૧. મુસાવાદવગ્ગો

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧. વાદક્ખિત્તોતિ એત્થ અવિસેસેન વાદજપ્પવિતણ્ડસઙ્ખાતો તિવિધોપિ કથામગ્ગો ‘‘વાદો’’ ઇચ્ચેવ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તેસુ ‘‘તિત્થિયેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ વચનતો ઠપેત્વા વાદં ‘‘સેસા’’તિ વદન્તિ. છલજાતિનિગ્ગહટ્ઠાનકુસલતાય કદાચિ કત્થચિ અવજાનિત્વા પટિજાનાતિ, તથા પુબ્બે કિઞ્ચિ વચનં પટિજાનિત્વા પચ્છા અવજાનાતિ. એવં વા અઞ્ઞથા વા અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ. એવં પવત્તો સમ્પજાનમુસા ભાસં પટિસ્સુણિત્વા અસચ્ચાયન્તો સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેન્તો એવં સો વાદક્ખિત્તો સમાનો પાચિત્તિયવત્થુઞ્ચ પરિપૂરેન્તો વિચરતીતિ એવમધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અત્તનો વાદેતિ એત્થ ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૯; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭; નેત્તિ. ૫; મહાનિ. ૨૭) પઠમમારદ્ધે અત્તનો વાદે. ‘‘યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) નો સમયો. ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિ વુત્તે નિબ્બાનમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪; મ. નિ. ૨.૨૧૫) વુત્તત્તા પન તં ન દુક્ખં. નો ઠાનમેતં વિજ્જતિ. અયં પરવાદી ‘‘યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ સુત્તં દસ્સેત્વા સિદ્ધન્તં સમ્ભમેત્વા ‘‘વિરોધિ વિરુદ્ધો’’તિ વુત્તં દોસં આરોપેસ્સતીતિ તસ્મિં પઠમવાદે કઞ્ચિ દોસં સલ્લક્ખેન્તો આરોપિતે વા દોસે અનારોપિતે વા ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ તં અવજાનિત્વા ‘‘નિબ્બાનન્ત્વેવ સસ્સત’’ન્તિ, ‘‘અનત્તા ઇતિ નિચ્છયા’’તિ ચ સુત્તં દિસ્વા તસ્સ પઠમવાદસ્સ નિદ્દોસતં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘મમેવ અયં વાદો’’તિ તમેવ પચ્છા પટિજાનાતિ. એવં તત્થ યથાવુત્તમાનિસંસં સલ્લક્ખેન્તો તં પટિજાનિત્વા યદિ અનત્તા સબ્બે ધમ્મા, ધમ્મા એવ ન તે ભવન્તિ. સભાવં ધારેન્તીતિ હિ ‘‘ધમ્મા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

અયઞ્ચ અત્ત-સદ્દો સભાવવાચીતિ એવં આરોપિતે વા દોસે અનારોપિતે વા દોસોતિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ તમેવ પઠમવાદં પચ્છા અવજાનાતિ. અથ સો પરવાદી સપક્ખં પટિસેધે પટિજાનનત્તાપનયનં. પટિજાનાતિ પત્યાસ્સ ઇતિ વચનતો ‘‘પટિઞ્ઞા અઞ્ઞા સો નામ તે નિગ્ગહો’’તિ વુત્તો. સભાવાતિરિત્તં અત્થં પટિસેધાધિપ્પાયતો સભાવતો અતિરિત્તં બાલપરિકપ્પિતમત્તાનં સન્ધાય ‘‘અનત્તા સબ્બે ધમ્મા’’તિ મે પટિઞ્ઞાતકથા, સા ચ તદવત્થાયેવાતિ ન મે તં પટિઞ્ઞાતત્તાપનયનં અત્થિ, ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ અવજાનનં પન સભાવસઙ્ખાતં અત્તાનં સન્ધાય ‘‘અનત્તા સબ્બે ધમ્મા’’તિ ન વદામીતિ અધિપ્પાયેન કતન્તિ ઇમિના અઞ્ઞેન કારણેન તં પુબ્બે પટિઞ્ઞાતત્તાપનયનં કારણં પટિચ્છાદેતિ. ‘‘અનત્તા સબ્બેવ ધમ્મા’’તિ ન વત્તબ્બં ‘‘અત્ત-સદ્દસ્સ સભાવવાચિત્તા’’તિ ઇદં કારણં પટિચ્ચ તેન પુબ્બે પટિઞ્ઞાતત્તાપનયનં કતં. તમઞ્ઞકારણં પચ્છા દસ્સિતેન અઞ્ઞેન કારણેન પટિચ્છાદેતીતિ અધિપ્પાયો.

યસ્મા ન કેવલં યથાદસ્સિતનયેન સો અત્થમેવ અવજાનાતિ, પટિજાનાતિ ચ, કિન્તુ વચનમ્પિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૧) ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ પઠમં કારણં વત્વા પરવાદિના ‘‘યદિ જાનિતબ્બતો અનિચ્ચં, નિબ્બાનં તે અનિચ્ચં સિયા’’તિ વુત્તે ‘‘ન મયા ‘જાનિતબ્બતો’તિ કારણં વુત્તં, ‘જાતિધમ્મતો’તિ મયા વુત્તં, તં તયા બધિરતાય અઞ્ઞેન સલ્લક્ખિતન્તિઆદીનિ વદતીતિ અધિપ્પાયો. ‘જાનિતબ્બતો’તિ વત્વા પુન ‘જાતિધમ્મતો’તિઆદીનિ વદતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અવજાનિત્વા પુન પટિજાનન્તો તં અવજાનનં ઇમિના પટિચ્છાદેતિ નામા’’તિ લિખિતં.

૨. જાનિત્વા જાનન્તસ્સ ચાતિ જાનિત્વા વા જાનન્તસ્સ વાતિ અત્થદ્વયં દીપેતીતિ.

૩. અપિચ મિચ્છાવાચાપરિયાપન્નાતિ ચતુબ્બિધમિચ્છાવાચાપરિયાપન્ના. સીહળાદિનામભેદગતાતિ કેચિ, તસ્મા એવં વદતો વચનં, તંસમુટ્ઠાપિકા ચેતનાતિ ઉભયં વુત્તન્તિ માતિકાયં ઉભિન્નં સઙ્ગહિતત્તા. વિભઙ્ગે તં વચનં યસ્મા વિના વિઞ્ઞત્તિયા નત્થિ, તસ્મા ‘‘વાચસિકા વિઞ્ઞત્તી’’તિ વિઞ્ઞત્તિ ચ દસ્સિતા. ‘‘એવં વદતો વચન’’ન્તિ લોકવોહારેન વત્વા પરમત્થતો દસ્સેન્તો ‘‘તંસમુટ્ઠાપિકા વા ચેતનાતિ વુત્ત’’ન્તિ ચ વદતિ. ઓળારિકેનેવાતિ ચેતનાસમુટ્ઠાનવાચાનં સુખુમત્તા વિસયવસેનેવ કતાતિ.

૯. દિટ્ઠસ્સ હોતીતિ દિટ્ઠો અસ્સ, અનેન વા ઉપચારજ્ઝાનવસેન ન મયા અબ્યાવટો મતો, ‘‘ન મયા પવન્તો પટો દિટ્ઠો’’તિઆદિં ભણન્તસ્સ ચ પરમત્થસુઞ્ઞતં ઉપાદાય એવ ‘‘ઇત્થિં ન પસ્સામિ, ન ચ પુરિસ’’ન્તિ ભણન્તસ્સ ચ ન મુસાવાદો.

૧૧. આપત્તિં આપજ્જતિયેવાતિ એત્થ ‘‘દુબ્ભાસિતાપત્તી’’તિ વદન્તિ. કસ્મા? ‘‘કેળિં કુરુમાનો’’તિ વુત્તત્તા. ‘‘વાચા ગિરા…પે… વાચસિકા વિઞ્ઞત્તી’’તિ ઉજુકં સન્ધાય, કાયો ન ઉજુકો.

મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૩. ‘‘પુન અરે પત્તેતિ પુન તં ઠાનં પરિવટ્ટેત્વા આગતે અઞ્ઞસ્મિં અરે’’તિ લિખિતં. પતિટ્ઠિતારપ્પદેસન્તિ ભૂમિં. પુન અરેતિ પુન તસ્મિંયેવ અરે ભૂમિં પત્તેતિ અત્થોતિ કેચિ, તં ન સુન્દરં વિય. જાપિતોતિ પરાજિતો, ‘‘પરાજિતો’’તિ વા પાઠો. પાપેસીતિ અભિભવસિ. મનાપં ભાસમાનસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગરું ભારં. ઉદબ્બહીતિ આકડ્ઢીતિ અત્થો, અનાદરત્થે વા સામિવચનં. ધનઞ્ચ નં અલાભેસીતિ યથા સો ધનં અલભિ, તથા અકાસીતિ અધિપ્પાયો.

૧૫. પુબ્બેતિ નિદાને. અવકણ્ણકન્તિ છિન્નકણ્ણકનામં. જવકણ્ણકન્તિ વઙ્કકણ્ણકનામં. ધનિટ્ઠકં ધનવડ્ઢકનામં, સિરિવડ્ઢકનામં કુલવડ્ઢકસ્સેવ નામં. તચ્છકકમ્મન્તિ ખણનકમ્મકારા કોટ્ઠકા, પાસાણકમ્મકારાતિ કેચિ. ‘‘મુદ્દાતિ પબ્બગણના. ગણનાતિ મહાગણના’’તિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘મધુમેહં ઓમેહ’’ન્તિ લિખિતં. થૂલકાયસ્સ મંસૂપચયોતિ એકે. યભ મેથુને. વીતરાગતાદીહિ અક્કોસન્તોપિ કિલેસેહેવ કિર અક્કોસતિ નામ, તથા ‘‘સોતાપન્નો’’તિ અક્કોસન્તો આપત્તિયા અક્કોસતિ નામાતિ એકે. લિઙ્ગાયત્તત્તા અચ્ચોદાતાદિપિ લિઙ્ગમેવ જાતં.

૧૬. સબ્બત્થ વદેતીતિ ઉદ્દેસો. ભણતીતિ વિત્થારો. વદેતીતિ વા ઇમિના પરવિઞ્ઞાપનં દીપેતિ.

૨૬. અઞ્ઞાપદેસવારેસુ પન ‘‘એવં વદેતી’’તિ વુત્તં. કસ્મા? પુબ્બે દસ્સિતઉદ્દેસક્કમનિદસ્સનત્થં. પુબ્બેપિ ‘‘હીનેન હીનં, હીનેન ઉક્કટ્ઠં, ઉક્કટ્ઠેન હીનં, ઉક્કટ્ઠેન ઉક્કટ્ઠ’’ન્તિ જાત્યાદીસુ એકેકસ્મિં ચતુધા ચતુધા દસ્સિતઉદ્દેસક્કમસ્સ નિદસ્સનં ‘‘એવ’’ન્તિ ઇમિના કરોતિ. ‘‘હીનેન હીનં વદેતી’’તિ વુત્તટ્ઠાનેયેવ હિ ‘‘એવં વદેતી’’તિ વુત્તે સો આકારો નિદસ્સિતો હોતીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથા અઞ્ઞાપદેસેન સો આકારો ન સમ્ભવતીતિ આપજ્જતિ. ન સમ્ભવતિ એવાતિ ચે? ન, વિસેસકારણાભાવા, તત્થ અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો, અનિયમનિદ્દેસેન અનિયમત્થસમ્ભવતો ચ. ‘‘સન્તિ ઇધેકચ્ચે ચણ્ડાલા’’તિઆદિના હિ અનિયમનિદ્દેસેન ચણ્ડાલં વા અચણ્ડાલં વા સન્ધાય ભણન્તસ્સ આપત્તીતિ અનિયમત્થો સમ્ભવતીતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં એત્તકમેવ વત્તબ્બં તાવતા પુબ્બે દસ્સિતઉદ્દેસક્કમનિદસ્સનસિદ્ધિતોતિ? ન, ‘‘વદેતી’’તિ ઇમિના અયોજિતે ‘‘એવ’’ન્તિ પદે ઇમં નામ આકારં દસ્સેતીતિ અનવબોધતો. અઞ્ઞાપદેસનયેપિ પરવિઞ્ઞાપનેયેવ દુક્કટપાચિત્તિયં વિયાતિ નિયમનપયોજનં વા ‘‘વદેતી’’તિ પદન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા અત્તનો સમીપે ઠત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખું આણાપેન્તો હીનેન હીનં વદેતિ ભણતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. સચે સયં હીનો હીનેન હીનં ચણ્ડાલં…પે… પુક્કુસં ‘‘પુક્કુસો’’તિ ભણતિ આપત્તિ વાચાય વાચાય પાચિત્તિયસ્સ, એસ નયો અઞ્ઞાપદેસવારેસુપીતિ યોજના વેદિતબ્બા. અયમત્થો દુટ્ઠદોસેસુ પરિયેસિતબ્બો. અઞ્ઞથા ‘‘વદેતિ ભણતી’’તિ એતેસં અઞ્ઞતરં ઉભયત્થ અનઞ્ઞાપદેસવારઅઞ્ઞાપદેસવારેસુ, વિસેસેન વા અઞ્ઞાપદેસવારેસુ નિરત્થકં આપજ્જતિ વિનાયેવ તેન વચનસિલિટ્ઠતાસમ્ભવતો. અત્તતો પાળિયં અવુત્તત્તા પનેત્થ ‘‘સાણત્તિક’’ન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્રાયં પદસન્ધિ વદેતીતિ વદ ઇતીતિ. અસમ્મુખા વદન્તસ્સ દુક્કટં ‘‘સમ્મુખા પન સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા. દવકમ્યતા નામ કેળિ, તં દસ્સેતું ‘‘હસાધિપ્પાયતા’’તિ વુત્તં. ‘‘અસમ્મુખાપિ દવકમ્યતાય વદન્તસ્સ દુબ્ભાસિતમેવા’’તિ આચરિયા વદન્તિ. પાપગરહિતાય કુજ્ઝિત્વાપિ વદન્તસ્સ દુક્કટં, અસમ્મુખા અનાપત્તીતિ.

ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬-૭. ‘‘ઇમસ્સ સુત્વા અમુસ્સા’’તિ પાઠો. ‘‘ઇમેસં સુત્વા’’તિ ન સુન્દરં. ભેદાયપીતિ ભેદાય. તિણ્ણમ્પિ ભિક્ખુભાવતોયેવ નિપજ્જનતો ‘‘ભિક્ખૂનં પેસુઞ્ઞે’’તિ બહુવચનં કતં.

૩૮-૯. ‘‘ઇત્થન્નામો આયસ્મા ચણ્ડાલો…પે… પુક્કુસોતિ ભણતી’’તિ વત્વા પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતીતિ યોજના. અઞ્ઞથા ‘‘પુક્કુસોતિ ભણતી’’તિ વત્તબ્બતા આપજ્જતિ. એત્થ અનુપસમ્પન્નવારો લબ્ભમાનોપિ ન ઉદ્ધટો ઓમસવાદે દસ્સિતનયત્તા, સઙ્ખેપતો અન્તે દસ્સેતુકામતાય વા. તથા હિ અન્તે તીણિ દુક્કટાનિ દસ્સિતાનિ. તાનિ પન દસ્સેન્તો ભગવા યસ્મા ‘‘ઉપસમ્પન્નસ્સ સુત્વા ઉપસમ્પન્નસ્સ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતી’’તિ વુત્તાનં દ્વિન્નં પદાનં અઞ્ઞતરવિપલ્લાસવસેન વા ઉભયવિપલ્લાસવસેન વા પાચિત્તિયન્તિ કત્વા દ્વેપિ તાનિ એકતો વુત્તાનીતિ દસ્સેતુકામો, તસ્મા સબ્બપઠમંયેવ ‘‘ઉપસમ્પન્નો ઉપસમ્પન્નસ્સ સુત્વા ઉપસમ્પન્નસ્સ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ આહ. ‘‘દ્વીસુ પનેતેસુ યસ્મા પારાજિકં અજ્ઝાપન્નોપિ ઉપસમ્પન્નો તાદિસંયેવ ઉપસમ્પન્નં ખુંસેતુકામો ઓમસતિ, તાદિસસ્સ સુત્વા તાદિસસ્સ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ, તસ્મા ‘ઉપસમ્પન્નો’તિ ઇદં આદિપદં સબ્બત્થ વુત્ત’’ન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, અનવસેસઆપત્તિં આપન્નસ્સ પુન આપત્તિયા અસમ્ભવતો, તસ્મા કેવલં માતિકાયં ભિક્ખુપદાભાવતોયેવ ‘‘ભણતિ ઉપસંહરતી’’તિ પદાનં કારકનિદ્દેસાભાવે અસમ્ભવતો એવ તં આદિપદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં પાળિલેસાભાવતો અનાણત્તિકમેવ. ‘‘ન પિયકમ્યસ્સ, ન ભેદાધિપ્પાયસ્સા’’તિ ઉપસંહરણાપેક્ખં સામિવચનં તુણ્હીભૂતસ્સ વચનપ્પયોજનાભાવતો, તેન વુત્તં ‘‘પાપગરહિતાય ભણન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ.

પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫-૬. સબ્બમેતં પદસો ધમ્મો નામાતિ એત્થ ધમ્મો નામ બુદ્ધભાસિતોતિ એવં સમ્બન્ધો. અક્ખરસમૂહોતિ અસમત્તપદે. પચ્ચેકબુદ્ધભાસિતં બુદ્ધભાસિતે એવ. અનુપાસકગહટ્ઠેહિ ભાસિતો ઇસિભાસિતાદિસઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. કત્થચિ પોત્થકે ‘‘દેવતાભાસિતો’’તિ પદં નત્થિ, યત્થ અત્થિ, સા પાળિ. ગાથાબન્ધેપિ ચ એસ નયોતિ એકમેવ અક્ખરં વત્વા ઠાનં લબ્ભતિ એવ. ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિસુત્તં ભણાપિયમાનો એકારં વત્વા તિટ્ઠતિ ચે, અન્વક્ખરેન પાચિત્તિયં, અપરિપુણ્ણપદં વત્વા ઠિતે અનુબ્યઞ્જનેન. પદેસુ એકં પઠમપદં વિરુજ્ઝતિ ચે, અનુપદેન પાચિત્તિયં. અટ્ઠકથાનિસ્સિતોતિ અટ્ઠકથાનિસ્સિતવસેન ઠિતો. પુબ્બે પકતિભાસાય વુત્તં અટ્ઠકથં સન્ધાય. પાળિનિસ્સિતોતિ પાળિયં એવાગતો. મગ્ગકથાદીનિપિ પકરણાનિ.

૪૮. ઉપચારન્તિ દ્વાદસહત્થં. ‘‘ઓપાતેતીતિ એકતો ભણતિ સમાગચ્છતી’’તિ લિખિતં. કિઞ્ચાપિ અપલાલદમનમ્પિ સીલુપદેસોપિ ભગવતો કાલે ઉપ્પન્નો, અથ ખો તેસુ યં યં બુદ્ધવચનતો આહરિત્વા વુત્તં, તં તદેવ આપત્તિવત્થુ હોતીતિ વિઞ્ઞાપનત્થં મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘વદન્તી’’તિ વચનેહિ સિથિલં કતં. બુદ્ધવચનતો આહરિત્વા વુત્તસ્સ બહુલતાય તબ્બહુલનયેન તેસુ આપત્તિ વુત્તા, તસ્મા મહાપચ્ચરિયં તસ્સાધિપ્પાયો પકાસિતોતિ અત્થો. ‘‘સબ્બેસમેવ વચનન્તિ અપરે’’તિ વુત્તં. સચે આચરિયો ઠિતો નિસિન્નાનં પાઠં દેતિ, ‘‘ન ઠિતો નિસિન્નસ્સ ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ વુત્તાપત્તિં નાપજ્જતીતિ એકે. તેસમ્પિ પાઠદાનં ધમ્મદેસનતો ન અઞ્ઞન્તિ તં ન યુત્તં, છત્તપાણિકાદીનં પાઠદાનેન અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો, આપત્તિભાવો ચ સિદ્ધો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ઉભો અત્થં ન જાનન્તિ, ઉભો ધમ્મં ન પસ્સરે;

યો ચાયં મન્તં વાચેતિ, યો ચાધમ્મેનધીયતી’’તિ. (પાચિ. ૬૪૭);

એત્થ અધીયતીતિ અત્થો, તસ્મા પાઠદાનમ્પિ ધમ્મદેસનાવ. સેખિયટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૩૪) ‘‘ધમ્મપરિચ્છેદો પનેત્થ પદસોધમ્મે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં, તસ્મા અયમેવ ધમ્મો સબ્બત્થ ધમ્મપટિસંયુત્તસિક્ખાપદેસુ વેદિતબ્બો. યદિ એવં સઙ્ખારભાસાદિવસેન ચિત્તધમ્મં દેસેન્તસ્સ સેખિયવસેન અનાપત્તિ સિયા, તતો છપકજાતકવિરોધો. તત્થ મન્તાનં બાહિરગન્થત્તાતિ ચે? ન, તદધિપ્પાયાજાનનતો. અયઞ્હિ તત્થ અધિપ્પાયો ‘‘બાહિરકગન્થસઙ્ખાતમ્પિ મન્તં ઉચ્ચે આસને નિસિન્નસ્સ વાચેતું મે ભિક્ખવે અમનાપં, પગેવ ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ. ‘‘તદાપિ મે, ભિક્ખવે, અમનાપં નીચે આસને નિસીદિત્વા ઉચ્ચે આસને નિસિન્નસ્સ મન્તં વાચેતું, કિમઙ્ગં પન એતરહિ…પે… ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ (પાચિ. ૬૪૭) હિ અયં પાળિ યથાવુત્તમેવ અધિપ્પાયં દીપેતિ, ન અઞ્ઞં. તેનેવ ‘‘મન્તં વાચેતું ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ વચનભેદો કતો. અઞ્ઞથા ઉભયત્થ ‘‘ધમ્મં દેસેતુ’’મિચ્ચેવ વત્તબ્બન્તિ.

મયા સદ્ધિં મા વદાતિઆદિમ્હિ પન અનુગણ્ઠિપદે એવં વુત્તો ‘‘સચે ભિક્ખુ સામણેરેન સદ્ધિં વત્તુકામો, તથા સામણેરોપિ ભિક્ખુના સદ્ધિં વત્તુકામો સહસા ઓપાતેતિ, ‘યેભુય્યેન પગુણં ગન્થં ભણન્તં ઓપાતેતી’’તિઆદીસુ વિય અનાપત્તિ, ન હિ એત્તાવતા ભિક્ખુ સામણેરસ્સ ઉદ્દિસતિ નામ હોતિ. યસ્મા મહાઅટ્ઠકથાયં નત્થિ, તસ્માપિ યુત્તમેવેતં. સચે તત્થ વિચારેત્વા પટિક્ખિત્તં સિયા આપત્તિ, કિરિયાકિરિયઞ્ચ નાપજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા ચિત્તેન એકતો વત્તુકામો, અથ ખો નં ‘એકતો મા વદા’તિ પટિક્ખિપિત્વાપિ એકતો વદન્તો આપજ્જતિ. અવત્તુકામસ્સ સહસા વિરજ્ઝિત્વા એકતો વદન્તસ્સ અનાપત્તિ, તેન વુત્તં ‘મયા સદ્ધિં મા વદાતિ વુત્તો યદિ વદતિ, અનાપત્તી’તિ. તથાપિ આચરિયાનં મતિમનુવત્તન્તેન એવરૂપેસુ ઠાનેસુ યથાવુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં. કસ્મા? યસ્મા મહાઅટ્ઠકથાયં નત્થિ, નત્થિભાવતોયેવ આપત્તિ. સચે તત્થ અનાપત્તિઅવચનં ન સમ્ભવતિ અયમટ્ઠાનત્તા’’તિ.

તત્રાયં વિચારણા – ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તો યદિ વદતિ, ભિક્ખુનો અનાપત્તીતિ યુત્તમેતં ભિક્ખુનો વત્તુકામતાયાભાવતો, ભાવેપિ સજ્ઝાયકરણાદીસુ તીસુ અનાપત્તિતો ચ. અથ સામણેરેન બ્યત્તતાય ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તો ભિક્ખુ અબ્યત્તતાય વદતિ, આપત્તિ એવ વત્તુકામતાસબ્ભાવતો. સહસા ચે વદતિ, અનાપત્તિ તદભાવતો. સચે ભિક્ખુ એવં ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વત્વા તેન સદ્ધિં સયં વદતિ, આપત્તિ એવ. ન હિ એતં સિક્ખાપદં કિરિયાકિરિયં. યદિ એતં સિક્ખાપદં કિરિયાકિરિયં ભવેય્ય, યુત્તં. તત્થ અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. મહાપચ્ચરિયં ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તં સિયા. ન હિ સામણેરસ્સ કિરિયા ઇધ પમાણન્તિ, ઇમસ્મિં પન અધિપ્પાયે વુત્તે અતિયુત્તંવાતિ અત્થો. અક્ખરત્થો બ્યઞ્જનત્થો. કિઞ્ચાપિ ‘‘યઞ્ચ પદં યઞ્ચ અનુપદં યઞ્ચ અન્વક્ખરં યઞ્ચ અનુબ્યઞ્જનં, સબ્બમેતં પદસોધમ્મો નામા’’તિ વુત્તં, તથાપિ ‘‘પદેન વાચેતિ, પદે પદે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ, અક્ખરાય વાચેતિ, અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ ઇદમેવ દ્વયં યોજિતં, તં કસ્માતિ ચે? પદેન અનુપદઅનુબ્યઞ્જનાનં સઙ્ગહિતત્તા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અનુપદન્તિ દુતિયપાદો. અનુબ્યઞ્જનન્તિ પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસં પચ્છાબ્યઞ્જન’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૫), તસ્મા અનુપદેકદેસમત્તમેવ અનુબ્યઞ્જનન્તિ સિદ્ધં. ‘‘અક્ખરાનુબ્યઞ્જનસમૂહો પદ’’ન્તિ ચ વુત્તત્તા પદમત્તમેવ વત્તબ્બં તેન અનુપદાદિત્તયગ્ગહણતોતિ ચે? ન વત્તબ્બં વચનવિસેસતો. પદેન વાચેન્તો હિ પદે વા અનુપદે વા અનુબ્યઞ્જને વા આપત્તિં આપજ્જતિ. ન અક્ખરેન. અક્ખરેન વાચેન્તો પન પદાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં આપજ્જતિ. ન હિ ‘‘વરો વરઞ્ઞૂ વરદો વરાહરો’’તિઆદિમ્હિ પઠમં વ-કારં વાચેન્તો દુતિયાદિવ-કારે ઓપાતેતિ, પઠમં રો-કારં વાચેન્તો દુતિયરો-કારે ઓપાતેતિ, પઠમં ર-કારં વાચેન્તો દુતિયર-કારે ઓપાતેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ સમ્ભવતિ. અનુબ્યઞ્જનાનુલોમતો સમ્ભવતિ એવાતિ ચે? ન, ‘‘પદે પદે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ ઇમિના વિરુદ્ધત્તા. ઇદઞ્હિ વચનં એકસ્મિં પદે એકા આપત્તીતિ દીપેતિ. ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો રૂતિ ઓપાતેતી’’તિ વચનતો સકલં પાદં વાચેન્તસ્સ પઠમઅક્ખરમત્તે એકતો વુત્તે આપત્તીતિ સિદ્ધન્તિ ચે? ન, ‘‘અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ ઇમિના વિરુદ્ધત્તા, તસ્મા રૂતિ ઓપાતેતીતિ વત્તું અસમ્ભવતો રૂ-કારસ્સ યથાવુત્તધમ્મપરિયાપન્નભાવસિદ્ધિતો તં અવત્વા કેવલં અક્ખરાય વાચેન્તસ્સ યથાવુત્તધમ્મપરિયાપન્નઅક્ખરભાવદસ્સનત્થં ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો’’તિ વુત્તં, વચનસિલિટ્ઠતાવસેન વા અનુબ્યઞ્જને વેદનાવચનં વિયાતિ વેદિતબ્બં.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦. ‘‘ન સહસેય્યં કપ્પેતબ્બ’’ન્તિ ભાવવસેન વુત્તં, કેસુચિ ‘‘ન સહસેય્યા કપ્પેતબ્બા’’તિ પાઠો, ન કપ્પેતબ્બા ભિક્ખુનાતિ પઞ્ઞત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘અપસ્સેનં વાતિ વાયિમમઞ્ચકમેવ હોતી’’તિ લિખિતં. યં એતેસં ન કપ્પતિ, તં તેસમ્પીતિ ઉપજ્ઝાયાદીનં સન્તિકં અગન્ત્વા સહસેય્યં કપ્પેય્યાતિ પાઠસેસો.

૫૨. ‘‘અનુપસમ્પન્નો નામ ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો’તિ વુત્તત્તા માતુગામો અનુપસમ્પન્નોતિ ચતુત્થરત્તિયં માતુગામો દ્વેપિ સહસેય્યાપત્તિયો જનેતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં, ‘‘ભિક્ખું ઠપેત્વા…પે… પન્નોતિ પારાજિકવત્થુભૂતો તિરચ્છાનપુરિસો અધિપ્પેતો’’તિ ચ, ઉભયમ્પિ વીમંસિતબ્બં. દુતિયસિક્ખાપદે માતુગામો નામાતિ મનુસ્સિત્થિંયેવ ગહેત્વા યક્ખી પેતી તિરચ્છાનગતા પારાજિકવત્થુભૂતા ન ગહિતા તેસુ દુક્કટત્તા. ‘‘સચે પન અત્તનોપિ સિક્ખાપદે દુક્કટં ભવેય્ય, અથ કસ્મા પઠમસિક્ખાપદે પાચિત્તિય’’ન્તિ ચ વુત્તં. ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તી’’તિ સીહળટ્ઠકથાવચનં, તસ્સત્થં દીપેતું અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘ભૂમિયં વિના જગતિયા પમુખં સન્ધાય કથિત’’ન્તિ વુત્તં. પુન વસતીતિ ચતુત્થદિવસે વસતિ. ભિક્ખુનિપન્નેતિ ભિક્ખુમ્હિ નિપન્ને. સન્નિપતિતમણ્ડપં નામ મહાવિહારે સન્નિપાતટ્ઠાનં. ‘‘તીણિ ચ દિવસાનિ દુક્કટખેત્તે વસિત્વા ચતુત્થે દિવસે સહસેય્યાપત્તિપહોનકે સયતિ, પાચિત્તિયેવા’’તિ એકચ્ચે વદન્તિ કિર, તં ન યુત્તં.

પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫. ‘‘અથ ખો તે મનુસ્સા’’તિ ચ ‘‘તે અદ્ધિકા’’તિ ચ પાઠો. ‘‘એકરત્ત’’ન્તિપિ અત્થિ, સો ન સુન્દરો. પણ્ડકે પાળિયં દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા ‘‘ઉભતોબ્યઞ્જનેહિ મૂલાપત્તીતિ દિસ્સતી’’તિ, ‘‘અનિમિત્તાદયો ઇત્થિયોવા’’તિ ચ વદન્તિ ઉભતોબ્યઞ્જનકે વુત્તં વિય. કિઞ્ચાપિ મતિત્થી પારાજિકવત્થુ હોતિ, અનુપાદિન્નપક્ખે ઠિતત્તા પન ઇધ આપત્તિં ન કરોતિ. પારાજિકાપત્તિટ્ઠાનઞ્ચેત્થ ન ઓલોકેતબ્બં.

દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૬. ‘‘વિઞ્ઞૂ પટિબલા’’તિ વચનતો અવિઞ્ઞૂ ઇત્થિયાપિ દેસેન્તસ્સ અનાપત્તિ. ઇધ યક્ખીઆદયો મનુસ્સિત્થી વિય અનોળારિકત્તા દુક્કટવત્થુકા જાતા. તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહિત્થિયા પટિબલતાય વુત્તત્તા ઇતરાપિ દુક્કટવત્થુયેવાતિ એકે. ‘‘માતુગામાયા’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. ‘‘અટ્ઠકથાદિપાઠં ઠપેત્વા દમિળાદિના યથારુચિ કથેતું લભતિ કિરા’’તિ લિખિતં, યથા યક્ખીઆદયો દુક્કટવત્થુકા જાતા, તથા પુરિસવિગ્ગહં ગહેત્વા ઠિતેન યક્ખાદિના સદ્ધિં ઠિતસ્સ માતુગામસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો દુક્કટં અનાપજ્જિત્વા કસ્મા પાચિત્તિયમાપજ્જતીતિ ચે? ઈસકમ્પિ દુતિયપક્ખં અભજનતો. મનુસ્સમાતુગામોપિ ન દુતિયો, પગેવ યક્ખાદયોતિ. ન દુતિયાનિયતે તસ્સ દુતિયત્તાતિ ચે? ન તત્થ દુટ્ઠુલ્લવાચાપેક્ખા દુતિયતા, કિન્તુ નિસજ્જાપેક્ખા, ઇધ ચ ન નિસજ્જમત્તં, કિન્તુ દેસના ઇધાધિપ્પેતા. સા ચ નિપજ્જનતો ઓળારિકા, તસ્મા અસમત્થનિદસ્સનં.

ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૭. ‘‘ચતુત્થપારાજિકવત્થુ ચ ઇદઞ્ચ એકમેવા’’તિ વુત્તં, ન યુત્તં. કસ્મા? તત્થ ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ વુત્તત્તા. તે અરિયમિસ્સકા ન હોન્તીતિ દ્વેપિ એકસદિસાનીતિ મમ તક્કો. ‘‘અરિયાપિ પટિજાનિંસુ, તેસમ્પિ અબ્ભન્તરે વિજ્જમાનત્તા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સા’’તિ લિખિતં. ‘‘સબ્બેપિ ભૂતં ભગવાતિ પુથુજ્જનઅરિયાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ આરોચિતત્તા ‘ભૂત’ન્તિ વુત્તં, ન અત્તનો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં સન્ધાયાતિ અપરે’’તિ વુત્તં.

૭૭. પુબ્બે અવુત્તેહીતિ ચતુત્થપારાજિકે અવુત્તેહીતિ.

ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૮-૮૦. ‘‘તેનેવ હત્થેન ઉપક્કમિત્વા અસુચિં મોચેસી’’તિ પાઠો સમ્પતિપાઠો સુન્દરો. અપલોકેત્વાવ કાતબ્બા. નો ચે, પાળિયંયેવ વુત્તં સિયા. ‘‘ઓત્તપ્પેના’’તિ વત્તબ્બે રુળ્હીવસેન પરેસુ ‘‘હિરોત્તપ્પેના’’તિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં ઉત્તાનત્તા ન વુત્તં, પાચિત્તિયાસમ્ભવદસ્સનેનેવ હિ દુક્કટન્તિ સિદ્ધં.

૮૩. તત્થ ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વુત્તઅજ્ઝાચારેપિ પરિયાપન્નત્તા તં તસ્સ દણ્ડકમ્મવત્થુ. ‘‘તત્થ કમ્મં આપન્નો’’તિ પુબ્બેપિ લિખિતં. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘અત્તકામં આપન્નો’’તિ પાઠો, ‘‘અયમેવ ગહેતબ્બો’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં.

દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૬. કટસક્ખરા સેતમત્તિકા વિય મુદુકા સક્ખરજાતિ. ‘‘અકતપબ્ભારેતિ અવલઞ્જિતબ્બટ્ઠાનદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘અનોવસ્સકટ્ઠાનદસ્સનત્થ’’ન્તિ વત્તબ્બં. મૂસિકુક્કુરન્તિ મૂસિકાહિ ઉદ્ધટપંસુ. સુદ્ધચિત્તાતિ કિઞ્ચાપિ ‘‘એવં પવટ્ટિતે પથવી ભિજ્જિસ્સતી’’તિ જાનન્તિ, નો પન ચે પથવીભેદત્થિકા, સુદ્ધચિત્તા નામ હોન્તિ. પંસુઆદયો દ્વે કોટ્ઠાસા આપત્તિકરા. કેચિ ‘‘સબ્બચ્છન્નાદીસુ ઉપડ્ઢે દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા સચે દુક્કટં, યુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. તત્થ યુત્તં તાદિસસ્સ વત્થુનો સમ્ભવા, ઇધ પન જાતપથવી ચ અજાતપથવી ચાતિ દ્વેયેવ વત્થૂનિ, તસ્મા દ્વિન્નં એકેન ભવિતબ્બન્તિ ન યુત્તં. એત્થાપિ દુક્કટવચનં અત્થીતિ ચે? તં પન સઞ્ઞાવસેન, ન વત્થુવસેનાતિ ન યુત્તમેવ.

૮૭. અગ્ગિં કાતું વટ્ટતીતિ એત્થ એત્તાવતા ઉસુમં ગણ્હાતિ, તસ્મા વટ્ટતીતિ કેચિ. એવં સતિ પથવિયા અગ્ગિમ્હિ કતે દૂરતોપિ ભૂમિ ઉણ્હા હોતિ, તત્તકં કોપેતબ્બં સિયા, ન ચ કપ્પતિ, તસ્મા યસ્મિં ઠાને પતતિ, તં સો અગ્ગિ ડહતિ, તસ્મા વટ્ટતીતિ એકે. અડહિતેપિ ‘‘અદડ્ઢાય પથવિયા અગ્ગિં ઠપેતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા અત્તના પાતનાયેવ દોસો પતિતે ઉપદાહેતિ વેદિતબ્બં.

પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.