પારાજિકવણ્ણના

વેરઞ્જકણ્ડો

વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના

‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. તેન ખો પન સમયેન વેસાલિયા અવિદૂરે કલન્દગામો નામ હોતી’’તિ વિનયનિદાને આરભિતબ્બે વેરઞ્જકણ્ડસ્સ આરમ્ભો કિમત્થોતિ ચે? વુચ્ચતે – મૂલતો પભુતિ વિનયનિદાનં દસ્સેતું. યદિ એવં ‘‘પઠમં આવુસો ઉપાલિ પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્તન્તિ, વેસાલિય’’ન્તિ વચનેન વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન વિરુજ્ઝતિ. કસ્મા? કત્થ પઞ્ઞત્તન્તિ હિ નિદાનપુચ્છા. એવં સન્તેપિ ‘‘પઠમસ્સ પારાજિકસ્સ કિંનિદાન’’ન્તિ પુચ્છિતે સાધારણમહાનિદાનવિસ્સજ્જનં અયુત્તં વિયાતિ? નાયુત્તં, સબ્બેસં સિક્ખાપદાનં પાટેક્કં નિદાનસ્સ પુટ્ઠત્તા તસ્સ વિસ્સજ્જેતબ્બત્તા ચ સબ્બસાધારણમહાનિદાનં પઠમમાહ. એકન્તેન પુચ્છાવિસ્સજ્જનક્કમેન પારાજિકાદીનિ સઙ્ગહં આરોપિતાનિ. કથં આરોપિતાનીતિ ચે? આયસ્મતા મહાકસ્સપેન અનુક્કમેન સબ્બોપિ વિનયો પુચ્છિતો, પુટ્ઠેન ચ આયસ્મતા ઉપાલિત્થેરેન યથાસમ્ભવં નિરન્તરં વિસ્સજ્જિતમેવ. અપુચ્છિતાનિપિ વિનીતવત્થુઆદીનિ યુજ્જમાનાનિ વત્થૂનિ અન્તોકત્વા વિસ્સજ્જનક્કમેનેવ ગણસજ્ઝાયમકંસૂતિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞથા વેરઞ્જકણ્ડં પઠમપારાજિકસ્સેવ નિદાનન્તિ વા અનધિકારિકં વા નિપ્પયોજનં વા પાટેક્કં સિક્ખાપદનિદાનપુચ્છાનન્તરં તદેવ વિસ્સજ્જેતબ્બન્તિ વા આપજ્જતિ, તસ્મા આદિતો પભુતિ વિનયનિદાનં દસ્સેતું ‘‘તેન સમયેના’’તિઆદિ આરદ્ધં.

ઇદાનિ નિદાનભણને પયોજનં વક્ખામ – વિનયસ્સઆણાદેસનત્તા ભગવતો તાવ આણારહભાવદીપનં, આણાભૂતસ્સ ચ વિનયસ્સ અનઞ્ઞવિસયભાવદીપનં, આણાય ઠિતાનં સાવકાનં મહાનુભાવદીપનઞ્ચાતિ તિવિધમસ્સ પયોજનં. કથં? આણાસાસનારહો હિ ભગવા પહીનકિલેસત્તા, અધિગતગુણવિસેસત્તા, લોકજેટ્ઠસેટ્ઠત્તા, તાદિભાવપ્પત્તત્તા ચ, અરસરૂપતાદીહિ અટ્ઠહિ અક્કોસવત્થૂહિ અકમ્પનતો ભગવતો તાદિભાવપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, અટ્ઠન્નમ્પિ તેસં અક્કોસવત્થૂનં અત્તનિ સમ્ભવપરિયાયદીપનપાળિયા પહીનકિલેસતા વેદિતબ્બા. ચતુન્નં ઝાનાનં તિસ્સન્નઞ્ચ વિજ્જાનં અધિગમપરિદીપનેન અધિગતગુણવિસેસતા વેદિતબ્બા. ‘‘નાહં તં બ્રાહ્મણ પસ્સામિ સદેવકે…પે… મુદ્ધાપિ તસ્સ વિપતેય્યા’’તિ ચ ‘‘જેટ્ઠો સેટ્ઠો લોકસ્સા’’તિ ચ વચનેન જેટ્ઠસેટ્ઠતા વેદિતબ્બા, ઇદઞ્ચ ભગવતો આણારહભાવદીપનપ્પયોજનં. ‘‘આગમેહિ ત્વં સારિપુત્ત, આગમેહિ ત્વં સારિપુત્ત, તથાગતોવ તત્થ કાલં જાનિસ્સતી’’તિ વચનં અનઞ્ઞવિસયભાવદીપનં. ‘‘સાધાહં, ભન્તે, પથવિં પરિવત્તેય્ય’’ન્તિ ચ ‘‘એકાહં, ભન્તે, પાણિં અભિનિમ્મિનિસ્સામી’’તિ ચ ‘‘સાધુ, ભન્તે, સબ્બો ભિક્ખુસઙ્ઘો ઉત્તરકુરું પિણ્ડાય ગચ્છેય્યા’’તિ ચ ઇમેહિ થેરસ્સ તીહિ સીહનાદેહિ આણાય ઠિતાનં સાવકાનં મહાનુભાવતાદીપનં વેદિતબ્બં. સાવત્થિયાદીસુ અવિહરિત્વા કિમત્થં ભગવા વેરઞ્જાયમેવ તદા વિહાસીતિ ચે? નળેરુયક્ખસ્સ પીતિસઞ્જનનત્થં, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ભિક્ખાવસેન અકિલમનત્થં, વેરઞ્જબ્રાહ્મણસ્સ પસાદસઞ્જનનત્થં, મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ આનુભાવદીપનટ્ઠાનભૂતત્તા, સારિપુત્તત્થેરસ્સ વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતપરિવિતક્કનટ્ઠાનભૂતત્તા ચ. તેસુ પચ્છિમં બલવકારણં, તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘તેન સમયેનાતિ યેન કાલેન આયસ્મતો…પે… તેન કાલેના’’તિ. પુરિમેસુ ચતૂસુ અસઙ્ગહકારણેસુ પઠમેન ભગવા મેત્તાભાવનાદિના અમનુસ્સાનં ચિત્તસંરક્ખણેન ભિક્ખૂનં આદરં જનેતિ. દુતિયેન પરિસાવચરેન ભિક્ખુના એવં પરિસા સઙ્ગહેતબ્બા, એવં અપ્પિચ્છેન સન્તુટ્ઠેન ચ ભવિતબ્બન્તિ વા દસ્સેતિ. તતિયેન પચ્ચયે નિરપેક્ખેન કુલાનુગ્ગહો કાતબ્બોતિ. ચતુત્થેન એવં મહાનુભાવેનાપિ પચ્ચયત્થં ન લોલુપ્પં કાતબ્બં, કેવલં પરદત્તુપજીવિના ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘તેનાતિઆદિપાઠસ્સ…પે… વિનયસ્સત્થવણ્ણન’’ન્તિ વચનતો અઞ્ઞો તેનાતિઆદિપાઠો, અઞ્ઞો વિનયો આપજ્જતિ.

‘‘તેનાતિઆદિપાઠમ્હા, કો અઞ્ઞો વિનયો ઇધ;

તસ્સત્થં દસ્સયન્તોવ, કરે વિનયવણ્ણન’’ન્તિ. –

ચે? નનુ વુત્તં પુબ્બેવ ‘‘ઇદઞ્હિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતી’’તિઆદિ, તસ્મા ઉપાલિત્થેરેન વુત્તસ્સ તેનાતિઆદિપાઠસ્સ અત્થં નાનપ્પકારતો દસ્સયન્તો કરિસ્સામિ વિનયસ્સ ભગવતો અત્તપચ્ચક્ખવચનભૂતસ્સ અત્થવણ્ણનન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યદિ એવં ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતીતિ એવમાદિવચનપટિમણ્ડિતનિદાનં વિનયપિટકં કેન ધારિત’’ન્તિઆદિવચનં વિરુજ્ઝતિ ‘‘તેન સમયેના’’તિઆદિવચનસ્સ વિનયપિટકપરિયાપન્નભાવદીપનતોતિ ચે? ન, અઞ્ઞત્થેપિ તબ્બોહારસિદ્ધિતો ‘‘નાનાવિધભિત્તિકમ્મપટિમણ્ડિતવસનો પુરિસો’’તિઆદીસુ વિય. વિનયસ્સાદિભાવેન સઙ્ગીતિકારકેહિ અનુઞ્ઞાતત્તા વિનયપરિયાપન્નતાપિ યુજ્જતિ તસ્સ વચનસ્સ. એત્થાહ – યથા સુત્તન્તે ‘‘એકં સમય’’ન્તિ ચ, અભિધમ્મે ચ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ અનિયમતો વુત્તં, તથા અવત્વા ઇધ ‘‘તેન સમયેના’’તિ પઠમં તંનિદ્દેસોવ કસ્મા વુત્તોતિ? વુચ્ચતે – તસ્સ તસ્સ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયસ્સ, યસ્સ વા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુભૂતસ્સ સમયસ્સ હેતુ ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસિ, તસ્સ ચ સમયસ્સ અતીતસ્સ તેસં સઙ્ગીતિકારકાનં વસીનં સુવિદિતત્તા. કથં? ‘‘યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા તે ઉજ્ઝાયન્તી’’તિઆદિવચનતો, ‘‘અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસુ’’ન્તિ ચ ‘‘અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને સન્નિપાતાપેત્વા’’તિ ચ ‘‘ભિક્ખૂનં તદનુચ્છવિકં તદનુ…પે… દસ અત્થવસે પટિચ્ચ સઙ્ઘસુટ્ઠુતાયા’’તિ ચ ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ ચ ખન્ધકેસુ ચ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તીહિ સરણગમનેહિ પબ્બજ્જ’’ન્તિઆદિવિનયક્કમસ્સ વચનતો યો સો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો, તસ્સ તસ્સ વિનયક્કમસ્સ સો પઞ્ઞત્તિસમયો ચ સુવિદિતો તેસં પઞ્ચસતાનં ધમ્મધરાનં ભિક્ખૂનં, નાયં નયો સુત્તન્તાભિધમ્મેસુ સમ્ભવતિ. તસ્મા સુવિદિતત્તા તેન સમયેન હેતુભૂતેન વિહરતીતિ વિહરતિપદેન એકસમ્બન્ધત્તા ચ પઠમં યંનિદ્દેસાદિનો અસમ્ભવતો ચ વિનયપિટકે તંનિદ્દેસોવ પઠમં વુત્તો. કથં? એત્થ ‘‘યેન ખો પન સમયેન વેસાલિયા અવિદૂરે કલન્દગામો નામ હોતી’’તિ વા ‘‘યેન ખો પન સમયેન વેસાલી…પે… હોતી’’તિ વા અસમ્ભવતો યંનિદ્દેસેન અવત્વા તંનિદ્દેસસ્સેવ સમ્ભવતો ‘‘તેન ખો પન સમયેન…પે… કલન્દગામો નામ હોતી’’તિ વુત્તન્તિ, કેવલં સુવિદિતત્તા વા. અનિયમનિદ્દેસવચનન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ યથાવુત્તનયેન નિયમનિદ્દેસવચનમેવેતં તંનિદ્દેસત્તા, તથાપિ સમ્પતિકાલવસેન તદિતરેસં ભિક્ખૂનં અવિદિતત્તા ‘‘અનિયમનિદ્દેસવચન’’ન્તિ વુત્તં. યં પન વુત્તં ‘‘અયઞ્હિ સબ્બસ્મિમ્પિ વિનયે યુત્તી’’તિ, તં તબ્બહુલેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

યદિ સબ્બં તેનાતિ પદં અનિયમનિદ્દેસવચનં ભવેય્ય, તેન હિ ભિક્ખવે ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદન્તિ એત્થ ઇદમ્પિ પુબ્બે સિદ્ધત્થં તેનાતિ પદં અનિયમનિદ્દેસવચનં ભવેય્ય. ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતી’’તિઆદીસુ વુત્તં તેનાતિ પદઞ્ચ અનિયમનિદ્દેસવચનં ભવેય્ય, ન ચ હોતિ, તસ્મા યેસં તેન તંનિદ્દેસેન નિદ્દિટ્ઠત્થો અવિદિતો, તેસં વસેનાહ ‘‘અનિયમનિદ્દેસવચનમેત’’ન્તિ. અથ વા તતો પઠમં તદત્થાદસ્સનતો પચ્છાપિ તંસમ્બન્ધેન યંનિદ્દેસદસ્સનતો ચ ‘‘અનિયમનિદ્દેસવચનમેત’’ન્તિ વુત્તં. અથ વા પુબ્બણ્હાદીસુ અયં નામાતિ અનિયમેત્વા કાલપરિદીપનસ્સ સમયસદ્દસ્સ ઉપપદભાવેનપિ એવં વત્તુમરહતિ ‘‘યદિદં અનિયમનિદ્દેસવચન’’ન્તિ. અથ વા ‘‘તેના’’તિ વુત્તે તેન ઘટેન પટેનાતિ સબ્બત્થપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં નિયમં કરોતિ ‘‘સમયેના’’તિ. કેન પન સમયેન? પરભાગે અત્થતો સિદ્ધેન સારિપુત્તસ્સ પરિવિતક્કસમયેન. એત્થાહ – વિતક્કસમયો ચે ઇધાધિપ્પેતો, ‘‘પરતો ઇધ પન હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. યો હિ સો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો સારિપુત્તાદીહિપિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યો, તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેન ચા’’તિઆદિવચનં વિરુજ્ઝતીતિ? ન, બાહુલ્લેન વુત્તત્તા. સુત્તન્તાભિધમ્મેસુ વિય અવત્વા ઇધ વિનયપિટકે કરણવચનેન કસ્મા નિદ્દેસોતિ હિ ચોદના. તસ્મા તસ્સા વિસ્સજ્જને બાહુલ્લેન કરણવચનપ્પયોજનં વત્તુકામો આચરિયો આહ ‘‘યો સો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો’’તિઆદિ. ન સમ્પતિ વુચ્ચમાનસ્સેવ કરણવચનસ્સ પયોજનં વત્તુકામો, ઇમસ્સ પન હેતુઅત્થોવ સમ્ભવતિ, ન કરણત્થો, તસ્મા આહ ‘‘અપરભાગે અત્થતો સિદ્ધેના’’તિઆદિ. સમયઞ્ચાતિ આગમનપચ્ચયસમવાયં તદનુરૂપકાલઞ્ચ ઉપાદાયાતિ અત્થો. પચ્ચયસામગ્ગિઞ્ચ આગમનકાલઞ્ચ લભિત્વા જાનિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો.

એત્થાહ – યથા ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો સમયો ચા’’તિ એત્થ ખણસમયાનં એકો અત્થો, તથા કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયાતિ કાલસમયાનં એકો અત્થો સિયા, અપિચ આગમનપચ્ચયસમવાયો ચેત્થ સમયો કાલસ્સાપિ આગમનપચ્ચયત્તા સમયગ્ગહણેનેવ સો ગહિતોતિ વિસું કાલો કિમત્થં ગહિતોતિ ચ? વુચ્ચતે – અપ્પેવ નામ સ્વેપીતિ કાલસ્સ પઠમં નિયમિતત્તા ન સમયો કાલત્થો. તસ્મિં સ્વેતિ નિયમિતકાલે ઇતરેસં આગમનપચ્ચયાનં સમવાયં પટિચ્ચ ઉપસઙ્કમેય્યામ યથાનિયમિતકાલેપિ પુબ્બણ્હાદિપ્પભેદં યથાવુત્તસમવાયાનુરૂપં કાલઞ્ચ ઉપાદાયાતિ સ્વેતિ પરિચ્છિન્નદિવસે પુબ્બણ્હાદિકાલનિયતભાવં દસ્સેતિ, તસ્મા કાલસમયાનં ન એકત્થત્તા કાલસ્સ વિસું ગહણમ્પિ સાત્થકન્તિ વેદિતબ્બં. યસ્મા ખણે ખણે ત્વં ભિક્ખુ જાયસિ ચ જીયસિ ચ મીયસિ ચેતિ ભિક્ખુનિયા સન્તિકે અભિક્ખણં ગચ્છતીતિ (પાચિ. ૧૯૮) ચ ખણે ખણે ભાસતિ સત્થુસાસનન્તિ ચ ખણસદ્દો અનેકત્થો, તથા સમયસદ્દો ચ, તસ્મા એકમેકેન નિયમેન્તો ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચા’’તિ આહ. ખણસમયાનં અત્થો એકત્થો યુજ્જતિ ખણો ઓકાસલાભો, અટ્ઠક્ખણવજ્જિતો નવમો ખણોતિ અત્થો. અત્તનો અત્તનો ઉચ્છેદાદયો દિટ્ઠિગતસઙ્ખાતે સમયે એત્થ પવદન્તીતિ સમયપ્પવાદકો. સ્વેવ તિન્દુકાચીરસઙ્ખાતાય તિમ્બરુરુક્ખપન્તિયા પરિક્ખિત્તત્તા તિન્દુકાચીરં. એકસાલકેતિ એકો સાલરુક્ખો. ‘‘કુટિકા’’તિપિ વદન્તિ. અત્થાભિસમયાતિ અત્તનો હિતપટિલાભા. ધીરોતિ ચ પણ્ડિતો વુચ્ચતિ, નાઞ્ઞો. સમ્મા માનાભિસમયાતિ સુટ્ઠુ માનસ્સ પહાનેન, સમુચ્છેદવસેન સુટ્ઠુ માનપ્પહાનેનાતિ અત્થો. દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠોતિઆદીસુ ‘‘ચતુન્નં સચ્ચાનં ચતૂહિ આકારેહિ પટિવેધો’’તિઆદીસુ ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખસ્સ દુક્ખાકારતાયટ્ઠો. સઙ્ખતટ્ઠો કારણુપ્પત્તિઅત્થો, દુક્ખાય વેદનાય સન્તાપટ્ઠો. સુખાય વેદનાય વિપરિણામટ્ઠો. પીળનટ્ઠાદિકોવ અભિસમયટ્ઠોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ગબ્ભોક્કન્તિસમયોતિઆદીસુપિ પથવીકમ્પનઆલોકપાતુભાવાદીહિ દેવમનુસ્સેસુ પાકટો. દુક્કરકારિકસમયોપિ કાળો સમણો ગોતમો ન કાળોતિઆદિના પાકટો. સત્તસત્તાહાનિ ચ અઞ્ઞાનિ ચ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો.

અચ્ચન્તમેવ તં સમયન્તિ આરમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ પત્તસન્નિટ્ઠાના, તાવ અચ્ચન્તસમ્પયોગેન તસ્મિં સમયે. કરુણાવિહારેન વિહાસીતિ કરુણાકિચ્ચવિહારેન તસ્મિં સમયે વિહાસીતિ અત્થો. તં સમયઞ્હિ કરુણાકિચ્ચસમયં. ઞાણકિચ્ચં કરુણાકિચ્ચન્તિ દ્વે ભગવતો કિચ્ચાનિ, અભિસમ્બોધિ ઞાણકિચ્ચં, મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વેનેય્યસત્તાવલોકનં કત્વા તદનુરૂપકરણં કરુણાકિચ્ચં. ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીય’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૩; ઉદા. ૧૨, ૨૮) હિ વુત્તં, તં ભગવાપિ કરોતિયેવ. અથ વા આગન્તુકેહિ ભિક્ખૂહિ આદિસમાયોગઞ્ચ. તત્થ કરુણાકિચ્ચં વિહારં દસ્સેન્તો ‘‘કરુણાવિહારેન વિહાસી’’તિ આહ. અધિકરણઞ્હિ કાલત્થોતિ એત્થ હિ-કારો કારણત્થો. તત્થ હિ અભિધમ્મે કાલસમૂહખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતવસેન પઞ્ચવિધો સમયટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. કાલસમૂહટ્ઠો સમયો કથં અધિકરણં હોતિ? અધિકરણમુપ્પત્તિટ્ઠાનં પુબ્બણ્હે જાતોતિ યથા, એવં કાલટ્ઠો સમયસદ્દો દટ્ઠબ્બો. કથં રાસટ્ઠો? યવરાસિમ્હિ જાતોતિ યથા. તસ્મા યસ્મિં કાલે પુઞ્જે વા ચિત્તં સમુપ્પન્નં, તસ્મિં કાલે પુઞ્જે વા ફસ્સાદયો ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તં હોતિ. અધિકરણઞ્હીતિ એત્થ અભિધમ્મે નિદ્દિટ્ઠં અધિકરણં કાલટ્ઠો સમૂહટ્ઠો ચ હોતિ, ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ વુત્તં અધિકરણં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇદાનિ ભાવેનભાવલક્ખણઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ વુત્તાન’’મિચ્ચાદિમાહ. તત્થ અભિધમ્મે વુત્તાનં ભાવો નામ કિન્તિ? ઉપ્પત્તિ વિજ્જમાનતા, સા તેસં તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં, સા પન સમયસ્સ ભાવેન ભાવો લક્ખીયતિ ઞાયતિ, તસ્મા તત્થ ભુમ્મવચનનિદ્દેસો કતોતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ ખણો નામ અટ્ઠક્ખણવિનિમુત્તો નવમો ખણો, તસ્મિં સતિ ઉપ્પજ્જતિ. સમવાયો નામ ચક્ખુન્દ્રિયાદિકારણસામગ્ગી, તસ્મિં સતિ ઉપ્પજ્જતિ. હેતુ નામ રૂપાદિઆરમ્મણં. તસ્મા તસ્મિં ખણકારણસમવાયહેતુમ્હિ સતિ તેસં ફસ્સાદીનં ભાવો વિજ્જમાનતા હોતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇધ પન હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતીતિ એત્થ અત્થદ્વયમેકસ્સ સમ્ભવતીતિ ઇધ વિનયે વુત્તસ્સ સમયસદ્દસ્સ કત્તુકરણત્થે તતિયા હેતુમ્હિ ચ ઇત્યુત્તત્તા. સો દુબ્બિઞ્ઞેય્યોતિ ‘‘તથાગતોવ તત્થ કાલં જાનિસ્સતી’’તિ વુત્તત્તાતિ વુત્તં હોતિ. તેન સમયેનાતિ તસ્સ સમયસ્સ કારણા ‘‘અન્નેન વસતિ વિજ્જાય વસતી’’તિ યથા, અન્નં વા વિજ્જં વા લભામીતિ તદત્થં વસતીત્યત્થો. એવં ‘‘તેન સમયેન વિહરતી’’તિ વુત્તે હેત્વત્થે તતિયા દટ્ઠબ્બા, તસ્મા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા સમયઞ્ચ વીતિક્કમઞ્ચ ઓલોકયમાનો તત્થ તત્થ વિહાસીતિ વુત્તં હોતિ. તતિયપારાજિકાદીસુ ‘‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અદ્ધમાસં, પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૧૬૨) એવમાદીસુ દટ્ઠબ્બા, તસ્મા દુતિયા કાલદ્ધાને અચ્ચન્તસંયોગેતિ દુતિયાત્ર સમ્ભવતિ ‘‘માસમધીતે દિવસમધીતે’’તિ યથા. ઇધ પન હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતીતિ એત્થ યસ્સ કરણવચનસ્સ હેતુઅત્થો સમ્ભવતિ, તેન સમયેન હેતુભૂતેન તં તં વત્થુવીતિક્કમસઙ્ખાતં વીતિક્કમસમયસઙ્ખાતં વા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસિ. યસ્સ કરણત્થો સમ્ભવતિ, તેન કરણભૂતેન સમયેન સમ્પત્તેન સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસીતિ અધિપ્પાયો.

ગણ્ઠિપદે પન ‘‘સુદિન્નાદીનં વીતિક્કમોવ કારણં નામ, તસ્સ નિયમભૂતો કાલો પન કરણમેવ તં કાલં અનતિક્કમિત્વાવ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞપેતબ્બત્તા’’તિ વુત્તં, તં નિદ્દોસં. યં પન વુત્તં ‘‘ઇદં કરણં પુબ્બભાગત્તા પઠમં વત્તબ્બમ્પિ પચ્છા વુત્ત’’ન્તિ, તં દુવુત્તં. હેતુઅત્થતો હિ યથા પચ્છા કરણત્થો યોજિયમાનો અનુક્કમેનેવ યોગં ગચ્છતિ, તથા ચ યોજિતો. યં પન અટ્ઠકથાચરિયો પચ્છા વુત્તં ઇદં કરણત્થં પઠમં યોજેત્વા પઠમં વુત્તં હેતુઅત્થં પચ્છા યોજેસિ, તં યોજનાસુખત્તાતિ વેદિતબ્બન્તિ આચરિયેન લિખિતં. ઇતો પટ્ઠાય યત્થ યત્થ ‘‘આચરિયેન લિખિત’’ન્તિ વા ‘‘આચરિયસ્સ તક્કો’’તિ વા વુચ્ચતિ, તત્થ તત્થ આચરિયો નામ આનન્દાચરિયો કલસપુરવાસીતિ ગહેતબ્બો. એત્થાહ – યથા સુત્તન્તે ‘‘એકં સમયં ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ, તથા ‘‘તેન સમયેન ભગવા વેરઞ્જાય’’ન્તિ વત્તબ્બં, અથ સવેવચનં વત્તુકામો થેરો, તથાગતો સુગતોતિઆદીનિપિ વત્તબ્બાનિ, અથ ઇમસ્સેવ પદદ્વયસ્સ ગહણે કિઞ્ચિ પયોજનં અત્થિ, તં વત્તબ્બન્તિ? વુચ્ચતે – કેસઞ્ચિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પરમગમ્ભીરં અજ્ઝાસયક્કમં અજાનતં ‘‘અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે અનાદીનવદસ્સો…પે… અભિવિઞ્ઞાપેસી’’તિઆદિકં (પારા. ૩૬) ‘‘અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં સુદિન્નં પટિપુચ્છી’’તિઆદિકઞ્ચ (પારા. ૩૯) ‘‘સાદિયિ ત્વં ભિક્ખૂતિ. નાહં ભગવા સાદિયિ’’ન્તિઆદિકઞ્ચ (પારા. ૭૨) તથા પુરાણવોહારિકં ભિક્ખું પુચ્છિત્વા તેન વુત્તપરિચ્છેદેન દુતિયપારાજિકપઞ્ઞાપનઞ્ચ દેવદત્તસ્સ પબ્બજ્જાનુજાનનઞ્ચાતિ એવમાદિકં વિનયપરિયત્તિં દિસ્વા બુદ્ધસુબુદ્ધતં પટિચ્ચ સઙ્કા સમ્ભવેય્ય, ‘‘તથા કિં પન તુય્હં છવસ્સ ખેળાસકસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૩૩૬) એવમાદિકં ફરુસવચનપટિસંયુત્તં વિનયપરિયત્તિં નિસ્સાય ખીણાસવત્તં પટિચ્ચ સઙ્કા સમ્ભવેય્ય, તદુભયસઙ્કાવિનોદનત્થં આયસ્મતા ઉપાલિત્થેરેન ઇદમેવ પદદ્વયગ્ગહણં સબ્બત્થ કતન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેતં દીપેતિ – કામં સબ્બઞેય્યબુદ્ધત્તા બુદ્ધોયેવ, ભગ્ગસબ્બદોસત્તા ભગવાવ, સો સત્થાતિ. પરતોપિ વુત્તં ‘‘જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તિ…પે… અનત્થસંહિતે સેતુઘાતો તથાગતાન’’ન્તિ (પારા. ૧૬). સુત્તન્તે ચ વુત્તં ‘‘સણ્હેનપિ કેસિ વિનેમિ ફરુસેનપી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૧૧૧).

અસાધારણહેતુમ્હીતિ એત્થ કુસલમૂલાનિ ન અકુસલાનં કદાચિ મૂલાનિ હોન્તિ, તથા અકુસલમૂલાનિ કુસલાનં, અબ્યાકતમૂલાનિ ન કદાચિ કુસલાનન્તિ અયમેવ નયો લબ્ભતિ, યસ્મા કુસલા હેતૂ તંસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૧ આદયો), તસ્મા કુસલાનિ કુસલાનંયેવાતિઆદિનયો ન લબ્ભતિ. પુચિ વુચ્ચતે કુટ્ઠા, તે મન્દયતિ નાસયતીતિ પુચિમન્દો. સત્તાનં હિતસુખનિપ્ફાદનાધિમુત્તતન્તિ એત્થ સામઞ્ઞતો વુત્તસત્તે દ્વિધા ભિન્દિત્વા દસ્સેતું ‘‘મનુસ્સાનં ઉપકારબહુલત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. બહુજનહિતાયાતિ બહુનો જનસ્સ હિતત્થાય. પઞ્ઞાસમ્પત્તિયા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકહિતૂપદેસકો હિ ભગવા. સુખાયાતિ સુખત્થાય. ચાગસમ્પત્તિયા ઉપકારકસુખસમ્પદાયકો હિ એસ. મેત્તાકરુણાસમ્પત્તિયા લોકાનુકમ્પાય માતાપિતરો વિય. લોકસ્સ રક્ખિતગોપિતા હિ એસ. દેવમનુસ્સાનન્તિ એત્થ ભબ્બપુગ્ગલે વેનેય્યસત્તેયેવ ગહેત્વા તેસં નિબ્બાનમગ્ગફલાધિગમાય અત્તનો ઉપ્પત્તિં દસ્સેતિ. ‘‘અત્થાયા’’તિ હિ વુત્તે પરમત્થત્થાય નિબ્બાનાય, ‘‘હિતાયા’’તિ વુત્તે તંસમ્પાપકમગ્ગત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ, મગ્ગતો ઉત્તરિ હિતં નામ નત્થીતિ. સુખાયાતિ ફલસમાપત્તિસુખત્થાય તતો ઉત્તરિ સુખાભાવતો. દિટ્ઠિસીલસઙ્ઘાતેનાતિ એત્થ સમાધિં પઞ્ઞઞ્ચ અગ્ગહેત્વા દિટ્ઠિસીલમત્તગ્ગહણં સબ્બસેક્ખાસેક્ખસામઞ્ઞત્તા. કોસમ્બકસુત્તેપિ (મ. નિ. ૧.૪૯૨) ‘‘સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતિ, દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ વુત્તં. દિટ્ઠિગ્ગહણેન પઞ્ઞાપિ ગહિતાતિ ચે? ન, સોતાપન્નાદીનમ્પિ પઞ્ઞાય પરિપૂરકારિભાવપ્પસઙ્ગતો, તસ્મા એકલક્ખણાનમ્પિ તાસં પઞ્ઞાદિટ્ઠીનં અવત્થન્તરભેદો અત્થિ ધિતિસમાધિન્દ્રિયસમ્માસમાધીનં વિય. અઞ્ઞાસીતિ એત્થ સોતદ્વારાનુસારેન ઞાતા, અત્થા સુતાતિ હિ વુચ્ચન્તિ ‘‘સુતમેતં, ભો ગોતમ, પાપકા સમાચારા દિસ્સન્તિ ચેવ સુય્યન્તિ ચા’’તિઆદીસુ વિય. ‘‘ભિક્ખુ ખો, ઉપાલિ, સઙ્ઘં ભિન્દતી’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૩૫૪) વિય અવધારણત્થે વા. વેરઞ્જાયં ભવો વિજ્જમાનો. ઇત્થમ્ભૂતસ્સ એવં ભૂતસ્સ. કથં ભૂતસ્સ? સક્યપુત્તસ્સ સક્યકુલા પબ્બજિતસ્સ, એવં હુત્વા ઠિતસ્સ કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતોતિ અભિસદ્દેન યોગે ઉપયોગવચનાનિ હોન્તીતિ અત્થો.

કામુપાદાનપચ્ચયા એવ મેત્તં ભાવેતિ, બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તતીતિ ઇમિના કામુપાદાનહેતુ કમ્મં કત્વા કામભવે એવ નિબ્બત્તતીતિવાદીનં વાદો પટિક્ખિત્તોતિ વદન્તિ, ‘‘બ્રહ્મલોકે પણીતા કામા’’તિ સુત્વા, કપ્પેત્વા વા પચ્છા ‘‘તત્થ સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામી’’તિ કામુપાદાનપચ્ચયા તદુપગં કરોતીતિ બ્રહ્મલોકેપિ કામનીયટ્ઠેન કામા, ‘‘તદારમ્મણત્તા તણ્હા કામુપાદાનન્તિ વુત્તા’’તિ ચ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. કમ્મઞ્ચ ચક્ખુસ્સ જનકકારણં, કમ્મસ્સ મૂલકારણં તણ્હા, તસ્મા ન મૂલકારણં હોતિ જનકં. રૂપતણ્હાદયો દુક્ખસચ્ચં ખન્ધપરિયાપન્નત્તા, ‘‘યમ્પિચ્છં ન લભતિ, તમ્પિ દુક્ખ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૩૮૭; મ. નિ. ૧.૧૩૧; વિભ. ૧૯૦) વચનતો ચ. તસ્સ મૂલકારણભાવેન સમુટ્ઠાપિકાતિ તસ્સ કારણભૂતસ્સ ઇમસ્સ ખન્ધપઞ્ચકસ્સ સમુટ્ઠાપિકાતિ યોજેતબ્બં. ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩) વચનતો તસ્સ એવ કારણન્તિપિ વત્તું વટ્ટતિ. અપિચ ‘‘રૂપાદિ વિય તણ્હાપિ તણ્હાય ઉપ્પત્તિપ્પહાનટ્ઠાન’’ન્તિ વચનતો રૂપાદિ વિય તણ્હાપિ દુક્ખસચ્ચં કતં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘રૂપતણ્હા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; વિભ. ૨૦૩) ચ ‘‘એત્થેસા તણ્હા પહીયમાના પહીયતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૧; મ. નિ. ૧.૧૩૪) ચ. વિસુદ્ધિમગ્ગે ‘‘સબ્બાકારેન પન ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં દુક્ખઞ્ચેવ અરિયસચ્ચઞ્ચ અઞ્ઞત્ર તણ્હાયા’’તિ વચનતો ઇધ રૂપતણ્હાદયો દુક્ખસચ્ચન્તિ વચનં વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન, અઞ્ઞમઞ્ઞાસઙ્કરભાવેન દસ્સેતું તત્થ તત્થ વુત્તત્તા. યદિ તણ્હા ઉપાદાનક્ખન્ધપરિયાપન્ના ન ભવેય્ય, સચ્ચવિભઙ્ગે ‘‘તત્થ કતમે સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા. સેય્યથિદં, રૂપુપાદાનક્ખન્ધો ..પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો’’તિ (વિભ. ૨૦૨) એત્થ ‘‘ઠપેત્વા તણ્હં સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો’’તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, ન ચ વુત્તં, તસ્મા દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્ના તણ્હાતિ ચે? ન, હેતુફલસઙ્કરદોસપ્પસઙ્ગતો. ન સઙ્કરદોસોતિ ચે? સચ્ચવિભઙ્ગપાળિયઞ્હિ પઞ્ચહિ કોટ્ઠાસેહિ સમુદયસચ્ચં નિદ્દિટ્ઠં.

કથં? તણ્હાતિ એકો વારો, તણ્હા ચ અવસેસા ચ કિલેસાતિ દુતિયો, તણ્હા ચ અવસેસા ચ કિલેસા અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્માતિ તતિયો, તણ્હા ચ અવસેસા ચ કિલેસા અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા તીણિ ચ કુસલમૂલાનિ સાસવાનીતિ ચતુત્થો, તણ્હા ચ અવસેસા ચ કિલેસા અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા તીણિ ચ કુસલમૂલાનિ સાસવાનિ અવસેસા ચ સાસવા કુસલા ધમ્માતિ પઞ્ચમો વારોતિ. આમ નિદ્દિટ્ઠં, તથાપિ અભિધમ્મભાજનિયેયેવ, ન અઞ્ઞસ્મિં, સો ચ નયો અરિયસચ્ચનિદ્દેસે ન લબ્ભતિ. તથા હિ તત્થ ‘‘ચત્તારિ સચ્ચાનિ’’ચ્ચેવાહ, સુત્તન્તભાજનિયપઞ્હપુચ્છકેસુ વિય ‘‘ચત્તારિ અરિયસચ્ચાની’’તિ ન વુત્તં, તસ્મા સુત્તન્તભાજનિયોવ પમાણં તત્થ ચ તણ્હાય વુત્તત્તા. યથાહ ‘‘તત્થ કતમં દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, યાયં તણ્હા પોનોભવિકા…પે… સેય્યથિદં, કામતણ્હા’’તિઆદિ (વિભ. ૨૦૩). ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) ઇમિના પરિયાયેન વુત્તત્તા તત્થ વુત્તમ્પિ પમાણમેવ. ‘‘પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ પથવીકસિણ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૮૬ આદયો) વચનતો ‘‘કસિણાની’’તિ ઝાનાનિ વુત્તાનિ. કેચિ ‘‘ઉગ્ગહનિમિત્તપટિભાગનિમિત્તે સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં. ‘‘દ્વત્તિંસાકારાપિ પણ્ણત્તિં વિસ્સજ્જેત્વા પટિકૂલાતિ સતિ પટ્ઠપેતબ્બા’’તિ વચનતો સતિગોચરા રૂપાદયો ચ વેદિતબ્બા.

સદ્ધાહિરોત્તપ્પબાહુસચ્ચવીરિયારમ્ભોપટ્ઠિતસતિસમ્પજઞ્ઞતાતિ ઇમે સત્ત સદ્ધમ્મા નામ. સભાવતોતિ દુક્ખતો. ન ચવતીતિ દેવે સન્ધાય. ઞાતેય્યન્તિ ઞાતબ્બં. દટ્ઠેય્યન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા પન ‘‘નાહં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્ય’’ન્તિ વદામીતિ અત્થો. લોકન્તિ ખન્ધલોકં. ગમનેન ન પત્તબ્બોતિ સરીરગમનેન, અગતિગમનેન વા ન પત્તબ્બો, અરિયગમનેન લોકન્તં પત્વાવ દુક્ખા અત્થિ પમોચનન્તિ વુત્તં હોતિ. સમિતાવીતિ સમિતકિલેસો. આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા. યે કેચિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા, સબ્બે તે લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન એકો લોકોતિ અધિપ્પાયો. સઙ્ખારા હિ સકસકપચ્ચયાયત્તતાય સત્તા વિસત્તા સત્તા નામ. પરિહરન્તિ પરિચરન્તિ. દિસાતિ ઉપયોગબહુવચનં. ભન્તિ પટિભન્તિ. કે તે? તેયેવ વિરોચમાના પભસ્સરા ચન્દિમસૂરિયા. અટ્ઠ લોકધમ્મા સઙ્ખારાવ. ‘‘સિનેરુસ્સ સમન્તતો’’તિ વચનતો યુગન્ધરાદયો સિનેરું પરિક્ખિપિત્વા પરિમણ્ડલાકારેન ઠિતાતિ વદન્તિ. પરિક્ખિપિત્વા અચ્ચુગ્ગતો લોકધાતુ અયં. ‘‘મ-કારો પદસન્ધિકરો’’તિ વદન્તિ. અઞ્ઞથાપિ લક્ખણાદિભેદતો સઙ્ખારલોકં, આસયાનુસયભેદતો સત્તલોકં, ચક્કવાળાદિપરિમાણતો ઓકાસલોકઞ્ચ સબ્બથાપિ વિદિતત્તા લોકવિદૂ.

વિમુત્તિઞાણદસ્સનં કામાવચરં પરિત્તં લોકિયં, તેન સબ્બં લોકં કથં અભિવતિ? અસદિસાનુભાવત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં વિય. તઞ્હિ અત્તનો વિસયે ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકં, લહુતરપ્પવત્તિ ચ ભવઙ્ગચિત્તદ્વયાનન્તરં ઉપ્પત્તિતો. ન કસ્સચિ એવંલહુતરં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, અપિ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ, તસ્સ કિરેસ ચિત્તવારો પઞ્ચદસભવઙ્ગાનન્તરન્તિ. અગ્ગિસિખધૂમસિખા ચ નાગા કિર સીહળદીપે. અત્થસ્સ દીપકં પદં અત્થપદં. એકત્થદીપકં પદં, સબ્બમેતં વાક્યન્તિ અત્થો. અટ્ઠ દિસા નામ અટ્ઠ વિમોક્ખા, સમાપત્તિયો વા. સત્થવાહો સત્થાતિ નિપાતિતો યથા પિસિતાસો પિસાચો. ઉદકે મણ્ડૂકો અહં આસિં, ન થલે મણ્ડૂકો, વારિમત્તમેવ ગોચરો, તસ્સ મે તવ ધમ્મં સુણન્તસ્સ સીસં દણ્ડેન સન્નિરુમ્ભિત્વાતિ પાઠસેસો. અનાદરત્થે વા સામિવચનં. ‘‘એત્તકેનપિ એવરૂપા ઇદ્ધિ ભવિસ્સતી’’તિ સિતં કત્વા. વિમોક્ખોતિ ચેત્થ મગ્ગો, તદનન્તરિકં ઞાણં નામ ફલઞાણં, તસ્મિં ખણે બુદ્ધો નામ. સબ્બસ્સ બુદ્ધત્તાતિ કત્તરિ. બોધેતાતિ હેતુકત્તરિ. સેટ્ઠત્થદીપકં વચનં સેટ્ઠં નામ, તથા ઉત્તમં. સચ્છિકાપઞ્ઞત્તીતિ સબ્બધમ્માનં સચ્છિકરણવસેન સયમ્ભુતા પઞ્ઞત્તિ, અત્તના એવ વા ઞાતા સચ્છિકતાતિપિ સચ્છિકાપઞ્ઞત્તિ. ભગી ભગવા ચીવરપિણ્ડપાતાદીનં. ભજી અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ. ભાગી અત્થધમ્મવિમુત્તિરસસ્સ. રાગાદિકિલેસગણભગ્ગમકાસિ. ભાવિતત્તનો ભાવિતકાયો. ભવસ્સ અન્તં નિબ્બાનં મગ્ગાધિગમેન તં ગતોતિ ભવન્તગો.

‘‘લોભં, ભિક્ખવે, એકં ધમ્મં પજહથા’’તિઆદિના (ઇતિવુ. ૧) નયેન એકકાદિવસેનાગતે ગહેત્વા વદતિ. સંકિલેસતણ્હાદિટ્ઠિદુચ્ચરિતસંકિલેસવસેન અનિચ્ચદુક્ખમનત્તાસુભેસુ નિચ્ચન્તિઆદિવિપરિયેસા. ચીવરહેતુ વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, પિણ્ડપાત સેનાસનઇતિભવાભવહેતુ વા (અ. નિ. ૪.૯). ચેતોખિલા સત્થરિ કઙ્ખતિ, ધમ્મે, સઙ્ઘે, સિક્ખાય, સબ્રહ્મચારીસુ કુપિતોતિ (દી. નિ. ૩.૩૧૯; વિભ. ૯૪૧) આગતા પઞ્ચ. કામે અવીતરાગો હોતિ…પે… કાયે, રૂપે, યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં ભુઞ્જિત્વા, અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં પણિધાય બ્રહ્મચરિયં ચરતીતિ (દી. નિ. ૩.૩૨૦; વિભ. ૯૪૧) આગતા પઞ્ચ વિનિબન્ધા. વિવાદમૂલાનિ કોધો ઉપનાહો મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યં થમ્ભો સારમ્ભો સન્દિટ્ઠિપરામાસિતા આધાનગ્ગાહી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગિતા (અ. નિ. ૬.૩૬; દી. નિ. ૩.૩૨૫). વિભઙ્ગે પન ‘‘કોધો મક્ખો ઇસ્સા સાઠેય્યં પાપિચ્છતા સન્દિટ્ઠિપરામાસિતા’’તિ (વિભ. ૯૪૪) આગતં. તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના, પરિયેસનં પટિચ્ચ લાભો, લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો, એવં છન્દરાગો, અજ્ઝોસાનં, પરિગ્ગહો, મચ્છરિયં, આરક્ખો, આરક્ખાધિકરણં, દણ્ડાદાનસત્થાદાન…પે… અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તીતિ (દી. નિ. ૨.૧૦૪; ૩.૩૫૯; અ. નિ. ૯.૨૩; વિભ. ૯૬૩) વુત્તાનં. રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બધમ્મતણ્હાતિ છ, તા કામભવવિભવતણ્હાવસેનેવ અટ્ઠારસ, તા એવ અજ્ઝત્તિકસ્સુપાદાય અટ્ઠારસ, બાહિરસ્સુપાદાય અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ, તા અતીતે છત્તિંસ, અનાગતે છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્ને છત્તિંસાતિ એવં અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાનીતિ. મારેતીતિ મારો, પમાદો ‘‘પમાદો મચ્ચુનો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૧) વચનતો. સમ્માઆજીવવિનાસનતો વા કિલેસા વુચ્ચન્તિ ‘‘મારો’’તિ, વધકૂપમત્તા ખન્ધાવ મારા. અભિસઙ્ખારા જાતિદુક્ખાભિનિબ્બત્તાપનતો, જાતસ્સ જરાદિસમ્ભવતો ચ મારા. એકભવપરિયાપન્નજીવિતમારણતો મચ્ચુ મારો. અણિમતા નામ પરમાણુ વિય અદસ્સનૂપગમનં. લઘિમતા સરીરેન, ચિત્તેન વા સીઘગમનં. મહિમતા ચન્દિમસૂરિયાદીનમ્પિપાણિના પરામસનાદિ. પત્તિ નામ યથિચ્છિતદેસપ્પત્તિ. પકાસનતા, લાભકસ્સત્થસાધનં વા પાકમ્મં. ઈસત્તં નામ સયંવસિતા. વસિત્તં નામ અપરવસિતા. યત્થકામાવસાયિતં નામ યત્થિચ્છતિ યદિચ્છતિ યાવદિચ્છતિ, તત્થ તાવ તદત્થસાધનં. પીળનસઙ્ખતસન્તાપવિપરિણામટ્ઠેન વા દુક્ખમરિયસચ્ચન્તિઆદિમ્હિ ઇદં ચોદનાપુબ્બઙ્ગમં અત્થવિસ્સજ્જનં – દુક્ખાદીનં અઞ્ઞેપિ રૂપતણ્હાદયો અત્થા અત્થિ, અથ કસ્મા ચત્તારો એવ વુત્તાતિ ચે? અઞ્ઞસચ્ચદસ્સનવસેન આવિભાવતો.

‘‘તત્થ કતમં દુક્ખેઞાણં, દુક્ખં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા’’તિઆદિનાપિ (વિભ. ૭૯૪) નયેન એકેકસચ્ચારમ્મણવસેનાપિ સચ્ચઞાણં વુત્તં. ‘‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) નયેન એકં સચ્ચં આરમ્મણં કત્વા સેસેસુ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેનાપિ વુત્તં. તત્થ યદા એકેકં સચ્ચં આરમ્મણં કરોતિ, તદા સમુદયદસ્સનેન તાવ સભાવતો પીળનલક્ખણસ્સાપિ દુક્ખસ્સ યસ્મા તં આયૂહનલક્ખણેન સમુદયેન આયૂહિતં સઙ્ખતં, તસ્માસ્સ સો સઙ્ખતટ્ઠો આવિ ભવતિ. યસ્મા પન મગ્ગો કિલેસસન્તાપહરો સુસીતલો, તસ્માસ્સ મગ્ગદસ્સનેન સન્તાપટ્ઠો આવિ ભવતિ નન્દસ્સ અચ્છરાદસ્સનેન સુન્દરિયા અનભિરૂપભાવો વિય. અવિપરિણામધમ્મસ્સ પન નિરોધસ્સ દસ્સનેન તસ્સ વિપરિણામટ્ઠો આવિ ભવતીતિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. સભાવતો આયૂહનલક્ખણસ્સપિ સમુદયસ્સ દુક્ખદસ્સનેન નિદાનટ્ઠો આવિ ભવતિ અસપ્પાયભોજનતો ઉપ્પન્નબ્યાધિદસ્સનેન ભોજનસ્સ બ્યાધિનિદાનભાવો વિય. વિસંયોગભૂતસ્સ નિરોધસ્સ દસ્સનેન સંયોગટ્ઠો. નિય્યાનભૂતસ્સ ચ મગ્ગસ્સ દસ્સનેન પલિબોધટ્ઠોતિ. તથા નિસ્સરણસ્સાપિ નિરોધસ્સ અવિવેકભૂતસ્સ સમુદયસ્સ દસ્સનેન વિવેકટ્ઠો આવિ ભવતિ. મગ્ગદસ્સનેન અસઙ્ખતટ્ઠો. ઇમિના હિ અનમતગ્ગે સંસારે મગ્ગો ન દિટ્ઠપુબ્બો, સોપિ ચ સપ્પચ્ચયત્તા સઙ્ખતો એવાતિ અપ્પચ્ચયધમ્મસ્સ અસઙ્ખતભાવો અતિવિય પાકટો હોતિ. દુક્ખદસ્સનેન પનસ્સ અમતટ્ઠો આવિ ભવતિ. દુક્ખઞ્હિ વિસં, અમતં નિબ્બાનન્તિ. તથા નિય્યાનલક્ખણસ્સાપિ મગ્ગસ્સ સમુદયદસ્સનેન ‘‘નાયં હેતુ નિબ્બાનસ્સ પત્તિયા, અયં હેતૂ’’તિ હેત્વત્થો આવિ ભવતિ. નિરોધદસ્સનેન દસ્સનટ્ઠો પરમસુખુમરૂપાનિ પસ્સતો ‘‘વિપ્પસન્નં વત મે ચક્ખૂ’’તિ ચક્ખુસ્સ વિપ્પસન્નભાવો વિય. દુક્ખદસ્સનેન અધિપતેય્યટ્ઠો અનેકરોગાતુરકપણજનદસ્સનેન ઇસ્સરજનસ્સ ઉળારભાવો વિયાતિ એવમેત્થ લક્ખણવસેન, એકસ્સ અઞ્ઞસચ્ચદસ્સનવસેન ચ ઇતરેસં તિણ્ણં આવિભાવતો એકેકસ્સ ચત્તારો અત્થા વુત્તા. ઉપધિવિવેકો નિક્કિલેસતા.

પટિપક્ખં અત્થયન્તીતિ પચ્ચત્થિકા. પતિ વિરુદ્ધા અમિત્તા પચ્ચામિત્તા. સચ્છિકત્વા પવેદેતીતિ એત્તાવતા ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતં દીપેતિ. તેન ઞાણસમ્પત્તિં દીપેત્વા ઇદાનિ કરુણાસમ્પત્તિં દીપેતું ‘‘સો ધમ્મં દેસેસી’’તિઆદિમાહ. અથ વા કિં સો પવેદેસીતિ? ઞાણં, તં સબ્બં તિલોકહિતભૂતમેવ. સો ધમ્મં દેસેસીતિ કીદિસં? ‘‘આદિકલ્યાણ’’ન્તિઆદિ. અનેન વચનેન વત્તું અરહભાવં દીપેતિ. સાસનધમ્મોતિ ઓવાદપરિયત્તિ. કિચ્ચસુદ્ધિયાતિ કિલેસપ્પહાનનિબ્બાનારમ્મણકિચ્ચસુદ્ધિયા. સાસનબ્રહ્મચરિયં નામ સિક્ખત્તયં, નવકોટિસહસ્સાનીતિઆદિકં વા. મગ્ગમેવ બ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. તસ્સ પકાસકં પિટકત્તયં ઇધ સાત્થં સબ્યઞ્જનં નામ. છસુ અત્થપદેસુ સઙ્ખેપતો કાસનં સઙ્કાસનં. આદિતો કાસનં પકાસનં. ઉભયમ્પિ વિત્થારેત્વા દેસનં વિવરણં. પુન વિભાગકરણં વિભજનં. ઓપમ્માદિના પાકટકરણં ઉત્તાનીકરણં. સોતૂનં ચિત્તપરિતોસજનનેન, ચિત્તનિસાનેન ચ પઞ્ઞાપનં વેદિતબ્બં. બ્યઞ્જનપદેસુ અક્ખરણતો અક્ખરં, ‘‘એકક્ખરપદમક્ખર’’ન્તિ એકે. વિભત્તિઅન્તં પદં. બ્યઞ્જયતીતિ બ્યઞ્જનં, વાક્યં. પદસમુદાયો વા વાક્યં. વિભાગપકાસો આકારો નામ. ફુસતીતિ ફસ્સોતિઆદિ નિબ્બચનં નિરુત્તિ, નિરુત્તિયા નિદ્દિટ્ઠસ્સ અપદેસો નિદ્દેસો નામ. ફુસતીતિ ફસ્સો, સો તિવિધો – સુખવેદનીયો દુક્ખવેદનીયો અદુક્ખમસુખવેદનીયોતિ. એતેસુ અયં યોજના – અક્ખરેહિ સઙ્કાસયતિ, પદેહિ પકાસયતિ, બ્યઞ્જનેહિ વિવરતિ, આકારેહિ વિભજતિ, નિરુત્તીહિ ઉત્તાનિં કરોતિ, નિદ્દેસેહિ પઞ્ઞાપેતિ. અક્ખરેહિ વા સઙ્કાસયિત્વા પદેહિ પકાસેતિ, બ્યઞ્જનેહિ વિવરિત્વા આકારેહિ વિભજતિ, નિરુત્તીહિ ઉત્તાનિં કત્વા નિદ્દેસેહિ પઞ્ઞાપેતિ. અક્ખરેહિ વા ઉગ્ઘાટેત્વા પદેહિ વિનેતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞું, બ્યઞ્જનેહિ વિવરિત્વા આકારેહિ વિનેતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞું, નિરુત્તીહિ નેત્વા નિદ્દેસેહિ વિનેતિ નેય્યન્તિ વેદિતબ્બં. અત્થોતિ ભાસિતત્થો. તસ્સેવત્થસ્સ પટિવિજ્ઝિતબ્બો સકો સકો ભાવો પટિવેધો નામ. તં ઉભયમ્પિ અત્થો નામ. તેન વુત્તં ‘‘અત્થગમ્ભીરતાપટિવેધગમ્ભીરતાહિ સાત્થ’’ન્તિ. ધમ્મોતિ વા દેસનાતિ વા બ્યઞ્જનમેવ. નિદ્દોસભાવેન પરિસુદ્ધં સાસનબ્રહ્મચરિયં, સિક્ખત્તયપરિગ્ગહિતો મગ્ગો ચ, ઉભયમ્પિ બ્રહ્મચરિયપદેન સઙ્ગહિતં. પટિપત્તિયાતિ પટિપત્તિહેતુ. આગમબ્યત્તિતોતિ પુનપ્પુનં અધીયમાના ખન્ધાદયો પાકટા હોન્તિ. દુરુત્તસત્થાનિ અધીયમાનાનિ સમ્મોહમેવાવાહન્તિ.

૨-૩. કચ્ચિ ખમનીયં સીતુણ્હાદિ. કચ્ચિ યાપનીયં યથાલદ્ધેહિ જીવિતસાધનેહિ જીવિતં. અપ્પાબાધન્તિ અપ્પોપસગ્ગં, અપ્પાતઙ્કન્તિ અપ્પરોગં. કચ્ચિ લહુટ્ઠાનં સરીરકિચ્ચે. કચ્ચિ બલં સમણકિચ્ચે. કચ્ચિ ફાસુવિહારો યથાવુત્તનયેન અપ્પાબાધતાય, અનુક્કણ્ઠનાદિવસેન વા. સત્તસટ્ઠિતો પટ્ઠાય પચ્છિમવયો, ઉત્તરામુખોતિ વુત્તં હોતિ. લોકવિવરણે જાતે ઇધ કિં ઓલોકેસિ, નત્થેત્થ તયા સદિસોપીતિ આહ ‘‘ત્વં સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગો’’તિઆદિ. આસભિં ઉત્તમં. ઉપપત્તિવસેન દેવા. રૂપાનં પરિભોગવસેન, પત્થનાવસેન વા ઉપ્પન્ના રાગસમ્પયુત્તા સોમનસ્સવેદનાનુરૂપતો ઉપ્પજ્જિત્વા હદયતપ્પનતો અમ્બરસાદયો વિય ‘‘રૂપરસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તથાગતસ્સ પહીનાતિ અધિકારવસેનાહ. તથાગતસ્સપિ હિ કસ્સચિ તે પહીનાતિ મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય કતા. કથં? રૂપરસાદિવચનેન વિપાકધમ્મધમ્મા ગહિતા, તે વિજ્જમાનાપિ મત્થકસદિસાનં તણ્હાવિજ્જાનં મગ્ગસત્થેન છિન્નત્તા આયતિં તાલપન્તિસદિસે વિપાકક્ખન્ધે નિબ્બત્તેતું અસમત્થા જાતા. તસ્મા તાલાવત્થુ વિય કતા. ‘‘કુસલસોમનસ્સાપિ એત્થ સઙ્ગહિતા’’તિ વદન્તિ. પઠમમગ્ગેન પહીના કમ્મપથટ્ઠાનિયા, દુતિયેન ઉચ્છિન્નમૂલા ઓળારિકા, તતિયેન તાલાવત્થુકતા કામરાગટ્ઠાનિયા. ચતુત્થેન અનભાવંકતા રૂપરાગારૂપરાગટ્ઠાનિયા. અપરિહાનધમ્મતં પન દીપેન્તો ‘‘આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા’’તિ આહ. તદઙ્ગપ્પહાનેન વા પહીના વિપસ્સનાક્ખણે, ઝાનસ્સ પુબ્બભાગક્ખણે વા, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન ઉચ્છિન્નમૂલા ઝાનક્ખણે. ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ (પારા. ૧૧) હિ વુત્તં. સમુચ્છેદપ્પહાનેન તાલાવત્થુકતા તતિયવિજ્જાધિગમક્ખણે. ઇત્થમ્ભૂતા પન તે રૂપરસાદયો અનભાવંકતા આયતિમનુપ્પાદધમ્માતિ એકમેવિદં અત્થપદં. પઠમાય વા અભિનિબ્ભિદાય પહીના, દુતિયાય ઉચ્છિન્નમૂલા, તતિયાય તાલાવત્થુકતા. ઇત્થમ્ભૂતા યસ્મા અનભાવંકતા નામ હોન્તિ, તસ્મા આયતિંઅનઉપ્પાદધમ્માતિ વેદિતબ્બા. અથ વા દુક્ખઞાણેન પહીના, સમુદયઞાણેન ઉચ્છિન્નમૂલા, નિરોધઞાણેન તાલાવત્થુકતા, મગ્ગઞાણેન અનભાવંકતા, પચ્ચવેક્ખણઞાણેન આયતિં અનુપ્પાદધમ્માતિ વેદિતબ્બા. લોકિયમગ્ગેન વા પહીના, દસ્સનમગ્ગેન ઉચ્છિન્નમૂલા, તિવિધેન ભાવનામગ્ગેન તાલાવત્થુકતાતિઆદિ. બ્રાહ્મણસ્સ અવિસયત્તા ધમ્મરસા ન ઉદ્ધટા.

૧૧. ધમ્મધાતુન્તિ એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ધમ્મધાતુ નામ. અનુકમ્પવચનાનુરૂપં ‘‘પુણ્ણચન્દો વિયા’’તિ વુત્તં, સૂરિયવચનં ‘‘સુપ્પટિવિદ્ધત્તા’’તિવચનાનુરૂપં, પથવીસમચિત્તતાય કારણં ‘‘કરુણાવિપ્ફાર’’ન્તિ વદન્તિ. પટિચ્છાદેતબ્બે હિ અત્તનો ગુણે ‘‘આરદ્ધં ખો પન મે વીરિય’’ન્તિઆદિના પકાસેન્તો અત્તનો કરુણાવિપ્ફારં પકાસેતીતિ ગહેતબ્બો. વરભૂરિમેધસો વરપુથુલઞાણો, ભૂરીતિ વા ભૂમિ, ભૂમિ વિય પત્થટવરપઞ્ઞોતિ અત્થો. અબુજ્ઝિ એત્થાતિપિ અધિકરણેન રુક્ખો બોધિ. સયં બુજ્ઝતિ, બુજ્ઝન્તિ વા તેન તંસમઙ્ગિનોતિ મગ્ગો બોધિ, એવં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ. બુજ્ઝીયતીતિ નિબ્બાનં બોધિ. તિસ્સન્નં વિજ્જાનં ઉપનિસ્સયવતો યથાસમ્ભવં તિસ્સો વિજ્જા વેદિતબ્બા. એકગ્ગતાવસેન તિક્ખભાવો. તિક્ખોપિ એકચ્ચો સરો લક્ખં પત્વા કુણ્ઠો હોતિ, ન તથા ઇદં. સતિન્દ્રિયવસેનસ્સ ખરભાવો, સદ્ધિન્દ્રિયવસેન વિપ્પસન્નભાવો, અન્તરા અનોસક્કિત્વા કિલેસપચ્ચત્થિકાનં સુટ્ઠુ અભિભવનતો વીરિયિન્દ્રિયવસેનસ્સ સૂરભાવો ચ વેદિતબ્બો. મગ્ગવિજાયનત્થં ગબ્ભગ્ગહણકાલો સઙ્ખારુપેક્ખાનન્તરમનુલોમત્તા.

છન્દોતિ ચ સઙ્કપ્પોતિ ચ અવત્થન્તરભેદભિન્નો રાગોવ –

‘‘સેનહાત્થ્યઙ્ગમુપેતિ,

રત્તહદયો રાગેન;

સમ્મગતે રત્તકામમુપેતિ,

કામપતિતં લોકસ્સ માત્રાલમતી’’તિ –

આદીસુ વિય –

વિભઙ્ગેયેવ કિઞ્ચાપિ અત્થો વુત્તોતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – વિભઙ્ગપાળિં આનેત્વા ઇધ વુત્તોપિ સબ્બેસં ઉપકારાય ન હોતિ, તસ્મા તં અટ્ઠકથાનયેનેવ પકાસયિસ્સામીતિ. ઇતોતિ કામેહિ. કાયવિવેકાદીસુ ઉપધિવિવેકો તતિયો, તસ્મા તતિયં છડ્ડેત્વા દ્વે ગહેત્વા તદઙ્ગાદીસુ વિક્ખમ્ભનવિવેકં ગહેત્વા ‘‘તયો એવા’’તિ વુત્તા. એવં સતિ ચિત્તવિક્ખમ્ભના એકત્થા એવાતિ વિસેસો ન સિયાતિ ચે? અપ્પનાવારત્તા ન પનેવં દટ્ઠબ્બં. કાયવિવેકગ્ગહણેન પુબ્બભાગગ્ગહણં ઞાયતિ, તસ્મા ચિત્તવિવેકોતિ તદઙ્ગવિવેકો વુત્તો, વિક્ખમ્ભનેન અપ્પનાકાલેતિ ગહેતબ્બં અસઙ્કરતો. અથ વા ચિત્તવિવેકેન તદઙ્ગવિક્ખમ્ભના ગહિતા, ઇતરેન વિક્ખમ્ભનવિવેકો એવાતિપિ યુત્તં, કિલેસકામત્તા વા દ્વીસુ કમ્મેસુ પરિયાપન્નો પુરિસો વિય. યથા અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિવસેન લોકે ‘‘સફલો રુક્ખો’’તિ વુચ્ચતિ, તથેવ વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિવસેન સાસને ‘‘સવિતક્કં સવિચારં ઝાન’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો.

વૂપસમાતિ એત્થ કેસં વૂપસમાતિ, કિં પઠમજ્ઝાનિકાનં, ઉદાહુ દુતિયજ્ઝાનિકાનન્તિ? એત્થ યદિ પઠમજ્ઝાનિકાનં, નત્થિ તેસં વૂપસમો. ન હિ પઠમજ્ઝાનં વિતક્કવિચારરહિતં અત્થિ. યદિ દુતિયજ્ઝાનિકાનં, નત્થેવ વૂપસમો તત્થ તદભાવાતિ ચે? તેનેતં વુચ્ચતિ ‘‘સમતિક્કમા’’તિ, સમતિક્કમોપિ ન તેસંયેવ. કિન્તુ સકલસ્સપિ પઠમજ્ઝાનધમ્મરાસિસ્સાતિ ચે? તેનેતં વુચ્ચતિ ‘‘ઓળારિકસ્સ પન સમતિક્કમા’’તિઆદિ. સબ્બેપિ પઠમજ્ઝાનધમ્મા ઓળારિકાવ દુતિયજ્ઝાનતો, ન કેવલં વિતક્કવિચારદ્વયમેવાતિ ચે? ન વિતક્કવિચારાયેવ તેહિ સમ્પયુત્તાનં ઓળારિકભાવતોતિ તેસ્વેવ આદીનવદસ્સનેન દુતિયજ્ઝાનક્ખણે તેસં અભાવો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘દુતિયજ્ઝાનક્ખણે અપાતુભાવા’’તિ, યસ્સ ધમ્મસ્સાનુભાવેન, યોગેન વા ઇદં ઝાનં ‘‘સમ્પસાદન’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘એકોદિભાવ’’ન્તિ ચ, તસ્સ દસ્સનત્થં સદ્ધાસમાધયો વિભઙ્ગે વુત્તા. પણીતભોજનસિક્ખાપદે (પાચિ. ૨૫૭ આદયો) સપ્પિઆદયો વિયાતિ વુત્તે અયં અત્થવણ્ણના ન વિરુજ્ઝતિ. સમં પસ્સતીતિ લીનુદ્ધચ્ચં પહાય ખીણાસવસ્સ છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠછળારમ્મણાપાથે પરિસુદ્ધપકતિભાવાવિજહનાકારભૂતા ઉપેક્ખા છળઙ્ગુપેક્ખા. નીવરણાદિપટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠનાગહણે મજ્ઝત્તભૂતા ઉપેક્ખા, અયં સઙ્ખારુપેક્ખા નામ. વિચિનને મજ્ઝત્તભૂતા ઉપેક્ખા વિપસ્સનુપેક્ખા નામ. તત્થ છળઙ્ગુપેક્ખા બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા બોજ્ઝઙ્ગુપેક્ખા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા ઝાનુપેક્ખા પારિસુદ્ધુપેક્ખા ચ અત્થતો એકા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાવ, અવત્થાભેદેન ભેદો નેસં. સઙ્ખારુપેક્ખાવિપસ્સનુપેક્ખાનમ્પિ એકતા પઞ્ઞાવસેન, કિચ્ચવસેન પન દુવિધતા વેદિતબ્બા.

છળઙ્ગુપેક્ખા કામાવચરા, બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા રૂપાવચરાતિઆદિના ભૂમિવસેન. છળઙ્ગુપેક્ખા ખીણાસવસ્સેવ, બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા તિણ્ણમ્પિ પુથુજ્જનસેક્ખાસેક્ખાનન્તિ એવં પુગ્ગલવસેન. છળઙ્ગુપેક્ખા સોમનસ્સુપેક્ખાસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા, બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા ઉપેક્ખાસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા એવાતિ એવં ચિત્તવસેન. છળઙ્ગુપેક્ખા છળારમ્મણા, બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા ધમ્મારમ્મણાવાતિ આરમ્મણવસેન. વેદનુપેક્ખા વેદનાક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતા, ઇતરા નવ સઙ્ખારક્ખન્ધેનાતિ ખન્ધસઙ્ગહવસેન. છળઙ્ગુપેક્ખા બ્રહ્મવિહારબોજ્ઝઙ્ગઝાનુપેક્ખા પારિસુદ્ધિતત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા ચ અત્થતો એકા, તસ્મા એકક્ખણે એકાવ સિયા, ન ઇતરા, તથા સઙ્ખારુપેક્ખાવિપસ્સનુપેક્ખાપિ. વેદનાવીરિયુપેક્ખાનં એકક્ખણે સિયા ઉપ્પત્તીતિ. છળઙ્ગુપેક્ખા અબ્યાકતા, બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા કુસલાબ્યાકતા, તથા સેસા. વેદનુપેક્ખા પન સિયા અકુસલાપિ. એવં કુસલત્તિકવસેન. દસપેતા સઙ્ખેપેન ચત્તારોવ ધમ્મા વીરિયવેદનાતત્રમજ્ઝત્તઞાણવસેન. ‘‘દુક્ખદોમનસ્સસુખસોમનસ્સાન’’ન્તિ એવં પહાનક્કમેન અવત્વા વિભઙ્ગે વુત્તનયેન કસ્મા વુત્તાનીતિ ચે? સુત્તાનુરક્ખણત્થં. ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપરીતન્તિ એત્થ ‘‘આરમ્મણવસેન અગ્ગહેત્વા ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપરીતાકારેન અનુભવતીતિ ગહેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. કસ્મા? એકંયેવ કસિણં આરબ્ભ સબ્બેસં પવત્તિતો. તતિયજ્ઝાનતો પટ્ઠાય ઉપકારા હુત્વા આગતાતિ સતિસીસેન દેસના કતા, વિગતવલાહકાદિના સોમ્મતાય રત્તિયા વલાહકાદિના કાલુસ્સિયે સતિપિ દિવા વિય અનુપકારિકા ન હોતિ રત્તિં, તસ્મા ‘‘અત્તનો ઉપકારકત્તેન વા’’તિ વુત્તં. ‘‘સૂરિયપ્પભાભિભવા, રત્તિયા અલાભાતિ ઇમે દ્વે હેતૂ અપરિસુદ્ધતાય કારણં. સોમ્મભાવેન, અત્તનો ઉપકારકત્તેન ચાતિ ઇમે દ્વે સભાગતાય કારણ’’ન્તિ વદન્તિ, તસ્સા અપરિસુદ્ધાય જાતિયાતિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા કારણવચનન્તિ એકે.

ઝાનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુબ્બેનિવાસકથાવણ્ણના

૧૨. ચિત્તેકગ્ગતાસભાગત્તા ઝાનાનં ‘‘કેસઞ્ચિ ચિત્તેકગ્ગતત્થાની’’તિ આહ. કુસલાનં ભવોક્કમનસભાગત્તા ‘‘કેસઞ્ચિ ભવોક્કમનત્થાની’’તિ. અસભાગત્તા સેસટ્ઠાનેસુ ‘‘પાદકત્થાની’’તિ અવત્વા ‘‘પાદકાની’’તિ આહ. તેન પાદકભૂતાનમ્પિ યથાસમ્ભવં ચિત્તેકગ્ગતા ભવોક્કમનતાવહતં, ઇતરેસં યથાસમ્ભવં પાદકતાવહતઞ્ચ દીપેતિ. અસભાગત્તા જવનવિપસ્સનાપાદકાનિ સમાનાનિ અભિઞ્ઞાપાદકાનિ ચ હોન્તિ, અભિઞ્ઞાપાદકાનિ ચ વિપસ્સનાપાદકાનિ હોન્તીતિપિ દીપેતિ, તથા પાદકાભાવં દીપેતિ. અભિઞ્ઞાય હિ ચતુત્થમેવ પાદકં, ન ઇતરાનિ. તેસુ ચતુત્થસ્સ તતિયં પાદકં, તતિયસ્સ દુતિયં, દુતિયસ્સ પઠમન્તિ. અથ વા ‘‘ચત્તારિ ઝાનાની’’તિ યથાલાભતો વુત્તં.

વિનયનિદાનનિમિત્તં, વેરઞ્જનિવાસકપ્પનં;

સત્થુ યસ્મા તસ્મા ભગવા, વિજ્જત્તયમાહ વેરઞ્જે.

વુત્તઞ્હેતં ‘‘વિનયે સુપ્પટિપન્નો ભિક્ખુ સીલસમ્પત્તિં નિસ્સાયા’’તિઆદિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા). સીલવતો હિ સીલપચ્ચવેક્ખણત્થં રત્તિટ્ઠાનદિવાઠાનેસુ નિસિન્નસ્સ નિસજ્જનતો પટ્ઠાય અત્તનો અતીતકિરિયાનુસ્સરણબહુલતાય પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિવિજ્જા અપ્પકસિરેન સમિજ્ઝતિ. તથા અત્તાનં પટિચ્ચ સત્તાનં ચુતિપરિગ્ગહણસીલતાય ચુતૂપપાતઞાણં અપ્પકસિરેન સમિજ્ઝતિ, ઉદકાદીસુ સુખુમત્ત દસ્સનસીલતાય દિબ્બચક્ખુઞાણં સમિજ્ઝતિ. યસ્મા સત્તવિધમેથુનસંયોગપરિવજ્જનેન, કામાસવાદિપરિવજ્જનેન વા બ્રહ્મચરિયં અખણ્ડાદિભાવં પાપુણાતિ, તસ્માસ્સ આસવક્ખયઞાણં અપ્પકસિરેન સમિજ્ઝતીતિ એત્થ વિનયનિદાને વિજ્જત્તયમેવ દસ્સિતં, તસ્મા આહ ‘‘યેસઞ્ચ ગુણાનં દાયકં અહોસિ, તેસં એકદેસં દસ્સેન્તો’’તિ, અઞ્ઞથા વિજ્જત્તયપટિલાભમત્તપ્પસઙ્ગો સિયાતિ.

સો એવન્તિ ઇમિના કિઞ્ચાપિ ચતુન્નં ઝાનાનં પુબ્બભાગપટિપદાપિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, ન કેવલં પુરિમજ્ઝાનત્તિકમેવ, તથાપિ કેવલં પુરિમજ્ઝાનત્તિકમેવ ગણ્હન્તો ‘‘એવન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનક્કમનિદસ્સનમેતં, ઇમિના પઠમજ્ઝાનાધિગમાદિના કમેન ચતુત્થજ્ઝાનં પટિલભિત્વાતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ, તં કસ્માતિ ચે? સમ્ભારભૂમિત્તા. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૮૧) ‘‘એત્થ ચ પુરિમાનિ તીણિ ઝાનાનિ યસ્મા પીતિફરણેન ચ સુખફરણેન ચ સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા લહુમુદુકમ્મઞ્ઞકાયો હુત્વા ઇદ્ધિં પાપુણાતિ, તસ્મા ઇમિના પરિયાયેન ઇદ્ધિલાભાય સંવત્તનતો સમ્ભારભૂમિયોતિ વેદિતબ્બાનિ. ચતુત્થજ્ઝાનં પન ઇદ્ધિલાભાય પકતિભૂમિ એવા’’તિ. ઇદમેવ વા અત્થં સન્ધાયાહ ‘‘પુબ્બે ઇમાનિ ચત્તારિ ઝાનાનિ કેસઞ્ચિ અભિઞ્ઞાપાદકાની’’તિ. યદિ એવં ચતુત્થજ્ઝાનમ્પિ અન્તોકત્વા એવન્તિ કિમત્થં ન વુત્તં. તઞ્હિ પકતિભૂમીતિ ચે? ન વત્તબ્બં, ચતુત્થજ્ઝાનતો પરસ્સ સમાહિતાદિભાવપ્પત્તસ્સ ચિત્તસ્સ અત્થિભાવપ્પસઙ્ગતો. યસ્મા યસ્મિં સતિ ‘‘પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેસિ’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા તસ્મિં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તે પકતિભૂમિભાવપ્પત્તે અભિઞ્ઞાપાદકે જાતે પરિકમ્મચિત્તં ‘‘પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય અભિનિન્નામેસિ’’ન્તિ આહ. અભિનીહારક્ખમં હોતીતિ એત્થ તં ઇદ્ધિવિધાધિગમત્થાય પરિકમ્મચિત્તં અભિનીહરતિ. કસિણારમ્મણતો અપનેત્વા ઇદ્ધિવિધાભિમુખં પેસેસિ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનતો ઇદ્ધિવિધઞાણાદીનં નીહરણત્થ’’ન્તિ વુત્તત્તા અભિનીહારક્ખમન્તિ અત્થો પકપ્પિતો.

સો એવં સમાહિતે એવં આનેઞ્જપ્પત્તેતિ યોજના વેદિતબ્બા દુતિયવિકપ્પે, નીવરણદૂરીભાવેન વિતક્કાદિસમતિક્કમેનાતિ પઠમજ્ઝાનાદીનં કિચ્ચસઙ્ગણ્હનતો. અયં યોજના પઠમવિકપ્પે ન સમ્ભવતિ ‘‘પરિસુદ્ધેતિઆદીસુ પના’’તિ વચનેન ‘‘એવ’’ન્તિ પદસ્સ અનુપ્પબન્ધનિવારણતો. તેનેવ ‘‘ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિભાવેન પરિસુદ્ધે’’તિઆદિમાહ. ઇચ્છાવચરાનન્તિ ‘‘અહો વતાહં આપત્તિઞ્ચેવ આપન્નો અસ્સં, ન ચ મં ભિક્ખૂ જાનેય્યુ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૬૦) નયેન ઉપ્પન્નઇચ્છાવસેન પવત્તાનં કોપઅપચ્ચયાનં અભાવેન અનઙ્ગણેતિ અત્થો. એત્થ ચ પન યથાવુત્તપ્પકારા ઇચ્છાપિ પઠમજ્ઝાનાદીનં અધિગમાય અન્તરાયિકા ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદો ખો પનાયસ્મન્તો અન્તરાયિકો ધમ્મો’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) વુત્તત્તા, પગેવ ઇચ્છાવચરા કોપઅપચ્ચયા, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઝાનપટિલાભપચ્ચનીકાનં પાપકાનં ઇચ્છાવચરાન’’ન્તિઆદિ. કત્થચિ પન ‘‘ઝાનપટિલાભપચ્ચયાનં ઇચ્છાવચરાન’’ન્તિ પોત્થકેસુ પાઠો દિસ્સતિ, સો પમાદલેખો, ગણ્ઠિપદે ચ ‘‘અહો વત સત્થા મમઞ્ઞેવ પટિપુચ્છિત્વા ધમ્મં દેસેય્યા’’તિ યો તદત્થો લિખિતો, સો દુલ્લિખિતો. ન હિ ઝાનપટિલાભપચ્ચયા કોપાદયો અનઙ્ગણસુત્તે (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો) વુત્તા, ‘‘ન ચ યુત્તિતો સમ્ભવન્તિ ઝાનલાભિનો તદભાવા’’તિ આચરિયો વદતિ, તં વીમંસિતબ્બં. એત્થ વિજ્જત્તયસ્સ ઉત્તરુત્તરવિસેસદસ્સનત્થં ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે’’તિઆદિના પુનપ્પુનં અટ્ઠઙ્ગનિદસ્સનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. ઉત્તરુત્તરવિસેસા ચેભાસં અત્તદુક્ખપરદુક્ખદસ્સનતદુપસમત્તદીપનતો વેદિતબ્બા. ભગવા હિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન અત્તનો અનન્તસંસારદુક્ખં પસ્સિત્વા, ચુતૂપપાતઞાણેન પરસ્સ ચ લોકસ્સ આસવક્ખયઞાણેન તદુભયવૂપસમત્તઞ્ચ પસ્સિત્વા તં દેસેતિ, પઠમેન વા અત્તદુક્ખદસ્સનતો અત્તસિનેહપરિચ્ચાગં દીપેતિ. દુતિયેન પરદુક્ખદસ્સનતો પરેસુ કોપપરિચ્ચાગં, તતિયેન અરિયમગ્ગદસ્સનતો મોહપરિચ્ચાગઞ્ચ દીપેતિ. એવં નાનાગુણવિસેસદીપનતો ઇમસ્સેવ લોકિયાભિઞ્ઞાદ્વયસ્સ ઇધ ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

યસ્મા અતીતજાતિ એવ નિવાસો, તસ્મા ‘‘અતીતજાતીસૂ’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, જાતિયા એકદેસેપિ નિવાસવોહારસિદ્ધિદસ્સનતો. પાળિયં કિઞ્ચાપિ ‘‘એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો’’તિઆદિવચનેન સકલજાતિયા અનુસ્સરણમેવ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ વિય દિસ્સતિ, ન એવં દટ્ઠબ્બં. તદેકદેસાનુસ્સરણમ્પિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ એવાતિ દસ્સનત્થં, ભુમ્મવચનં કતં ઓકાસાદિસઙ્ગહત્થઞ્ચ. ‘‘છિન્નવટુમકાનુસ્સરણાદીસૂ’’તિ આદિ-સદ્દેન અનિવુત્થલોકધાતુદીપરટ્ઠનગરગામાદિગ્ગહણં વેદિતબ્બં. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘તેસં છિન્નવટુમકાનં લોકુત્તરસીલાદીનિ ન ભગવતા બોધિસત્તકાલે વિઞ્ઞાતાની’’તિ વુત્તં. અત્થાપત્તિતો લોકિયાનિ વિઞ્ઞાતાનીતિ આપજ્જતિ, તં દિબ્બચક્ખુઞાણાધિકારે ‘‘અરિયાનં ઉપવાદકા’’તિ વચનેન સમેન્તં વિય દિસ્સતિ. ન હિ અરિયે અપસ્સન્તસ્સ એવં હોતિ. કિમત્થં પનેત્થ અનુસ્સતિ વુત્તા, નનુ એસ વિજ્જાધિકારોતિ ચે? આદિકમ્મિકસ્સ સતિવસેન નિબ્બત્તિતો, અતીતધમ્માનં સતિયા વિસેસાધિકારત્તા ચ. વુત્તઞ્હિ ‘‘અનુસ્સરામી’’તિ.

‘‘વત્તમાનેસુ વિજ્જાન-મતીતેસ્વસ્સ સરતિ;

અનાગતેસુ ધમ્મેસુ, સરતિ વિજ્જાન પણિધી’’તિ.

આચરિયકુમારિતેન સિલોકોપિ વુત્તો.

તત્થ રાગે ઉસ્સન્નતરે તેજોસંવટ્ટો. દોસે આપોસંવટ્ટો. મોહે વાયોસંવટ્ટો. કેચિ ‘‘દોસે તેજોસંવટ્ટો, રાગે આપોસંવટ્ટો, મોહે વાયોસંવટ્ટો’’તિ વદન્તિ. યસ્મા અમુત્રાતિ ચિત્તં, વચનં વા ભવાદિનિયમેન હોતિ, તસ્મા ‘‘ભવે વા’’તિઆદિ. એવંનામો એવંગોત્તોતિ પદદ્વયેન અજ્ઝત્તબહિદ્ધામૂલકં પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતં ગોચરનિવાસં દીપેતિ. પવત્તફલભોજનો સયંપતિતફલાહારો. ચતુરાસીતિકપ્પસહસ્સપરમાયુપરિયન્તો વાતિ પણિધાનતો પુબ્બે. પટિનિવત્તન્તસ્સ પચ્ચવેક્ખણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં ન હોતિ. ‘‘પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણલાભીનં પનેતં આનુભાવપરિદીપન’’ન્તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. અમુત્રાતિ એત્થ પઠમયોજનાયં સીહોક્કન્તવસેન અનુસ્સરણં વુત્તં, તઞ્ચ ખો અનુલોમવસેન. ‘‘પટિલોમવસેના’’તિપિ લિખન્તિ, તં દુવિઞ્ઞેય્યં. સીહોક્કન્તં દસ્સેતું ‘‘અનેકાસુ કપ્પકોટીસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. યથા તન્તિ નિદસ્સનેન પટિપત્તિસાધારણેન ફલસાધારણતં દસ્સેન્તો બ્રાહ્મણસ્સ આદરં જનેતિ, અત્તાનમેવેકં ઉક્કંસેતીતિ વચનં નિવારેતિ. ‘‘સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતી’’તિ તસ્સ પુબ્બે ઉપ્પન્નચિત્તે એવ નિયોજેતિ. પઠમા અભિનિબ્ભિદાતિ વચનેન અવિજ્જણ્ડકોસસ્સ બહુપટલભાવં દસ્સેતિ, તેન અટ્ઠગુણિસ્સરિયાદિના અનભિનિબ્ભિદં દીપેતિ.

પુબ્બેનિવાસકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દિબ્બચક્ખુઞાણકથાવણ્ણના

૧૩. ‘‘ચુતૂપપાતઞાણાયા’’તિ ફલૂપચારેન વુત્તં. ઇદઞ્હિ દિબ્બચક્ખુઞાણં રૂપારમ્મણત્તા પરિત્તપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણં હોતિ. ન ચુતિં વા પટિસન્ધિં વા આરમ્મણં કરોતિ. તસ્મા ‘‘યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનામી’’તિ (પારા. ૧૩) વચનં વિય ફલૂપચારેનેવ વુત્તમિદન્તિ વેદિતબ્બં. દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તા કારણોપચારેન દિબ્બં. ઇમિના પન કેચિ આચરિયા ‘‘કુસલાકુસલા ચક્ખૂ દિબ્બચક્ખુ કામાવચર’’ન્તિ વદન્તિ, તે પટિસેધિતા હોન્તિ. ચતુત્થજ્ઝાનપઞ્ઞા હિ એત્થ અધિપ્પેતા. મહાજુતિકત્તા મહાગતિકત્તાતિ એતેસુ ‘‘સદ્દસત્થાનુસારેના’’તિ વુત્તં. એકાદસન્નં ઉપક્કિલેસાનં એવં ઉપ્પત્તિક્કમો ઉપક્કિલેસભાવો ચ વેદિતબ્બો, મહાસત્તસ્સ આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બચક્ખુના નાનાવિધાનિ રૂપાનિ દિસ્વા ‘‘ઇદં નુ ખો કિ’’ન્તિ વિચિકિચ્છા ઉદપાદિ, સો ઉપક્કિલેસો ઉપક્કિલેસસુત્તે (મ. નિ. ૩.૨૩૬ આદયો) ‘‘વિચિકિચ્છાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિમ્હિ ચવિ, સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાન’’ન્તિ વચનતો. તતો ‘‘રૂપાનિ મે પસ્સતો વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, ઇદાનિ ન કિઞ્ચિ મનસિ કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તયતો અમનસિકારો, તતો કિઞ્ચિ અમનસિકરોન્તસ્સ થિનમિદ્ધં ઉદપાદિ, તતો તસ્સ પહાનત્થં આલોકં વડ્ઢેત્વા રૂપાનિ પસ્સતો હિમવન્તાદીસુ દાનવરક્ખસાદયો પસ્સન્તસ્સ છમ્ભિતત્તં ઉદપાદિ, તતો તસ્સ પહાનત્થં ‘‘મયા દિટ્ઠભયં પકતિયા ઓલોકિયમાનં નત્થિ, અદિટ્ઠે કિં નામ ભય’’ન્તિ ચિન્તયતો ઉપ્પિલાવિતત્તં ઉદપાદિ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘ઉપ્પિલં દિબ્બરૂપદસ્સેનેના’’તિ વુત્તં, ‘‘તં દુવુત્તં પરતો અભિજપ્પાવચનેન તદત્થસિદ્ધિતો’’તિ આચરિયો વદતિ. તતો છમ્ભિતત્તપ્પહાનત્થં ‘‘મયા વીરિયં દળ્હં પગ્ગહિતં, તેન મે ઇદં ઉપ્પિલં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વીરિયં સિથિલં કરોન્તસ્સ કાયદુટ્ઠુલ્લં કાયદરથો કાયાલસિયં ઉદપાદિ, તતો તં ચજન્તસ્સ અચ્ચારદ્ધવીરિયં ઉદપાદિ, તત્થ દોસં પસ્સતો અતિલીનવીરિયં ઉપદાદિ, તતો તં પહાય સમપ્પવત્તેન વીરિયેન છમ્ભિતત્તભયા હિમવન્તાદિટ્ઠાનં પહાય દેવલોકાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા દેવસઙ્ઘં પસ્સતો તણ્હાસઙ્ખાતા અભિજપ્પા ઉદપાદિ, તતો ‘‘મય્હં એકજાતિકરૂપં મનસિ કરોન્તસ્સ અભિજપ્પા ઉપ્પન્ના, તસ્મા દાનિ નાનાવિધં રૂપં મનસિ કરિસ્સામી’’તિ કાલેન દેવલોકાભિમુખં, કાલેન મનુસ્સલોકાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા નાનાવિધાનિ રૂપાનિ મનસિ કરોતો નાનત્તસઞ્ઞા ઉદપાદિ, તતો ‘‘નાનાવિધરૂપાનિ મે મનસિ કરોન્તસ્સ નાનત્તસઞ્ઞા ઉદપાદિ, તસ્મા દાનિ અભિજપ્પાદિભયા ઇટ્ઠાદિનિમિત્તગ્ગાહં પહાય એકજાતિકમેવ રૂપં મનસિ કરિસ્સામી’’તિ તથા કરોતો અભિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાનં ઉદપાદિ એવં પહીનઉપક્કિલેસસ્સાપિ અનધિટ્ઠિતત્તા. ઓભાસઞ્હિ ખો જાનામિ, ન ચ રૂપાનિ પસ્સામીતિઆદિ જાતં.

તસ્સત્થો – યદા પરિકમ્મોભાસમેવ મનસિ કરોમિ, તદા ઓભાસં સઞ્જાનામિ, દિબ્બેન ચક્ખુના રૂપાનિ ન ચ પસ્સામિ, રૂપદસ્સનકાલે ચ ઓભાસં ન જાનામીતિ. કિમત્થમિદં વુત્તં, ન હિ એતં ઉપક્કિસેસગતન્તિ? ન કેવલં ઉપક્કિલેસપ્પજહનમેવેત્થ કત્તબ્બં, યેન ઇદં વિસુદ્ધં હોતિ, અઞ્ઞમ્પિ તદુત્તરિ કત્તબ્બં અત્થીતિ દસ્સનત્થં. વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિઆદીસુ ‘‘ઇમે ધમ્મા ઉપક્કિલેસાતિ આદીનવદસ્સનેન પજહિં, ન મય્હં તદા ઉપ્પન્નત્તા’’તિ કેચિ વદન્તિ. માનુસકં વાતિ ઇમિના સભાવાતિક્કમં દસ્સેતિ. મંસચક્ખુના વિયાતિ ઇમિના પરિયત્તિગ્ગહણં, વણ્ણમત્તારમ્મણતઞ્ચ ઉપમેતિ. વણ્ણમત્તે હેત્થ સત્ત-સદ્દો, ન ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭) એત્થ વિય સબ્બસઙ્ખતેસુ, હીનજાતિઆદયો મોહસ્સ નિસ્સન્દો વિપાકો. કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા પુબ્બે અતીતભવે અહેસું, સમ્પતિ નિરયં ઉપપન્નાતિ એવં પાઠસેસેન સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ‘‘યથાકમ્મૂપગઞાણઞ્હિ એકન્તમતીતારમ્મણં, દિબ્બચક્ખુ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણ’’ન્તિ ઉભિન્નં કિચ્ચવસેન વુત્તં. મહલ્લકોતિ સમણાનં સારુપ્પમસારુપ્પં, લોકાચારં વા ન જાનાતીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તત્તા ગુણપરિધંસનેન ગરહતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયનો’’તિ (સં. નિ. ૨.૪૧; ૫.૯૯૮, ૧૦૦૪) વુત્તો અરિયપુગ્ગલો મગ્ગાવરણં કાતું સમત્થં ફરુસવચનં યદિ કથેય્ય, અપાયગમનીયમ્પિ કરેય્ય, તેન સો અપાયુપગોપિ ભવેય્ય, તસ્મા ઉપપરિક્ખિતબ્બન્તિ એકે. ‘‘વાયામં મા અકાસીતિ થેરેન વુત્તત્તા મગ્ગાવરણં કરોતી’’તિ વદન્તિ. પુબ્બેવ સોતાપન્નેન અપાયદ્વારો પિહિતો, તસ્માસ્સ સગ્ગાવરણં નત્થિ. ‘‘પાકતિકન્તિ પવત્તિવિપાકં અહોસી’’તિ વદન્તિ. ‘‘વુદ્ધિ હેસા, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે, યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૦; દી. નિ. ૧.૨૫૧) વચનતો પાકતિકં અહોસીતિ એકે. સચે સો ન ખમતીતિ સોતાપન્નાદીનં ખન્તિગુણસ્સ મન્દતાય વા આયતિં તસ્સ સુટ્ઠુ સંવરત્થાય વા અક્ખમનં સન્ધાય વુત્તં. સુખાનં વા આયસ્સ આરમ્મણાદિનો અભાવા કાલકઞ્ચિકા અસુરા હોન્તિ. ‘‘ઇતો ભો સુગતિં ગચ્છા’’તિ (ઇતિવુ. ૮૩) વચનતો મનુસ્સગતિપિ. દિબ્બચક્ખુઞાણવિજ્જાતિ દિબ્બચક્ખુમેવ દસ્સનટ્ઠેન ઞાણં, તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વિન્દનટ્ઠેન વિજ્જાતિ અત્થો.

દિબ્બચક્ખુઞાણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આસવક્ખયઞાણકથાવણ્ણના

૧૪. સો એવં સમાહિતે ચિત્તેતિ કિં પુરિમસ્મિંયેવ, ઉદાહુ અઞ્ઞસ્મિંયેવ ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તે. અટ્ઠકથાયમ્પિ યતો વુટ્ઠાય પુરિમવિજ્જાદ્વયં અધિગતં, તદેવ પુન સમાપજ્જનવસેન અભિનવં અભિણ્હં કતન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તેતિ ઇધ વિપસ્સનાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. એત્થાહ – યદિ તદેવ પુન સમાપજ્જનવસેન અભિનવં કતં, અથ કસ્મા પુબ્બે વિય ‘‘વિપસ્સનાપાદકં અભિઞ્ઞાપાદકં નિરોધપાદકં સબ્બકિચ્ચસાધકં સબ્બલોકિયલોકુત્તરગુણદાયકં ઇધ ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં વેદિતબ્બ’’ન્તિ અવત્વા ‘‘ઇધ વિપસ્સનાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં વેદિતબ્બ’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં, નનુ ઇધ તથાવચનટ્ઠાનમેવ તં અરહત્તમગ્ગેન સદ્ધિં સબ્બગુણનિપ્ફાદનતો, ન પઠમવિજ્જાદ્વયમત્તનિપ્ફાદનતોતિ? વુચ્ચતે – અરિયમગ્ગસ્સ બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગઝાનઙ્ગપટિપદાવિમોક્ખવિસેસનિયમો પુબ્બભાગવુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સનાય સઙ્ખારુપેક્ખાસઙ્ખાતાય નિયમેન અહોસીતિ દસ્સનત્થં વિપસ્સનાપાદકમિધ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ પરિયાપન્નત્તા, ન તદારમ્મણમત્તેન. પરિયાયતોતિ અઞ્ઞેનપિ પકારેન. ‘‘ઇમે આસવા’’તિ અયં વારો કિમત્થં આરદ્ધો? ‘‘આસવાનં ખયઞાણાયા’’તિ અધિકારાનુલોમનત્થં. મગ્ગક્ખણે હિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ફલક્ખણે વિમુત્તં હોતીતિ ઇદં એકત્તનયેન વુત્તં. યઞ્હિ વિમુચ્ચમાનં, તદેવ અપરભાગે વિમુત્તં નામ હોતિ. યઞ્ચ વિમુત્તં, તદેવ પુબ્બભાગે વિમુચ્ચમાનં નામ હોતિ. ભુઞ્જમાનો એવ હિ ભોજનપરિયોસાને ભુત્તાવી નામ. ‘‘ઇમિના પચ્ચવેક્ખણઞાણં દસ્સેતી’’તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ચ પટ્ઠાને ‘‘મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વા મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ, ફલં, નિબ્બાનં, પહીને કિલેસે પચ્ચવેક્ખતી’’તિ અયમુપ્પત્તિક્કમો વુત્તો. પવત્તિક્કમો પનેત્થ સરૂપતો અત્થતોતિ દ્વિધા વુત્તો. તત્થ ‘‘વિમુત્તમિતિ ઞાણં અહોસી’’તિ સરૂપતો ચતુબ્બિધસ્સપિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ પવત્તિક્કમનિદસ્સનં. ‘‘ખીણા જાતી’’તિઆદિ અત્થતો. તેનેવ અન્તે ‘‘અબ્ભઞ્ઞાસિ’’ન્તિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનં દેસનં અકાસિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ તથા અપ્પવત્તિતો. અપ્પટિસન્ધિકં હોતીતિ જાનન્તો ‘‘ખીણા જાતી’’તિ જાનાતિ નામ. ‘‘દિબ્બચક્ખુના પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસઞાણ’’ન્તિ અનાગતંસઞાણસ્સ ચ દિબ્બચક્ખુસન્નિસ્સિતત્તા વુત્તં.

આસવક્ખયઞાણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપાસકત્તપટિવેદનાકથાવણ્ણના

૧૫. કણ્ણસુખતો હદયઙ્ગમતોતિ વચનમેવ સન્ધાય વુત્તં. અનત્તુક્કંસનતોતિઆદિ પુગ્ગલવસેન, કણ્ણસુખતોતિ સોતિન્દ્રિયં સન્ધાય. આપાથારમણીયતોતિ ઞાણાપાથારમણીયતો. સયમેવ હેટ્ઠામુખજાતં વા, મગ્ગો પન અસોકો હોતિ. તદા હિ સોકો પહીયમાનો. ચરિયાદિઅનુકૂલતો અપ્પટિકૂલં. ‘‘મધુરમિમ’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘ધમ્મમિમ’’ન્તિ વચનં અધિકં વિય દિસ્સતિ. તસ્મા ‘‘રાગવિરાગમિમ’’ન્તિ એવં વિસું વિસું યોજેત્વા પુન પિણ્ડેત્વા ધમ્મમિમં ઉપેહીતિ યોજેતબ્બં, ‘‘ધમ્મમેવ સરણત્થમુપેહી’’તિ પઠન્તિ કિરાતિ દીપેતિ. સરણગતાનં તેનેવ સરણગમનેન ભયં સન્તાસં દુગ્ગતિં પરિક્કિલેસં દુક્ખં હિંસતીતિ રતનત્તયં સરણં નામ. તપ્પસાદતગ્ગરુતાદીહિ વિહતકિલેસો તપ્પરાયનતાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો સરણગમનં. તંસમઙ્ગીસત્તો સરણં ગચ્છતિ. પભેદેન પન દુવિધં સરણગમનં લોકુત્તરં લોકિયન્તિ. તત્થ લોકુત્તરં દિટ્ઠસચ્ચાનં મગ્ગક્ખણે સરણગમનુપક્કિલેસસમુચ્છેદેન નિબ્બાનારમ્મણં હુત્વા કિચ્ચતો સકલેપિ રતનત્તયે ઇજ્ઝતિ. લોકિયં પુથુજ્જનાનં સરણગમનુપક્કિલેસં તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનેન આરમ્મણતો બુદ્ધાદિગુણારમ્મણં હુત્વા ઇજ્ઝતિ. તં અત્થતો રતનત્તયે સદ્ધાપટિલાભો સદ્ધામૂલિકા ચ સમ્માદિટ્ઠિ. લોકુત્તરસ્સ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ વિપાકફલં, સબ્બદુક્ખક્ખયો આનિસંસફલં. ‘‘યો ચ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ…પે… સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૧૯૦-૧૯૨) હિ વુત્તં. લોકિયસ્સ ભવભોગસમ્પદા. ‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭) હિ વુત્તં. લોકિયસરણગમનં તીસુ વત્થૂસુ અઞ્ઞાણસંસયમિચ્છાઞાણાદીહિ સંકિલિસ્સતિ, ન મહાજુતિકં હોતિ, ન મહાવિપ્ફારં. લોકુત્તરસ્સ નત્થિ સંકિલેસો. લોકિયસ્સ સાવજ્જો અનવજ્જોતિ દુવિધો ભેદો. તત્થ અઞ્ઞસત્થારાદીસુ અત્તસન્નિય્યાતનાદીહિ સાવજ્જો હોતિ, સો અનિટ્ઠફલો. અનવજ્જો કાલકિરિયાય, સો અવિપાકત્તા અફલો. લોકુત્તરસ્સ નેવત્થિ ભેદો. ભવન્તરેપિ હિ અરિયસાવકો અઞ્ઞં સત્થારં ન ઉદ્દિસતિ. યો કોચિ સરણગતો ગહટ્ઠો ઉપાસકો. રતનત્તયઉપાસનતો ઉપાસકો. પઞ્ચ વેરમણિયો સીલં. સત્થસત્તમંસમજ્જવિસવાણિજ્જારહિતં ધમ્મેન જીવિકં આજીવો. વુત્તસીલાજીવવિપત્તિ વિપત્તિ નામ. વિપરીતા સમ્પત્તિ.

૧૬. લચ્છામ નુ ખોતિ દુગ્ગતે સન્ધાય વુત્તં. સક્ખિસ્સામ નુખો નોતિ સમિદ્ધે સન્ધાય. તત્થ વેરઞ્જાયં. પગ્ગય્હતીતિ પત્તં પગ્ગહો, તેન પગ્ગહેન પત્તેનાતિ અત્થો. સમાદાયેવાતિ નિદસ્સનં. ન ચ વટ્ટતીતિ પુન પાકં કિઞ્ચાપિ વટ્ટતિ, તથાપિ ન સુટ્ઠુ પક્કત્તા વુત્તં, ‘‘ઉત્તણ્ડુલભત્તં લભિત્વાપિ પિધેતું ન વટ્ટતી’’તિ અટ્ઠકથાવચનઞ્ચેત્થ સાધકં. ‘‘સાવકાનં વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ ઇમિના વચનેન આજીવપારિસુદ્ધિસીલં સન્ધાય ‘‘પચ્છા સીલ’’ન્તિ વુત્તં. ઉપાલિત્થેરોપિ તં તં વત્થું પટિચ્ચ ભગવતા બહૂનિ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞત્તાનિ અત્થીતિ દીપેતિ. યદિ એવં વેરઞ્જાયં ‘‘એતસ્સ ભગવા કાલો’’તિ વચનં ન સમેતીતિ ચે? ન, તતો પુબ્બે સિક્ખાપદાભાવપ્પસઙ્ગતો. થેરો પન પઞ્ઞત્તાનિ ઠપેત્વા ઇદાનિ પઞ્ઞપેતબ્બાનિ પાતિમોક્ખુદ્દેસપ્પહોનકાનિ સન્ધાયાહ. ભગવાપિ ‘‘ન તાવ સારિપુત્ત સત્થા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતી’’તિ ભદ્દાલિસુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૩૪; આદયો) વિય એકચ્ચેસુ પઞ્ઞત્તેસુપિ તતો પરં પઞ્ઞપેતબ્બાનિ સન્ધાયાહ. ઇધેવ અટ્ઠકથાયં ‘‘સામમ્પિ પચનં સમણસારુપ્પં ન હોતિ ન ચ વટ્ટતી’’તિ વચનઞ્ચ, તથા ‘‘રત્તિચ્છેદો વા વસ્સચ્છેદો વા’’તિઆદિવચનાનિ ચ અત્થિ. અઞ્ઞથા ‘‘દ્વીહાકારેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો ભિક્ખૂ પટિપુચ્છન્તી’’તિ ઇધેવેદં પાળિઠપનં વિરુજ્ઝતીતિ આચરિયેન વિચારિતં, તં સુન્દરં પુબ્બેપિ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસમ્ભવતો. કિન્તુ ઇધ પાળિઠપનવિરોધવિચારણા પન નિપ્પયોજના વિય મમ દિસ્સતિ. કસ્મા? ઉપાલિત્થેરેન સઙ્ગીતિકાલે વુત્તપાઠત્તા. રત્તિચ્છેદોતિ સત્તાહકિચ્ચં સન્ધાય વુત્તો. ‘‘સત્તાહકરણીયેન ગન્ત્વા રત્તિચ્છેદો વા વસ્સચ્છેદો વા એકભિક્ખુનાપિ ન કતો’’તિ વુત્તં કિર મહાઅટ્ઠકથાયં, તસ્મા વસ્સચ્છેદસ્સ કારણે સતિ સત્તાહકિચ્ચં કાતું વટ્ટતીતિ એકે. વિનયધરા પન નિચ્છન્તિ, તસ્મા અટ્ઠકથાધિપ્પાયો વીમંસિતબ્બો, ઇમાય વેરઞ્જાયં અપ્પિચ્છતાદિપટિપદાય પસન્ના. સાલીનં વિકતિ સાલિવિકતિ.

૧૭-૮. ઉપપન્નફલોતિ બહુફલો. ‘‘ખુદ્દં મધુ’’ન્તિ પાઠો. થેરં સીહનાદં નદાપેતું પુચ્છીતિ ઇમિના આચરિયો યં પુબ્બે આણાય ઠિતાનં સાવકાનં મહાનુભાવતાદસ્સનં ‘‘વેરઞ્જાયં નિવાસપ્પયોજન’’ન્તિ અમ્હેહિ વુત્તં, તં સમ્પાદેતિ, રાજગહે વેરઞ્જાયઞ્ચાતિ ઉભયત્થ વિતક્કુપ્પાદે એકતો પિણ્ડેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સા’’તિઆદિમાહ. કાલં સન્ધાય ચિરં, ઠિતિં સન્ધાય ચિરાતિ વિગ્ગહો.

કામં હિનોતિ અત્તનો ફલનિબ્બત્તિયા સહાયં ગચ્છતીતિ કત્તરિ હેતુ, તથાપિ ઇધ તેન કરણભૂતેન તસ્સ ફલં હિનોતિ પવત્તતીતિ હેતુ. તથા ઘટન્તિ તેનાતિ ઘટો. કિલાસુનોતિ પયોજનાભાવેન અવાવટા. અબ્બોકિણ્ણાનિ વિસભાગેહિ. આગામિનિયા અનાગતેતિ અત્થો. ઇમેસંયેવ નોતિ દસ્સનત્થં ‘‘સબ્બબુદ્ધાનં હી’’તિ વુત્તં. યાવસાસનપરિયન્તાતિ યાવ બુદ્ધા ધરન્તિ, તાવાતિ અત્થો. ખત્તિયબ્રાહ્મણાવ ઉચ્ચા, તત્થાપિ વિસેસં દસ્સેતું ‘‘ઉચ્ચનીચઉળારુળારભોગા’’તિ. ‘‘મનસિ કત્વા’’તિપિ પાઠો. ઉપસમ્પાદ્યઉપસમ્પાદ્યઇચ્ચેતં દ્વયં માગધે ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ વુચ્ચતિ. અનુપાદાયાતિ આરમ્મણકરણવસેન અગ્ગહેત્વા. આસવેહીતિ કત્તરિ તતિયાવિભત્તિ. ચિત્તાનીતિ પચ્ચત્તબહુવચનં. વિમુચ્ચિંસૂતિ કમ્મકારકે. વિમોચિતાનીતિ અધિપ્પાયોતિ આચરિયો. આસવેહીતિ પદઞ્ચ પચ્ચત્તે કરણવચનં કત્વા ગણ્ઠિપદે અત્થો પકાસિતો. યદિ અરિયમગ્ગેન નિરુદ્ધાનં આસવાનં વસેન અનાસવતા, લોકે ચિત્તાનિપિ અનાસવા સિયું. ન હિ નિરુદ્ધાનિ ચિત્તાનિ આરમ્મણાનિ કરોન્તીતિ તાનિ અનિરુદ્ધાસવવસેન સાસવાનીતિ ચે. સોતાપન્નસ્સ મગ્ગચિત્તં ઉપરિમગ્ગવજ્ઝાસવવસેન સાસવં, અવસિટ્ઠાસવસમુચ્છિન્દનાનુભાવત્તા ફલાનિ સાસવાનિ સિયુન્તિ? ન, આસવસમુચ્છિન્દનાનુભાવાગતફલત્તા. ભિંસનસ્સ કરણં ભિંસનકતં, તસ્મિં ભિંસનકતસ્મિં, ભિંસનકિરિયાયાતિ અત્થો. ઇત્થિલિઙ્ગં વિપલ્લાસં કત્વા નપુંસકલિઙ્ગં, પુરિસલિઙ્ગં વા કત્વા. નિમિત્તત્થેતિ એત્થ –

‘‘ચમ્મનિ દીપિનં હન્તિ, દન્તેસુ હન્તિ કુઞ્જરં;

વાલેસુ ચામરિં હન્તિ, સિઙ્ગેસુ સરભો હતો’’તિ. –

અધિકરણં.

૨૦-૨૧. નચિરટ્ઠિતિકકારણે કથિતે ચિરટ્ઠિતિકકારણં અત્થતો વુત્તપટિપક્ખવસેન કિઞ્ચાપિ સિદ્ધં, તથાપિ તં થેરસ્સ વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનાય ઓકાસકારણાધિપ્પાયતો વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનોકાસં પાપેતું પુન ભગવન્તં ‘‘કો પન, ભન્તે, હેતૂ’’તિ પુચ્છિ. ભગવાપિ યાચનં સમ્પટિચ્છિતુકામો બ્યાકાસિ. ‘‘આસવટ્ઠાનીયા સઙ્ઘે પાતુભવન્તી’’તિ પુગ્ગલસ્સ સઙ્ઘપરિયાપન્નત્તા વુત્તં. આદરત્થવસેનેવેત્થ દ્વિક્ખત્તું વુત્તન્તિ યસ્મા થેરો પુબ્બે રાજગહે, સમ્પતિ વેરઞ્જાયન્તિ દ્વિક્ખત્તું કાચિ, તસ્મા આદરેન પુનપ્પુનં યાચયમાનં પસ્સિત્વા સયમ્પિ ભગવા આદરેનેવ ‘‘આગમેહિ ત્વં સારિપુત્તા’’તિ આહ. તેનેતં દીપેતિ ‘‘મા ત્વં પુનપ્પુનં યાચાહિ, સમ્પટિચ્છિતાવ મયા તે યાચના, પુબ્બેનનુ તવયાચનં સમ્પટિચ્છતાવ મયા એત્તકે કાલે એત્તકાનિ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞત્તાનિ, ન તાવ મે સાવકાનં આણાપાતિમોક્ખુદ્દેસાનુજાનનકાલો સમ્પત્તો, તક્કાનુમાનવસેન તયા ‘એતસ્સ ભગવા કાલો’તિ પુનપ્પુનં નિદ્દિસિયમાનોપિ નેસ સો કાલો, કિન્તુ તથાગતોવ તત્થ કાલં જાનિસ્સતી’’તિ. યસ્મા પન ‘‘સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિકાલતો પભુતિ આણાપાતિમોક્ખમેવ ઉદ્દિસિયતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા પાતિમોક્ખુદ્દેસપ્પહોનકસિક્ખાપદમેવ સન્ધાયાહ. ‘‘તત્થાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાચનાપેક્ખં ભુમ્મવચન’’ન્તિ એકમેવ પદં વુત્તં તસ્સા સિદ્ધિયા ઇતરસ્સ સિદ્ધિતો. ‘‘સાવકાનં વિસયભાવન્તિ ઇમિના મહાપદુમત્થેરવાદો પટિક્ખિત્તો’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં, તં સુન્દરં વિય. સમ્મુખે ગરહા. પરમ્મુખે ઉપવાદો. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઊનદસવસ્સેન…પે… દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૭૫) ઇદં સિક્ખાપદં ભગવા બુદ્ધત્તેન દસવસ્સિકો હુત્વા પઞ્ઞપેસિ ઊનદસવસ્સિકસ્સ તસ્સ તથા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા અભાવતો. ન તદા અતિરેકદસવસ્સિકોવ દસવસ્સિકાનં રત્તઞ્ઞુમહત્તપ્પત્તિતો, તસ્મા તં સિક્ખાપદં વેરઞ્જાયં વસ્સાવાસતો પુબ્બે રાજગહે એવ પઞ્ઞત્તન્તિ સિદ્ધં, તસ્મિં સિદ્ધે સિદ્ધમેવ ‘‘યાવ ન સઙ્ઘો રત્તઞ્ઞુમહત્તં પત્તોતિ વચનં ઇતો પુબ્બે પઠમયાચનાયપિ વુત્ત’’ન્તિ. અટ્ઠકથાયમ્પિ રત્તઞ્ઞુમહત્તપ્પત્તકાલે ‘‘દ્વે સિક્ખાપદાની’’તિ ગણનપરિચ્છેદવચનં પઠમયાચનાય વુત્તવચનં સન્ધાય વુત્તં. અઞ્ઞથા રત્તઞ્ઞુમહત્તપ્પત્તકાલે દ્વે એવ, ન અઞ્ઞન્તિ આપજ્જતિ.

‘‘અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સા’’તિઆદિમ્હિ અયમાદિતો પટ્ઠાય અત્થવિભાવના – અયં કિરાયસ્મા અસ્સજિત્થેરતો પટિલદ્ધં એકગાથામત્તકં ધમ્મપરિયાયં નયસતસહસ્સેહિ વિવેચેન્તો અરહત્તં પત્વા સાવકપારમીઞાણે ઠિતો ‘‘અહો વત મહાનુભાવોયં સદ્ધમ્મો, યો વિનાપિ ધમ્મસામિના પરમ્મુખતો સુતમત્તેપિ મય્હં મહન્તં ગુણવિસેસં જનેસિ, સાધુ વતાયં સદ્ધમ્મો ચિરં તિટ્ઠેય્યા’’તિ ચિન્તેન્તો ‘‘કતમેસાનં નુ ખો બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં…પે… ન ચિરટ્ઠિતિક’’ન્તિ તમત્થં, કારણઞ્ચ અત્તનો અગ્ગસાવકઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા ‘‘સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિઆદિચિરટ્ઠિતિકારણ’’ન્તિ નિટ્ઠં કત્વા વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનોકાસકરણત્થં ભગવન્તં પુચ્છિ. તતો પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનોકાસે સમ્પત્તે ‘‘એતસ્સ ભગવા કાલો, એતસ્સ સુગત કાલો’’તિ વિનયપઞ્ઞત્તિં યાચિ. તતો ભગવા તસ્સા યાચનાય સમ્પટિચ્છિતભાવં, ‘‘એતસ્સ ભગવા કાલો’’તિ વુત્તકાલસ્સ અકાલતં, કાલસ્સ ચ અનઞ્ઞવિસયતં દીપેન્તો ‘‘આગમેહિ ત્વ’’ન્તિઆદિમાહ, તતો ભગવા તસ્સ યાચનં, સત્તેસુ કારુઞ્ઞતઞ્ચ પટિચ્ચ ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ અનુપજ્ઝાયકા અનાચરિયકા અનોવદિયમાના’’તિઆદિના (મહાવ. ૬૪) નયેન વેપુલ્લમહત્તતં પટિચ્ચ સત્થા સાવકાનં ઉપજ્ઝાયવત્તાદીનિ વિનયકમ્માનિ, તદનુરૂપસિક્ખાપદાનિ ચ પઞ્ઞપેસિ. તતો અનુક્કમેન દ્વાદસમવસ્સં વેરઞ્જાયં વસિ. તદા ચ આયસ્મા સારિપુત્તો સત્થારા નિદ્દિટ્ઠેસુ ચિરટ્ઠિતિહેતૂસુ જાતેસુ ‘‘નવઙ્ગસત્થુસાસનમહત્તતા ચ સમ્પતિ જાતા, વિનયપઞ્ઞત્તિ ચ બહુતરા જાતા, પાતિમોક્ખુદ્દેસો એવેકો ન તાવ સાવકાનં અનુઞ્ઞાતો, સો ચ પરિસુદ્ધેન સઙ્ઘેન કરીયતિ. સઙ્ઘોપિ એતરહિ પરિસુદ્ધો પચ્છિમકસ્સ સોતાપન્નત્તા’’તિ ચિન્તેત્વા પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનાપેતુકામો યત્તકેહિ ચ સિક્ખાપદેહિ પાતિમોક્ખુદ્દેસો અનુજાનીયતિ, તત્તકાનં પઞ્ઞત્તિયાચનપુબ્બઙ્ગમં પાતિમોક્ખુદ્દેસં યાચન્તો પુબ્બુપ્પન્નવિતક્કસૂચનપુચ્છાવિસ્સજ્જનક્કમવસેન યાચનોકાસે સમ્પત્તે ‘‘એતસ્સ ભગવા કાલો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ‘‘યં ભગવા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેય્યા’’તિ પાતિમોક્ખુદ્દેસપ્પહોનકસિક્ખાપદં સન્ધાયાહ, અયમત્થો ભદ્દાલિસુત્તેન (મ. નિ. ૨.૧૩૪ આદયો) દીપેતબ્બો. તત્થ હિ બહૂસુ સિક્ખાપદેસુ પઞ્ઞત્તેસુ, પઞ્ઞપિયમાનેસુ ચ ‘‘ન તાવ ભદ્દાલિ સત્થા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૧૪૫) વુત્તં અપઞ્ઞત્તં ઉપાદાય, તથા ઇધાપિ અપઞ્ઞત્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પરિસુદ્ધત્તા સઙ્ઘસ્સ સમ્પતિ સાવકાનં આણાપાતિમોક્ખુદ્દેસં નાનુજાનામીતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિરબ્બુદો’’તિઆદિમાહ. ન હિ પરિસુદ્ધે સઙ્ઘે ઓવાદપાતિમોક્ખુદ્દેસસ્સ અનુદ્દેસકારણં અત્થિ, તસ્મિં સતિ આણાપાતિમોક્ખુદ્દેસાનુજાનનાધિપ્પાયતો. તથા ચ સો તતો અટ્ઠન્નંવસ્સાનં અચ્ચયેન અનુઞ્ઞાતો. યથાહ પાતિમોક્ખઠપનક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૮૬) ‘‘ન દાનાહં, ભિક્ખવે, ઇતો પરં ઉપોસથં કરિસ્સામિ…પે… પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ. યં પન ઉપસમ્પદક્ખન્ધકે (મહાવ. ૧૨૯) ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ અઞ્ઞતરં ભિક્ખું ઉપસમ્પાદેત્વા એકકં ઓહાય પક્કમિંસુ…પે… સો તસ્સા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિત્વા ચિરેન અગમાસી’’તિ વત્થુ આગતં, તં સુદિન્નવત્થુતો પરતો ઉપ્પન્નમ્પિ તત્થ યથાધિકારં સમોધાનેતું વુત્તં. તથા તત્થેવ ‘‘ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તી’’તિઆદિના (પાચિ. ૧૪૭; અ. નિ. ૮.૫૨; ૧૦.૩૩) અઙ્ગાનિપિ વેદિતબ્બાનિ. ન હિ આદિતો એવ ઉભતોપાતિમોક્ખાનિ સિદ્ધાનીતિ. અપિચ આદિતો પટ્ઠાય અયમનુક્કમો વેદિતબ્બો, સેય્યથિદં – રાહુલકુમારે ઉપ્પન્ને બોધિસત્તો નિક્ખમિત્વા છબ્બસ્સાનિ દુક્કરં કત્વા સત્તમે અભિસમ્બુદ્ધો, તસ્મિં એવ સંવચ્છરે કપિલવત્થું ગન્ત્વા રાહુલકુમારં પબ્બાજેસિ. અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૦૭ આદયો) ‘‘અયઞ્હિ આયસ્મા સત્તવસ્સિકકાલે ભગવન્તં ચીવરકણ્ણે ગહેત્વા ‘દાયજ્જં મે સમણ દેહિ, દાયજ્જં મે સમણ દેહી’તિ દાયજ્જં યાચમાનો ભગવતા ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસ્સ નિય્યાદેત્વા પબ્બાજિતો’’તિ ચ વુત્તં, તસ્મા રાહુલકુમારં આરબ્ભ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તીહિ સરણગમનેહિ સામણેરપબ્બજ્જ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૦૫) વુત્તત્તા સરણગમનૂપસમ્પદા પઠમવસ્સબ્ભન્તરે એવ પટિક્ખિત્તા, ઞત્તિચતુત્થકમ્મવસેન ઉપસમ્પદા અનુઞ્ઞાતાતિ પઞ્ઞાયતિ. અપિચ રાહુલવત્થુમ્હિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, અનનુઞ્ઞાતો માતાપિતૂહિ પુત્તો પબ્બાજેતબ્બો, યો પબ્બાજેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૦૫) સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ઇતો પુબ્બેપિ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞત્તાનીતિ સિદ્ધં.

સુત્વા ચ યો હેતુનિરોધમગ્ગં,

નિરોધુપાયં પટિવિજ્ઝિ ખિપ્પં;

જાતોવપેક્ખેન અસેસમેતં,

લોકં વિપસ્સી સુગતગ્ગસિસ્સો.

સો ધમ્મસેનાપતિ અગ્ગસિસ્સો,

સદ્ધમ્મરાજસ્સ તથાગતસ્સ;

સયં મુનિન્દેન યસસ્સ પત્તો,

અનેકસો સોળસધા પસત્થો.

તસ્મા હિ સિક્ખાપદબન્ધકાલો,

ઞાતુમ્પિ લોકે અતિભારિયોવ;

પગેવ સિક્ખાપદભાવભેદો,

પગેવ અઞ્ઞો ઉભયત્થ તત્થ.

પચ્ચેકબુદ્ધા અપિ તં દ્વયન્તુ,

ઞાતું ન સક્કાવ પગેવ નેતું;

નિસ્સંસયં તત્થ તથાગતોવ,

જાનિસ્સતિચ્ચાહ તથાગતોતિ.

ઇચ્ચેતમત્થં ઇધ ભિક્ખુ ઞત્વા,

સિક્ખાપદાનં કમભાવભેદં;

ઞાતું સયં નો ન પરે ચ નેતું,

પરિયેસિતબ્બો ઇધ યુત્તિમગ્ગો.

તત્થ કમભેદો સિક્ખાપદાનં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. ભાવભેદો તાવ ઉક્ખિત્તકાનુવત્તનપચ્ચયા ભિક્ખુ અનાપત્તિકો, ભિક્ખુની પન સમનુભટ્ઠા પારાજિકા હોતિ. પારાજિકાપત્તિપટિચ્છાદને ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં, ભિક્ખુનિયા પારાજિકં. દુટ્ઠુલ્લં આરોચેન્તસ્સ, પટિચ્છાદેન્તસ્સ ચ પાચિત્તિયં. મહાસાવજ્જં પારાજિકં આરોચેન્તસ્સ, પટિચ્છાદેન્તસ્સ ચ ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં. ઇચ્ચેવમાદીહિ અભાવભેદસિક્ખાપદાનં ઇધ ભાવભેદેન યુત્તિપરિયેસનં સાધયમાનોપિ સિયા અનુમ્માદવિઘાતભાગીતિ. એત્તાવતા સકલસ્સપિ વિનયપિટકસ્સ વિતક્કયાચનકાલકાલઞ્ઞૂકારણફલપયોજનેહિ સત્તહિ અઙ્ગેહિ પટિમણ્ડિતં નિદાનમાયસ્મતા ઉપાલિત્થેરેન નિદસ્સિતં હોતિ. તત્થ થેરસ્સ વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતો વિતક્કો નામ. તસ્સેવ ‘‘એતસ્સ ભગવા કાલો’’તિઆદિના પવત્તા યાચના નામ. રત્તઞ્ઞૂવેપુલ્લલાભગ્ગબાહુસચ્ચમહત્તપ્પત્તિ કાલો નામ. સબ્બઞ્ઞૂ એવ કાલઞ્ઞૂ નામ. આસવટ્ઠાનીયાનં ધમ્માનં પાતુભાવો કારણં નામ. ‘‘તેસંયેવ આસવટ્ઠાનીયાનં ધમ્માનં પટિઘાતાયા’’તિ વચનતો આસવટ્ઠાનીયધમ્મપટિઘાતો ફલં નામ. ‘‘યથયિદં બ્રહ્મચરિયં અદ્ધનિયં અસ્સા’’તિ વચનતો સાસનબ્રહ્મચરિયસ્સ ચિરટ્ઠિતિ પયોજનન્તિ વેદિતબ્બં. હોતિ ચેત્થ –

‘‘વિતક્કો યાચના કાલો, કાલઞ્ઞૂ કારણં ફલં;

પયોજનન્તિ સત્તઙ્ગં, નિદાનં વિનયસ્સિધા’’તિ.

૨૨. અન્તિમમણ્ડલન્તિ અબ્ભન્તરમણ્ડલં. તઞ્હિ ઇતરેસં અન્તો હોતિ, ખુદ્દકમણ્ડલં વા. અનુમતિદાનવસેન તેસં ભિક્ખૂનં દત્વા. તેસં બુદ્ધાનં ચારિકાય વિનેતબ્બા વેનેય્યસત્તા. ઓચિનન્તા વિયાતિ બહુપુપ્ફં ગચ્છં માલાકારા ચિરં ઓચિનન્તિ, એવં બહુવેનેય્યેસુ ગામાદીસુ ચિરં વસન્તા વેનેય્યપુઞ્ઞં પરિહરન્તા ચરન્તિ. સન્તં સુખં, ન વેદનાસુખં વિય સપરિપ્ફન્દં. દસસહસ્સચક્કવાળેતિ દેવાનં વસેન વુત્તં. મનુસ્સા પન ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે બોધનેય્યા ઉપ્પજ્જન્તિ. મહાકરુણાય ધુવં સત્તસમવલોકનં. ઓતિણ્ણેતિ પરિસમજ્ઝં આગતે, આરોચિતે વા. યેન કારણેન મયં તુમ્હાકં દેય્યધમ્મં દદેય્યામ, તં કુતો સક્કા લદ્ધું. બહુકિચ્ચા હિ ઘરાવાસાતિ. દુતિયવિકપ્પે તન્તિ દેય્યધમ્મં. ‘‘તુમ્હેહિ તં કુતો લદ્ધા’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. કેચિ પન ‘‘પઠમં કિરિયં પેક્ખતિ, દુતિયં દેય્યધમ્મ’’ન્તિ વદન્તિ. આચરિયો પન ‘‘પઠમયોજનાય યં દાનપુઞ્ઞં, તં કુતો લબ્ભા. પુઞ્ઞન્તરાયબહુલા હિ ઘરાવાસાતિ. દુતિયયોજનાય તેમાસબ્ભન્તરે યમહં દદેય્યં, અતિક્કન્તકાલત્તા તમહં સમ્પતિ કુતો દદેય્યન્તિ દસ્સેતી’’તિ વદતિ. સીલાદિકુસલધમ્મસન્દસ્સનાદિધમ્મરતનવસ્સં.

૨૩. પત્તુણ્ણદેસે પત્તુણ્ણં પટવરં. મહાયાગન્તિ મહાદાનં. પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પન્તિ તેમાસં સોતબ્બં અજ્જ સુણિન્તિ.

તત્રિદન્તિ ઇદં કારણં.

ઉપાલિ દાસકોતિ આચરિયપરમ્પરતો. બાહિરબ્ભન્તરનિદાનં, સિક્ખાપદાનં પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનસઙ્ખાતં આવેણિકનિદાનઞ્ચ સન્ધાયાહ ‘‘નિદાનસ્સ પભેદદીપનતો’’તિ. થેરવાદાદિ વત્થુપ્પભેદો. સકાય પટિઞ્ઞાય મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથાતિઆદિ પરસમયવિવજ્જનતોતિઆદિ. વિભઙ્ગનયભેદદસ્સનતોતિ તિસ્સો ઇત્થિયો ભૂમટ્ઠં થલટ્ઠન્તિઆદિ. એત્થાહ – કિં ભગવતો મારાવટ્ટનપટિઘાતાય સત્તિ નત્થીતિ? અત્થિ, તથાપિસ્સ પચ્છા ઉપગુત્તકાલે પસાદહેતુત્તા અધિવાસેતિ. એત્થ ઉપગુત્તાધિટ્ઠાનં વત્તબ્બં. બુદ્ધાનં આચિણ્ણન્તિ દિજદસ્સનેન કિંપયોજનન્તિ ચે? મારાવટ્ટનહેતુ બ્રાહ્મણસ્સ પુઞ્ઞન્તરાયોતિ પયોજનં.

દિજોપિ સો મારમનોરથસ્સ,

ભઙ્ગં કરોન્તો જિનપુઙ્ગવસ્સ;

સસ્સિસ્સસઙ્ઘસ્સ અદાસિ દાનં,

અસેસકં કપ્પિયભણ્ડભેદં.

કિં ભગવા સસિસ્સો તાવ મહન્તં કપ્પિયભણ્ડં ઉબ્ભણ્ડિકં કત્વા અગમાસીતિ? ન અગમાસિ, તેમાસિભાગિયં પન પુઞ્ઞરાસિકં દેય્યધમ્મં અપ્પટિક્ખિપન્તો બ્રાહ્મણસ્સ ઉપાયતો સત્થા અદાસિ.

તદઞ્ઞથા મારમનોરથોવ,

પૂરો સિયા નેવ દિજસ્સ ભિય્યો;

પાપં મહન્તં અપિ પાપુણેય્ય,

મિચ્છાભિમાનેન તથાગતે સો.

તસ્મા ભગવા અસ્સાદિયન્તો તં દેય્યધમ્મં અપ્પટિક્ખિપન્તો ઉપાયેન બ્રાહ્મણસ્સ પુઞ્ઞબુદ્ધિં કત્વા, મારસ્સ ચ મનોરથવિઘાતં કત્વા અગમાસીતિ, ‘‘અયં નયો અટ્ઠકથં વિનાપિ પાળિનયાનુલોમતો સિદ્ધો’’તિ વદન્તિ. કથં? –

‘‘સત્થા સસિસ્સો યદિ અગ્ગહેસિ,

દિજસ્સ તં ચીવરમાદિતોવ;

નાથસ્સ નો વીસતિવસ્સકાલે,

વિરુજ્ઝતે જીવકયાચનાપિ;

તથાપિ સબ્બં સુવિચારયિત્વા,

યુત્તં નયં ચિન્તયિતુંવ યુત્ત’’ન્તિ.

ઇદાનિ આયસ્મા ઉપાલિત્થેરો વિનયપઞ્ઞત્તિયા સાધારણનિદાનં દસ્સેત્વા સિક્ખાપદાનં પાટેક્કં પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનસઙ્ખાતં નિદાનમાદિં કત્વા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિવિભાગાપત્તિભેદન્તરાપત્તિઆદિકં નાનપ્પકારં વિધિં નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા દસ્સેતું ‘‘અથ ખો ભગવા વેરઞ્જાયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા’’તિઆદિમાહાતિ. ઇધ ઠત્વા –

સિક્ખાપદાન સબ્બેસં, કમભેદં પકાસયે;

તસ્મિં સિદ્ધે નિદાનાનં, કમસિદ્ધિ યતો ભવે.

તત્થ સબ્બસિક્ખાપદાનં યથાસમ્ભવં દેસનાક્કમો પહાનક્કમો પટિપત્તિક્કમો ઉપ્પત્તિક્કમોતિ ચતુબ્બિધો કમો લબ્ભતિ. તત્થ ભગવતા રાજગહે ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનન્તેન પાતિમોક્ખુદ્દેસસ્સ યો દેસનાક્કમો અનુઞ્ઞાતો, તં દેસનાક્કમમનુલોમેન્તો આયસ્મા મહાકસ્સપો પઠમં પારાજિકુદ્દેસં પુચ્છિ, તદનન્તરં સઙ્ઘાદિસેસુદ્દેસં, તતો અનિયતુદ્દેસં વિત્થારુદ્દેસઞ્ચ પુચ્છિત્વા તદનન્તરં ભિક્ખુનીવિભઙ્ગઞ્ચ તેનેવ અનુક્કમેન પુચ્છિ, નિદાનુદ્દેસન્તોગધાનઞ્ચ સરૂપેન અનુદ્દિટ્ઠાનં પુચ્છનત્થં ખન્ધકેપિ પુચ્છિ. એતેન ચ ખન્ધકે પઞ્ઞત્તા થુલ્લચ્ચયા સઙ્ગહિતા હોન્તિ. પુચ્છિતાનુક્કમેનેવ ઉપાલિત્થેરો તં સબ્બં સાપત્તિભેદાદિકં દેસેન્તો થુલ્લચ્ચયદુબ્ભાસિતઆપત્તિસમુટ્ઠાનાદિદીપકં અન્તોકત્વા દેસેસિ, અયમેત્થ દેસનાક્કમો. ઉભતોવિભઙ્ગખન્ધકતો પન ઉચ્ચિનિત્વા તદા પરિવારપાળિ વિસું કતા. ઇમમેવ નયં સન્ધાય અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘એતેનેવ ઉપાયેન ખન્ધકપરિવારેપિ આરોપેસુ’’ન્તિઆદિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા). અપિચ પાળિયા ‘‘એતેનેવુપાયેન ઉભતોવિનયે પુચ્છિ. પુટ્ઠો પુટ્ઠો આયસ્મા ઉપાલિ વિસ્સજ્જેસી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, તસ્મા મહાકસ્સપો ઉભતોવિભઙ્ગે એવ પુચ્છિ. વિસ્સજ્જેન્તો પન આયસ્મા ઉપાલિ નિવરસેસં દેસેન્તો ખન્ધકપરિવારે અન્તોકત્વા દેસેસિ. તદા ચ ખન્ધકપરિવારપાળિ વિસું કતાતિ અયં દેસનાક્કમો. યદિ એવં નિદાનુદ્દેસો પઠમં દેસેતબ્બોતિ ચે? ન, તદસમ્ભવતો. સો હિ ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૩૪) નયેન પવત્તત્તા પઠમં સિક્ખાપદસઙ્ગહિતાસુ આપત્તીસુ અદસ્સિતાસુ ન સમ્ભવતિ. ‘‘યાનિ મયા ભિક્ખૂનં પઞ્ઞત્તાનિ સિક્ખાપદાનિ, તાનિ નેસં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્ય’’ન્તિ વચનતો સિક્ખાપદાનેવ પઠમં દેસેતબ્બાનીતિ પારાજિકુદ્દેસક્કમો સમ્ભવતિ.

પારાજિકુદ્દેસાદિસઙ્ગહિતાનં આપત્તિઅકુસલાનં યથોળારિકક્કમેન પહાતબ્બત્તા પહાનક્કમોપેત્થ સમ્ભવતિ. ઉપસમ્પન્નસમનન્તરં ‘‘તાવદેવ ચત્તારિ અકરણીયાનિ આચિક્ખિતબ્બાની’’તિ (મહાવ. ૧૨૯) વચનતો ‘‘સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૯૩) વચનતો ચ યથા ગરુકં આચિક્ખણં સિક્ખનેન પટિપત્તિક્કમોપેત્થ સમ્ભવતિ, એવમિમેહિ તીહિ કમેહિ દેસેતબ્બાનમ્પેતેસં સિક્ખાપદાનં યથાસમ્ભવં ઉપ્પત્તિક્કમો સમ્ભવતિ. તથા હિ યં યં સાધારણં, તં તં ભિક્ખું આરબ્ભ ઉપ્પન્ને એવ વત્થુસ્મિં ‘‘યા પન ભિક્ખુની છન્દસો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ ભિક્ખુનીનમ્પિ પઞ્ઞત્તં. અઞ્ઞથા તં ભિક્ખુનીનં અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ સિયા. તતો ‘‘અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થી’’તિ (પરિ. ૨૪૭) પરિવારે એતં વચનં વિરુજ્ઝતિ, એત્તાવતા પુરિમેન કમત્તયેન પઠમં દેસેતબ્બતં પત્તે પારાજિકુદ્દેસે પઠમુપ્પન્નત્તા મેથુનધમ્મપારાજિકં સબ્બપઠમં દેસેતુકામો ઉપાલિત્થેરો ‘‘તત્ર સુદં ભગવા વેસાલિય’’ન્તિ વેસાલિમેવ પાપેત્વા ઠપેસિ. અઞ્ઞથા બારાણસિયં પઞ્ઞત્તાનં ‘‘ન, ભિક્ખવે, મનુસ્સમંસં પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮૦) એવમાદીનં દેસનાધિપ્પાયે સતિ બારાણસિં પાપેત્વા ઠપેય્યાતિ.

અબ્ભન્તરનિદાનકથા નિટ્ઠિતા.

વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. પારાજિકકણ્ડો

૧. પઠમપારાજિકં

સુદિન્નભાણવારવણ્ણના

પઠમસ્સેત્થ નિદાને, ઠત્વા પારાજિકસ્સ વિઞ્ઞેય્યો;

ચોદનાપરિહારનયો, પુગ્ગલવત્થુપ્પકાસનેયેવ.

તત્થ ભગવા વેરઞ્જાયં વુત્થવસ્સો અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરન્તો કત્તિકજુણ્હપક્ખે એવ વેસાલિં પાપુણિત્વા યાવ પઠમપારાજિકસિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં, તાવ અટ્ઠ વસ્સાનિ વેસાલિયંયેવ વિહરન્તો વિય પાળિક્કમેન દિસ્સતિ, ન ચ ભગવા તાવત્તકં કાલં તત્થેવ વિહાસિ. સો હિ સુદિન્નસ્સ સાવકાનં સન્તિકે પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ અનુજાનિત્વા યથાભિરન્તં તત્થ વિહરિત્વા ચારિકં ચરન્તો ભેસકળાવનં પત્વા તત્થ તેરસમં વસ્સં વસિ, તેનેવ અનુક્કમેન સાવત્થિં પત્વા ચુદ્દસમં વસ્સં વસિ, પન્નરસમં કપિલવત્થુમ્હિ, સોળસમં આળવિયં, તતો વુત્થવસ્સો ચારિકં ચરન્તો રાજગહં પત્વા સત્તરસમં વસિ, ઇમિના અનુક્કમેન અપરાનિપિ તીણિ વસ્સાનિ તત્થેવ વસિ. એત્તાવતા ભગવા પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સો રાજગહતો અનુપુબ્બેન વેસાલિં પાપુણિ, તતો ઉપસમ્પદાય અટ્ઠવસ્સિકો સુદિન્નો વેસાલિયંયેવ મેથુનં ધમ્મં અભિવિઞ્ઞાપેસિ, તતો ભગવા તસ્મિં વત્થુસ્મિં પઠમં પારાજિકં પઞ્ઞપેસીતિ વેદિતબ્બં. તત્થ યસ્મા ઉપાલિત્થેરો ઇતો પઠમતરં તત્થ વેસાલિયઞ્ચ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનિ અદસ્સેતુકામો, વિનયનિદાનાનન્તરં પઠમપારાજિકમેવ દસ્સેતુકામો, તસ્મા વેસાલિયં પઠમં નિવાસં, પચ્છા ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તિકાલે નિવાસઞ્ચ એકતો કત્વા ‘‘તત્ર સુદં ભગવા વેસાલિય’’ન્તિઆદિમાહ, તેન વુત્તં ‘‘પઠમસ્સેત્થ નિદાને, ઠત્વા …પે… પકાસનેયેવા’’તિ. તસ્મા ઇમસ્મિં પઠમપારાજિકસ્સ પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનસઙ્ખાતે નિદાને ઠત્વા ‘‘તેન ખો પન સમયેન વેસાલિયા અવિદૂરે કલન્દગામો નામ હોતિ…પે… અઞ્ઞતરં વજ્જિગામં ઉપનિસ્સાય વિહરતી’’તિ એતસ્મિં ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પુગ્ગલપ્પકાસને, ‘‘તેન ખો પન સમયેન વજ્જી દુબ્ભિક્ખા હોતિ…પે… તિક્ખત્તું મેથુનં ધમ્મં અભિવિઞ્ઞાપેસી’’તિ (પારા. ૩૦) ઇમસ્મિં વત્થુપ્પકાસને ચ ચોદનાનયો, પરિહારનયો ચ વેદિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. તત્રાયં પકાસના – કિમત્થં થેરેન અઞ્ઞેસં સિક્ખાપદાનં પુગ્ગલવત્થૂનિ વિય સઙ્ખેપતો અવત્વા યત્થ ચ સો ઉપ્પન્નો, યથા ચ ધમ્મે પસન્નો, યથા ચ પબ્બજિતો, યથા ચ ઇમં વત્થું ઉપ્પાદેતિ, તં સબ્બં અનવસેસેત્વા પુગ્ગલવત્થૂનિ વિત્થારતો વુત્તાનીતિ ચે? વુચ્ચતે –

એવં સદ્ધાય કિચ્છેન, મહન્તે ભોગઞાતકે;

હિત્વા પબ્બજિતાનમ્પિ, પેસલાનમ્પિ સબ્બસો.

સબ્બલામકધમ્માયં, મેથુનો યદિ સમ્ભવે;

ન ધમ્મદેસનાયેવ, સિદ્ધા વિરતિ સબ્બસો.

તસ્મા નવઙ્ગસદ્ધમ્મે, સત્થારા દેસિતેપિ ચ;

વિનયો પઞ્ઞપેતબ્બો, તતો ધમ્મવિસુદ્ધિહિ.

વિનયાભાવતો એવં, અજ્ઝાચારો ભવિસ્સતિ;

તસ્મા વિનયપઞ્ઞત્તિ, સાત્થિકા પેસલસ્સપિ.

અનાદીનવદસ્સાવી, યસ્મા યં પાપમાચરિ;

વિનયોયેવ સદ્ધાનં, આદીનવવિભાવિનો.

તસ્મા સદ્ધાનુસારીનં, વિનયો સાત્થકોવ યં;

ધમ્મો ધમ્માનુસારીનં, તતો ઉભયદેસના.

અપિ ચ યદિ પણ્ણત્તિવીતિક્કમં અકરોન્તસ્સાપિ યાવ બ્રહ્મલોકા અયસો પત્થટો, પગેવઞ્ઞેસન્તિ દસ્સનત્થં અજ્ઝાચારસ્સ પાકટભાવદીપનં. કથં? –

અભબ્બો અરહત્તસ્સ, સુદિન્નો પુત્તમાતરો;

ભબ્બાનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ, તદત્થં ન કતા અયં.

નનુ માગણ્ડિકં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા માતાપિતૂનમસ્સા હિતત્થં ધમ્મં દેસેતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું બીજકબીજકમાતૂનં અરહત્તુપ્પત્તિ થેરેન દીપિતા. ‘‘તેન ખો પન સમયેન વેસાલિયા અવિદૂરે કલન્દગામો નામ હોતિ, યેન સમયેન સુદિન્નો પુરાણદુતિયિકાય મેથુનં ધમ્મં પટિસેવી’’તિ વા ‘‘યેન સમયેન ભગવા પઠમપારાજિકં પઞ્ઞપેસી’’તિ વા વચનં ઇધ ન યુજ્જતિ. કસ્મા? ‘‘ઇધ પન હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતી’’તિ વુત્તં અટ્ઠકથાવચનઞ્હિ ઇધ ન લબ્ભતિ. ચિરનિવિટ્ઠો હિ સો ગામો, ન તસ્મિંયેવ સમયેતિ. યસ્મા પન સો ચિરનિવિટ્ઠોપિ ચ ગામો અત્તનો નિવિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય સબ્બકાલમત્થીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, તેન પરિયાયેન ‘‘તેન ખો પન સમયેન વેસાલિયા અવિદૂરે કલન્દગામો નામ હોતી’’તિ વુત્તં.

૨૫-૬. અનુઞ્ઞાતોસિ પન ત્વન્તિ સમણવત્તદસ્સનત્થં ભગવા પુચ્છતિ. માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતન્તિ એત્થ જનકેહેવ અનનુઞ્ઞાતદસ્સનત્થં પુચ્છીતિ વુત્તં. ન ખો સુદિન્ન તથાગતાતિ ‘‘પબ્બાજેતુ મં ભગવા’’તિ યાચનાવસેન પનેવમાહ, ન ભગવા સયં સરણાનિ દત્વા પબ્બાજેસિ. દુક્ખસ્સાતિ એત્થ ‘‘કલભાગમ્પી’’તિ પાઠસેસો. વિકપ્પદ્વયેપીતિ દુતિયતતિયવિકપ્પેસુ. પુરિમપદસ્સાતિ કિઞ્ચીતિ પદસ્સ. ઉત્તરપદેનાતિ દુક્ખસ્સાતિ પદેન. સમાનવિભત્તીતિ સામિવચનં. યથા કિં? ‘‘કસ્સચિ દુક્ખસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘કિઞ્ચિ દુક્ખસ્સા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અકામકા વિના ભવિસ્સામાતિ તયા સદ્ધિં અમરિત્વા અકામા જીવિસ્સામ. સચેપિ ન મરામ, અકામકાવ તયા વિયોગં પાપુણિસ્સામ, તયિ જીવમાને એવ નો મરણં ભવેય્ય, મરણેનપિ નો તયા વિયોગં મયં અકામકાવ પાપુણિસ્સામ.

૩૦. કતિપાહં બલં ગાહેત્વાતિ કસ્મા પનાયં તથા પબ્બજ્જાય તિબ્બચ્છન્દો અનુઞ્ઞાતો સમાનો કતિપાહં ઘરેયેવ વિલમ્બિત્વા કાયબલઞ્ચ અગ્ગહેસીતિ? અનુમતિદાનેન માતાપિતૂસુ સહાયકેસુ ચ તુટ્ઠો તેસં ચિત્તતુટ્ઠત્થં. કેસુચિ અટ્ઠકથાપોત્થકેસુ કેચિ આચરિયા ‘‘અયં સુદિન્નો જીવકવત્થુતો પચ્છા પંસુકૂલિકધુતઙ્ગવસેન પંસુકૂલિકો જાતો’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘ગહપતિચીવરં પટિક્ખિપિત્વા પંસુકૂલિકધુતઙ્ગવસેન પંસુકૂલિકો હોતી’’તિ લિખન્તિ, તં ‘‘અચિરૂપસમ્પન્નો’’તિ વચનેન વિરુજ્ઝતિ. ‘‘તથા સુદિન્નો હિ ભગવતો દ્વાદસમે વસ્સે પબ્બજિતો, વીસતિમે વસ્સે ઞાતિકુલં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો સયં પબ્બજ્જાય અટ્ઠવસ્સિકો હુત્વા’’તિ, ‘‘ભગવતો હિ બુદ્ધત્તં પત્તતો પટ્ઠાય યાવ ઇદં વત્થં, એત્થન્તરે વીસતિ વસ્સાનિ ન કોચિ ગહપતિચીવરં સાદિયિ, સબ્બે પંસુકૂલિકાવ અહેસુ’’ન્તિ ચ વુત્તેન અટ્ઠકથાવચનેન વિરુજ્ઝતિ, પબ્બજ્જાય અટ્ઠવસ્સિકો, ન ઉપસમ્પદાય. ઉપસમ્પદં પન જીવકવત્થુતો (મહાવ. ૩૨૬) પચ્છા અલત્થ, તસ્મા અવસ્સિકો ઞાતિકુલં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો સિયાતિ ચે? ન, ‘‘અલત્થ ખો સુદિન્નો કલન્દપુત્તો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ એકતો અનન્તરં વુત્તત્તા. પબ્બજ્જાનન્તરમેવ હિ સો ઉપસમ્પન્નો તેરસધુતઙ્ગગુણે સમાદાય વત્તન્તો અટ્ઠ વસ્સાનિ વજ્જિગામે વિહરિત્વા નિસ્સયમુત્તત્તા સયંવસી હુત્વા ‘‘એતરહિ ખો વજ્જી દુબ્ભિક્ખા’’તિઆદિતક્કવસેન યેન વેસાલી તદવસરિ, તસ્મા ‘‘પંસુકૂલિકધુતઙ્ગવસેન પંસુકૂલિકો હોતી’’તિ એત્તકોયેવ પાઠો યેસુ પોત્થકેસુ દિસ્સતિ, સોવ પમાણતો ગહેતબ્બો. ‘‘આરઞ્ઞિકો હોતી’’તિ ઇમિના પઞ્ચ સેનાસનપટિસંયુત્તાનિ સઙ્ગહિતાનિ નેસજ્જિકઙ્ગઞ્ચ વિહારસભાગત્તા, ‘‘પિણ્ડપાતિકો’’તિ ઇમિના પઞ્ચ પિણ્ડપાતપટિસંયુત્તાનિ, ‘‘પંસુકૂલિકો’’તિ ઇમિના દ્વે ચીવરપટિસંયુત્તાનિ સઙ્ગહિતાનીતિ. ઞાતિઘરૂપગમનકારણદીપનાધિપ્પાયતો સપદાનચારિકઙ્ગં વિસું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘મા અતિહરાપેસુ’’ન્તિ કાલબ્યત્તયવસેન વુત્તં. ધમ્મસ્સન્તરાયકરતરત્તા ‘‘ઇમં નય’’ન્તિ અનયોયેવ.

યેભુય્યેન હિ સત્તાનં, વિનાસે પચ્ચુપટ્ઠિતે;

અનયો નયરૂપેન, બુદ્ધિમાગમ્મ તિટ્ઠતિ.

૩૬. અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ એત્થ દુવિધં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં. કથં? ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ એવં સઉદ્દેસાનુદ્દેસભેદતો દુવિધં. તત્થ પાતિમોક્ખે સરૂપતો આગતા પઞ્ચ આપત્તિક્ખન્ધા સઉદ્દેસપઞ્ઞત્તિ નામ. સાપિ દુવિધા સપુગ્ગલાપુગ્ગલનિદ્દેસભેદતો. તત્થ યસ્સા પઞ્ઞત્તિયા અન્તો આપત્તિયા સહ, વિના વા પુગ્ગલો દસ્સિતો, સા સપુગ્ગલનિદ્દેસા. ઇતરા અપુગ્ગલનિદ્દેસાતિ વેદિતબ્બા. સપુગ્ગલનિદ્દેસાપિ દુવિધા દસ્સિતાદસ્સિતાપત્તિભેદતો. તત્થ અદસ્સિતાપત્તિકા નામ અટ્ઠ પારાજિકા ધમ્મા. ‘‘પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ હિ પુગ્ગલોવ તત્થ દસ્સિતો, નાપત્તિ. દસ્સિતાપત્તિકા નામ ભિક્ખુનીપાતિમોક્ખે ‘‘સત્તરસ સઙ્ઘાદિસેસા ધમ્મા નિસ્સારણીયં સઙ્ઘાદિસેસ’’ન્તિ હિ તત્થ આપત્તિ દસ્સિતા સદ્ધિં પુગ્ગલેન, તથા અપુગ્ગલનિદ્દેસાપિ દસ્સિતાદસ્સિતાપત્તિતોવ દુવિધા. તત્થ અદસ્સિતાપત્તિકા નામ સેખિયા ધમ્મા. સેસા દસ્સિતાપત્તિકાતિ વેદિતબ્બા. સાપિ દુવિધા અનિદ્દિટ્ઠકારકનિદ્દિટ્ઠકારકભેદતો. તત્થ અનિદ્દિટ્ઠકારકા નામ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ મુસાવાદ ઓમસવાદ પેસુઞ્ઞ ભૂતગામ અઞ્ઞવાદક ઉજ્ઝાપનક ગણભોજન પરમ્પરભોજન સુરામેરય અઙ્ગુલિપતોદક હસધમ્મ અનાદરિય તલઘાતકજતુમટ્ઠક સિક્ખાપદાનં વસેન પઞ્ચદસવિધા હોન્તિ. સેસાનં પુગ્ગલનિદ્દેસાનં વસેન નિદ્દિટ્ઠકારકા વેદિતબ્બા.

અનુદ્દેસપઞ્ઞત્તિપિ પદભાજનન્તરાપત્તિવિનીતવત્થુપટિક્ખેપપઞ્ઞત્તિઅવુત્તસિદ્ધિવસેન છબ્બિધા હોન્તિ. તત્થ ‘‘યેભુય્યેન ખાયિતં આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૬૧) એવમાદિકા પદભાજનિયે સન્દિસ્સમાનાપત્તિ પદભાજનસિક્ખાપદં નામ. ‘‘ન ત્વેવ નગ્ગેન આગન્તબ્બં, યો આગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિકા (પારા. ૫૧૭) અન્તરાપત્તિસિક્ખાપદં નામ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દિવા પટિસલ્લીયન્તેન દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૭૫) એવમાદિકા વિનીતવત્થુસિક્ખાપદં નામ. ‘‘લોહિતુપ્પાદકો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, ઉપસમ્પન્નો નાસેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૧૪) એવમાદિકા પટિક્ખેપસિક્ખાપદં નામ. ખન્ધકેસુ પઞ્ઞત્તદુક્કટથુલ્લચ્ચયાનિ પઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદં નામ. ‘‘યા પન ભિક્ખુની નચ્ચં વા ગીતં વા વાદિતં વા દસ્સનાય ગચ્છેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૮૩૪) ઇમિના વુત્તેન ‘‘યા પન ભિક્ખુની નચ્ચેય્ય વા ગાયેય્ય વા વાદેય્ય વા પાચિત્તિય’’ન્તિ એવમાદિકં યં કિઞ્ચિ અટ્ઠકથાય દિસ્સમાનં આપત્તિજાતં, વિનયકમ્મં વા અવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદં નામ. છબ્બિધમ્પેતં છહિ કારણેહિ ઉદ્દેસારહં ન હોતીતિ અનુદ્દેસસિક્ખાપદં નામાતિ વેદિતબ્બં. સેય્યથિદં – પઞ્ચહિ ઉદ્દેસેહિ યથાસમ્ભવં વિસભાગત્તા થુલ્લચ્ચયદુબ્ભાસિતાનં, સભાગવત્થુકમ્પિ દુક્કટથુલ્લચ્ચયદ્વયં અસભાગાપત્તિકત્તા, અન્તરાપત્તિપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદાનં નાનાવત્થુકાપત્તિકત્તા, પટિક્ખેપસિક્ખાપદાનં કેસઞ્ચિ વિનીતવત્થુપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદાનઞ્ચ અદસ્સિતાપત્તિકત્તા, અદસ્સિતવત્થુકત્તા ભેદાનુવત્તકથુલ્લચ્ચયસ્સ, અદસ્સિતાપત્તિવત્થુકત્તા અવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદાનન્તિ. એત્તાવતા ‘‘દુવિધં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં ઉદ્દેસાનુદ્દેસભેદતો’’તિ યં વુત્તં, તં સમાસતો પકાસિતં હોતિ.

તત્થ અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ સઉદ્દેસસિક્ખાપદં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એકચ્ચે આચરિયા એવં કિર વણ્ણયન્તિ ‘‘ચત્તારો પારાજિકા કતિવસ્સાભિસમ્બુદ્ધેન ભગવતા પઞ્ઞત્તાતિઆદિના પુચ્છં કત્વા તેસુ પઠમપારાજિકો વેસાલિયં પઞ્ઞત્તો પઞ્ચવસ્સાભિસમ્બુદ્ધેન હેમન્તાનં પઠમે માસે દુતિયે પક્ખે દસમે દિવસે અડ્ઢતેય્યપોરિસાય છાયાય પુરત્થાભિમુખેન નિસિન્નેન અડ્ઢતેરસાનં ભિક્ખુસતાનં મજ્ઝે સુદિન્નં કલન્દપુત્તં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તો’’તિ, તં ન યુજ્જતિ, કસ્મા? –

યસ્મા દ્વાદસમં વસ્સં, વેરઞ્જાયં વસિ જિનો;

તસ્મિઞ્ચ સુદ્ધો સઙ્ઘોતિ, નેવ પારાજિકં તદા.

થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ, સિક્ખાપઞ્ઞત્તિયાચના;

તસ્મિં સિદ્ધાતિ સિદ્ધાવ, ગરુકાપત્તિ નો તદા.

ઓવાદપાતિમોક્ખઞ્ચ, કિં સત્થા ચતુવસ્સિકો;

પટિક્ખિપિ કિમાણઞ્ચ, સમત્તં અનુજાનિ સો.

અજાતસત્તું નિસ્સાય, સઙ્ઘભેદમકાસિ યં;