૩. પત્તવગ્ગો

૧. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૯૮. બહૂ પત્તે સન્નિચયન્તિ એત્થ સન્નિચયન્તિ ભાવનપુંસકં, બહૂ પત્તે વા ગહેત્વા સન્નિચયં કરિસ્સન્તીતિ અત્થો. ‘‘અડ્ઢતેરસપલમાસાનં ગાહિકા’’તિ લિખિતં. એત્થ –

‘‘કુડુવો ચતુપલેય્યો, કુડુવાનં ચતુગ્ગુણં;

પત્થં ચતુગ્ગુણો માસા-તિ કમાહુ ચતુગ્ગુણ’’ન્તિ. –

આદિં લોકવોહારં દસ્સેત્વાવ કેચિ પપઞ્ચેન્તિ.

૬૦૨. ખાદનન્તિ ખાદનીયં સૂપાદિ. ‘‘બ્યઞ્જનસ્સ મત્તા નામ ઓદનતો ચતુત્થો ભાગો’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૭) બ્રહ્માયુસુત્તટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા આલોપસ્સ ચતુત્થભાગં બ્યઞ્જનં અનુરૂપન્તિ ગહેતબ્બં. ‘‘ભિક્ખુનિયા પત્તસન્નિચયસ્સ વારિતત્તા તદનુલોમતો ભિક્ખૂનમ્પિ દુતિયો વારિતો’’તિ વુત્તં, તં ન યુત્તં, પાળિયઞ્હિ ‘‘સન્નિચયં કરેય્યાતિ અનધિટ્ઠિતો અવિકપ્પિતો’’તિ (પાચિ. ૭૩૫) વુત્તં. સો હિ કથિનક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૬ આદયો) નિચયસન્નિધિ વિય એકોપિ પુનદિવસે ‘‘સન્નિચયો’’તિ વુચ્ચતિ. અનન્તરસિક્ખાપદે પન ‘‘દુતિયો વારિતોતિ અધિટ્ઠાનં નિયતં, તસ્મા દ્વે પત્તે અધિટ્ઠાતું ન લભતિ. સચે એકતો અધિટ્ઠાતિ, દ્વેપિ ન અધિટ્ઠિતા હોન્તિ. વિસું વિસું અધિટ્ઠાતિ, દુતિયો અનધિટ્ઠિતો’’તિ વદન્તિ. વિકપ્પેતું પન બહૂપિ લભતિ. ઇદાનિ વત્તબ્બં સન્ધાય ‘‘નામમત્તે વિસેસો’’તિ વુત્તં. તત્થ નામન્તિ મજ્ઝિમો મજ્ઝિમોમકો મજ્ઝિમુક્કટ્ઠોતિઆદિ.

૬૦૮. ‘‘પાકસ્સ હિ ઊનત્તા પત્તસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતી’’તિ વચનતો અધિટ્ઠિતપત્તોપિ ખરપાકેન સેતત્તા અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ ચે? ન, અધિટ્ઠાનવિજહનેસુ નવસુ અનાગતત્તા, તસ્મા પઠમપાકાનં એવ ઊનત્તા પત્તસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ, તસ્મિં સતિ અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેતું ન વટ્ટતિ. ‘‘ઊનપઞ્ચબન્ધનેના’’તિ હિ વુત્તં. છિદ્દે, રાજિયા વા હિ સતિ તેહિ અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ વિજહિતે નાયં પટિસેધો, તસ્મા પચ્ચુદ્ધરિત્વા, વિકપ્પેત્વાપિ અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેતું ન લભતિ.

એવં પત્તકારકો મૂલં લભિત્વાતિ એત્થ પચિત્વા ઠપિતદિવસતો પટ્ઠાય. દાતુકામો હુત્વાતિ એત્થ દિન્નદિવસતો, સુતદિવસતો વા પટ્ઠાય દસાહં વેદિતબ્બં. લિઙ્ગપરિવત્તેન પન દસાહાતિક્કમે પત્તસામિકસ્સ ભિક્ખુસ્સ, ભિક્ખુનિયા પન રત્તાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં.

પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૧૨-૩. બહૂ પત્તે વિઞ્ઞાપેન્તીતિ એકમેકં વિઞ્ઞાપેન્તા બહૂ ભિક્ખૂ બહૂ પત્તે વિઞ્ઞાપેન્તિ, બહૂ વા ભિક્ખૂ પત્તે વિઞ્ઞાપેન્તીતિ અત્થો. ‘‘ન, ભિક્ખવે, પત્તો વિઞ્ઞાપેતબ્બો, યો વિઞ્ઞાપેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇદં સિક્ખાપદં ઊનપઞ્ચબન્ધનેન સમૂહતં હોતિ ન હોતીતિ? ન હોતિ તમેવ ગહેત્વા ‘‘વિઞ્ઞાપેતિ, પયોગે દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તત્તાતિ એકે. પટિલાભમ્પિ પરિયાદિયિત્વા તં દુક્કટં વુત્તં, તસ્મા તં ‘‘પટિલાભેન નિસ્સગ્ગિયો હોતી’’તિ ઇમિના સમૂહતં હોતિ. અઞ્ઞથા સદુક્કટં નિસ્સગ્ગિયં આપજ્જતિ અનાપત્તિવારવિરોધો ચ. યા કાચિ પન અકતવિઞ્ઞત્તિ અનનુઞ્ઞાતકાલે દુક્કટમેવ. ભિન્નેનાતિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે, ભેદેનાતિ વા અત્થો, હેત્વત્થે કરણવચનં.

ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૨૦. ‘‘સા અહોસિ સુવણ્ણમાલા’’તિ વચનતો ઠપેત્વા સહધમ્મિકે અઞ્ઞેસં યથાસુખં રૂપિયં દાતું વટ્ટતિ ઉગ્ગણ્હાપેતું, સબ્યોહારાપેભુઞ્ચાતિ આચરિયો, વીમંસિતબ્બં ઇદ્ધિમસ્સ ઇદ્ધિવિસયત્તા.

૬૨૨. ‘‘યેસં મંસં કપ્પતી’’તિ વચનેન યેસં મંસં ન કપ્પતિ, તેસં સપ્પિઆદિ કિઞ્ચાપિ ન કપ્પતિ, ન પન નિસ્સગ્ગિયવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. તથા ન પણીતભોજનવત્થૂતિ. ઉગ્ગહિતકં કત્વા નિક્ખિત્તન્તિ અજ્ઝોહરણત્થં નિક્ખિત્તં. ઇતરઞ્હિ પટિગ્ગહેત્વા અજ્ઝોહરિતું વટ્ટતિ. ઉભયેસમ્પીતિ પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતેહિ, પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતેહિ ચ કતાનં. ‘‘મંસસ્સ અકપ્પિયત્તા’’તિ કારણપતિરૂપકં વત્વા. ખાદિંસૂતિ ‘‘વિકાલે કેવલં નવનીતમેવ ખાદિતુકામેન દધિતક્કગતાનિ અપનેતબ્બાનિ, પચિતુકામસ્સ સામંપાકં ન હોતીતિ થેરસ્સ અધિપ્પાયો’’તિ વુત્તં. ‘‘ખયં ગમિસ્સતી’’તિ વચનતો ખીરં પક્ખિપિત્વા પક્કસપ્પિ વિકાલે કપ્પતીતિ સિદ્ધં. ભેસજ્જેહીતિ યાવજીવિકભેસજ્જેહિ. કતતેલં પુરેભત્તન્તિ અપચિત્વા કતં એવ. ઉણ્હોદકેનાતિ તાપનભાવં દીપેતીતિ કેચિ, તં ન સુન્દરં. નિબ્બટ્ટિતત્તાતિ પિઞ્ઞાકાદિતો. ‘‘તેલત્થાય પટિગ્ગહિત…પે… દુક્કટમેવા’’તિ વચનતો અતેલત્થાય પટિગ્ગહિતેહિ, સત્તાહાતિક્કન્તેહિપિ કતતેલં કતદિવસતો પટ્ઠાય સત્તાહં વટ્ટતીતિ છાયા દિસ્સતિ, કરમન્દં રુક્ખસારોતિ કેચિ.

૬૨૩. અવસકસટે યસ્મા ખીરાદીનિ પક્ખિપિત્વા તેલં પચન્તિ, તસ્મા કસટં ન વટ્ટતિ, તેલમેવ વટ્ટતિ, તેન વુત્તં ‘‘પક્કતેલકસટે વિય કુક્કુચ્ચાયતી’’તિ. વસાય સદ્ધિં પક્કત્તા ન વટ્ટતીતિ ચે? વદથ, ભન્તે, નવનીતે દધિગુળિકાતિઆદિસમ્બન્ધો. મધુમ્હિ ચત્તારો કાલિકા યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બા, ઉચ્છુમ્હિ ચ, કથં? સમક્ખિકં સેળકં મધુ યાવકાલિકં. અનેલકં ઉદકસમ્ભિન્નં યામકાલિકં, અસમ્ભિન્નં સત્તાહકાલિકં, મધુસિટ્ઠં પરિસુદ્ધં યાવજીવિકં. તથા ઉચ્છુ વા રસો વા સકસટો યાવકાલિકો, નિક્કસટો ઉદકસમ્ભિન્નો યામકાલિકો, અસમ્ભિન્નો સત્તાહકાલિકો, સુક્ખકસટં યાવજીવિકન્તિ વેદિતબ્બં. કસ્મા? ઉદકસમ્ભેદવિસેસતો.

કિં વુત્તં હોતિ? ચતૂસુ કાલિકેસુ પુબ્બં પુબ્બં ગરુકં, અપરં અપરં લહુકં. તેસુ ચાયં ઉદકસમ્ભેદો ગરુકં લહુકં કરોતિ, લહુકઞ્ચ ગરુકં. અમ્બરસાદીનિ હિ યાવકાલિકત્તા ગરુકાનિ, ઉદકસમ્ભેદો પન તાનિ અમ્બપાનાદિસમઞ્ઞં દત્વા લહુકાનિ યામકાલિકાનિ કરોતિ. ‘‘ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તન્તિ ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ઉચ્છુરસો સત્તાહકાલિકોતિ સિદ્ધં. તત્થ ‘‘ઉદકસમ્ભેદો તં યામકાલિકં કરોતી’’તિઆદિં બહું વત્વા યોજિતા.

અપિચેત્થ ઉચ્છુરસો ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્છુરસ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૦૦) અનુઞ્ઞાતત્તા ગુળોદકં વિય ઉચ્છુરસસામઞ્ઞતો ઉદકેન અસમ્ભિન્નોપિ અગિલાનસ્સ વટ્ટતિ, તેનેવાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઉચ્છુરસો નિકસટો પચ્છાભત્તં વટ્ટતી’’તિ (મહા. અટ્ઠ. ૩૦૦). અયં સબ્બો નો તક્કોતિ આચરિયો. કેચિ પનાહુ ‘‘ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્ત’ન્તિ વચનતો, ‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ચ ઉચ્છુરસો ફાણિતમેવ, તસ્મા ગુળે વિય પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ. કેચિ ‘‘વુત્તનયેન સત્તાહકાલિકોવ સમાનો ‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્છુરસ’ન્તિ વિસું અનુઞ્ઞાતત્તા અસમ્ભિન્નોપિ અગિલાનસ્સ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘વુત્તનયેન વિસું અનુઞ્ઞાતત્તા એવ સમ્ભિન્નો વા અસમ્ભિન્નો વા યામકાલિકોવ, ગુળોદકં પન સત્તાહકાલિકમેવા’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘ગુળોદકં વિય સો દુવિધોપિ સત્તાહકાલિકોયેવા’’તિ વદન્તિ.

તત્થાયં પઠમાચરિયવાદે વિચારણા – ફાણિતાનુમતિયાયેવ ઉચ્છુરસાનુમતિયા સિદ્ધિતો વિસું ‘‘ઉચ્છુરસ’’ન્તિ ઉદ્ધરિત્વા અનુમતિ નિરત્થિકાતિ આપજ્જતિ, તથા ‘‘ઉચ્છુરસો નિકસટો પચ્છાભત્તં વટ્ટતી’’તિ અટ્ઠકથાપિ નિરત્થિકા. ‘‘સત્તાહં વટ્ટતી’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ, ન ચ તથા સક્કા વત્તું. પચ્છાભત્તં વટ્ટનકરસાધિકારત્તાતિ ચે? ન, તસ્મિં અધિકારે સત્તાહકાલિકસ્સ અવત્તબ્બપ્પસઙ્ગતો. કાલભેદં અનપેક્ખિત્વા રસાધિકારે ઓતિણ્ણત્તા વુત્તોતિ ચે? ન સક્કા ‘‘નિકસટો સત્તાહં વટ્ટતી’’તિ વત્તું. પચ્છાભત્તં વટ્ટનકરસાધિકારત્તા ન વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, એવઞ્હિ વુત્તે તદઞ્ઞરસો વિય અયમ્પિ પચ્છાભત્તમેવ વટ્ટતિ, ન તતો પરન્તિ આપજ્જતિ. તતો પરં અપરિભોગત્તા ‘‘પચ્છાભત્તં વટ્ટતી’’તિ વુત્તન્તિ ચે? ન, યાવકાલિકભાવપ્પસઙ્ગતો. ન સો પસઙ્ગો આભિદોસિકસ્સાપિ ઉચ્છુરસસ્સ પાકેન ફાણિતાદિભાવપ્પસઙ્ગતો. અયમેવ તતિયચતુત્થાચરિયવાદેસુ વિચારણા. દુતિયવાદે વિચારણા વુત્તા, વિમદ્દો પનેત્થ ભેસજ્જક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૦) આવિ ભવિસ્સતિ. ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તન્તિ મધુકતાલનાળિકેરફાણિતાદિતો ઉક્કટવત્થુતો નિસ્સગ્ગિયવત્થુફાણિતસ્સ વિસેસવચનં, તેનેતં પઞ્ઞાયતિ ‘‘નિસ્સગ્ગિયવત્થુભૂતં ઇધ ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તમેવ, ન મધુકાદિતો નિબ્બત્ત’’ન્તિ. એત્તાવતા યંકિઞ્ચિ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તં, ન તં સબ્બં ફાણિતમેવ નામાતિ સાધિતં હોતિ. તેનેવ ખન્ધકે ફાણિતં પઠમં અનુજાનિત્વાવ પચ્છા ઉચ્છુરસો અનુઞ્ઞાતો, તથા તત્થેવ ગુળં, ગુળોદકઞ્ચ.

ઉચ્છુરસં ઉપાદાય અપક્કા વાતિઆદિમ્હિ પન યેસં લદ્ધિ ‘‘ઉચ્છુરસો યામકાલિકો’’તિ. ‘‘તે અપક્કા વાતિ સામં ભિક્ખુના અપક્કા વા. અવત્થુકપક્કા વાતિ વિના વત્થુના પક્કા વા’’તિ અત્થં વણ્ણયન્તિ, તં ન યુત્તં ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’’તિ ઇમસ્સ વચનસ્સ પયોજનાભાવપ્પસઙ્ગતો, ભિક્ખુનો પચનાધિકારાભાવા. સામપાકો ઇધાધિપ્પેતોતિ ચે? સામં અપક્કસ્સ ઉચ્છુરસસ્સ તેસં અત્તનોમતિયા ફાણિતભાવસિદ્ધિતો ચ પરતો ‘‘પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતેન અપરિસ્સાવિતઉચ્છુરસેન કતફાણિત’’ન્તિઆદિનયદસ્સનતો ચ તં અયુત્તં, તત્થ ‘‘અપરિસ્સાવિતઉચ્છુરસેન સયંકતં નિરામિસમેવ વટ્ટતી’’તિ વચનં યં તત્થ કસટં સામપાકં ન જનેતિ, સવત્થુકપટિગ્ગહિતકતંયેવ તં કરોતીતિ દીપેતિ, તસ્મા પટિગ્ગહેતું ન વટ્ટતિ વિકાલેતિ પોરાણા. ‘‘કોટ્ટિતઉચ્છુફાણિતં ‘રજનપાકં વિય ઓળારિકં સવત્થુકપક્કં નામ હોતી’તિ સઞ્ઞાય પુરેભત્તમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાચરિયા ‘‘એવં ફાણિતગ્ગહણં અમધુરં, તસ્મા પચ્છાભત્તં ન વટ્ટતી’’તિ વદિંસુ. કિં મધુરતાય, અમધુરતાય વાતિ? અત્થમેવ દસ્સેતું મહાપચ્ચરિયં તથા વુત્તન્તિ ઉપતિસ્સત્થેરો આહ કિર. તં યુત્તન્તિ ઉચ્છુતો નિબ્બત્તત્તા વુત્તં, તેનેવાહ ‘‘ખણ્ડસક્ખરં પન…પે… વટ્ટતી’’તિ. ‘‘તં ખીરઘટે પક્ખિપિત્વા પચન્તી’’તિ લિખિતં. જલ્લિકા નામ ફેણાદિ.

ભેસજ્જોદિસં વદન્તેન ઇતરે અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તા. ‘‘આહારત્થં ફરિતું સમત્થાની’’તિ ખન્ધકે (મહાવ. ૨૬૦) ‘‘યં ભેસજ્જઞ્ચેવ અસ્સ ભેસજ્જસમ્મતઞ્ચ લોકસ્સ, આહારત્થઞ્ચ ફરેય્યા’’તિ વુત્તત્તા વુત્તં. એત્થ વિચારણા ભેસજ્જક્ખન્ધકે આવિ ભવિસ્સતિ.

૬૨૪. દ્વારવાતપાનકવાટાનીતિ દ્વારસ્સ ચ વાતપાનાનઞ્ચ કવાટાનિ. કસાવપક્ખેપમત્તેન હિ તાનિ અત્તનો સભાવં પરિચ્ચજિતાનિ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘મક્ખેતબ્બાની’’તિ વુત્તં. ‘‘કસાવો નામ કનકલમ્બાદીનિપી’’તિ વદન્તિ. અધિટ્ઠેતીતિ ‘‘ઇદાનિ અજ્ઝોહરણીયં ન ભવિસ્સતિ, બાહિરપરિભોગો ભવિસ્સતી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેતિ. ઇધ ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ પદં નત્થિ. અધિટ્ઠાનમ્પિ મુખારુળ્હિયા વુત્તં ‘‘ઇમં નવનીતં અધિટ્ઠામી’’તિ અવત્તબ્બતો.

૬૨૫. પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતીતિ વિસ્સાસાભાવં સન્ધાય વુત્તં. સચે સવિસ્સાસો, વટ્ટતીતિ ‘‘પરિભુઞ્જ ત્વ’’ન્તિ એત્તાવતા વિસ્સજ્જિતં હોતિ, તસ્મા ઉભિન્નં અનાપત્તીતિ સમ્બન્ધો. સચે ન વિસ્સજ્જિતં, આપત્તિ હોતીતિ સિદ્ધં. તસ્મા ઉભિન્નં સન્તકં ચીવરં અઞ્ઞતરેન સમ્મુખીભૂતેન અધિટ્ઠાતબ્બં. નો ચે અધિટ્ઠાતિ, નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિપિ યુજ્જતિ. કાકનિકમત્તઞ્ચે મૂલં અદિન્નં, ‘‘ન અધિટ્ઠાનુપગં…પે… સકભાવં ન ઉપેતી’’તિ ઇમિના એતં સદિસં ન હોતિ, આભિધમ્મિકગણાનં દિન્નં વિય ચ ન હોતિ. કસ્મા? આભિધમ્મિકા હિ અનુપસમ્પન્નાપિ હોન્તિ, પચ્છા આભિધમ્મિકભૂતાનમ્પિ તં સાધારણં હોતીતિ. એત્થ દ્વેપિ ઉપસમ્પન્ના એવ, દ્વિન્નમ્પિ તત્થ યથાકામકરણીયતા અત્થિ મમત્તઞ્ચ, ન એવં તદઞ્ઞેસં સાધારણં, ન ચ દ્વે તયો ભિક્ખૂ ‘‘એકતો વસ્સિસ્સામા’’તિ કરોન્તિ, રક્ખતિ તાવ. ‘‘અવિભત્તત્તા અનાપત્તી’’તિ ઇમિના ચ ઇદં સદિસં, યેન મૂલેન પટિગ્ગહિતં, તસ્સ સચે ઇતરો દેતિ, સો વા તં ઇતરસ્સ દેતિ, સતિ પટિગ્ગહણે સત્તાહાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયત્તા, તસ્મા તં ચીવરં દ્વીસુ સમ્મુખીભૂતેન એકેન અધિટ્ઠાતબ્બં. કિઞ્ચાપિ એત્થ પયોગો ન દિસ્સતિ સમાનપરિક્ખારાનં દ્વિન્નં અધિટ્ઠાનપયોગાભાવતો, તથાપિ સમાનસબ્બભણ્ડકાનં દ્વિન્નં તેલાદિ યેન પટિગ્ગહિતં, તસ્સ કાલાતિક્કમે આપત્તિસમ્ભવતો, અનધિટ્ઠાને દુલ્લભવિસેસહેતુત્તા ચ ‘‘અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તં અયુત્તં પત્તચીવરસત્તાહકાલિકાનં અસદિસવિધાનત્તા. એત્થ પત્તચીવરઞ્હિ અત્તનો સન્તકભાવં ઉપગતમેવ અનધિટ્ઠહન્તસ્સ કાલાતિક્કમે આપત્તિ, સત્તાહકાલિકં પન પરસન્તકસાધારણમ્પિ પટિગ્ગહિતં પટિગ્ગાહકસ્સ કાલાતિક્કમે આપત્તિકરં. પટિગ્ગહણઞ્ચેત્થ પમાણં, ન તત્થ સકસન્તકતા, સત્તાહકાલિકઞ્ચ નિસ્સગ્ગિયં, સબ્બેસમ્પિ અનજ્ઝોહરણીયં. પત્તચીવરં અઞ્ઞસ્સ પરિભુઞ્જતો અનાપત્તિ. ઇદઞ્ચ કાલાતિક્કન્તમ્પિ નિસ્સજ્જિત્વા પચ્છા લદ્ધં કપ્પતિ. પત્તચીવરં પન તં તસ્સ વિનયકમ્મન્તિ કપ્પતીતિ. અવિભત્તસ્સપિ ઇમસ્સ દાનં રુહતિ, ન પત્તચીવરસ્સ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં ‘‘દ્વિન્નં સન્તકં હોતિ…પે… સચેપિ અવિભજિત્વા સદ્ધિવિહારિકાદીનં દેન્તિ, અદિન્નમેવ હોતી’’તિ. યસ્સ દાનમેવ ન રુહતિ, તસ્સ કુતો અધિટ્ઠાનં. એકો ચે પત્તચીવરં દસમે દિવસે ઇતરસ્સ દેતિ. તતો પટ્ઠાય સો દસ દિવસે પરિહરિતું લભતિ, ન તથા સત્તાહકાલિકન્તિ સબ્બથા ઉપપરિક્ખિયમાનં સરિક્ખં નક્ખમતીતિ ન તં સારતો દટ્ઠબ્બન્તિ આચરિયસ્સ તક્કો. ‘‘વિનયકમ્મવસેન પન અનિસ્સજ્જિત્વા સહસા વિરુજ્ઝિત્વા કસ્સચિ પરિચ્ચત્તમ્પિ પુન પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, સચે દેસન્તરિતં, સમુદ્દન્તરિતં વા ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં જાતં, તં ઇધ ઠિતેન ભિક્ખુના એકસ્સ વન્તેન ચિત્તેન ચત્તં કત્વા અનપેક્ખિત્વા આપત્તિં દેસેત્વા તસ્સ વિસ્સાસેન પુન ગહેત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં, ‘‘પત્તાદીસુ ચ અયમેવ નયો’’તિ ચ વુત્તં, ‘‘તાલનાળિકેરફાણિતમ્પિ સત્તાહકાલિકં એવા’’તિ ચ. ‘‘દ્વિન્નં સન્તકં એકેન પટિગ્ગહિતં સત્તાહકાલિકં સત્તાહાતિક્કમે આપત્તિં ન કરોતિ, પરિભુઞ્જિતું પન દ્વિન્નમ્પિ ન વટ્ટતી’’તિ ચ ‘‘પરસન્તકં પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતેપિ એસેવ નયો’’તિ ચ કેચિ વદન્તિ. દુક્કટવત્થુભૂતં સપ્પિઆદિ નિસ્સજ્જિતબ્બં પુન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ વિધાનં ન દિસ્સતીતિ.

ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૨૭. ‘‘એકમેવ કત્વા’’તિ વચનેન વસ્સિકસાટિકલક્ખણેન ઞાતકાનમ્પિ સતુપ્પાદં કરોન્તેન એકમેવ ગહેતબ્બન્તિ ધમ્મસિરિત્થેરો. ચતુબ્બિધં ખેત્તન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ તિવિધં દિસ્સતિ, તં પન એવં ગહેતબ્બં, યસ્મિં ખેત્તે પરિયેસિતું લભતિ, તં પરિયેસનખેત્તં નામ, ‘‘એવં કરણનિવાસનાધિટ્ઠાનખેત્તાનિપી’’તિ વુત્તં. એત્થ પચ્છિમેન પુરિમગ્ગાહો વેદિતબ્બો, ન પુરિમેન પચ્છિમગ્ગાહો, યથાલાભન્તિ આચરિયો. તસ્સત્થો – અધિટ્ઠાનખેત્તેન પચ્છિમેન પુરિમાનં તિણ્ણં ગાહો હોતિ, તથા નિવાસનખેત્તેન દ્વિન્નં પુરિમાનં. કરણખેત્તેન પન એકસ્સેવ પુરિમસ્સ ગાહો હોતીતિ. એત્થ પન કિઞ્ચાપિ કરણખેત્તનિવાસનખેત્તાનં કાલતો નાનત્તં નત્થિ, કિરિયતો પન ‘‘અટ્ઠિં કત્વા નિવાસેતબ્બ’’ન્તિ પાળિવચનતો, તસ્મા દ્વિધા કત્વા વુત્તં અઞ્ઞતરાભાવેન, તદત્થસિદ્ધિતો ચ, કથં પનેત્થ નાનત્તં નત્થીતિ પઞ્ઞાયતીતિ ચે? પાળિતો, ‘‘અડ્ઢમાસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ કત્વા નિવાસેતબ્બ’’ન્તિ હિ પાળિ, તથા માતિકાટ્ઠકથાતો (કઙ્ખા. અટ્ઠ. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના) ચ.

તથાહ ‘‘પચ્છિમો અડ્ઢમાસો કરણનિવાસનખેત્તમ્પી’’તિ, ઇમિના નયેન તિવિધમેવ ખેત્તન્તિપિ સિદ્ધં. સમન્તપાસાદિકાયં પન કત્થચિ પોત્થકે ‘‘જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ કાળપક્ખુપોસથો, અયમેકો અદ્ધમાસો પરિયેસનખેત્તઞ્ચેવ કરણખેત્તઞ્ચ. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે વસ્સિકસાટિકં અલદ્ધં પરિયેસિતું, લદ્ધં કાતુઞ્ચ વટ્ટતિ, નિવાસેતું, અધિટ્ઠાતુઞ્ચ ન વટ્ટતી’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો અપાઠો યથાવુત્તપાળિમાતિકાટ્ઠકથાવિરોધતો, તસ્મા તત્થ ‘‘અલદ્ધં પરિયેસિતું વટ્ટતિ, કાતું, નિવાસેતું, અધિટ્ઠાતુઞ્ચ ન વટ્ટતી’’તિ પાઠો વેદિતબ્બો. એવં તાવ પચ્છિમેન પુરિમગ્ગાહસિદ્ધિ વેદિતબ્બા, ન પુરિમેન કરણખેત્તાદીનં ગાહો સમ્ભવતિ. ‘‘માસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ વસ્સિકસાટિકચીવરં પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ એત્તકમેવ હિ વુત્તં, ન, અટ્ઠકથાયં ‘‘અયમેકો અદ્ધમાસો પરિયેસનખેત્તઞ્ચેવ કરણખેત્તઞ્ચા’’તિ વુત્તત્તાતિ ચે? ન, તસ્સ લેખનદોસત્તા, તથા સાધિતં. કરણખેત્તેન પન નિવાસનખેત્તગ્ગાહો અત્થિ કાલનાનત્તાભાવતો, તેનેવ પુબ્બે યથાલાભગ્ગહણં કતં, તથા ચ સાધિતમેવ, ન ભેદો પનત્થિ, પયોજનં વુત્તમેવ. નિવાસનક્ખેત્તેન અધિટ્ઠાનક્ખેત્તગ્ગાહો નત્થિ એવ, ન હિ પુરિમેન પચ્છિમગ્ગાહો વેદિતબ્બો. ન પાળિવિરોધતોતિ ચે? ન, તદત્થાજાનનતો. ‘‘માસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ અદ્ધમાસો સેસો ગિમ્હાન’’ન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દસ્સ હિ ઇતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો. પરતો આપત્તિખેત્તદસ્સનતો ઇતરસ્સ અનાપત્તિખેત્તભાવો દસ્સિતોવ હોતિ. દિન્નપુબ્બતોપિ ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો નિપ્ફાદેન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયં પિટ્ઠિસમયત્તા, પકતિયા વસ્સિકસાટિકદાયકા નામ સઙ્ઘસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા અપવારેત્વા અનુસંવચ્છરં દેન્તા, તત્થ સતુપ્પાદોવ વટ્ટતિ. વત્તભેદે દુક્કટન્તિ તદઞ્ઞેસુ.

‘‘સચે કત…પે… વસ્સૂપનાયિકદિવસે અધિટ્ઠાતબ્બા…પે… છ માસે પરિહારં લભતી’’તિ વચનતો અન્તોવસ્સેપિ યાવ વસ્સાનસ્સ પચ્છિમદિવસા અકતા પરિહારં લભતીતિ દીપિતં હોતિ. કસ્મા ન વિચારિતન્તિ ચે? અત્થાપત્તિસિદ્ધત્તા. ‘‘છ માસે પરિહારં લભતી’’તિ વચનેન અકતા લભતીતિ સિદ્ધમેવ, તં કિઞ્ચાપિ સિદ્ધં, સરૂપેન પન અનાગતત્તા સરૂપેન દસ્સેતું, દુસ્સદ્ધાપયત્તા ઉપપત્તિતો દસ્સેતુઞ્ચ ઇદમારદ્ધં આચરિયેન, ‘‘યથા ચેત્થ, એવં કથિનબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નચીવરમ્પિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં, તં દુવુત્તં તત્થેવ પુબ્બાપરવિરોધતો. યઞ્ચેત્થ અટ્ઠકથાવચનં સાધકત્તેન વુત્તં, તં તમત્થં ન સાધેતિ. ‘‘યદિ નપ્પહોતિ યાવ કત્તિકપુણ્ણમા પરિહારં લભતી’’તિ વચનં અપ્પહોન્તસ્સ યાવ કત્તિકપુણ્ણમા તાવ પરિહારખેત્તં, તતો પરં એકદિવસોપિ ન હોતીતિ દીપેતિ, તસ્મા અપ્પહોનકભાવેન અકતાવ યાવ કત્તિકપુણ્ણમા પરિહારં લભતિ, તતો પરં ન લભતીતિ સિદ્ધં. તથા તદેવ વચનં કતપરિહારં ન લભતીતિ દીપેતિ, તસ્મા કત્તિકપુણ્ણમદિવસેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બા. ‘‘અપ્પહોન્તે દસાહે અન્તોવસ્સે કરણપરિયોસાનંયેવ પમાણ’’ન્તિ લિખિતં.

એત્થાહ – ‘‘એકાહદ્વીહાદિવસેના’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં. કસ્મા? ગિમ્હદિવસાનં અનધિટ્ઠાનકાલત્તા, તસ્મા એવ ‘‘અન્તોદસાહે વા તદહેયેવ વા અધિટ્ઠાતબ્બા’તિ ચ સામઞ્ઞતો ન વત્તબ્બં ગિમ્હદિવસાનં અધિટ્ઠાનખેત્તભાવપ્પસઙ્ગતો’’તિ. એત્થ વુચ્ચતિ – ન, તદત્થાજાનનતો. દસાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય ગિમ્હદિવસા દસાહા હોન્તિ, પઠમદિવસે ચ લદ્ધા નિટ્ઠિતા વસ્સિકસાટિકા દસાહાતિક્કન્તાપિ વસ્સૂપનાયિકદિવસં અધિટ્ઠાનખેત્તં અપ્પત્તત્તા ન ચ તાવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, વુત્તઞ્ચેતં ‘‘વસ્સૂપનાયિકતો પુબ્બે દસાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તી’’તિ.

અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બાતિ ઇદં ન અવિસેસેન એતસ્મિં અન્તરે ગિમ્હદિવસેપિ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ ઇમમત્થં દીપેતું વુત્તં, કિન્તુ ગિમ્હદિવસે ચે ઉપ્પન્ના, અધિટ્ઠાનખેત્તે ચ અન્તોદસાહં હોતિ, અન્તોદસાહે ખેત્તેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બા, ન ખેત્તન્તિ કત્વા દસાહં અતિક્કમિતબ્બન્તિ દીપેતું વુત્તં. કસ્મા? ગિમ્હદિવસાનમ્પિ ગણનૂપગત્તા, તસ્મા અખેત્તદિવસેપિ ગણેત્વા ખેત્તે એવ ‘‘અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બા’’તિ વુત્તં હોતીતિ.

વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૩૨. સામન્તિ સકસઞ્ઞિતાનિયમનત્થં વુત્તં. સકસઞ્ઞિતાયેવ હિ અચ્છિન્દાપનઅચ્છિન્દનેસુ નિસ્સગ્ગિયં, તસ્મા નિસ્સગ્ગિયમૂલઙ્ગનિદસ્સનમેતં. ‘‘ચીવર’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘અચીવરં અચ્છિન્દન્તસ્સ ન નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ વુત્તમેવ હોતિ. ‘‘દત્વાતિ દત્વા વા દાપેત્વા વા’’તિ કિઞ્ચાપિ પદભાજનં યુજ્જતિ, અઞ્ઞસ્સ પન સન્તકં અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો દાપેત્વા તં સયં વા અચ્છિન્દેય્ય, તેનેવ વા અચ્છિન્દાપેય્યાતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગભયા ન વુત્તં, અત્થતો પન અત્તનો સન્તકં અઞ્ઞેન સદ્ધિવિહારિકાદિના દાપેત્વા, અઞ્ઞસ્સ સન્તકં વા તસ્સ વિસ્સાસા દાપેત્વા તં અચ્છિન્દેય્ય વા અચ્છિન્દાપેય્ય વા નિસ્સગ્ગિયન્તિ વેદિતબ્બં, તઞ્ચ ખો અનપેક્ખો દત્વા. યદિ એવં ‘‘ચજિત્વા દિન્નં અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તો ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો’’તિ ઇદં કિન્તિ ચે? સકસઞ્ઞાય અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞાય થેય્યાય ગણ્હન્તં સન્ધાય વુત્તં, તેનેવ વુત્તં ‘‘સકસઞ્ઞાય ગહિતત્તા પનસ્સ પારાજિકં નત્થી’’તિ, અપિચ ‘‘અનાપત્તિ સો વા દેતિ, તસ્સ વા વિસ્સસન્તો ગણ્હાતી’’તિ વચનતોપિ તં સિદ્ધમેવ. એત્તાવતા તાવકાલિકં કત્વા દિન્નં અચ્છિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ સાધિતા હોતિ. ‘‘અમ્હાકં સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હિસ્સતી’’તિઆદિવચનં સામણેરસ્સ દાનં દીપેતિ, તઞ્ચ ઇધ નાધિપ્પેતં. પાળિયં (પારા. ૬૩૩-૬૩૪) ઉપસમ્પન્ને તિકપાચિત્તિયં વિય અનુપસમ્પન્ને તિકદુક્કટમ્પિ આગતન્તિ ચે? ન, તદધિપ્પાયાજાનનતો. અનુપસમ્પન્નકાલે એવં દત્વા અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે ઉપસમ્પન્નં દિસ્વા કુપિતો ચે અચ્છિન્દતિ, ઉપસમ્પન્નસ્સેવ વા ‘‘સિક્ખં પચ્ચક્ખાય તુમ્હાકં સન્તિકે ઉપસમ્પજ્જિસ્સામી’’તિ વદન્તસ્સ દત્વા પુન અચ્છિન્દતિ ચે, નિસ્સગ્ગિયન્તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

૬૩૩. સકિં આણત્તો બહુકમ્પિ અચ્છિન્દતિ, નિસ્સગ્ગિયન્તિ એકબદ્ધત્તા એકં પાચિત્તિયં, તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘આણત્તો બહૂનિ ગણ્હાતિ, એકં પાચિત્તિય’’ન્તિ. માતિકાટ્ઠકથાયં પન ‘‘વત્થુગણનાય આપત્તિયો’’તિ વુત્તં, તં આણત્તિયા બહુત્તા ‘‘સબ્બાનિ ગણ્હા’’તિ વદન્તસ્સ ગાહં સન્ધાય વુત્તં, તેનેવ તત્થ વુત્તં ‘‘એકવાચાય સમ્બહુલા આપત્તિયો’’તિ. એવં સન્તે પાળિવચનં, અટ્ઠકથાવચનદ્વયઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમેતિ, પરસન્તકમ્પિ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ પંસુકૂલઞ્ચ, તેન ‘‘દુસ્સન્તે બદ્ધરૂપિયં વિયા’’તિ વુત્તં, તં તદત્થનિયમદસ્સનત્થં વુત્તં, યથાવછાદિતં અચ્છિન્દનચિત્તેન સચિત્તકં, વચીકમ્મં પન કેવલં અચ્છિન્દાપેન્તસ્સેવ ‘‘દેહી’’તિ બલક્કારેન ગણ્હતોપિ વેદિતબ્બં, તં ન યુત્તં ‘‘અનાપત્તિ સો વા દેતી’’તિ વચનતો. ‘‘તુટ્ઠો વા દુટ્ઠો વા દેતિ, અનાપત્તિયેવા’’તિ માતિકાટ્ઠકથાવચનતો વાતિ ચે? ન, ઉભયત્થ અત્તનો રુચિયા દાનં સન્ધાય વુત્તત્તા, પસય્હાવહારે અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો ચ. ‘‘ભિક્ખુસ્સ સામં ચીવરં દત્વા’તિ પાળિવચનતો ચ માતિકાટ્ઠકથાય અઙ્ગવવત્થાને ‘ઉપસમ્પન્નતા’તિ વુત્તત્તા ચ ઉભયત્થ દાનહરણેસુ ભિક્ખુભાવો ઇચ્છિતબ્બોતિ દીપેતી’’તિ વદન્તિ, ઇદમયુત્તન્તિ નો તક્કોતિ આચરિયો. કસ્મા? અનુપસમ્પન્નસ્સ ચીવરં દત્વા તં ઉપસમ્પન્નકાલે અચ્છિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો. ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ ચીવરં વા અઞ્ઞં વા પરિક્ખારં દત્વા…પે… આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વચનતો દુક્કટં તત્થ હોતીતિ ચે? નાસિદ્ધત્તા, દાનકાલે એવ ઉપસમ્પન્નતા પમાણન્તિ અસિદ્ધમેતં અટ્ઠકથાય વા પાળિયા વા યુત્તિતો વા, તસ્મા તં ન યુત્તન્તિ અત્થો. અનુપસમ્પન્નસ્સ ચીવરં દત્વા તસ્સેવ અનુપસમ્પન્નકાલેયેવ ચીવરં અચ્છિન્દન્તસ્સ દુક્કટં, ઉપસમ્પન્નકાલે વા દત્વા અનુપસમ્પન્નકાલે અચ્છિન્દન્તસ્સ દુક્કટન્તિ તસ્સ વચનસ્સ ઇદં વિકપ્પન્તરઞ્ચ સમ્ભવતિ, તસ્મા (પારા. ૬૩૧ આદયો) વિકપ્પન્તરસ્સ સમ્ભવતો ચ ન યુત્તં, યસ્મા અનુપસમ્પન્નકાલે દત્વા ઉપસમ્પન્નકાલે અચ્છિન્દન્તસ્સ વિસું દુક્કટં ન પઞ્ઞત્તં, તસ્મા પુરાણચીવરધોવાપનાદિસિક્ખાપદેસુ વિય અપરભાગે ઉપસમ્પન્નતા ચેત્થ પમાણં, તસ્મા ‘‘ઉપસમ્પન્નતા’’તિ અઙ્ગેસુ વુત્તત્તા ચ તં ન યુત્તન્તિ અત્થો. એત્થ ‘‘પચ્ચાસીસન્તસ્સેવ દાનમધિપ્પેતં, ન નિસ્સટ્ઠદાન’’ન્તિ ધમ્મસિરિત્થેરો વદતિ કિર, વીમંસિતબ્બં.

ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૩૭. છટ્ઠે કિઞ્ચાપિ ‘‘સામં સુત્તં વિઞ્ઞાપેત્વા’’તિ વુત્તં, માતિકાટ્ઠકથાયં પન ‘‘ચીવરત્થાય સામં વિઞ્ઞત્તં સુત્ત’’ન્તિ અવત્વા કેવલં ‘‘ચીવરત્થાય વિઞ્ઞાપિતસુત્ત’’ન્તિ અઙ્ગેસુ વુત્તત્તા અઞ્ઞેન ચીવરત્થાય વિઞ્ઞત્તં સુત્તમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. સામન્તિ ચેત્થ કસ્સચિ નિયમનં. ‘‘સામં વિઞ્ઞાપેત્વા’’તિ કિઞ્ચાપિ વુત્તં, તથાપિ ‘‘સામં વાયાપેય્યા’’તિ અત્તનો અત્થાય વાયાપેય્યાતિ એવં સમ્બન્ધો, અત્થો ચ વેદિતબ્બો, પાળિયં પન આસન્નપદેન યોજના કતા, તસ્મા સામં વિઞ્ઞત્તં સુત્તન્તિ અઞ્ઞવિઞ્ઞત્તં કપ્પિયં આપજ્જતિ, હત્થકમ્મયાચનવસેન લદ્ધતન્તવાયોપિ કપ્પિયો. વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણં ચે, તન્તે વીતંયેવ સકિં અધિટ્ઠાતબ્બં, પુન અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ અધિટ્ઠિતેન એકીભાવૂપગમનતો. ‘‘સચે પન પરિચ્છેદં દસ્સેત્વાવ ચિનસાટકં વિય, અન્તરન્તરા અધિટ્ઠિતં હોતિ, પુન અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘પટિલાભેનાતિ વચનેન વાયાપેત્વા ઠપેસ્સામીતિઆદિ એકસ્મિં અન્તોગધં હોતી’’તિ વદન્તિ.

સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૪૨. વિસિટ્ઠં કપ્પઞ્ચ તસ્સ વચનેન વિસિટ્ઠં કતઞ્ચ પમાણં, ન આમિસદાનં. કેસુચિ પોત્થકેસુ ‘‘ચીવર’’ન્તિ ઉદ્ધરિત્વા વિભાગો વુત્તો, તં ન સમેતીતિ.

મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૪૬. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અચ્ચેકચીવરં પટિગ્ગહેત્વા નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ, ‘‘યાવ પવારણા પવારિતા’’તિ ચ યં વુત્તં, તે પન ભિક્ખૂ તસ્સ વચનસ્સ અત્થં મિચ્છા ગહેત્વા અચ્ચેકચીવરં નિક્ખિપન્તા ચીવરકાલસમયં અતિક્કામેસું. કિમિદં વિભત્તં, ઉદાહુ અવિભત્તન્તિ? વિભત્તં, પુગ્ગલિકં વા. તેનેવ પરતો ‘‘અમ્હાકં, આવુસો, અચ્ચેકચીવરાની’’તિ વુત્તં, અવિભત્તં પન સઙ્ઘિકત્તા ન કસ્સચિ નિસ્સગ્ગિયં કરોતિ.

અપિચ ‘‘અચ્ચેકચીવરં પટિગ્ગહેત્વા નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ ઇમિના સામઞ્ઞવચનેન વસ્સૂપનાયિકદિવસતો પટ્ઠાય, પિટ્ઠિસમયતો પટ્ઠાય વા યાવ પવારણા નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ એવ સઙ્ઘિકત્તા, પુગ્ગલિકમ્પિ ‘‘વસ્સંવુત્થકાલે ગણ્હથા’’તિ દિન્નત્તા. તાદિસઞ્હિ યાવ વસ્સંવુત્થો હોતિ, તાવ ન તસ્સેવ, દાયકસ્સ સન્તકં હોતિ, તથા ઇતો તતિયવસ્સે, ચતુત્થવસ્સે વા ‘‘પવારણાય ગણ્હથા’’તિઆદિના દિન્નમ્પિ નિક્ખિપિત્વા યથાદાનમેવ ગહેતબ્બં. અયમત્થો અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૪૬-૯ આદયો) પાકટો. તાનિ ચીવરકાલસમયાતિક્કમે ન નિસ્સગ્ગિયાનીતિ ચે? ન, ઉદ્દિસ્સ દિન્નત્તા. યસ્મા અયં સમયો ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ એત્થ ‘‘કાલો’’તિ આગતો, ગણભોજનસિક્ખાપદાદીસુ ‘‘સમયો’’ત્વેવ આગતો, તસ્મા ઇધ તેસં એકત્થતાદસ્સનત્થં એકતો ‘‘ચીવરકાલસમયો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. માતિકાયં પનેત્થ તાદિસં ચીવરં અત્તનો સન્તકભાવં ઉપગતં પુગ્ગલિકં સન્ધાય વુત્તં, તેનેવાહ ‘‘ભિક્ખુનો પનેવ અચ્ચેકચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ. અત્તનો કુટિયા વસ્સંવુત્થસ્સ ભિક્ખુનો હિ દાતું અલભન્તો અન્તોવસ્સે એવ દાનકિચ્ચં પરિનિટ્ઠાપેત્વા ગચ્છતિ, તથા સઙ્ઘસ્સ. તસ્મા ઇદં અચ્ચેકચીવરં અત્થિ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય સઙ્ઘસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા સન્તકભાવં ઉપગચ્છન્તં, યં ન વસ્સાવાસિકભાવેન દિન્નં, અત્થિ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય અનુપગન્ત્વા વસ્સંવુત્થકાલેયેવ પુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ઉપગચ્છન્તં, યં વસ્સાવાસિકભાવેન ઉપ્પજ્જિત્વા સમયે દિન્નં, અત્થિ સમયે દિન્નમ્પિ પુગ્ગલસ્સ સન્તકભાવં અનુપગચ્છન્તં, સઙ્ઘસન્તકભાવં વા દાયકસન્તકભાવં વા ઉપગચ્છન્તં, ઈદિસં સન્ધાય ‘‘સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ઇદં અતિરેકસંવચ્છરમ્પિ નિક્ખિપિતું લભતિ અત્તનો સન્તકભાવં અનુપગતત્તા, તસ્મા ‘‘દસાહાનાગત’’ન્તિ ઇતો અઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તન્તિ સિદ્ધમેતન્તિ. દસાહતો પુરેતરં લભિત્વા યાવ પવારણા નિક્ખિપિતું ન લભતિ, તસ્મા સકભાવૂપગતમેવ અધિટ્ઠાતબ્બં, તંયેવ સન્ધાય ‘‘દસાહાનાગત’’ન્તિ વુત્તં, યતો ‘‘અન્તોસમયે અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ અનાપત્તિવારે વુત્તં. સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બકં પન પરસ્સ દાતબ્બતાય સકભાવં અનુપગતં, ન હિ તં સન્ધાય ‘‘અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ સક્કા વત્તું, ન ચ તં ઇમસ્મિં અત્થે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સગ્ગિયાભાવતો, અટ્ઠકથાયમ્પિ અયમત્થો સુટ્ઠુ પાકટોવ. કતમં સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બન્તિ ચે? પરસન્તકં ચીવરં સઙ્ઘિકમેવ હોતિ, તતો ‘‘સલ્લક્ખેત્વા સુખં દાતું ભવિસ્સતી’’તિ ઇમિના હિ પરસ્સ સન્તકભાવો દસ્સિતો.

‘‘તતો પરં એકદિવસમ્પિ પરિહારો નત્થીતિ દસાહપરમતો ઉદ્ધં અનુપગતત્તા’’તિ લિખિતં, ઇતો સમયતો ઉદ્ધમેવ દસાહસ્સ અનુપગતત્તા સમયતો પરં દસાહં ન લભતીતિ કિરસ્સ અધિપ્પાયો. ‘‘એતં પરિહારં લભતિયેવા’’તિ એત્થ ‘‘એકાદસમં અરુણં ચીવરમાસે ઉટ્ઠેતી’’તિ કારણં લિખિતં. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘અનધિટ્ઠહિત્વા એકાદસદિવસે નિક્ખિપિતું લભતી’તિ વદન્તો ભગવા ઇતરમ્પિ અનચ્ચેકચીવરાદિં અનુજાનાતિ, અચ્ચેકચીવરમુખેનાતિ અપરે’’તિ વુત્તં. એત્થ કતરં સુભાસિતં? ઉભયમ્પીતિ એકે. કથં? પઠમં ‘‘અચ્ચેકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને દસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને દસદિવસાધિકા પઞ્ચમાસા’’તિ ઇમિના સમેતિ, અનુગણ્ઠિપદલદ્ધિયા હિ એત્થ ‘‘એકાદસદિવસાધિકો’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, દુતિયં ‘‘દસાહાનાગતન્તિ…પે… દસાહેન અસમ્પત્તાતિ અત્થો’’તિ ઇમિના સમેતિ. ઇમસ્સ નયસ્સ વસેન ‘‘પઞ્ચમિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નસ્સ ચીવરસ્સ નિધાનકાલો દસ્સિતો હોતી’’તિ પાઠો યુજ્જતિ. તથા ગણ્ઠિપદલદ્ધિયા ‘‘નવાહાનાગતં કત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમ’’ન્તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, તસ્સ વસેન ‘‘કામઞ્ચેસ દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધો, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન અપુબ્બં વિય અત્થં દસ્સેત્વા સિક્ખાપદં ઠપિત’’ન્તિ અયં પાઠો યુજ્જતિ. કો પનેત્થ સારોતિ? યો પચ્છા વુત્તો, સોવ સારો. તેનેવ અટ્ઠકથાચરિયેન ‘‘પઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ વુત્તં. પોરાણગણ્ઠિપદેહિ અટ્ઠકથાય ચ સદ્ધિં સંસન્દનતો, ‘‘દસાહાનાગત’’ન્તિ પાળિયા સંસન્દનતો ચ એત્થ ગણ્ઠિપદલદ્ધિપિ પાળિયા સમેતિ.

કથં? યસ્મા પવારણાદિવસે અરુણુગ્ગમને ભિક્ખુ વસ્સંવુત્થો હોતિ, તસ્મા ઇમિના દસમેન અહેન સદ્ધિં છટ્ઠિતો પટ્ઠાય નવદિવસા દસ અહાનીતિ દસાહં, તેન દસાહેન, સહયોગત્થે કરણવચનં. કત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમા ચીવરસમયં અસમ્પત્તાતિ કત્વા ‘‘અનાગતા’’તિ વુચ્ચતિ. યથા અપરકત્તિકપુણ્ણમાય વસ્સિકસાટિકં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેન્તો ‘‘ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદન્તિ. એત્થ વુચ્ચતીતિ ચે? ન, ઇમસ્સ નિપ્પયોજનભાવપ્પસઙ્ગતો. અચ્ચેકચીવરપટિગ્ગહણકાલં નિયમિતન્તિ ચે? ન, ‘‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નચીવરં અચ્ચેકમેવ ન હોતિ. પઠમકથિનેન સિદ્ધત્તા’’તિ પોરાણટ્ઠકથાગણ્ઠિપદેસુ વુત્તત્તા તતો ઉપરિ ‘‘અચ્ચેકચીવર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિસઙ્ગહો ચ. ન ચ સા આપત્તિ પાળિયા, અટ્ઠકથાય, યુત્તિતો વા સમ્ભવતિ. અટ્ઠુપ્પત્તિમત્તવસેન વુત્તન્તિ ચે? ન, દસાહાધિચ્ચકારિકા અટ્ઠુપ્પત્તિપાયં ન દિસ્સતિ. ‘‘ભિક્ખૂ અચ્ચેકચીવરં પટિગ્ગહેત્વા ચીવરકાલસમયં અતિક્કામેન્તી’’તિ એત્થ એત્તિકા એવ હિ અટ્ઠુપ્પત્તિ. તથા હિ પરિવારે (પરિ. ૪૭-૫૩) ‘‘કિસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ આરભિત્વા એત્તકમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અચ્ચેકચીવરં ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બં, ઇતરં અતિક્કામેતબ્બન્તિ દસ્સનત્થં ઇદં પઞ્ઞત્તન્તિ ચે? ન, અચ્ચેકચીવરસ્સેવ અપરાધદસ્સનતો, વિસેસકારણાભાવા, ‘‘કામઞ્ચેસ દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધો’’તિઆદિવચનવિરોધતો ચ યથાવુત્તવચનાસમ્ભવતો ચ.

કથં? દસાહેન સહ કત્તિકપુણ્ણમા ‘‘અનાગતા’’તિ હિ વુત્તે દસાહતો અઞ્ઞા સા પુણ્ણમાતિ આપજ્જતિ. અનઞ્ઞા ચે, સહ-સદ્દો ન સમ્ભવતિ, ન હિ અત્તનાવ અત્તનો યોગો સમ્ભવતિ, અનાગત-સદ્દો ચ ન સમ્ભવતિ. આગતા સમ્પત્તા એવ હિ સા પુણ્ણમા. ચીવરસમયસ્સ અનન્તરત્તા એકીભાવં અનાગતત્તા અનાગતાયેવાતિ ચે? ન, તથાપિ અનાગત-સદ્દસ્સ સમ્ભવતો, આગમનસમ્ભવે સતિયેવ હિ અનાગત-સદ્દો સમ્ભવતિ, ન હિ નિબ્બાનં, પઞ્ઞત્તિ વા ‘‘અનાગતા’’તિ વુચ્ચતિ. નિબ્બાનં વિય ખણત્તયં, સા ચ પુણ્ણમા ન કદાચિ સમયભાવં પાપુણાતીતિ અયુત્તમેવ. ‘‘તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ પન વચનં પિટ્ઠિસમયં ગહેત્વા ઠિતત્તા સમ્ભવતિ. અપિચ પવારણાયં અરુણે ચ ઉટ્ઠિતે સા પુણ્ણમા ચીવરસમયં એકાહાનાગતા એવાપજ્જતિ પુબ્બે સહયોગપત્તત્તા. એવં સન્તે એકીભાવગતાપિ સા ચીવરસમયં અનાગતા એવ જાતાતિ સબ્બદા ન તથાવિગ્ગહકરણવચનત્થં કોચિદેવ વચનતો દીપેતીતિ વેદિતબ્બં.

કિમત્થં પનેત્થ ‘‘દસદિવસાધિકો માસો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ? તં પારિપૂરિસમ્ભવતો. પઞ્ચમિયઞ્હિ પુરે અરુણં ઉપ્પન્નઅચ્ચેકચીવરસ્સ દસદિવસાધિકો માસોયેવ પરિપૂરોતિ કત્વા તથા વુત્તં. અપિચ તસ્સા પઞ્ચમિયા દિવસભાગોપિ સમ્પત્તાય રત્તિયા ‘‘હિય્યો’’તિ વુચ્ચતિ, પગેવ પુરે અરુણં, તેનેવાહ ‘‘હિય્યો ખો, આવુસો, અમ્હાક’’ન્તિઆદિ. ‘‘એવં સન્તે ‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાયા’તિ વુત્તપઠમપાઠસ્સ વસેન ‘અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઠપિતં તિચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતિયેવા’’’તિ ચ ‘‘દસદિવસાધિકો માસો’’તિઆદિ ચ યં લિખિતં. તં ન, ‘‘પઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ પાઠે સજ્જિતેવ એતેન પરિયાયેન યથાવુત્તઅત્થસમ્ભવતો, ન તાનિ ઠાનાનિ પુન સજ્જિતાનિ. યથાઠિતવસેનેવ અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બાનીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ઇદં સિક્ખાપદં પુણ્ણમાયં અનિસ્સગ્ગિયત્થમેવાતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. ‘‘પવારણામાસસ્સ જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ પાઠે સજ્જિતે એતેન પરિયાયેન યથાવુત્તો ઉપ્પન્નસ્સ ચીવરસ્સ નિધાનકાલો દસ્સિતો હોતિ, ‘‘અચ્ચેકચીવરન્તિ અચ્ચાયિકચીવરં વુચ્ચતી’’તિઆદિ પાઠો. ‘‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાયા’’તિ ચ ‘‘કામઞ્ચેસ દસાહપરમ’’ન્તિઆદિ ચ યં લિખિતં, તં ન પાઠો, તસ્મા એકાદસદિવસં પરિહારં લભતીતિ કત્વા આચરિયેન ‘‘પઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ લિખાપિતો કિર. ‘‘પવારણામાસસ્સ જુણ્હપક્ખછટ્ઠિતો પટ્ઠાય પન ઉપ્પન્નં અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઠપિતં તિચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતિયેવાતિ પાઠો’’તિ ચ ‘‘અચ્ચેકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકા પઞ્ચમાસાતિ પાઠો’’તિ ચ એત્થ પપઞ્ચેન્તિ, તસ્મા સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેત્વા કથેતબ્બં, તુણ્હીભૂતેન વા ભવિતબ્બં.

અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૫૨. ‘‘તિણ્ણં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ચીવરન્તિ ઇદં તિચીવરે એવ અયં વિધિ, ઇતરસ્મિં યથાસુખન્તિ દસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘અતિરેકછારત્તં વિપ્પવસન્તી’’તિ તસ્મિંયેવ સેનાસને વાસો ન વિપ્પવાસોતિ કત્વા વુત્તં. કસ્મા? ચીવરપ્પવત્તિજાનનતો. એત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ વચનતો અતિરેકતોપિ વુત્તં, આરઞ્ઞકમેવ પન સેનાસનં હોતિ, ધુતઙ્ગં રક્ખતિ ચીવરપ્પવત્તિજાનનપલિબોધસમ્ભવતો.

૬૫૩. ‘‘ગાવુતતો અતિરેકપ્પમાણેન લભતી’’તિ યં વુત્તં, તં કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘સિયા ચ તસ્સ ભિક્ખુનો કોચિદેવ પચ્ચયો તેન ચીવરેન વિપ્પવાસાયા’’તિ વચનતો. યોજનપ્પમાણેપિ સિયાતિ ચે? ન, ‘‘પુન ગામસીમં ઓક્કમિત્વા વસિત્વા પક્કમતી’’તિ અનાપત્તિવારે અનુઞ્ઞાતત્તા. યદિ એવં ‘‘યોજનપ્પમાણે ન લભતી’’તિ ઇદં કિન્તિ? ઇદં નિબદ્ધાવાસવસેનેવ વુત્તં. તત્થ ધુતઙ્ગં ભિજ્જતીતિ? ન ભિજ્જતિ, કિન્તુ ન ઇધ ધુતઙ્ગાધિકારો અત્થીતિ. અથ કસ્મા ‘‘અયં ધુતઙ્ગચોરોતિ વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તન્તિ? અસમ્ભવતો. કથં પઞ્ઞાયતીતિ? અઙ્ગેસુ અભાવતો. ધુતઙ્ગધરસ્સ પતિરૂપસેનાસનદીપનતો ધુતઙ્ગધરતા તસ્સ સિદ્ધા. વચનપ્પમાણતોતિ ચે? ન, વચનપ્પમાણતો ચ પાળિયેવ પમાણં. ‘‘અનાપત્તિ પુન ગામસીમં ઓક્કમિત્વા વસિત્વા પક્કમતી’’તિ હિ વુત્તં. ગામસીમા નિક્ખમિત્વા કિત્તકં કાલં વસિત્વા પક્કમિતબ્બન્તિ ચે? પુનદિવસેયેવ, તસ્મા અટ્ઠમો અરુણો નિબદ્ધાવાસે વા ગન્તબ્બટ્ઠાને વા ઉટ્ઠેતબ્બોતિ એકે. અન્તોછારત્તન્તિ એકે. યાવ નિબદ્ધાવાસં ન કપ્પેતીતિ એકે. યાવ મગ્ગપરિસ્સમવિનોદનાતિ એકે. સતિ અન્તરાયે અન્તોછારત્તં વસતિ, અનાપત્તિ. નિબદ્ધાવાસકપ્પને સતિ અરુણુગ્ગમને આપત્તિ. સચે તંસત્તમો દિવસો, તદહેવ નિક્ખિત્તચીવરં ગહેતબ્બં, પચ્ચુદ્ધરિતબ્બં વાતિ એકે. સચે અન્તરા નવમગ્ગપાતુભાવેન વા નવગામસન્નિવેસેન વા, તં સેનાસનં અઙ્ગસમ્પત્તિતો પરિહાયતિ. તદહેવ ચીવરં ગહેતબ્બં વા પચ્ચુદ્ધરિતબ્બં વા. છારત્તં વિપ્પવસન્તસ્સ ચે પરિહાયતિ, અનાપત્તિ અનુઞ્ઞાતદિવસત્તાતિ એકે. આપત્તિ એવ અનઙ્ગસમ્પત્તિતોતિ એકે. યુત્તતરં પનેત્થ વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. સચે ધુતઙ્ગધરો હોતિ, ગામસીમાયં અવસિત્વા પચ્છિમપ્પમાણયુત્તે ઠાને વસિત્વા પક્કમિતબ્બં. પઠમં બદ્ધઅવિપ્પવાસસીમો ચે ગામો હોતિ, અઞ્ઞસ્મિમ્પિ માસે અન્તોસીમાય વસતો અનાપત્તિ. પોરાણગણ્ઠિપદે ‘‘યથાવુત્તસેનાસને વસન્તેનાપિ છારત્તમેવ ચીવરં ગામે નિક્ખિપિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન અઞ્ઞં અન્તોછારત્તમ્પિ અઞ્ઞમ્પિ વસતો આપત્તિયેવા’’તિ વુત્તં.

સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પરિણતસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૫૭. દેથાવુસો અમ્હાકન્તિ એત્થ અકતવિઞ્ઞત્તિ હોતિ ન હોતીતિ? હોતિ, યદિ એવં અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદસ્સ ચ ઇમસ્સ ચ કિં નાનાકરણન્તિ? તં અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેયેવ વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ, ઇદં ઞાતકપવારિતેપિ, તં અનચ્છિન્નચીવરસ્સેવ, ઇદં તસ્સપિ, તં ચીવરંયેવ વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ, ઇદં અચીવરમ્પિ. એવં સન્તે ઇદં તં અન્તોકત્વા ઠિતં હોતિ, તસ્મા દ્વિન્નમ્પિ અઙ્ગસમ્પત્તિયા સતિ કેન ભવિતબ્બન્તિ? ઇમિના ભવિતબ્બં ઇમસ્સ નિપ્પદેસતોતિ એકે. દ્વીહિપિ ભવિતબ્બં ઉભિન્નમ્પિ અઙ્ગસિદ્ધિતોતિ એકે. ઇમાનિ તસ્સ અઙ્ગાનિ વિકપ્પનુપગચીવરતા, સમયાભાવો, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ચત્તારિ. ઇમસ્સ પન સઙ્ઘે પરિણતભાવો, ઞત્વા અત્તનો પરિણામનં, પટિલાભોતિ તીણિ. એત્થ પઠમો વાદો અયુત્તો કત્વાપિ ઓકાસં અટ્ઠકથાયં, પરિવારે ચ અવિચારિતત્તા. યદિ એવં તત્થ અઙ્ગેસુ ‘‘અનઞ્ઞપરિણતતા’’તિ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન વત્તબ્બં, અત્થતો સિદ્ધત્તા. પરિણતસિક્ખાપદદ્વયસિદ્ધિતો, પરિણતસઞ્ઞિતો, આપત્તિસમ્ભવતો ચ ‘‘મય્હમ્પિ દેથા’’તિ વદતિ, ‘‘વટ્ટતી’’તિ અનુદ્દિટ્ઠં, ‘‘અમ્હાકમ્પિ અત્થી’’તિ વુત્તત્તા વટ્ટતિ. ‘‘સઙ્ઘસ્સ પરિણતં…પે… આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ એત્થ ‘‘પુગ્ગલસ્સા’’તિ ન વુત્તં, યતો સુદ્ધપાચિત્તિયવસેન આગતત્તા. ‘‘અઞ્ઞચેતિયસ્સા’’તિ ન વુત્તં સઙ્ઘસ્સ અચેતિયત્તા, તસ્માયેવ ‘‘ચેતિયસ્સ પરિણતં…પે… આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ એત્થાપિ ‘‘અઞ્ઞસઙ્ઘસ્સ અઞ્ઞપુગ્ગલસ્સા’’તિ ન વુત્તં. ‘‘યતો તથા ઇધ ચ ‘પુગ્ગલસ્સ પરિણતં…પે… આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિ એત્થ ચ ‘અત્તનોપી’તિ કિઞ્ચાપિ ન વુત્તં, તથાપિ સમ્ભવતી’’તિ વદન્તિ. તં પન ઇધ અત્તનો પરિણામનાધિકારત્તા ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ ન વુત્તન્તિ એકે. તતુત્તરિસિક્ખાપદે ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૬) પદં વિયાતિ એકે. તં ન, એત્થ પુગ્ગલપરિણામનસિક્ખાપદે અવુત્તત્તા. ધમ્મસિરિત્થેરો પનાહ –

‘‘અત્તનો અઞ્ઞતો લાભં, સઙ્ઘસ્સઞ્ઞસ્સ વા નતં;

પરિણામેય્ય નિસ્સગ્ગિ, પાચિત્તિયમ્પિ દુક્કટ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – સઙ્ઘસ્સ પરિણતં અત્તનો પરિણામેય્ય નિસ્સગ્ગિયં. તદેવ અઞ્ઞતો પરિણામેય્ય પાચિત્તિયં. અઞ્ઞસ્સ પરિણતં અત્તનો વા પરસ્સ વા પરિણામેય્ય દુક્કટન્તિ, તસ્મા અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિઆદીસુ વુત્તાપત્તિસમ્ભવતો ઇધ પરિણતદ્વયે ‘‘અત્તનો’’તિ પદં ન વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ વુત્તે દુક્કટમત્તપ્પસઙ્ગો સિયા, અવુત્તે પનેતેસુ વુત્તાપત્તીનં યથાગમમઞ્ઞતરા ચ ઇધ અવુત્તસિદ્ધિ દુક્કટઞ્ચાતિ દ્વે આપત્તિયો એકતો હોન્તીતિ વિનયધરાનં અનવસેસઞાણસ્સ ઓકાસો કતો હોતીતિ.

ઇતિ તિંસકકણ્ડં સારમણ્ડં,

અલમેતં વિનયસ્સ સારમણ્ડે;

ઇધ નિટ્ઠિતસબ્બસારમણ્ડં,

વિનયવસેન પુનાતિ સારમણ્ડન્તિ.

પરિણતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો પત્તવગ્ગો તતિયો.

નિસ્સગ્ગિયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.