૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૯. ફરસું નિગ્ગહેતું અસક્કોન્તોતિ દસ્સિતભાવં જાનાપેતિ. કસ્મા અયં ફરસું ઉગ્ગિરીતિ ચે? મનુસ્સાનન્તિઆદિ તસ્સ પરિહારો. ‘‘આકોટેસિ છિન્દીતિ ચ વચનતો રુક્ખદેવતાનં હત્થાનિ છિજ્જન્તિ, ન ચાતુમહારાજિકાદીનં વિય અચ્છેજ્જાની’’તિ વદન્તિ.

૯૦-૯૨. ભવન્તિ અહુવુઞ્ચાતિ દ્વિકાલિકો ભૂતસદ્દો. યદિ બીજતો નિબ્બત્તેન બીજં દસ્સિતં, તદેવ સન્તકં યદિદં. સોવ કુક્કુટો મંસિમક્ખિતોતિ અયમેવ હિ પરિહારો. અટ્ઠકથાસુપિ હિ ‘‘બીજે બીજસઞ્ઞી’’તિ લિખિતં. યં બીજં ભૂતગામો નામ હોતિ, તસ્મિં બીજે ભૂતગામબીજેતિ યોજેત્વા. અમૂલકત્તા કિર સમ્પુણ્ણભૂતગામો ન હોતિ, ‘‘સમૂલપત્તો એવ હિ ભૂતગામો નામા’’તિ કારણં વદન્તિ. ‘‘અભૂતગામમૂલત્તાતિ ભૂતગામતો અનુપ્પન્નત્તા અભૂતગામમૂલં, ભૂતગામસ્સ અમૂલકત્તા વા. ન હિ તતો અઞ્ઞો ભૂતગામો ઉપ્પજ્જતી’’તિ દ્વિધાપિ લિખિતં. પિયઙ્ગુ અસનરુક્ખો વડ્ઢનત્તચો ખજ્જફલો, ‘‘પીતસાલો’’તિપિ વુચ્ચતિ. અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ નાળિકેરસ્સેવાયં. ઘટપિટ્ઠિજાતત્તા, બીજગામાનુલોમત્તા ચ દુક્કટવત્થુ. ન વાસેતબ્બં ‘‘દુરૂપચિણ્ણત્તા’’તિ લિખિતં, ‘‘યેસં રુક્ખાનં સાખા રુહતીતિ વચનતો યેસં ન રુહતિ, તેસં સાખાય કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થીતિ સિદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. મુદ્દતિણન્તિ તસ્સ નામં. ‘‘મુઞ્જતિણન્તિ પાઠો’’તિ લિખિતં.

સમણકપ્પેહીતિ સમણવોહારેહિ, તસ્મા વત્તબ્બં ભિક્ખુના ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ. તસ્સ આણત્તિયા કરોન્તેનાપિ સામણેરાદિના ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ અગ્ગિપરિજિતં કાતબ્બન્તિ સિદ્ધં. અગ્ગિપરિજિતાદીનિ વિય કપ્પિયત્તા અબીજનિબ્બટ્ટબીજાનિપિ ‘‘પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહી’’તિ (ચૂળવ. ૨૫૦) એત્થ પવિટ્ઠાનિ, યથાલાભતો વા સમણકપ્પવચનં ગહેતબ્બં. ‘‘કપ્પિય’ન્તિ વત્તુકામો ‘કપ્પ’ન્તિ ચે વદતિ, ‘વટ્ટતી’તિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘કપ્પિય’ન્તિ વચનં સકસકભાસાયપિ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વા’’તિ વુત્તત્તા ભિક્ખુના ‘કપ્પિયં’ઇચ્ચેવ વત્તબ્બં, ‘‘ઇતરેન પન યાય કાયચિ ભાસાયા’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. ‘‘ઉચ્છું કપ્પિયં કરિસ્સામીતિ દારું વિજ્ઝતી’’તિ વચનતો કપ્પિયં કાતબ્બં સન્ધાય વિરદ્ધેતિ વુત્તં હોતિ, આચરિયા પન ‘‘કપ્પિયં કારેતબ્બં સન્ધાય કપ્પિયન્તિ સિત્થાદિં કારેતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તસ્સ કારણં વદન્તા કાતું વટ્ટનભાવેનેવ વિરજ્ઝિત્વા કતેપિ કપ્પિયં જાતં. યદિ ન વટ્ટેય્ય, સિત્થાદિમ્હિ કતે ન વટ્ટેય્યાતિ, ઉપપરિક્ખિતબ્બં. ઉટ્ઠિતસેવાલઘટં આતપે નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ, વિકોપેતુકામતાય સતિ દુક્કટં યુત્તં વિય. ‘‘પુપ્ફરજ્જુભાજનગતિકા, તસ્મા ન વટ્ટતિ. નાળે વા બદ્ધપુપ્ફકલાપે નાળસ્મિં કતેપિ વટ્ટતિ તસ્મિં પુપ્ફસ્સ અત્થિતાયા’’તિ વદન્તિ. પોરાણગણ્ઠિપદે ‘‘બીજગામેન ભૂતગામો દસ્સિતો અનવસેસપરિયાદાનત્થ’’ન્તિ વુત્તં.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના

૯૮-૯. અઞ્ઞં વદતીતિ અઞ્ઞવાદકં, ‘‘વચનં કરેય્યા’’તિ લિખિતં. ‘‘તુણ્હીભૂતસ્સેતં નામ’’ન્તિ પાઠો. ઉગ્ઘાતેતુકામોતિ સમોહનિતુકામો, અન્તરાયં કત્તુકામોતિ પોરાણા.

૧૦૦. ‘‘સુદિટ્ઠો ભન્તે, ન પનેસો કહાપણોતિઆદીસુ અનારોપિતે દુક્કટેન મુસાવાદપાચિત્તિયં, અરોપિતે પાચિત્તિયદ્વયં હોતી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં.

૧૦૨. અધમ્મેન વા વગ્ગેન વા ન કમ્મારહસ્સ વાતિ એત્થ ‘‘મયિ વુત્તે મં વા અઞ્ઞં વા સઙ્ઘો અધમ્મેન વા કમ્મં, વગ્ગેન વા કમ્મં કરિસ્સતિ, ન કમ્મારહસ્સ વા મે, અઞ્ઞસ્સ વા કમ્મં કરિસ્સતી’’તિ ન કથેતીતિ યોજેતબ્બં.

અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૦૩. ‘‘છન્દાયા’’તિ અક્ખરક્ખરાયાતિઆદિ વિય લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, છન્દત્થન્તિ વા અત્થો. યેસં સેનાસનાનિ પઞ્ઞપેતિ, તેસં અત્તનિ છન્દત્થન્તિ અધિપ્પાયો.

૧૦૬. અનુપસમ્પન્નન્તિઆદીસુ કરણત્થો ગહેતબ્બો. અઞ્ઞં અનુપસમ્પન્નન્તિ અઞ્ઞેન અનુપસમ્પન્નેન. તસ્સ વાતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ. ‘‘સમ્મુતિકાલે પઞ્ચઙ્ગવિરહાદયો અસમ્મતા નામા’’તિ, ‘‘ઉપસમ્પન્નેન લદ્ધસમ્મુતિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેન વિનસ્સતી’’તિ ચ વુત્તં. સઙ્ઘેનાતિ સબ્બેન સઙ્ઘેન કમ્મવાચાય અસ્સાવેત્વા ‘‘તવેસો ભારો’’તિ કેવલં આરોપિતભારો. કેવલ-સદ્દો હેત્થ કમ્મવાચાય અસ્સાવિતભાવમત્તમેવ દીપેતિ. સયમેવાતિ ઇતરેસં ભિક્ખૂનં અનુમતિયા. અભૂતેન ખીયનકસ્સ આદિકમ્મિકસ્સ કથં અનાપત્તીતિ ચે? ઇમિના સિક્ખાપદેન. મુસાવાદે આપત્તિયેવ દ્વે પાચિત્તિયો વુત્તા વિય દિસ્સન્તિ પુબ્બપયોગે રુક્ખાદિછિન્દનાદીસુ વિય, વિચારેતબ્બં.

ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૦. ‘‘એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતી’’તિ વચનતો, પરિવારે ‘‘એકા પઞ્ઞત્તિ, એકા અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ (પરિ. ૨૨૬) વચનતો ચ ઇધ અત્થિ અનુપઞ્ઞત્તીતિ સિદ્ધં. કિઞ્ચાપિ સિદ્ધં, ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિઆદિના પન પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનં ન પઞ્ઞાયતિ, કેવલં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠમાસે…પે… નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં, તં કસ્માતિ ચે? પઠમપઞ્ઞત્તિયં વુત્તનયેનેવ વત્તબ્બતો અવિસેસત્તા ન વુત્તં. યદિ એવં કા એત્થ અનુપઞ્ઞત્તીતિ? અજ્ઝોકાસેતિ. અયમનુપઞ્ઞત્તિ પઞ્ઞત્તિયમ્પિ અત્થીતિ ચે? અત્થિ, તં પન ઓકાસમત્તદીપનં, દુતિયં ચાતુવસ્સિકમાસસઙ્ખાતકાલદીપનં. યસ્મા ઉભયમ્પિ એકં કાલોકાસં એકતો કત્વા ‘‘અજ્ઝોકાસે’’તિ વુત્તન્તિ દીપેન્તો ભગવા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે…પે… નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ આહાતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘યત્થ ચ યદા ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ, તં સબ્બમિધ અજ્ઝોકાસસઙ્ખ્યમેવ ગતન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ. હેમન્તકાલસ્સ અનાપત્તિસમયત્તા ઇદં સિક્ખાપદં નિદાનાનપેક્ખન્તિ સિદ્ધં, તથા હિ અજ્ઝોકાસપદસામત્થિયેન અયં વિસેસો – વસ્સાનકાલે ઓવસ્સકટ્ઠાને અજ્ઝોકાસે, મણ્ડપાદિમ્હિ ચ ન વટ્ટતિ. હેમન્તકાલે પકતિઅજ્ઝોકાસે ન વટ્ટતિ, સબ્બમિધ ઓવસ્સકેપિ મણ્ડપાદિમ્હિ વટ્ટતિ, તઞ્ચ ખો યત્થ હિમવસ્સેન સેનાસનં ન તેમેતિ, ગિમ્હકાલે પકતિઅજ્ઝોકાસેપિ વટ્ટતિ, તઞ્ચ ખો અકાલમેઘાદસ્સનેયેવાતિ અયં વિસેસો ‘‘અટ્ઠ માસે’’તિ ચ ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતે’’તિ ચ એતેસં દ્વિન્નં પદાનં સામત્થિયતોપિ સિદ્ધો.

કિઞ્ચ ભિય્યો – અટ્ઠકથાયં સન્દસ્સિતવિસેસોવ. ચમ્માદિના ઓનદ્ધકો વા નવવાયિમો વા ન સીઘં વિનસ્સતિ. કાયાનુગતિકત્તાતિ કાયે યત્થ, તત્થ ગતત્તા. સઙ્ઘિકમઞ્ચાદિમ્હિ કાયં ફુસાપેત્વા વિહરિતું ન વટ્ટતીતિ ધમ્મસિરિત્થેરો. ‘‘સઙ્ઘિકં પન ‘અજ્ઝોકાસપરિભોગેન પરિભુઞ્જથ, ભન્તે, યથાસુખ’ન્તિ દાયકા દેન્તિ સેનાસનં, એવરૂપે અનાપત્તી’’તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વચનતો, ઇધ ચ પટિક્ખેપાભાવતો વટ્ટતિ. ‘‘અઞ્ઞઞ્ચ એવરૂપન્તિ અપરે’’તિ વુત્તં. ‘‘પાદટ્ઠાનાભિમુખાતિ નિસીદન્તસ્સ પાદપતનટ્ઠાનાભિમુખા’’તિ લિખિતં. સમ્મજ્જન્તસ્સ પાદટ્ઠાનાભિમુખન્તિ આચરિયસ્સ તક્કો.

૧૧૧. ‘‘પાદુદ્ધારેનાતિ બહિઉપચારે ઠિતત્તા’’તિ લિખિતં. ગચ્છન્તિ, દુક્કટં ધમ્મકથિકસ્સ વિય. કસ્મા ન પાચિત્તિયં? પચ્છા આગતેહિ વુડ્ઢતરેહિ ઉટ્ઠાપેત્વા ગહેતબ્બતો. ધમ્મકથિકસ્સ પન અનુટ્ઠપેતબ્બત્તા. ‘‘અનાણત્તિયા પઞ્ઞત્તિયમ્પિ તસ્સ ભારો’’તિ વુત્તં.

૧૧૨. પરિહરણેયેવાતિ એત્થ ગહેત્વા વિચારણેતિ ધમ્મસિરિત્થેરો. અત્તનો સન્તકકરણેતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. બીજનીપત્તકં ચતુરસ્સબીજની.

૧૧૩. ‘‘યો ભિક્ખુ વા સામણેરો વા…પે… લજ્જી હોતી’તિ વુત્તત્તા અલજ્જિં આપુચ્છિત્વા ગન્તું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. પાઠે ‘‘કેનચિ પલિબુદ્ધં હોતી’’તિ ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘પલિબુદ્ધ’’ન્તિ ચ સેનાસનંયેવ સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા તથાપિ અત્થીતિ ગહેતબ્બં. ‘‘અનાપુચ્છં વા’’તિ પાઠો.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૬-૭. એત્તકમેવ વુત્તમટ્ઠકથાસુ, તથાપિ પદટ્ઠાદયોપિ લબ્ભન્તિ એવ. અનુગણ્ઠિપદે ‘‘અઞ્ઞં અત્થરણાદિ અકપ્પિયત્તા ન વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘મઞ્ચં વા પીઠં વા વિહારે વા વિહારૂપચારે વા’તિ ઇમિનાપિ સંસન્દનત્થં ‘કિઞ્ચાપિ વુત્તો, અથ ખો’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ ચ વુત્તં. ઉપચારમત્તઞ્ચેતં ‘‘રુક્ખમૂલે’’તિ, તત્થ વત્તબ્બં નત્થિ.

૧૧૮. અનાપુચ્છિત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતીતિ અસતિયા ગચ્છતોપિ અનાપત્તિ, આપુચ્છનં પન વત્તં સઞ્ચિચ્ચ અનાપુચ્છતો વત્તભેદદુક્કટત્તા. પુગ્ગલિકસેનાસને સઙ્ઘિકસેય્યં, સઙ્ઘિકસેનાસને વા પુગ્ગલિકસેય્યં અત્થરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટં યુત્તં વિય. કસ્મા? ‘‘સેય્યામત્તમેવ નસ્સેય્યા’’તિ વુત્તત્તા. ઇધ પન ‘‘પલિબુદ્ધં પલિબુદ્ધો’’તિ દુવિધમ્પિ અત્થિ.

દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૧. છબ્બગ્ગિયેસુયેવ થેરા ભિક્ખૂતિ કેચિ. પાદે ધોવિત્વાતિઆદિમ્હિ પવિસન્તસ્સ વા પાદધોવનપાસાણતો યાવ મઞ્ચપીઠં પસ્સાવત્થાય નિક્ખમન્તસ્સ વા યાવ પસ્સાવટ્ઠાનન્તિ યોજના કાતબ્બા. એવં સન્તે ‘‘પસ્સાવત્થાય નિક્ખમન્તસ્સ વા’’તિ ન વત્તબ્બં, ‘‘પસ્સાવટ્ઠાનતો નિક્ખમન્તસ્સ વા’’તિ વત્તબ્બં. પસ્સાવટ્ઠાનન્તિ કત્થચિ પોત્થકે. તથા હિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘પવિસન્તસ્સ પાદધોવનપાસાણતો યાવ મઞ્ચપીઠં નિક્ખમન્તસ્સ મઞ્ચપીઠતો યાવ પસ્સાવટ્ઠાનં, તાવ ઉપચારો’’તિ વુત્તં, તસ્મા ‘‘પાદે ધોવિત્વા પવિસન્તસ્સ, પસ્સાવત્થાય નિક્ખમન્તસ્સ ચ દ્વારે નિક્ખિત્તપાદધોવનપાસાણતો, પસ્સાવટ્ઠાનતો ચ મઞ્ચપીઠ’’ન્તિ કત્થચિ પોત્થકે પાઠો, સો અપાઠો. કસ્મા? મઞ્ચપીઠાનં ઉપચારસ્સ વુત્તત્તા. પવિસન્તસ્સ યાવ મઞ્ચપીઠાનં ઉપચારો, નિક્ખમન્તસ્સ તતો પટ્ઠાય યાવ પસ્સાવટ્ઠાનં વચ્ચકુટિચઙ્કમટ્ઠાનન્તિ ઇમિના અત્થેન યથા સંસન્દતિ, તથાવિધો પાઠોતિ આચરિયો.

૧૨૨. ઉપચારં ઠપેત્વાતિ ઇધ વુત્તઉપચારં ઠપેત્વા. ‘‘દસ્સનસવનૂપચારેપિ સન્થરન્તસ્સા’’તિ લિખિતં.

અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૬-૭. છસત્તકોટ્ઠકાનિ વાતિ એત્થ દ્વારકોટ્ઠકં અધિપ્પેતં. ‘‘નિક્ખમા’’તિ વચનં સુત્વાપિ અત્તનો રુચિયા નિક્ખમતિ, અનાપત્તિ; ઇધ અગ્ગિસાલાદિ એવ ઉપચારોતિ.

નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૯. ‘‘પમાણમજ્ઝિમસ્સ ગલપ્પમાણે દિન્નતુલાપિ વેહાસકુટિયેવા’’તિ લિખિતં, ‘‘ન સા ઇધ અધિપ્પેતા’’તિ વુત્તં.

વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૩૫. યાવ દ્વારકોસાતિ દ્વારસમીપા, યાવ ભિત્તીતિ અત્થો, તં સુવુત્તં. કવાટવિત્થારપ્પમાણોતિ હત્થપાસસ્સાધિપ્પેતત્તા, સમન્તા કવાટવિત્થારપ્પમાણઉપચારસ્સ ગહિતત્તા અપરિપૂરઉપચારાપિ હોતિ. આલોકં કરોતીતિ આલોકં સન્ધેતિ પિધેતીતિ સન્ધિ એવ આલોકસન્ધિનામકા હોન્તિ. વાતપાનકવાટલેપકમ્મે અપ્પહરિતટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ.

૧૩૬. ઇટ્ઠકાતિ છદનકપાલાસિલાદિઇટ્ઠકા. છદનૂપરીતિ એત્થ પઠમં તાવ એકવારં અપરિસેસં છાદેત્વા પુન છાદનદણ્ડકે બન્ધિત્વા દુતિયવારં તથેવ છાદેતબ્બં. ‘‘તતિયવારચતુત્થવારે સમ્પત્તે દ્વે મગ્ગે અધિટ્ઠહિત્વા તતિયમગ્ગં આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં ‘‘પુનપ્પુનં છાદાપેતી’’તિ ઇમિના યુજ્જતિ.

પોરાણા પન ‘‘પઠમવારેયેવ તયો મગ્ગે અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ, ચતુત્થતો પટ્ઠાય આપત્તિ પાચિત્તિયં, ચતુત્થલેપતો પટ્ઠાય આપત્તી’’તિ વદન્તિ. તત્થ છદને વુત્તવિધિનિદાનેન સમેતિ, લેપે વુત્તવિધિતિકચ્છેદેન સમેતિ. તથાપિ સો ન યુત્તોવ. નિદાને, અટ્ઠકથાયઞ્ચ સિદ્ધલેપત્તા સબ્બસોવાપિ અચ્છન્ને, છન્નેવાપિ અનેકસો પરિયાયસ્સ તતિયસ્સેવ અધિટ્ઠાનન્તિ નો સમેતીતિ આચરિયો. ‘‘દ્વે મગ્ગે’’તિ, ‘‘દ્વે છદને’’તિ ચ ‘‘તતિયવારતો પટ્ઠાય એવં છાદાપેહી’તિ આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બ’’ન્તિ ચ ઉપતિસ્સત્થેરો વદતિ કિર.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન ભૂતગામવગ્ગો દુતિયો.