૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૭. ‘‘જાતરૂપરજતપરિવત્તન’’ન્તિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન વુત્તં, તથા ‘‘રૂપિયં નામ સત્થુવણ્ણો કહાપણો’’તિઆદિ પાળિવચનઞ્ચ. ‘‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ચેતાપેતી’’તિઆદિ તિકવચનતો, ‘‘દુક્કટવત્થુના પન નિસ્સગ્ગિયવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ…પે… નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં ગરુકસ્સ ચેતાપિતત્તા’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ચ પન અનુક્કટ્ઠપરિચ્છેદોપેત્થ લબ્ભતીતિ સિદ્ધં. સત્થુવણ્ણો ચ કહાપણો ચ તતો યે ચઞ્ઞે વોહારં ગચ્છન્તીતિ એવમેત્થ સમુચ્ચયો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પન સિક્ખાપદે ‘‘નાનપ્પકારકં નામ કતમ્પિ અકતમ્પિ કતાકતમ્પી’’તિ એત્થ વિભત્તાનં તિણ્ણં રૂપિયારૂપિયાનઞ્ચ દ્વિન્નં વસેન પઞ્ચ તિકા વુત્તા, અટ્ઠકથાચરિયેહિ તદનુલોમતો એકો તિકો દસ્સિતોતિ સબ્બે છ હોન્તિ.

એત્થાહ – અઞ્ઞસ્મિં સિક્ખાપદે એકસ્મિં તિકચ્છેદે દસ્સિતે સતિપિ સમ્ભવે ઇતરે ન દસ્સીયન્તિ, ઇધેવ કસ્મા દસ્સિતોતિ? ‘‘નાનપ્પકારક’’ન્તિ માતિકાયં વુત્તત્તા ઇધેવ નાનપ્પકારભાવદસ્સનત્થન્તિ. ન કયવિક્કયસિક્ખાપદેપિ વત્તબ્બપ્પસઙ્ગતોતિ ચે? ન, ઇધ દસ્સિતનયત્તા. અથ ચ રૂપિયસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘યે વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ અન્તે વુત્તત્તા સત્થુવણ્ણાદયો વળઞ્જનુપગા એવાતિ સિદ્ધં. તતો અવળઞ્જનુપગેહિ જાતરૂપરજતેહિ વોહારેન ન નિસ્સગ્ગિયન્તિ આપજ્જતિ, તસ્મા તં આપજ્જનત્થન્તિ દસ્સેન્તેન ‘‘કતેન કતં ચેતાપેતી’’તિઆદયો તિકા વુત્તાતિ, એવં સન્તે રૂપિયવિભઙ્ગે ‘‘યે ચ વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ ન વત્તબ્બં, તસ્મિં પદે અવુત્તે અવળઞ્જનુપગાપિ સઙ્ગહં ગતાવ હોન્તીતિ કતાદીહિ તિકત્તયસ્સ વત્તબ્બપયોજનં ન ભવિસ્સતીતિ ચે? ન, કપ્પિયભણ્ડેન કપ્પિયભણ્ડપઅવત્તનસ્સાપિ રૂપિયસંવોહારભાવપ્પસઙ્ગતો. ‘‘યે વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ વચનેનપિ કમુક કથલ કંસભાજન સાટકાદિપરિવત્તનસ્સપિ રૂપિયસંવોહારભાવપ્પસઙ્ગો એવાતિ ચે? ન, કતાદિવચનેન જાતરૂપાદિઅકપ્પિયવત્થૂનઞ્ઞેવ અધિપ્પેતભાવદીપનતો, તસ્મા ઉભયેનપિ યદેતં કતાકતાદિભેદં પાકતિકરૂપિયં યઞ્ચ કહાપણમાસકસઙ્ખેપં, યઞ્ચ કહાપણાદિવોહારૂપગં, ઉભયમ્પેતં ઇધ ચ અનન્તરાતીતસિક્ખાપદે ચ રૂપિયં નામાતિ અધિપ્પેતત્થસિદ્ધિ હોતિ, ન તણ્ડુલાદીનિ, તત્થ કતાદિવોહારાસમ્ભવતો. એત્તાવતા કતાદિતિકત્તયપ્પયોજનં વુત્તં.

ઇદાનિ સેસત્તિકાનિ વુચ્ચતિ – એત્થ હિ યથાવુત્તપ્પભેદં નિસ્સગ્ગિયવત્થુ રૂપિયં નામ, સેસં દુક્કટવત્થુપિ કપ્પિયવત્થુપિ ન રૂપિયન્તિ અરૂપિયં નામ હોતીતિ કત્વા ‘‘અરૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં અનાપત્તી’’તિ ઇદં ન એકંસિકં આપજ્જતિ દુક્કટવત્થુમ્હિ દુક્કટાપજ્જનતો. ઇધ વચનપ્પમાણતો નિસ્સગ્ગિયવત્થુતો અઞ્ઞં અન્તમસો મુત્તાદિપિ અરૂપિયમેવ નામ. તત્થ પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં અનાપત્તીતિ ચે? ન, રાજસિક્ખાપદવિરોધતો. તત્થ હિ ‘‘મુત્તા વા મણિ વા’’તિ વુત્તં, તસ્મા મુત્તાદિ અકપ્પિયં દુક્કટવત્થૂતિ ચ સિદ્ધં નિસ્સગ્ગિયવત્થૂસુ અભાવા. એવં સન્તે ‘‘અરૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં અનાપત્તી’’તિ સુદ્ધકપ્પિયભણ્ડં સન્ધાય વુત્તં, ન સબ્બં અરૂપિયં. તતો અઞ્ઞત્થ પન ‘‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી’’તિઆદિતિકદુક્કટે ચ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતતિકે ચ સબ્બં અરૂપિયં નામાતિ વેદિતબ્બં, તસ્મા અરૂપિયભાવદીપનત્થં દુતિયો તિકો વુત્તો. તદત્થમેવ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતો એકો તિકો. કસ્મા ન પાળિયં સો વુત્તોતિ ચે? તત્થ ચેતાપિતઅરૂપિયે રૂપિયછડ્ડનકસમ્મુતિકિચ્ચાભાવતો. તસ્મિઞ્હિ તિકે વુત્તે કપ્પિયવત્થુનોપિ અરૂપિયછડ્ડનકસમ્મુતિ દાતબ્બાતિ આપજ્જતિ, તસ્સ વસેન રૂપિયછડ્ડનકસમ્મુતિ એવ ન વત્તબ્બાતિ? ન, રૂપિયસ્સપિ સમ્મુતિકિચ્ચાભાવપ્પસઙ્ગતો, તસ્મા રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી કપ્પિયવત્થું ચેતાપેતિ પત્તચતુક્કે તતિયપત્તં વિય, તં સઙ્ઘાદીનં નિસ્સજ્જિતબ્બં, નિસ્સટ્ઠં પન અઞ્ઞેસં કપ્પતિ તતિયપત્તો વિય. અથ સમ્પટિચ્છિતરૂપિયેન ચેતાપિતં હોતિ દુતિયપત્તો વિય, તં વિનાપિ સમ્મુતિયા યો કોચિ ભિક્ખુ છડ્ડેતિ, વટ્ટતિ. તતો પરં ‘‘સચે તત્થ આગચ્છતિ આરામિકો વા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં. તત્થ ‘‘રૂપિયે’’તિ વા ‘‘અરૂપિયે’’તિ વા સબ્બત્થ ભુમ્મપ્પત્તે અત્તનો સન્તકં, ઉપયોગપ્પત્તે પરસન્તકન્તિ વેદિતબ્બં. એત્થાહ – ઉપતિસ્સત્થેરો પુરિમસિક્ખાપદેન રૂપિયપટિગ્ગહણં વારિતં, ઇમિના સુદ્ધાગમેન કપ્પિયકારકસ્સ હત્થે કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતેન સંવોહારો વારિતોતિ.

૫૮૯. નિસ્સગ્ગિયવત્થુના નિસ્સગ્ગિયવત્થું…પે… અપરાપરપરિવત્તને ઇમિનાતિ એત્થ એકસ્મિં એવ વત્થુસ્મિં દ્વિન્નં સિક્ખાપદાનં વસેન એકતો આપત્તિ વુત્તા, તં પન પચ્છિમસ્સ વસેન નિસ્સજ્જિતબ્બં. એતેન નિસ્સગ્ગિયં આપન્નમ્પિ આપજ્જતીતિ એકે. પરસ્સ રૂપિયગ્ગહણં પરિવત્તનન્તિ રૂપિયે અગ્ગહિતે તસ્સ અભાવતો ઇમિનાવ આપત્તિ, ન પુરિમેન ઓમસવાદો વિય. મુસાવાદેન મુસા વદન્તસ્સાપિ હિ ઓમસવાદેનેવ આપત્તિ. નિસ્સગ્ગિયવત્થુના દુક્કટ…પે… એસેવ નયોતિ એતસ્સ યુત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘યો હિ અય’’ન્તિ આહ.

વડ્ઢિં પયોજેન્તસ્સાતિ એત્થ ઇદં ગહેત્વા સતિ માસે, સતિ સંવચ્છરે ‘‘એત્તકં દેહી’’તિ ચે વદતિ. રૂપિયસંવોહારો હોતિ. વિના કપ્પિયકારકેન ‘‘એત્તકા વુડ્ઢિ હોતુ, એત્તકં ગણ્હા’’તિ વદતો દુક્કટં કયવિક્કયલક્ખણાભાવતો. ‘‘મૂલે મૂલસામિકાન’’ન્તિઆદિ કપ્પિયકરણૂપાયદસ્સનત્થં વુત્તં, ન કેવલં નિસ્સટ્ઠં અપરિભોગં હોતિ, પુન એવં કતે પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. તસ્સપિ પરિભોગે મૂલસ્સ કપ્પિયકરણૂપાયો ચે ન હોતિ, કપ્પિયં આચિક્ખિતબ્બન્તિ યથા પાળિયા ચેત્થ કપ્પિયકરણૂપાયો, સો ચ તતિયપત્તેપિ, ‘‘યથા ચ અત્તનો અત્થાય ગહિતે એવરૂપુપાયો, તથા સઙ્ઘાદિઅત્થાય ગહિતેપિ એસો વા’’તિ વુત્તં. ઇમે કિર પઠમદુતિયપત્તે યાવ ગહટ્ઠેન પરિવત્તેતિ, તાવ ન કપ્પિયકરણૂપાયો, અનેકપુરિસયુગમ્પિ ‘‘અકપ્પિયા એવા’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘સઙ્ઘસન્તકં કપ્પિયભણ્ડં વિક્કિણિત્વા આગતકહાપણાનિપિ પટિગ્ગહણં મોચેત્વાવ સમ્પટિચ્છિતબ્બાનિ, તસ્મા કપ્પિયકારકો ચે ઇમાનિ તાનિ કહાપણાનીતિ વદતિ, ન વટ્ટતિયેવ, પટિક્ખિપિતબ્બં, ન વિચારેતબ્બં, વિચારેતિ ચે? સબ્બેસં ન કપ્પતિ. પટિગ્ગહણં મોચેત્વા સમ્પટિચ્છિતાનિ ચે વિચારેતિ, તસ્સેવ ન વટ્ટતી’’તિ અભિક્ખણં વુત્તં.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.