‘‘કુક્કુચ્ચાયન્તો’’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ આયસ્મા ઉપાલિ નયગ્ગાહેન ‘‘અનાપત્તિ આવુસો સુપિનન્તેના’’તિ (પારા. ૭૮) આહ, તથા થેરોપિ ‘‘અનાપત્તિ ગિલાનસ્સા’’તિ કસ્મા ન પરિચ્છિન્દતીતિ? અનત્તાધિકારત્તા વિનયપઞ્ઞત્તિયા, ‘‘નાયં અત્તનો ઓકાસો’’તિ પટિક્ખિત્તત્તા, સિક્ખાપદસ્સ અપરિપુણ્ણત્તા. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદે પરિપુણ્ણં કત્વા પઞ્ઞત્તેયેવ હિ સો થેરો ‘‘અનાપત્તિ સુપિનન્તેના’’તિ આહ ‘‘અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ વુત્તપદાનુસારેનાતિ. યસ્મા ઓદિસ્સ અયાવદત્થેવ દાયકાનં પીળા નત્થિ, તસ્મા ‘‘અનોદિસ્સ યાવદત્થો’’તિ વુત્તં.

૨૦૮. ‘‘અન્તરામગ્ગે એકદિવસ’ન્તિ એકંયેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ ચ ‘‘એસેવ નયોતિ વુત્તનયમેવ દસ્સેતું ગન્ત્વા પચ્ચાગચ્છન્તો હીતિઆદિમાહા’’તિ ચ ‘‘સુદ્ધચિત્તો હુત્વા પકતિગમનેવ ભુઞ્જિતું લભતી’’તિ ચ ‘‘અગિલાનસ્સ ગિલાનસઞ્ઞિનો કાયેન સમુટ્ઠાતી’’તિ ચ લિખિતં.

આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૦૯-૨૧૮. ગુળ્હપટિચ્છન્નોતિ અપાકટોવ. એકો પુત્તેનાતિ એકસ્સેકં ભત્તં ‘‘અહં અઞ્ઞેન નિમન્તિતો’’તિ ન વુચ્ચતિ. ‘‘સચે એકતો ગણ્હન્તિ , ગણભોજનં હોતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૧૭-૨૧૮) વુત્તત્તા ચત્તારો ઉપાસકા ચત્તારો ભિક્ખૂ વિસું વિસું નિમન્તેત્વા હત્થપાસે ઠિતાનં ચે દેન્તિ, ગણભોજનં હોતિ એવાતિ એકે, તં ન યુત્તં વિય. ‘‘વિઞ્ઞત્તિતો પસવને ગણસ્સ એકતો ગહણે ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિ, વિસું ગહણે પણીતભોજનસૂપોદનવિઞ્ઞત્તીહી’’તિ લિખિતં. ‘‘વિઞ્ઞત્તિતો પસવનં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન અટ્ઠકથાયં અનુઞ્ઞાતં. સૂપોદનાદિવસેન તત્થ આપત્તિ એવા’’તિ વુત્તં, તં ન યુત્તં. કસ્મા? પરિવારે (પરિ. ૧૬૮) એવ દ્વિન્નં આકારાનં આગતત્તા, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ દુવુત્તં. અટ્ઠુપ્પત્તિયંયેવ પાકટન્તિ ‘‘પદભાજને ન વુત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બં. એકતો ગણ્હન્તીતિ ગહિતભત્તાપિ અઞ્ઞે યાવ ગણ્હન્તિ, તાવ ચે તિટ્ઠન્તિ, એકતો ગણ્હન્તિયેવ નામ. ‘‘ગચ્છતિ ચે, અનાપત્તી’’તિ વદન્તિ.

એત્થાહ – ‘‘પટિગ્ગહણમેવ હેત્થ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં, અથ કસ્મા પાળિયં ‘‘ગણભોજનં નામ યત્થ ચત્તારો…પે… ભુઞ્જન્તિ, એતં ગણભોજનં નામા’’તિ (પાચિ. ૨૧૮) વુત્તન્તિ? વુચ્ચતિ – યત્થાતિ ઉપયોગત્થે ભુમ્મવચનં. ચત્તારોતિ ગણસ્સ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદનિદસ્સનં. પઞ્ચન્નં ભોજનાનન્તિ આપત્તિપ્પહોનકભોજનનિદસ્સનં. અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતાતિ અકપ્પિયનિમન્તનનિદસ્સનં. નિમન્તનવસેનેવ પન ગણભોજનસ્સ વુત્તત્તા ‘‘નિમન્તિતા ભુઞ્જન્તીતિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અઞ્ઞતરં ભોજનં વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તી’’તિ પન ન વુત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિયંયેવ પાકટત્તા. યં ભુઞ્જન્તીતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ ભુઞ્જન્તીતિ પટિગ્ગાહકનિયમવચનં. ન હિ અપ્પટિગ્ગહિતકં ભિક્ખૂ ભુઞ્જન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘ગણસ્સ યતો પટિગ્ગહિતાહારભોજનહેતુ પાચિત્તિય’’ન્તિ. આગન્તુકપટ્ટં મોઘસુત્તેન સિબ્બિત્વા ઠપેન્તિ, તત્થ અનુવાતે યથા એકતલં હોતિ, તથા હત્થેહિ ઘટ્ટેતિ. વલેતીતિ આવટ્ટેતિ. પરિવત્તનન્તિ સુત્તં ગણ્હન્તાનં સુખગ્ગહણત્થં સુત્તપરિવત્તનં કરોતિ, પટ્ટં સિબ્બન્તાનં સુખસિબ્બનત્થં પટ્ટપરિવત્તનઞ્ચ. નવચીવરકારકો ઇધાધિપ્પેતો, ન ઇતરોતિ. ‘‘બિમ્બિસારં આપુચ્છિત્વા સમ્ભારે કયિરમાનેયેવ કાલા અતિક્કન્તા, પચ્છા ગણભોજનસિક્ખાપદે પઞ્ઞત્તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છી’’તિ વદન્તિ, અઞ્ઞથા અટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝનતો.

૨૨૦. ‘‘દ્વે તયો એકતોતિ યેપિ અકપ્પિયનિમન્તનં સાદિયિત્વા’’તિઆદિવચનેન અકપ્પિયનિમન્તનપચ્ચયા એવ અનાપત્તિ, વિઞ્ઞત્તિતો આપત્તિયેવાતિ દીપેતિ. અનિમન્તિતો ચતુત્થો યસ્સ તદેતં અનિમન્તિતચતુત્થં. એસ નયો સબ્બત્થ. પવેસેત્વાતિ નિસીદાપેત્વા. ચીવરદાનસમયલદ્ધકચતુક્કં ચીવરકારસમયલદ્ધકચતુક્કન્તિ એવમાદીનિ. તાનિ ચાતિ યેહિ ભોજનેહિ વિસઙ્કેતો નત્થિ, તાનિ. મહાથેરેતિ ઉપસમ્પન્ને. અટ્ઠત્વાતિ ઠિતેન નિમિત્તં દસ્સિતં હોતિ. તત્થ તત્થ ગન્ત્વાતિ રથિકાદીસુ ભિક્ખુસમીપે ગન્ત્વા. ઇમસ્મિં પન સિક્ખાપદે કત્થચિ પોત્થકે ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચીવરદાનસમયે ગણભોજનં ભુઞ્જિતું. એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂન’’ન્તિ પાઠો દિસ્સતિ. કત્થચિ ‘‘ભુઞ્જિતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ પાઠો, અયં સોભનો.

ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૨૧. અધિટ્ઠિતાતિ નિચ્ચપ્પવત્તા. બદરચુણ્ણસક્કરાદીહિ યોજિતં બદરસાળવં. કિરકમ્મકારેનાતિ કિરસ્સ કમ્મકારેન.

૨૨૬. ‘‘વિકપ્પેત્વા ગણ્હાહી’’તિ એત્થાહુ પોરાણત્થેરા ‘‘ભગવતો સમ્મુખા અવિકપ્પેત્વા ગેહતો નિક્ખમિત્વા રથિકાય અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકે વિકપ્પેસિ, વિકપ્પેન્તેન પન ‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ વત્તબ્બં, ઇતરેન વત્તબ્બં ‘તસ્સ સન્તકં પરિભુઞ્જ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’’તિ. પઞ્ચસુસહધમ્મિકેસૂતિ સમ્મુખા ઠિતસ્સ સહધમ્મિકસ્સ યસ્સ વિકપ્પેતુકામો, તં સહધમ્મિકં અદિસ્વા ગહટ્ઠસ્સ વા સન્તિકે, સયમેવ વા ‘‘પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ ઇત્થન્નામસ્સ વિકપ્પેમી’’તિ વત્વા ભુઞ્જિતબ્બન્તિ એકે, એવં સતિ થેરો તસ્મિંયેવ નિસિન્નોવ તથા વાચં નિચ્છારેત્વા પટિગ્ગણ્હાતીતિ તક્કો દિસ્સતિ. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન પરમ્મુખા વિકપ્પનાવ વુત્તા, સા ‘‘તેન હાનન્દ, વિકપ્પેત્વા ગણ્હાહી’’તિ ઇમિના સમેતિ, તથાપિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘તસ્મા યો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ ‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં તુય્હં દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં સમ્મુખા વા ‘ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં પરમ્મુખા વા’’તિ વચનતો સહધમ્મિકસ્સ સન્તિકે એવ વત્તબ્બં, ન સયમેવાતિ દિસ્સતિ. યસ્મા અયં પચ્છિમનયો પોરાણગણ્ઠિપદેનપિ સમેતિ, તસ્મા ઇધ માતિકાટ્ઠકથાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘તે મનુસ્સા…પે… ભોજનમદંસૂ’’તિ વચનતો અકપ્પિયનિમન્તનં પઞ્ઞાયતિ, તથાપિ થેરસ્સ કુક્કુચ્ચુપ્પત્તિકારણેન ભત્તેન સો નિમન્તિતોતિ વેદિતબ્બો. અઞ્ઞથા પરતો ‘‘દ્વે તયો નિમન્તને એકતો ભુઞ્જતી’’તિ વચનેન, અનાપત્તિવારેન ચ વિરુજ્ઝતિ.