૨. કોસિયવગ્ગો

૧. કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૪૨. કોસિયકારકોતિ એત્થ કોસં કરોન્તીતિ ‘‘કોસકારા’’તિ લદ્ધવોહારાનં પાણકાનં કોસતો નિબ્બત્તં કોસિયં નામ. અત્તના કતં ચે? નિસ્સજ્જનકાલે ‘‘સયં કતં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ વત્તબ્બં. ઉભોહિ ચે કતં, યથાપાઠમેવ વત્તબ્બં. અત્તના ચ પરેહિ ચ વિપ્પકતં અત્તના પરિયોસાપેતીતિઆદિચતુક્કમ્પિ સમ્ભવન્તં ન દસ્સિતં. વિનયધમ્મતા હેસા, યદિદં એકસ્મિં તિકે વા ચતુક્કે વા દસ્સિતે ઇતરં સમ્ભવન્તમ્પિ ન વુચ્ચતીતિ.

કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૪૭. સુદ્ધકાળકાનન્તિ એત્થ યથા પઠમે ‘‘એકેનપિ કોસિયંસુના’’તિ વુત્તં, તથા ઇધ ‘‘એકેનપિ અઞ્ઞેન અમિસ્સેત્વા’’તિ વચનાભાવતો અઞ્ઞેહિ મિસ્સભાવે સતિપિ અપઞ્ઞાયમાનરૂપકં ‘‘સુદ્ધકાળક’’મિચ્ચેવ વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં.

સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫૨. ‘‘ધારયિત્વા દ્વે તુલા આદાતબ્બા’’તિ વચનતો યથા તુલાધારણાય કાળકા અધિકા ન હોન્તિ, તથા કાળકાનં દ્વે ભાવા ગહેતબ્બા ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન. કથં પઞ્ઞાયતીતિ? સુદ્ધકાળકપટિસેધનનિદાનેન. તતિયં ઓદાતાનં ચતુત્થં ગોચરિયાનન્તિ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદો. માતિકાટ્ઠકથાયં પન ‘‘એકસ્સપિ કાળકલોમસ્સ અતિરેકભાવે નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, તં તુલાધારણાય કિઞ્ચાપિ ન સમેતિ, અચિત્તકત્તા પન સિક્ખાપદસ્સ પુબ્બે તુલાય ધારયિત્વા ઠપિતેસુ એકમ્પિ લોમં તત્થ પતેય્ય નિસ્સગ્ગિયન્તિ અધિપ્પાયોતિ નો તક્કો. અઞ્ઞથા દ્વે તુલા નાદાતબ્બા, ઊનકતરા આદાતબ્બા સિયું. ન હિ લોમં ગણેત્વા તુલાધારણા કરીયતિ. અથ ગણેત્વાવ કાતબ્બં. કિં તુલાધારણાય પયોજનન્તિ કેચિ. ‘‘ગોચરિયઓદાતેસુ એકમેવ દિગુણં કત્વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, અટ્ઠકથાયં અવિચારિતત્તા વીમંસિતબ્બં.

દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૬૨. નવં નામ કરણં ઉપાદાયાતિ ઇદં આદિકરણતો પટ્ઠાય વસ્સગણનં દીપેતિ. કરિત્વા વાતિ વચનં નિટ્ઠાનદિવસતો પટ્ઠાયાતિ દીપેતિ. ધારેતબ્બન્તિ વચનં પન પરિભોગતો પટ્ઠાયાતિ દીપેતિ, યસ્મા લદ્ધસમ્મુતિકસ્સ ગતગતટ્ઠાને છન્નં છન્નં વસ્સાનં ઓરતોવ કતાનિ બહૂનિપિ હોન્તિ, તસ્મા અઞ્ઞં નવન્તિ કિં કતતો અઞ્ઞં, ઉદાહુ ધારિતતો અઞ્ઞન્તિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ કતતો અઞ્ઞં, તેસુ અઞ્ઞતરં દુક્કતં વા પરિભોગજિણ્ણં વા પુન કાતું વટ્ટતિ, તઞ્ચ ખો વિનાપિ પુરાણસન્થતસ્સ સુગતવિદત્થિં અપ્પટિસિદ્ધપરિયાપન્નત્તા. કતતો હિ અઞ્ઞં પટિસિદ્ધં, ઇદઞ્ચ પુબ્બકતન્તિ તતો અનન્તરસિક્ખાપદવિરોધો હોતિ. અથ ધારિતતો અઞ્ઞં નામ, સમ્મુતિ નિરત્થિકા આપજ્જતિ, પઠમકતં ચે અપરિભુત્તં, સતિયાપિ સમ્મુતિયા અઞ્ઞં નવં ન વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો? તત્રિદં સન્નિટ્ઠાનનિદસ્સનં – નિટ્ઠાનદિવસતો પટ્ઠાય છન્નં છન્નં વસ્સાનં પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. તત્થ ચ સત્તમે વસ્સે સમ્પત્તે છબ્બસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ હોન્તિ. તઞ્ચ ખો માસપરિચ્છેદવસેન, ન વસ્સપરિચ્છેદવસેન. સત્તમે પરિપુણ્ણઞ્ચ ઊનકઞ્ચ વસ્સં નામ, તસ્મા વિપ્પકતસ્સેવ સચે છબ્બસ્સાનિ પૂરેન્તિ, પુન નિટ્ઠાનદિવસતો પટ્ઠાય છબ્બસ્સાનિ લભન્તિ. તઞ્ચ ખો પરિભુત્તં વા હોતુ અપરિભુત્તં વા, ધારિતમેવ નામ. યસ્મા ‘‘નવં નામ કરણં ઉપાદાય વુચ્ચતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા છન્નં વસ્સાનં પરતો તમેવ પુબ્બકતં દુક્કતભાવેન, પરિભોગજિણ્ણતાય વા વિજટેત્વા પુન કરોતિ, નિટ્ઠાનદિવસતો પટ્ઠાય છબ્બસ્સપરમતા ધારેતબ્બં, અતિરેકં વા. અન્તો ચે કરોતિ, તદેવ અઞ્ઞં નવં નામ હોતિ કરણં ઉપાદાય, તસ્મા નિસ્સગ્ગિયં. અઞ્ઞથા ‘‘નવં નામ કરણં ઉપાદાયા’’તિ ઇમિના ન કોચિ વિસેસો અત્થિ. એવં સન્તે કિં હોતિ? અટ્ઠુપ્પત્તીતિ. ‘‘યાચનબહુલા વિઞ્ઞત્તિબહુલા વિહરન્તી’’તિ હિ તત્થ વુત્તં, તઞ્ચ અઞ્ઞસ્સ કરણં દીપેતિ. યદિ એવં તં નિબ્બિસેસમેવ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ. અયં પનસ્સ વિસેસો, યસ્મા ‘‘અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતિ, અનાપત્તી’’તિ વુત્તત્થો વિસેસોતિ. કિં વુત્તં હોતિ? ‘‘નવં નામ કરણં ઉપાદાય વુચ્ચતી’’તિ વુત્તે અતિરેકચીવરસ્સ ઉપ્પત્તિ વિય પટિલાભેનસ્સ ઉપ્પત્તિ નવતા આપજ્જતિ. તતો પટિલદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય છબ્બસ્સપરમતા ધારેતબ્બં. ઓરેન ચે છન્નં વસ્સાનં…પે… કારાપેય્ય, નિસ્સગ્ગિયન્તિ આપજ્જતિ, તસ્મા નવં નામ કરણમેવ ઉપાદાય વુચ્ચતિ, ન પટિલાભં. ઓરેન છન્નં વસ્સાનં અત્તનો અનુપ્પન્નત્તા ‘‘નવ’’ન્તિ સઙ્ખ્યં ગતં, અપ્પટિલદ્ધં ચે કારાપેય્ય, યથા લાભો, તથા કરેય્ય વા કારાપેય્ય વાતિ ચ ન હોતિ. કસ્મા? યસ્મા અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતિ, અનાપત્તીતિ વિસેસોતિ.

છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૬૫. નાસ્સુધ કોચીતિ એત્થ અસ્સુધ-ઇતિ અવધારણત્થે નિપાતો. તત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘એવં ભન્તેતિ ખો તે ભિક્ખૂ’’તિ બહુવચનં વુત્તં, તથાપિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા ઇધ તેસુ ભિક્ખૂસુ કોચિ ભગવન્તં નાસ્સુધ ઉપસઙ્કમતિ અઞ્ઞત્ર એકેનાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. તં સુગ્ગાહં એકાહં ભન્તે ભગવન્તં વરન્તિઆદીસુ (મહાવ. ૩૩૭) વિય, અનુજાનામિ…પે… યથાસુખં મં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમન્તૂતિ દસ્સનત્થાય ઉપસઙ્કમન્તુ.

૫૬૬-૭. ‘‘મયં આયસ્મન્તં ઉપસેન’’ન્તિ તસ્સ ગણપામોક્ખત્તા વુત્તં. આરઞ્ઞિકપિણ્ડપાતિકપંસુકૂલિકવસેન સબ્બાનિ વુત્તાનિ. તેનેવાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સન્થતે ચતુત્થચીવરસઞ્ઞિતાયા’’તિ. કિં સબ્બેપિ તે ચીવરં ન બુજ્ઝન્તીતિ ચે? યથા હોતુ. કતમં ચીવરં નામાતિ? છન્નં અઞ્ઞતરં વિકપ્પનુપગં પચ્છિમન્તિ. કિઞ્ચ વાયિમં અવાયિમન્તિ? વાયિમમેવાતિ. કતરસુત્તેનાતિ? અદ્ધા સો સુત્તમેવ ન પસ્સતિ, સિવેય્યકં દુસ્સયુગં, ઇદ્ધિમયિકઞ્ચ દેવદત્તિયઞ્ચ અચીવરં કરોતિ. યદિ એવં અવાયિમમ્પીતિ વદામીતિ. એવં સન્તે સિદ્ધા સન્થતે ચીવરસઞ્ઞિતા કમ્બલસીસેન ઉણ્ણામયસામઞ્ઞતો. કિં પન તે સન્થતં અધિટ્ઠહિંસૂતિ? દુટ્ઠુ અધિટ્ઠહિંસુ અચીવરત્તા, ન અધિટ્ઠાનુપગત્તા ચ સન્થતસ્સ. અથ નાધિટ્ઠહિંસુ, પુબ્બેવ તત્થ અચીવરસઞ્ઞિનો એતેતિ કત્વા તત્થ ચીવરસઞ્ઞિતાય તદુભયં ન યુજ્જતીતિ. કિં પનેતં અધિટ્ઠાનુપગં નત્થીતિ? તત્થેવાગતં, અપિચેતં અવિકપ્પનુપગં ચે, ચીવરં ન હોતિ, અઞ્ઞથા ‘‘ચીવરં નામ છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતર’’ન્તિ એત્તાવતા સિદ્ધં ‘‘વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ ન વત્તબ્બં. અથ ન વિકપ્પનુપગમ્પિ ચીવરમેવ સિદ્ધં, અનધિટ્ઠાનુપગં, અવિકપ્પનુપગઞ્ચ એકજ્ઝં ‘‘ચીવર’’ન્તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તેનેવાહ ‘‘તેચીવરિકસ્સ ચતુત્થચીવરં વત્તમાનં અંસકાસાવમેવ વટ્ટતી’’તિ.

અપિચ સન્થતે ચીવરસઞ્ઞિતા ન કેવલં તેસંયેવ, અઞ્ઞેસમ્પિ અનુબન્ધતિ એવ ‘‘પુરાણસન્થતં નામ સકિં નિવત્થમ્પિ સકિં પારુતમ્પી’’તિ વચનતો. અટ્ઠકથાચરિયો પનસ્સ અચીવરતં સન્ધાયભાસિતત્થદીપનેન દીપેતિ. નિવત્થપારુતન્તિ એતેસં નિસિન્નઞ્ચેવ નિપન્નઞ્ચાતિ અત્થો. અપિચ એવં સન્તેપિ સન્થતે ચીવરસઞ્ઞિતા અનુબન્ધતિ એવ. ખન્ધકે (મહાવ. ૩૫૮) હિ ‘‘નિસીદનં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ચ, પરિવારે (પરિ. ૩૨૯) ‘‘નવ ચીવરાનિ અધિટ્ઠાતબ્બાની’’તિ ચ નિસીદનસિક્ખાપદે ‘‘દસા વિદત્થી’’તિ ચ ઇધ ‘‘નિસીદનં નામ સદસં વુચ્ચતી’’તિ ચ વુત્તં, અટ્ઠકથાયઞ્ચસ્સ ‘‘સન્થતસદિસં સન્થરિત્વા એકસ્મિં અન્તે સુગતવિદત્થિયા વિદત્થિમત્તપદેસે દ્વીસુ ઠાનેસુ ફાલેત્વા તિસ્સો દસા કરીયન્તિ, તાહિ દસાહિ સદસં નામ વુચ્ચતી’’તિ ચ ‘‘નિસીદનં વુત્તનયેન અધિટ્ઠાતબ્બમેવ, તઞ્ચ ખો પમાણયુત્તં એકમેવ, દ્વે ન વટ્ટન્તી’’તિ ચ વુત્તં, તસ્મા નિસીદનં નામ નવન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ચીવરં અધિટ્ઠાતબ્બં, તઞ્ચ સન્થતસદિસં એળકલોમમયસન્થતવિસેસન્તિ સિદ્ધં, તથા નિસીદનમેવ નિસીદનસન્થતઞ્ચ સિદ્ધં. પોરાણગણ્ઠિપદે ચ ‘‘એકમેવા’’તિ વુત્તં. તસ્મિં સિદ્ધે સિદ્ધા સન્થતે ચીવરસઞ્ઞિતાતિ અત્થો. કસ્મા? સન્થતસામઞ્ઞતો.

એત્થાહ – કથં અદસમેવ સન્થતં ચીવરસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. અનેકમ્પિ અનધિટ્ઠિતમ્પિ મહન્તમ્પિ વટ્ટતિ, યતો સદસમેવ સન્થતં ચીવરસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, તતો અધિટ્ઠાનઞ્ચ ઉપગચ્છતીતિ. અસન્થતપરિયાપન્નત્તા ઓરેન ચ છન્નં વસ્સાનં વિનાપિ સમ્મુતિં, તઞ્ચ પોરાણં વિસ્સજ્જેત્વા એવ, ન અવિસ્સજ્જેત્વા ‘‘તઞ્ચ ખો પમાણયુત્તં એકમેવ, દ્વે ન વટ્ટન્તી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) વચનતોતિ. અથાપિ સિયા સન્થતં સયનત્થમેવ કરીયતિ, નિસીદનં અસન્થતમેવાતિ. તઞ્ચ ન નિયમતો ‘‘પુરાણસન્થતં નામ સકિં નિવત્થં સકિં પારુતમ્પી’’તિ વુત્તત્તાતિ. એત્થ વુચ્ચતિ, ન એત્થ કારણં પરિયેસિતબ્બં વિનયપઞ્ઞત્તિયા અનઞ્ઞવિસયત્તા.

સન્થતસ્સ પન અચીવરભાવે અયં યુત્તિ – આદિતો ‘‘તીણિ સન્થતાનિ પન વિનયકમ્મં કત્વા પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટન્તી’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો તાનિ અકપ્પિયાનીતિ સિદ્ધં, ભગવતા ચ ખોમાદીનિ છ અનુઞ્ઞાતાનીતિ કોસેય્યં કપ્પિયન્તિ સિદ્ધં. એવં સન્તે સુદ્ધકોસેય્યમ્પિ ચીવરં કપ્પિયં જાતં, પગેવ કોસિયમિસ્સકસન્થતચીવરન્તિ આપજ્જતિ. તથા કમ્બલઞ્ચ અનુઞ્ઞાતં, તઞ્ચ સુદ્ધિકમ્પિ હોતિ જાતિકાળકભાવેન, પગેવ ઓદાતગોચરિયમિસ્સકસન્થતચીવરન્તિ આપજ્જતિ. તતો ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધો, તસ્મા ન સન્થતં ચીવરં નામ હોતિ, નિસીદનં પન હોતિ તસ્સ પમાણસણ્ઠાનપરિચ્છેદસમ્ભવતો. એત્થાહુ કેચિ આચરિયા ‘‘દુવિધં નિસીદનં સન્થતં, અસન્થતઞ્ચ. તત્થ સન્થતં સન્થતમેવ. અસન્થતં ખોમાદિછબ્બિધં, તદનુલોમં વા હોતિ, અયમેતેસં વિસેસો’’તિ.

એત્થાહ – કસ્મા પનેત્થ ‘‘સન્થતં પન ભિક્ખુના’’તિ સિક્ખાપદં અપઞ્ઞાપેત્વા ‘‘નિસીદનસન્થત’’ન્તિ પઞ્ઞત્તન્તિ? ચીવરસઞ્ઞિતાય સન્થતાનં ઉજ્ઝિતત્તા તેસં અચીવરભાવદસ્સનત્થં તથા પઞ્ઞત્તન્તિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા તે ભિક્ખૂ ધુતઙ્ગભેદભયા તાનિ ઉજ્ઝિત્વા તેરસાપિ ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિંસુ, સીસદસ્સનવસેન તીણેવ વુત્તાનિ, ભગવા ચ તેસં સન્થતં અનુજાનિ, તતો નેસં એવં હોતિ ‘‘નિસીદનચીવરસણ્ઠાનમ્પેતં નિસીદનસન્થતં નો અનુઞ્ઞાતં, ચતુત્થચીવરભાવેન પગેવ કતસન્થતં વા’’તિ. તતો સન્થતે નેસં ચીવરસઞ્ઞિતા ન ભવિસ્સતીતિ તદત્થં ભગવતા નિસીદનસન્થતન્તિ પઞ્ઞત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘પચ્છિમાનિ દ્વે વટ્ટન્તી’’તિ કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ વચનતોતિ.

નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૭૨-૩. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સાતિ ઇમિના પકતિયા દીઘમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ ઉપ્પન્નાનિપિ તિયોજનપરમમેવ હરિતબ્બાનિ, પગેવ અપ્પટિપન્નસ્સાતિ દસ્સેતિ. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ નિસ્સગ્ગિયન્તિ વા સમ્બન્ધો. તેનેવ વાસાધિપ્પાયસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધગમનુસ્સાહત્તા ‘‘અપ્પટિપન્નો’’તિ સઙ્ખ્યં ગતસ્સ અનાપત્તીતિ સિદ્ધા. ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે હિ ભિક્ખુનો પનેવ એળકલોમાનિ ઉપ્પજ્જેય્યું…પે… અસન્તેપિ હારકે અદ્ધાનં મગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ યોજના વેદિતબ્બા. આકઙ્ખમાનેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહેતબ્બાનીતિ અત્તનો સન્તકાનંયેવ તિયોજનાતિક્કમે આપત્તિં દસ્સેતિ. તેન અનાકઙ્ખમાનેન પરસન્તકાનિ પટિગ્ગહિતાનિ અતિરેકતિયોજનં હરન્તસ્સ અનાપત્તિ સિદ્ધા. અયમત્થો ‘‘ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ ઇમિના, ‘‘અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા’’તિ ઇમિના ચ દીપિતોવ હોતીતિ. પોરાણગણ્ઠિપદે ચ ‘‘અઞ્ઞં ભિક્ખું હરાપેન્તો ગચ્છતિ ચે, દ્વિન્નં અનાપત્તીતિ વુત્તં, તસ્મા દ્વે ભિક્ખૂ તિયોજનપરમં પત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં પરિવત્તેત્વા ચે હરન્તિ, અનાપત્તીતિ સિદ્ધં, તેનેવ અનાપત્તિવારે ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ વુત્તં. કિં હરાપેતિ? જાનન્તં અજાનન્તં. કિઞ્ચેત્થ યદિ જાનન્તં, ‘‘અઞ્ઞો હરિસ્સતીતિ ઠપેતિ, તેન હરિતેપિ આપત્તિયેવા’’તિ એકંસતો ન વત્તબ્બં. જાનન્તોપિ હિ એકચ્ચો હરતીતિ. તતો અટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝતિ. અથ અજાનન્તં, ‘‘અઞ્ઞસ્સ યાને વા ભણ્ડે વા અજાનન્તસ્સ પક્ખિપિત્વા તિયોજનં અતિક્કામેતિ, નિસ્સગ્ગિયાની’’તિ પાળિયા વિરુજ્ઝતિ, અથ ઉભોપિ એકતો એકં ભણ્ડં હરાપેન્તિ, તમ્પિ નિસ્સગ્ગિયં સિયા. અનિસ્સગ્ગિયન્તિ યુત્તિયા વિરુજ્ઝતિ ‘‘તિયોજનપરમં સહત્થા હરિતબ્બાનિ અસન્તે હારકે’’તિ અવિસેસેન ચ પાળિ વુત્તા. હારકોપિ સચેતનો અચેતનોતિ દુવિધો. સચેતનોપિ એળકલોમભાવં વા ‘‘અહમિદં હરામી’’તિ વા ‘‘મં એસ ઇદં હરાપેતી’’તિ વા જાનનાજાનનવસેન દુવિધો હોતિ. તત્થ અચેતનો નામ હારકો નદીસોતો વા નાવા વા અસ્સામિકયાનં વા હોતિ. સચેતનો પાકટોવ. તત્થ ‘‘મં એસ ઇદં હરાપેતી’’તિ એત્તકં જાનન્તં મનુસ્સં વા તિરચ્છાનગતં વા અઞ્ઞં હરાપેતિ, અનાપત્તીતિ અનુગણ્ઠિપદનયો. અયં પાળિયા, અટ્ઠકથાય ચ એકરસો વિનિચ્છયો, ‘‘અસન્તે હારકે’’તિ કિઞ્ચાપિ ઇદં અવિસેસતો વુત્તં, ‘‘અઞ્ઞસ્સ યાને વા ભણ્ડે વા અજાનન્તસ્સા’’તિ વચનતો પન સચેતનોવ હારકો તત્થ અધિપ્પેતોતિ પઞ્ઞાયતિ, સો ચ એળકલોમભાવઞ્ચ ‘‘ઇદં હરામી’’તિ ચ જાનન્તો નાધિપ્પેતો. તેન વુત્તં ‘‘અઞ્ઞો હરિસ્સતીતિ ઠપેતિ, તેન હરિતેપિ આપત્તિયેવા’’તિઆદિ. તત્થ હેતુકત્તુનો અભાવતોવ. પાળિયઞ્હિ ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ હેતુકત્તુવસેન વુત્તા. ઇતરે દ્વે જાનન્તા ઇધ સમ્ભવન્તિ. ‘‘અજાનન્તસ્સ પક્ખિપિત્વા’’તિ પાળિયં ‘‘એસ હરાપેતી’’તિ વા ‘‘ઇદં ઠાનં અતિક્કમાપેતી’’તિ વા જાનન્તસ્સ યાને વા ભણ્ડે વા પક્ખિપિત્વા તિયોજનં અતિક્કમાપેતિ, ન નિસ્સગ્ગિયા હોન્તીતિ દીપેતિ.

‘‘હરાપેતી’’તિ ઇદં હેતુકત્તુવચનતં સાધેતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘સામિકસ્સ અજાનન્તસ્સેવા’’તિ ઇદં ‘‘મં એસ હરાપેતી’’તિ એવં અજાનન્તં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સારેતિ ચોદેતિ અનુબન્ધાપેતી’’તિ ઇદં ‘‘મં એસ ઇદં ઠાનં અતિક્કમાપેતી’’તિ એવં જાનન્તં સન્ધાય વુત્તં. અજાનન્તોપિ સારણાદીહિ ઠિતટ્ઠાનં નાતિક્કમતિ, ન વા અનુબન્ધતિ. અથ સારણાદીહિ અનતિક્કમિત્વા અત્તનો રુચિયા અતિક્કમતિ આપત્તિ એવ ભિક્ખુનો હેતુકત્તુભાવાસમ્ભવતો.

ઇદાનિ યથાઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય વક્ખામ, ‘‘અસન્તેપિ હારકે’’તિ હારકાલાભપચ્ચયાપિ સયં હરણતો નિસ્સગ્ગિયમેવ, પગેવ સતિ હારકેતિ અયમેકો અત્થો. અવધારણત્થં અપિ-સદ્દં ગહેત્વા અસન્તે એવ હારકે નિસ્સગ્ગિયં, સતિ પન હારકે ન તેન હરાપેન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયન્તિ અયં દુતિયો અત્થો. ‘‘સઙ્ઘતો વા…પે… અત્તનો વા ધનેના’’તિ ઇમિના કિઞ્ચાપિ અચિત્તકમિદં સિક્ખાપદં, સઙ્ઘાદિતો પન અત્તના આકઙ્ખમાનેન પટિગ્ગહિતસ્સેવ એળકલોમસ્સ તિયોજનાતિક્કમે આપત્તિ, ન અજાનતો અપ્પટિગ્ગહિતસ્સ ચીવરાદીસુ કુતોચિ લગ્ગસ્સ અતિક્કમનેતિ દીપેતિ. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘કમ્બલસ્સ ઉપરિ નિપજ્જિત્વા ગચ્છન્તસ્સ સચે એકમ્પિ લોમં ચીવરે લગ્ગં હોતિ, આપત્તિ એવ કમ્બલતો વિજટિતત્તા’’તિ વુત્તં, તં કમ્બલસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા અત્તનો ઇચ્છાય પટિગ્ગહિતમેવ હોતીતિ યુત્તં. યસ્મા ‘‘અનાપત્તિ કતભણ્ડે’’તિ વુત્તં, તસ્મા તં અનેકમ્પિ કતભણ્ડટ્ઠાનિયમેવ હોતિ. તઞ્હિ અનેન પટિગ્ગહિતં, ન લોમં. અથ લોમમ્પિ અગ્ગહિતમેવ હોતિ, કતભણ્ડં દુપ્પરિહારિયલોમવિનિબ્ભોગકતભણ્ડો નિયમો. એવં સન્તે અકતભણ્ડે તિકપાચિત્તિયં, કતભણ્ડે તિકદુક્કટઞ્ચ નયતો દસ્સેતબ્બં ભવેય્ય, અઞ્ઞથા તિકસ્સ દસ્સિતત્તા. સઉસ્સાહત્તાતિ અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધગમનત્તા. અચિત્તકત્તા ચાતિ ભિક્ખુનો ઉસ્સાહાનુરૂપં લોમાનં તિયોજનાતિક્કમનતો વિનાપિ પયોગચિત્તેન હરણચિત્તેન આપજ્જતિ એવાતિ અધિપ્પાયો. સા અનાપત્તિ પાળિયા ન સમેતીતિ અન્તો પન પયોગેન તિયોજનપરમં અતિક્કમિતત્તા અનાપત્તિ. ‘‘તિયોજનં હરતી’’તિ ઇમિના તિયોજનં પદસા નેતુકામોપિ અન્તોતિયોજને પદે પદે દુક્કટં નાપજ્જતીતિ દસ્સેતિ, તં યુત્તં ‘‘તિયોજનં વાસાધિપ્પાયો ગન્ત્વા તતો પરં હરતી’તિ વચનસ્સત્થિતાયા’’તિ વુત્તં. પુનપિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતીતિ ‘ઇદં હરિસ્સામી’તિ સઉસ્સાહમેવ અઞ્ઞં હરાપેતીતિ અત્થો. ઇતરથા ગચ્છન્તસ્સ સીસે ઠપેસિ, તસ્મિં અજાનન્તેપિ અનાપત્તિ સિયા’’તિ. સચે પન ‘‘અગચ્છન્તે યાને વા’’તિઆદિના નયેન વુત્તત્તા હરણાદીહિ જનિતઉસ્સાહાનં હત્થિઆદીનં ‘ઇદં કરિસ્સામા’તિ વા ‘હરિસ્સામા’તિ વા આભોગે જનિતે એવ અનાપત્તિ, ન અજનિતેતિ ઉપતિસ્સત્થેરો આહા’’તિ ચ વુત્તં. પરિવત્તેત્વા ઠપિતેતિ દ્વિન્નમ્પિ બહિ નિક્ખિપિતત્તાતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. બહિસીમાય ઠપિતં ભણ્ડિકં અન્તો અન્તોસીમાયં ઠપિતં બહિ કરોતો અનાપત્તીતિ કેચિ, ન સુન્દરં વિય.

૫૭૫. પટિલભિત્વા હરતીતિ પઠમતિયોજનતો પરં હરતિ, ન દુતિયાદિતોતિ અત્થો. કતભણ્ડે ઉપ્પન્નોકાસાભાવા અનાપત્તિ.

એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૧. કિઞ્ચાપિ પુરાણચીવરધોવનસિક્ખાપદે ચીવરં ઠપેત્વા ‘‘અઞ્ઞં પરિક્ખારં ધોવાપેતી’’તિ (પારા. ૫૦૭) અનાપત્તિવારે વુત્તં. ઇમસ્સ પન સિક્ખાપદસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય એળકલોમધોવાપનાદિના આપત્તીતિ એકે. સા વા અનાપત્તિ મૂલાપત્તિતો એવ, ન ઇમમ્હાતિ એકે. એળકલોમાનં અપરિક્ખારત્તા ભટ્ઠં અગ્ગહણમેવાતિ એકે. ઇમસ્સ અન્તિમનયસ્સ અત્થપ્પકાસનત્થં ઇદં પઞ્હાકમ્મં – ‘‘ધોવાપેતી’’તિ ઇદં રજાપનવિજટાપનગ્ગહણેન નિપ્પદેસવાચિપદં, ઉદાહુ અગ્ગહણેન સપ્પદેસવાચિપદં. કિઞ્ચેત્થ યદિ નિપ્પદેસવાચિપદં, સબ્બત્થ ઇદમેવ વત્તબ્બં, ન ઇતરાનિ. અથ સપ્પદેસવાચિપદં, ‘‘અવુત્તા ધોવતિ, અપરિભુત્તં ધોવાપેતી’’તિ એત્થ વિરોધો. ‘‘અવુત્તા રજતિ વિજટેતિ, નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતોતિ? દેસનાવિલાસમત્તં ભગવતો વચનં, કત્થચિ તિકપદવચનં, કત્થચિ એકપદવચનં, નિપ્પદેસપદમેવ તે વદન્તીતિ. સચે ‘‘કતભણ્ડં ધોવાપેતી’’તિ એત્થ પટિવિરોધો, ‘‘કતભણ્ડં વિજટાપેતિ, અનાપત્તી’’તિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો અનાપત્તિ એવાતિ ચે? ન, અકતભણ્ડસ્સ સુદ્ધલોમસ્સ વિજટાપનં ઇતો વા દાતબ્બં. ઉદકાદિધોવનવસેન પિણ્ડેત્વા ઠિતાનં વિજટાપનં લબ્ભતીતિ ચે? પુરાણસન્થતસ્સ વિજટાપને અનાપત્તિયા ભવિતબ્બં, ન ચ તં યુત્તં ‘‘અપરિભુત્તં ધોવાપેતી’’તિ વચનતો. તેન પરિભુત્તં ધોવાપેતિ રજાપેતિ વિજટાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયમેવાતિ સિદ્ધં હોતિ, તઞ્ચ પરિભુત્તં નામ કતભણ્ડમેવ હોતિ. ન હિ સક્કા એળકલોમાનિ પરિભુઞ્જિતું, અઞ્ઞથા ‘‘પરિભુત્તં ધોવાપેતી’’તિ વચનં નિરત્થકં હોતિ. ન હિ એત્થ ‘‘પુરાણાનિ એળકલોમાનિ ધોવાપેય્ય વા’’તિ વચનં અત્થિ પુરાણચીવરસિક્ખાપદે વિય. તત્થ આદિન્નકપ્પવસેન, ઇધ તં લિખિતં. લેખદોસોતિ ચે? ન, વિસેસહેતુનો અભાવા, પુરાણચીવરસિક્ખાપદે અપરિભુત્તં કતભણ્ડં નામ, ‘‘કમ્બલકોજવસન્થતાદિ’’ન્તિ વચનતો ચ. કિઞ્ચાપિ ઇમિના સદ્દેન અયમત્થો સિદ્ધો, ‘‘ધોવાપેતી’’તિ ઇદં પન સિયા નિપ્પદેસં. સિયા સપ્પદેસં. તઞ્હિ ‘‘અવુત્તા ધોવતી’’તિઆદીસુ નિપ્પદેસં. ‘‘કતભણ્ડં ધોવાપેતી’’તિ એત્થ સપ્પદેસં. ‘‘અકતભણ્ડં ધોવાપેતિ રજાપેતિ, અનાપત્તી’’તિ ‘‘વિજટાપેતિ, અનાપત્તી’’તિ વચનપ્પમાણતો અનાપત્તિ એવાતિ ચે? ન, વચનપ્પમાણતો એવ આપત્તીતિ આપજ્જનતો. ‘‘અપરિભુત્તં ધોવાપેતી’’તિ વચનમેવ હિ તં અપરિભુત્તં સન્થતં વિજટાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ દીપેતિ ચે? સિદ્ધં પરિભુત્તં વિજટાપેન્તસ્સ આપત્તિ એવાતિ.

એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૩-૪. સબ્બમ્પીતિ તિવિધમ્પિ. ‘‘મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો’તિઆદિ પન કિઞ્ચાપિ રાજસિક્ખાપદે ‘ન વટ્ટતી’તિ પસઙ્ગતો વુત્તં, સરૂપતો પન આપત્તિદસ્સનવસેન સકટ્ઠાનેપિ વત્તુમારદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. કથમેતં? મુત્તાદીનં સકટ્ઠાનં જાતં, ન હિ તાનિ ઇધ પાળિયં દિસ્સન્તીતિ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાયં વુત્તાનિ, રાજસિક્ખાપદસ્સપિ અટ્ઠકથાયં વુત્તાનીતિ. ન કેવલં હિરઞ્ઞસુવણ્ણમેવ, અઞ્ઞમ્પિ ખેત્તવત્થાદિકં ‘‘અકપ્પિયં ન સમ્પટિચ્છિતબ્બ’’ન્તિ સામઞ્ઞેન, ન સરૂપતો. પાળિયં પન સરૂપતો ‘‘ચીવરચેતાપન્નં નામ હિરઞ્ઞં વા સુવણ્ણં વા મુત્તા વા મણિ વા’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, તસ્મા રાજસિક્ખાપદમેવસ્સ સકટ્ઠાનં. મુત્તામણિગ્ગહણેન ચેત્થ તજ્જાતિયગ્ગહણં સિદ્ધમેવાતિ નાગતો ઇમસ્સ પઠમમેવ પઞ્ઞત્તત્તા. યદિ એવં ઇધ અનાગતત્તા કતરં નેસં સકટ્ઠાનન્તિ? ઇદમેવ અત્થતો, નો સરૂપતો.

કથં? એતાનિ હિ રતનસિક્ખાપદે નિસ્સગ્ગિયવત્થૂનિ, દુક્કટવત્થૂનિ ચ એકતો ‘‘રતન’’ન્તિ આગતાનિ, ‘‘રતનસમ્મત’’ન્તિ કપ્પિયવત્થુ આગતં. તેસુ ચ દસસુ રતનેસુ રજતજાતરૂપદ્વયં ઇધ નિસ્સગ્ગિયવત્થુ, અવસેસં દુક્કટવત્થૂતિ સિદ્ધં. ઇધ ચ સિદ્ધત્તા એવ રતનસિક્ખાપદસ્સ અનાપત્તિવારે ‘‘રતનસમ્મતં વિસ્સાસં ગણ્હાતિ, તાવકાલિકં ગણ્હાતિ, પંસુકૂલસઞ્ઞિસ્સા’’તિ વુત્તં, ન રતનં વુત્તં. સત્તવિધધઞ્ઞદાસિદાસખેત્તાદિ પન બ્રહ્મજાલાદિસુત્તવસેન (દી. નિ. ૧.૧ આદયો) અકપ્પિયન્તિ સિદ્ધં, તસ્મા ઇધ દુક્કટવત્થૂતિ સિદ્ધં, તેનેવ અનુયોગવત્તે ‘‘ધમ્મં જાનાતિ, ધમ્માનુલોમં, વિનયં, વિનયાનુલોમં જાનાતી’’તિ (પરિ. ૪૪૨) વુત્તં. તથા આમકમંસમ્પિ દુક્કટવત્થું આપજ્જતીતિ? ન, ઇધ વિનયે અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અમનુસ્સિકાબાધે આમકમંસ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૨૬૪), તસ્મા ન આમકમંસં સુત્તે આગતમ્પિ દુક્કટવત્થુ હોતિ, તથાપિ અત્તનો પરિભોગત્થાય પટિગ્ગહણે દુક્કટમેવાતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહી’તિ વુત્તે ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનમેવ હોતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘અકપ્પિયવિચારણા એવ ન વટ્ટતીતિ ચે? કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ નિસ્સાય ઠિતન્તિ એત્થ તં સયં અપરિભોગારહં હુત્વા તદગ્ઘનકં કપ્પિયભણ્ડં પરિભોગારહં હુત્વા ઠિતન્તિ અત્થો’’તિ લિખિતં, ‘‘પંસુકૂલભાવેન ઠિતત્તા, ગુત્તટ્ઠાનાચિક્ખનસ્સ કપ્પિયત્તા ચ કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં. ‘ઇદં ગણ્હા’તિઆદિના વદન્તસ્સ અકપ્પિયત્તા અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિત’’ન્તિ ચ. એવમ્પિ કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચાતિ ‘‘ઇમસ્મિં ઓકાસે ઠપિતં, કિં ન પસ્સસીતિ છેકતરે ઇમેવ કહાપણે’’તિઆદિવચનસ્સ કપ્પિયત્તા કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં. ‘‘ઇદં ગણ્હા’’તિ વુત્તે દુબ્બિચારિતત્તા અત્તનો અકપ્પિયત્તા તતો આગતં અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતમેવ હોતિ. ‘‘ઇદં ગણ્હા’તિ વુત્તે તેન ગહિતે ‘ઉગ્ગણ્હાપેય્ય વા’તિ વુત્તવિધિં ન પાપુણાતિ, કેવલં દુબ્બિચારિતત્તા તસ્સેવ તં અકપ્પિયં હોતિ, મૂલપટિગ્ગહણસ્સ સુદ્ધત્તા પરતો પત્તચતુક્કે તતિયપત્તો વિયાતિ ચ એવં ઉપતિસ્સત્થેરો વદતી’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. કિં બહુના, વિસુદ્ધાગમત્તા કપ્પિયં. દુબ્બિચારણાય સતિ અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં હોતીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ‘‘એવં સઙ્ઘગણાદીનમ્પિ અત્થાય પરિચ્ચત્તેપિ તેન સમાનગતિકત્તા ઠપેત્વા આપત્તિવિસેસ’’ન્તિ વુત્તં.

ન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિતન્તિ ચેતાપિતઞ્ચે, ઉપાયાભાવં દસ્સેતિ. ‘‘ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વાતિ સચે સો ઉપાસકો ‘અતિબહું એતં હિરઞ્ઞં, ઇદં ભન્તે અજ્જેવ ન વિનાસેતબ્બ’ન્તિ વત્વા સયં ઉપનિક્ખેપદેસે ઠપેતિ, અઞ્ઞેન વા ઠપાપેતિ, એતં ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા તતો લદ્ધં ઉદયં પરિભુઞ્જન્તો સઙ્ઘો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ નામા’’તિ વુત્તં.

૫૮૫. અયં કિર ઇત્થંલક્ખણસમ્પન્નો ઉક્કંસતો. એવં અઙ્ગસમ્પન્નોપિ અપરભાગે લોભવસેન વા અઞ્ઞેન વા કારણેન સચે નિમિત્તં કત્વા પાતેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સેનાસનમ્પિ પરિભોગે પરિભોગેતિ પવેસે પવેસે. સો હિ કારણન્તરેન રુક્ખમૂલિકસ્સ, અબ્ભોકાસિકસ્સપિ વટ્ટતિ એવ, ઠાનનિસજ્જાદિવસેન નિવાસાધિપ્પાયે સતિ પરિભોગે પરિભોગે પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. ભેસજ્જસ્સ સતિપચ્ચયતા સબ્બકાલમ્પીતિ એકે. અસન્નિહિતસ્સ પચ્છાભત્તમેવ, સન્નિહિતસ્સ પુરેભત્તમ્પીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ‘‘યામકાલિકં સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં આહારત્થાય…પે… પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પાચિ. ૨૪૪) હિ વુત્તં. દુક્કટઞ્હિ વિકાલભોજનસિક્ખાપદે આગતં વિકાલે આપજ્જતિ, નો કાલે આહારકાલત્તા, સન્નિધિસિક્ખાપદે આગતં પન કાલેપિ સન્નિધિજાતત્તા, તેનેવ તત્થ સત્તાહકાલિકયાવજીવિકદ્વયમેવ વુત્તન્તિ. ‘‘સતિ પચ્ચયે’’તિ વચનતો નાયં વિસેસો લબ્ભતીતિ ચે? ન, અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો, વચનાનિયમતો ચ. સન્નિધિસિક્ખાપદે હિ ‘‘અનાપત્તિ યાવકાલિકં યાવકાલં નિદહિત્વા ભુઞ્જતિ. યામકાલિકં યામે નિદહિત્વા ભુઞ્જતી’’તિ (પાચિ. ૨૫૬) એત્થ વચનપ્પમાણતો યામકાલિકં ન પુરેભત્તે, ન પચ્છાભત્તે, ન દિવસે, ન રત્તિયં યામમેવ નિદહિત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો. તથા તત્થેવ ‘‘યામકાલિકં યામં નિદહિત્વા ભુઞ્જતિ, સત્તાહકાલિકં સત્તાહં નિદહિત્વા ભુઞ્જતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘સતિ પચ્ચયે’’તિ, તસ્મા સતિપચ્ચય-વચનં કત્થચિ હોતિ, કત્થચિ ન હોતીતિ વચનાનિયમતો આપત્તિયાપિ અનિયમો સિયા. એવં સન્તેપિ યથાવુત્તદુક્કટં આપજ્જતિ એવ. ન અનાહારપ્પયોજનત્તા યામકાલિકાદીનન્તિ ચે? ન, સપ્પિઆદિમિસ્સભોજનસ્સ પણીતભોજનભાવપ્પત્તિતો. અપિચ સબ્બકાલિકેસુ યાવકાલિકં ઓળારિકં, તં આહારત્થાય પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ કાલે અનાપત્તિ, પગેવ અનોળારિકં યામકાલિકાદિં, આહારત્થાય એવ અનુઞ્ઞાતત્તા. યાવકાલિકે એવ અનાપત્તીતિ ચે? ન, અનાહારત્થાય ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિસમ્ભવતો ઇતરં આહારત્થાય ગણ્હન્તસ્સ વિય, તસ્મા યથાવુત્તમેવેત્થ સન્નિટ્ઠાનં પાળિં, યુત્તિઞ્ચ અનુલોમેતીતિ.

દેસનાસુદ્ધીતિ એત્થ દેસના નામ વિનયકમ્મં, તેન વુટ્ઠાનમ્પિ દેસના એવ નામ હોતીતિ. ‘‘પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ અવત્વા ‘‘પટિસેવતી’’તિ વુત્તત્તા પટિગ્ગહણે પન સતિં અકત્વા પરિભોગે કરોન્તસ્સ અનાપત્તિ. ખીણાસવા કતકિચ્ચત્તા વિભત્તદાયાદા વિય હોન્તિ, તેન તેસં સામિપરિભોગા હોન્તિ. અઞ્ઞથા યાવકાલિકભાવં અનતિક્કન્તત્તા વિરુજ્ઝતિ. ઇણપરિભોગો ન વટ્ટતિ, ભેસજ્જે આપત્તિતો, ઇતરસ્મિં અયુત્તપરિભોગતો, ઇણં વિય અનનુઞ્ઞાતભુત્તત્તા ચ. ‘‘આદિતો પટ્ઠાય હિ અલજ્જી નામ નત્થિ, તસ્મા ન કોચિ સઙ્કિતબ્બો’’તિ લિખિતં. ભારભૂતા સદ્ધિવિહારિકાદયો. યથાદાનમેવ ગહિતત્તાતિ એત્થ ‘‘અત્તનો હત્થેન ચે દેતિ, ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, ‘‘અતિરેકભાગં ગહેત્વા પુનદિવસે અત્તનો અત્થાય ઉદ્ધટભાગં તત્થેવ દાપેતિ, વટ્ટતી’’તિ ચ. પરિવત્તકં દેતિ, ધમ્મિયઞ્ચે, વટ્ટતિ. નો અધમ્મિયં. ‘‘તં ધમ્માનુગ્ગહેન ઉગ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. કેન લેસેનાતિ ચે? ‘‘અલબ્ભમાનાય સામગ્ગિયા અનાપત્તિ સમ્ભોગે સંવાસે’’તિ (મહાવ. ૧૩૦) ઇમિના ઉપસમ્પદક્ખન્ધકવચનલેસેન.

૫૮૬. અસ્સતિયા દિન્નન્તિ એત્થ ‘‘અસ્સતિયા દિન્નં નામ અપરિચ્ચત્તં હોતિ, તસ્મા દુસ્સન્તે બદ્ધકહાપણાદીનિ સતિં પટિલભિત્વા દાયકા ચે પુન ગણ્હન્તિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ દેસેતબ્બં. તેન અકપ્પિયભણ્ડેન તે ચે દાયકા સપ્પિઆદીનિ કિણિત્વા સઙ્ઘસ્સ દેન્તિ, તસ્સપિ ભિક્ખુનો કપ્પતિ દાયકાનંયેવ સન્તકત્તા. ભિક્ખુના હિ ‘વત્થં ગણ્હામી’તિ વત્થસઞ્ઞાય એવ ગહિતં, ન રૂપિયસઞ્ઞાય. ઇદઞ્ચ સિક્ખાપદં અત્તનો અત્થાય ઉગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં, ન ચ તેન તં અત્તનો અત્થાય પરેસં વા અત્થાય ગહિતં. અથ તે દાયકા નો ચે આગન્ત્વા ગણ્હન્તિ, દાયકે પુચ્છિત્વા અત્તનો અત્થાય ચે પરિચ્ચત્તં, સઙ્ઘે નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિ દેસેતબ્બા. નો ચે, આપત્તિ એવ દેસેતબ્બા’’તિ વુત્તં, તં પુબ્બાપરવિરુદ્ધં. આપત્તિદેસનાય હિ સતિ રૂપિયં પટિગ્ગહિતન્તિ સિદ્ધં, તસ્મિં સિદ્ધે ‘‘તતો ઉપ્પન્નં તસ્સપિ કપ્પતી’’તિ ઇદં ન યુજ્જતીતિ. કપ્પતિ એવાતિ ચે? ન, વત્થું અનિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિ દેસેતબ્બાતિ ન યુજ્જતિ. અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ યુજ્જતીતિ ચે? ન, સબ્બત્થ ‘‘રૂપિયં પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ વચનતો. ‘‘રૂપિયં પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ હિ વુત્તં, અઞ્ઞથા સબ્બત્થ ‘‘રૂપિય’’ન્તિ પદં નિરત્થકં હોતિ વિનાપિ તેન તદત્થસિદ્ધિતો. અનેન ચ વત્થં પટિગ્ગહિતં, દાયકેન ચ વત્થમેવ દિન્નં, વત્થગતમ્પિ રૂપિયં થેય્યચિત્તેન ગણ્હન્તો પદવારેન કારેતબ્બો. અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘રૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞીતિ સુવણ્ણાદીસુ ખરપત્તાદિસઞ્ઞી’’તિ વુત્તં ‘‘રૂપિયં પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ વચનવસેન.

‘‘અપિચ પુઞ્ઞકામા’’તિઆદિ પન વિધાનન્તરદસ્સનત્થં વુત્તં, તેનેવ હિ ‘‘ઇમસ્મિં ગેહે ઇદં લદ્ધન્તિ સલ્લક્ખેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા સલ્લક્ખણે વિમતિવસેન, વિમતિયા ચ સતિ નિસ્સગ્ગિયમેવ ‘‘રૂપિયે વેમતિકો’’તિઆદિ વચનતોતિ. ઇદં વિધાનં નિરત્થકમેવ આપજ્જતિ, ન ચ નિરત્થકં. કસ્મા? દુસ્સન્તે બદ્ધકહાપણાદિ અસ્સતિયા દિન્નં વત્થસઞ્ઞાય પટિગ્ગહિતઞ્ચ, તતો ન રૂપિયં દિન્નઞ્ચ હોતિ પટિગ્ગહિતઞ્ચાતિ. એત્થ આપત્તિદેસનાકિચ્ચં નત્થિ, તં પન દાયકાનમેવ પટિદાતબ્બં. તતો ઉપ્પન્નં કપ્પિયભણ્ડઞ્ચ સબ્બેસં કપ્પતીતિ ઇમસ્સ વિધાનન્તરદસ્સનત્થં ‘‘અપિચ પુઞ્ઞકામા’’તિઆદીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો.

રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૭. ‘‘જાતરૂપરજતપરિવત્તન’’ન્તિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન વુત્તં, તથા ‘‘રૂપિયં નામ સત્થુવણ્ણો કહાપણો’’તિઆદિ પાળિવચનઞ્ચ. ‘‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ચેતાપેતી’’તિઆદિ તિકવચનતો, ‘‘દુક્કટવત્થુના પન નિસ્સગ્ગિયવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ…પે… નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં ગરુકસ્સ ચેતાપિતત્તા’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ચ પન અનુક્કટ્ઠપરિચ્છેદોપેત્થ લબ્ભતીતિ સિદ્ધં. સત્થુવણ્ણો ચ કહાપણો ચ તતો યે ચઞ્ઞે વોહારં ગચ્છન્તીતિ એવમેત્થ સમુચ્ચયો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પન સિક્ખાપદે ‘‘નાનપ્પકારકં નામ કતમ્પિ અકતમ્પિ કતાકતમ્પી’’તિ એત્થ વિભત્તાનં તિણ્ણં રૂપિયારૂપિયાનઞ્ચ દ્વિન્નં વસેન પઞ્ચ તિકા વુત્તા, અટ્ઠકથાચરિયેહિ તદનુલોમતો એકો તિકો દસ્સિતોતિ સબ્બે છ હોન્તિ.

એત્થાહ – અઞ્ઞસ્મિં સિક્ખાપદે એકસ્મિં તિકચ્છેદે દસ્સિતે સતિપિ સમ્ભવે ઇતરે ન દસ્સીયન્તિ, ઇધેવ કસ્મા દસ્સિતોતિ? ‘‘નાનપ્પકારક’’ન્તિ માતિકાયં વુત્તત્તા ઇધેવ નાનપ્પકારભાવદસ્સનત્થન્તિ. ન કયવિક્કયસિક્ખાપદેપિ વત્તબ્બપ્પસઙ્ગતોતિ ચે? ન, ઇધ દસ્સિતનયત્તા. અથ ચ રૂપિયસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘યે વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ અન્તે વુત્તત્તા સત્થુવણ્ણાદયો વળઞ્જનુપગા એવાતિ સિદ્ધં. તતો અવળઞ્જનુપગેહિ જાતરૂપરજતેહિ વોહારેન ન નિસ્સગ્ગિયન્તિ આપજ્જતિ, તસ્મા તં આપજ્જનત્થન્તિ દસ્સેન્તેન ‘‘કતેન કતં ચેતાપેતી’’તિઆદયો તિકા વુત્તાતિ, એવં સન્તે રૂપિયવિભઙ્ગે ‘‘યે ચ વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ ન વત્તબ્બં, તસ્મિં પદે અવુત્તે અવળઞ્જનુપગાપિ સઙ્ગહં ગતાવ હોન્તીતિ કતાદીહિ તિકત્તયસ્સ વત્તબ્બપયોજનં ન ભવિસ્સતીતિ ચે? ન, કપ્પિયભણ્ડેન કપ્પિયભણ્ડપઅવત્તનસ્સાપિ રૂપિયસંવોહારભાવપ્પસઙ્ગતો. ‘‘યે વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ વચનેનપિ કમુક કથલ કંસભાજન સાટકાદિપરિવત્તનસ્સપિ રૂપિયસંવોહારભાવપ્પસઙ્ગો એવાતિ ચે? ન, કતાદિવચનેન જાતરૂપાદિઅકપ્પિયવત્થૂનઞ્ઞેવ અધિપ્પેતભાવદીપનતો, તસ્મા ઉભયેનપિ યદેતં કતાકતાદિભેદં પાકતિકરૂપિયં યઞ્ચ કહાપણમાસકસઙ્ખેપં, યઞ્ચ કહાપણાદિવોહારૂપગં, ઉભયમ્પેતં ઇધ ચ અનન્તરાતીતસિક્ખાપદે ચ રૂપિયં નામાતિ અધિપ્પેતત્થસિદ્ધિ હોતિ, ન તણ્ડુલાદીનિ, તત્થ કતાદિવોહારાસમ્ભવતો. એત્તાવતા કતાદિતિકત્તયપ્પયોજનં વુત્તં.

ઇદાનિ સેસત્તિકાનિ વુચ્ચતિ – એત્થ હિ યથાવુત્તપ્પભેદં નિસ્સગ્ગિયવત્થુ રૂપિયં નામ, સેસં દુક્કટવત્થુપિ કપ્પિયવત્થુપિ ન રૂપિયન્તિ અરૂપિયં નામ હોતીતિ કત્વા ‘‘અરૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં અનાપત્તી’’તિ ઇદં ન એકંસિકં આપજ્જતિ દુક્કટવત્થુમ્હિ દુક્કટાપજ્જનતો. ઇધ વચનપ્પમાણતો નિસ્સગ્ગિયવત્થુતો અઞ્ઞં અન્તમસો મુત્તાદિપિ અરૂપિયમેવ નામ. તત્થ પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં અનાપત્તીતિ ચે? ન, રાજસિક્ખાપદવિરોધતો. તત્થ હિ ‘‘મુત્તા વા મણિ વા’’તિ વુત્તં, તસ્મા મુત્તાદિ અકપ્પિયં દુક્કટવત્થૂતિ ચ સિદ્ધં નિસ્સગ્ગિયવત્થૂસુ અભાવા. એવં સન્તે ‘‘અરૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં અનાપત્તી’’તિ સુદ્ધકપ્પિયભણ્ડં સન્ધાય વુત્તં, ન સબ્બં અરૂપિયં. તતો અઞ્ઞત્થ પન ‘‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી’’તિઆદિતિકદુક્કટે ચ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતતિકે ચ સબ્બં અરૂપિયં નામાતિ વેદિતબ્બં, તસ્મા અરૂપિયભાવદીપનત્થં દુતિયો તિકો વુત્તો. તદત્થમેવ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતો એકો તિકો. કસ્મા ન પાળિયં સો વુત્તોતિ ચે? તત્થ ચેતાપિતઅરૂપિયે રૂપિયછડ્ડનકસમ્મુતિકિચ્ચાભાવતો. તસ્મિઞ્હિ તિકે વુત્તે કપ્પિયવત્થુનોપિ અરૂપિયછડ્ડનકસમ્મુતિ દાતબ્બાતિ આપજ્જતિ, તસ્સ વસેન રૂપિયછડ્ડનકસમ્મુતિ એવ ન વત્તબ્બાતિ? ન, રૂપિયસ્સપિ સમ્મુતિકિચ્ચાભાવપ્પસઙ્ગતો, તસ્મા રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી કપ્પિયવત્થું ચેતાપેતિ પત્તચતુક્કે તતિયપત્તં વિય, તં સઙ્ઘાદીનં નિસ્સજ્જિતબ્બં, નિસ્સટ્ઠં પન અઞ્ઞેસં કપ્પતિ તતિયપત્તો વિય. અથ સમ્પટિચ્છિતરૂપિયેન ચેતાપિતં હોતિ દુતિયપત્તો વિય, તં વિનાપિ સમ્મુતિયા યો કોચિ ભિક્ખુ છડ્ડેતિ, વટ્ટતિ. તતો પરં ‘‘સચે તત્થ આગચ્છતિ આરામિકો વા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં. તત્થ ‘‘રૂપિયે’’તિ વા ‘‘અરૂપિયે’’તિ વા સબ્બત્થ ભુમ્મપ્પત્તે અત્તનો સન્તકં, ઉપયોગપ્પત્તે પરસન્તકન્તિ વેદિતબ્બં. એત્થાહ – ઉપતિસ્સત્થેરો પુરિમસિક્ખાપદેન રૂપિયપટિગ્ગહણં વારિતં, ઇમિના સુદ્ધાગમેન કપ્પિયકારકસ્સ હત્થે કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતેન સંવોહારો વારિતોતિ.

૫૮૯. નિસ્સગ્ગિયવત્થુના નિસ્સગ્ગિયવત્થું…પે… અપરાપરપરિવત્તને ઇમિનાતિ એત્થ એકસ્મિં એવ વત્થુસ્મિં દ્વિન્નં સિક્ખાપદાનં વસેન એકતો આપત્તિ વુત્તા, તં પન પચ્છિમસ્સ વસેન નિસ્સજ્જિતબ્બં. એતેન નિસ્સગ્ગિયં આપન્નમ્પિ આપજ્જતીતિ એકે. પરસ્સ રૂપિયગ્ગહણં પરિવત્તનન્તિ રૂપિયે અગ્ગહિતે તસ્સ અભાવતો ઇમિનાવ આપત્તિ, ન પુરિમેન ઓમસવાદો વિય. મુસાવાદેન મુસા વદન્તસ્સાપિ હિ ઓમસવાદેનેવ આપત્તિ. નિસ્સગ્ગિયવત્થુના દુક્કટ…પે… એસેવ નયોતિ એતસ્સ યુત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘યો હિ અય’’ન્તિ આહ.

વડ્ઢિં પયોજેન્તસ્સાતિ એત્થ ઇદં ગહેત્વા સતિ માસે, સતિ સંવચ્છરે ‘‘એત્તકં દેહી’’તિ ચે વદતિ. રૂપિયસંવોહારો હોતિ. વિના કપ્પિયકારકેન ‘‘એત્તકા વુડ્ઢિ હોતુ, એત્તકં ગણ્હા’’તિ વદતો દુક્કટં કયવિક્કયલક્ખણાભાવતો. ‘‘મૂલે મૂલસામિકાન’’ન્તિઆદિ કપ્પિયકરણૂપાયદસ્સનત્થં વુત્તં, ન કેવલં નિસ્સટ્ઠં અપરિભોગં હોતિ, પુન એવં કતે પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. તસ્સપિ પરિભોગે મૂલસ્સ કપ્પિયકરણૂપાયો ચે ન હોતિ, કપ્પિયં આચિક્ખિતબ્બન્તિ યથા પાળિયા ચેત્થ કપ્પિયકરણૂપાયો, સો ચ તતિયપત્તેપિ, ‘‘યથા ચ અત્તનો અત્થાય ગહિતે એવરૂપુપાયો, તથા સઙ્ઘાદિઅત્થાય ગહિતેપિ એસો વા’’તિ વુત્તં. ઇમે કિર પઠમદુતિયપત્તે યાવ ગહટ્ઠેન પરિવત્તેતિ, તાવ ન કપ્પિયકરણૂપાયો, અનેકપુરિસયુગમ્પિ ‘‘અકપ્પિયા એવા’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘સઙ્ઘસન્તકં કપ્પિયભણ્ડં વિક્કિણિત્વા આગતકહાપણાનિપિ પટિગ્ગહણં મોચેત્વાવ સમ્પટિચ્છિતબ્બાનિ, તસ્મા કપ્પિયકારકો ચે ઇમાનિ તાનિ કહાપણાનીતિ વદતિ, ન વટ્ટતિયેવ, પટિક્ખિપિતબ્બં, ન વિચારેતબ્બં, વિચારેતિ ચે? સબ્બેસં ન કપ્પતિ. પટિગ્ગહણં મોચેત્વા સમ્પટિચ્છિતાનિ ચે વિચારેતિ, તસ્સેવ ન વટ્ટતી’’તિ અભિક્ખણં વુત્તં.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૯૩. પટપિલોતિકાનન્તિ પટપિલોતિકેહિ. ‘‘અજ્ઝાચરતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇદં પુરિમસિક્ખાપદેપિ વેદિતબ્બં. ‘‘કયિતઞ્ચ હોતિ વિક્કયિતઞ્ચા’’તિ એતેસં પદાનં વિપરીતતો ‘‘અત્તનો ભણ્ડ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કસ્મા? ‘‘ઇમિના ઇમ’’ન્તિ વચનાનુરૂપતો. સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનં પનેત્થ અટ્ઠાનપદાનં વસેન વેદિતબ્બં.

કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો કોસિયવગ્ગો દુતિયો.