૮. રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૩-૪. સબ્બમ્પીતિ તિવિધમ્પિ. ‘‘મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો’તિઆદિ પન કિઞ્ચાપિ રાજસિક્ખાપદે ‘ન વટ્ટતી’તિ પસઙ્ગતો વુત્તં, સરૂપતો પન આપત્તિદસ્સનવસેન સકટ્ઠાનેપિ વત્તુમારદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. કથમેતં? મુત્તાદીનં સકટ્ઠાનં જાતં, ન હિ તાનિ ઇધ પાળિયં દિસ્સન્તીતિ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાયં વુત્તાનિ, રાજસિક્ખાપદસ્સપિ અટ્ઠકથાયં વુત્તાનીતિ. ન કેવલં હિરઞ્ઞસુવણ્ણમેવ, અઞ્ઞમ્પિ ખેત્તવત્થાદિકં ‘‘અકપ્પિયં ન સમ્પટિચ્છિતબ્બ’’ન્તિ સામઞ્ઞેન, ન સરૂપતો. પાળિયં પન સરૂપતો ‘‘ચીવરચેતાપન્નં નામ હિરઞ્ઞં વા સુવણ્ણં વા મુત્તા વા મણિ વા’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, તસ્મા રાજસિક્ખાપદમેવસ્સ સકટ્ઠાનં. મુત્તામણિગ્ગહણેન ચેત્થ તજ્જાતિયગ્ગહણં સિદ્ધમેવાતિ નાગતો ઇમસ્સ પઠમમેવ પઞ્ઞત્તત્તા. યદિ એવં ઇધ અનાગતત્તા કતરં નેસં સકટ્ઠાનન્તિ? ઇદમેવ અત્થતો, નો સરૂપતો.

કથં? એતાનિ હિ રતનસિક્ખાપદે નિસ્સગ્ગિયવત્થૂનિ, દુક્કટવત્થૂનિ ચ એકતો ‘‘રતન’’ન્તિ આગતાનિ, ‘‘રતનસમ્મત’’ન્તિ કપ્પિયવત્થુ આગતં. તેસુ ચ દસસુ રતનેસુ રજતજાતરૂપદ્વયં ઇધ નિસ્સગ્ગિયવત્થુ, અવસેસં દુક્કટવત્થૂતિ સિદ્ધં. ઇધ ચ સિદ્ધત્તા એવ રતનસિક્ખાપદસ્સ અનાપત્તિવારે ‘‘રતનસમ્મતં વિસ્સાસં ગણ્હાતિ, તાવકાલિકં ગણ્હાતિ, પંસુકૂલસઞ્ઞિસ્સા’’તિ વુત્તં, ન રતનં વુત્તં. સત્તવિધધઞ્ઞદાસિદાસખેત્તાદિ પન બ્રહ્મજાલાદિસુત્તવસેન (દી. નિ. ૧.૧ આદયો) અકપ્પિયન્તિ સિદ્ધં, તસ્મા ઇધ દુક્કટવત્થૂતિ સિદ્ધં, તેનેવ અનુયોગવત્તે ‘‘ધમ્મં જાનાતિ, ધમ્માનુલોમં, વિનયં, વિનયાનુલોમં જાનાતી’’તિ (પરિ. ૪૪૨) વુત્તં. તથા આમકમંસમ્પિ દુક્કટવત્થું આપજ્જતીતિ? ન, ઇધ વિનયે અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અમનુસ્સિકાબાધે આમકમંસ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૨૬૪), તસ્મા ન આમકમંસં સુત્તે આગતમ્પિ દુક્કટવત્થુ હોતિ, તથાપિ અત્તનો પરિભોગત્થાય પટિગ્ગહણે દુક્કટમેવાતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહી’તિ વુત્તે ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનમેવ હોતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘અકપ્પિયવિચારણા એવ ન વટ્ટતીતિ ચે? કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ નિસ્સાય ઠિતન્તિ એત્થ તં સયં અપરિભોગારહં હુત્વા તદગ્ઘનકં કપ્પિયભણ્ડં પરિભોગારહં હુત્વા ઠિતન્તિ અત્થો’’તિ લિખિતં, ‘‘પંસુકૂલભાવેન ઠિતત્તા, ગુત્તટ્ઠાનાચિક્ખનસ્સ કપ્પિયત્તા ચ કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં. ‘ઇદં ગણ્હા’તિઆદિના વદન્તસ્સ અકપ્પિયત્તા અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિત’’ન્તિ ચ. એવમ્પિ કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચાતિ ‘‘ઇમસ્મિં ઓકાસે ઠપિતં, કિં ન પસ્સસીતિ છેકતરે ઇમેવ કહાપણે’’તિઆદિવચનસ્સ કપ્પિયત્તા કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં. ‘‘ઇદં ગણ્હા’’તિ વુત્તે દુબ્બિચારિતત્તા અત્તનો અકપ્પિયત્તા તતો આગતં અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતમેવ હોતિ. ‘‘ઇદં ગણ્હા’તિ વુત્તે તેન ગહિતે ‘ઉગ્ગણ્હાપેય્ય વા’તિ વુત્તવિધિં ન પાપુણાતિ, કેવલં દુબ્બિચારિતત્તા તસ્સેવ તં અકપ્પિયં હોતિ, મૂલપટિગ્ગહણસ્સ સુદ્ધત્તા પરતો પત્તચતુક્કે તતિયપત્તો વિયાતિ ચ એવં ઉપતિસ્સત્થેરો વદતી’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. કિં બહુના, વિસુદ્ધાગમત્તા કપ્પિયં. દુબ્બિચારણાય સતિ અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં હોતીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ‘‘એવં સઙ્ઘગણાદીનમ્પિ અત્થાય પરિચ્ચત્તેપિ તેન સમાનગતિકત્તા ઠપેત્વા આપત્તિવિસેસ’’ન્તિ વુત્તં.

ન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિતન્તિ ચેતાપિતઞ્ચે, ઉપાયાભાવં દસ્સેતિ. ‘‘ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વાતિ સચે સો ઉપાસકો ‘અતિબહું એતં હિરઞ્ઞં, ઇદં ભન્તે અજ્જેવ ન વિનાસેતબ્બ’ન્તિ વત્વા સયં ઉપનિક્ખેપદેસે ઠપેતિ, અઞ્ઞેન વા ઠપાપેતિ, એતં ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા તતો લદ્ધં ઉદયં પરિભુઞ્જન્તો સઙ્ઘો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ નામા’’તિ વુત્તં.

૫૮૫. અયં કિર ઇત્થંલક્ખણસમ્પન્નો ઉક્કંસતો. એવં અઙ્ગસમ્પન્નોપિ અપરભાગે લોભવસેન વા અઞ્ઞેન વા કારણેન સચે નિમિત્તં કત્વા પાતેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સેનાસનમ્પિ પરિભોગે પરિભોગેતિ પવેસે પવેસે. સો હિ કારણન્તરેન રુક્ખમૂલિકસ્સ, અબ્ભોકાસિકસ્સપિ વટ્ટતિ એવ, ઠાનનિસજ્જાદિવસેન નિવાસાધિપ્પાયે સતિ પરિભોગે પરિભોગે પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. ભેસજ્જસ્સ સતિપચ્ચયતા સબ્બકાલમ્પીતિ એકે. અસન્નિહિતસ્સ પચ્છાભત્તમેવ, સન્નિહિતસ્સ પુરેભત્તમ્પીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ‘‘યામકાલિકં સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં આહારત્થાય…પે… પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પાચિ. ૨૪૪) હિ વુત્તં. દુક્કટઞ્હિ વિકાલભોજનસિક્ખાપદે આગતં વિકાલે આપજ્જતિ, નો કાલે આહારકાલત્તા, સન્નિધિસિક્ખાપદે આગતં પન કાલેપિ સન્નિધિજાતત્તા, તેનેવ તત્થ સત્તાહકાલિકયાવજીવિકદ્વયમેવ વુત્તન્તિ. ‘‘સતિ પચ્ચયે’’તિ વચનતો નાયં વિસેસો લબ્ભતીતિ ચે? ન, અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો, વચનાનિયમતો ચ. સન્નિધિસિક્ખાપદે હિ ‘‘અનાપત્તિ યાવકાલિકં યાવકાલં નિદહિત્વા ભુઞ્જતિ. યામકાલિકં યામે નિદહિત્વા ભુઞ્જતી’’તિ (પાચિ. ૨૫૬) એત્થ વચનપ્પમાણતો યામકાલિકં ન પુરેભત્તે, ન પચ્છાભત્તે, ન દિવસે, ન રત્તિયં યામમેવ નિદહિત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો. તથા તત્થેવ ‘‘યામકાલિકં યામં નિદહિત્વા ભુઞ્જતિ, સત્તાહકાલિકં સત્તાહં નિદહિત્વા ભુઞ્જતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘સતિ પચ્ચયે’’તિ, તસ્મા સતિપચ્ચય-વચનં કત્થચિ હોતિ, કત્થચિ ન હોતીતિ વચનાનિયમતો આપત્તિયાપિ અનિયમો સિયા. એવં સન્તેપિ યથાવુત્તદુક્કટં આપજ્જતિ એવ. ન અનાહારપ્પયોજનત્તા યામકાલિકાદીનન્તિ ચે? ન, સપ્પિઆદિમિસ્સભોજનસ્સ પણીતભોજનભાવપ્પત્તિતો. અપિચ સબ્બકાલિકેસુ યાવકાલિકં ઓળારિકં, તં આહારત્થાય પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ કાલે અનાપત્તિ, પગેવ અનોળારિકં યામકાલિકાદિં, આહારત્થાય એવ અનુઞ્ઞાતત્તા. યાવકાલિકે એવ અનાપત્તીતિ ચે? ન, અનાહારત્થાય ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિસમ્ભવતો ઇતરં આહારત્થાય ગણ્હન્તસ્સ વિય, તસ્મા યથાવુત્તમેવેત્થ સન્નિટ્ઠાનં પાળિં, યુત્તિઞ્ચ અનુલોમેતીતિ.

દેસનાસુદ્ધીતિ એત્થ દેસના નામ વિનયકમ્મં, તેન વુટ્ઠાનમ્પિ દેસના એવ નામ હોતીતિ. ‘‘પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ અવત્વા ‘‘પટિસેવતી’’તિ વુત્તત્તા પટિગ્ગહણે પન સતિં અકત્વા પરિભોગે કરોન્તસ્સ અનાપત્તિ. ખીણાસવા કતકિચ્ચત્તા વિભત્તદાયાદા વિય હોન્તિ, તેન તેસં સામિપરિભોગા હોન્તિ. અઞ્ઞથા યાવકાલિકભાવં અનતિક્કન્તત્તા વિરુજ્ઝતિ. ઇણપરિભોગો ન વટ્ટતિ, ભેસજ્જે આપત્તિતો, ઇતરસ્મિં અયુત્તપરિભોગતો, ઇણં વિય અનનુઞ્ઞાતભુત્તત્તા ચ. ‘‘આદિતો પટ્ઠાય હિ અલજ્જી નામ નત્થિ, તસ્મા ન કોચિ સઙ્કિતબ્બો’’તિ લિખિતં. ભારભૂતા સદ્ધિવિહારિકાદયો. યથાદાનમેવ ગહિતત્તાતિ એત્થ ‘‘અત્તનો હત્થેન ચે દેતિ, ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, ‘‘અતિરેકભાગં ગહેત્વા પુનદિવસે અત્તનો અત્થાય ઉદ્ધટભાગં તત્થેવ દાપેતિ, વટ્ટતી’’તિ ચ. પરિવત્તકં દેતિ, ધમ્મિયઞ્ચે, વટ્ટતિ. નો અધમ્મિયં. ‘‘તં ધમ્માનુગ્ગહેન ઉગ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. કેન લેસેનાતિ ચે? ‘‘અલબ્ભમાનાય સામગ્ગિયા અનાપત્તિ સમ્ભોગે સંવાસે’’તિ (મહાવ. ૧૩૦) ઇમિના ઉપસમ્પદક્ખન્ધકવચનલેસેન.

૫૮૬. અસ્સતિયા દિન્નન્તિ એત્થ ‘‘અસ્સતિયા દિન્નં નામ અપરિચ્ચત્તં હોતિ, તસ્મા દુસ્સન્તે બદ્ધકહાપણાદીનિ સતિં પટિલભિત્વા દાયકા ચે પુન ગણ્હન્તિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ દેસેતબ્બં. તેન અકપ્પિયભણ્ડેન તે ચે દાયકા સપ્પિઆદીનિ કિણિત્વા સઙ્ઘસ્સ દેન્તિ, તસ્સપિ ભિક્ખુનો કપ્પતિ દાયકાનંયેવ સન્તકત્તા. ભિક્ખુના હિ ‘વત્થં ગણ્હામી’તિ વત્થસઞ્ઞાય એવ ગહિતં, ન રૂપિયસઞ્ઞાય. ઇદઞ્ચ સિક્ખાપદં અત્તનો અત્થાય ઉગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં, ન ચ તેન તં અત્તનો અત્થાય પરેસં વા અત્થાય ગહિતં. અથ તે દાયકા નો ચે આગન્ત્વા ગણ્હન્તિ, દાયકે પુચ્છિત્વા અત્તનો અત્થાય ચે પરિચ્ચત્તં, સઙ્ઘે નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિ દેસેતબ્બા. નો ચે, આપત્તિ એવ દેસેતબ્બા’’તિ વુત્તં, તં પુબ્બાપરવિરુદ્ધં. આપત્તિદેસનાય હિ સતિ રૂપિયં પટિગ્ગહિતન્તિ સિદ્ધં, તસ્મિં સિદ્ધે ‘‘તતો ઉપ્પન્નં તસ્સપિ કપ્પતી’’તિ ઇદં ન યુજ્જતીતિ. કપ્પતિ એવાતિ ચે? ન, વત્થું અનિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિ દેસેતબ્બાતિ ન યુજ્જતિ. અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ યુજ્જતીતિ ચે? ન, સબ્બત્થ ‘‘રૂપિયં પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ વચનતો. ‘‘રૂપિયં પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ હિ વુત્તં, અઞ્ઞથા સબ્બત્થ ‘‘રૂપિય’’ન્તિ પદં નિરત્થકં હોતિ વિનાપિ તેન તદત્થસિદ્ધિતો. અનેન ચ વત્થં પટિગ્ગહિતં, દાયકેન ચ વત્થમેવ દિન્નં, વત્થગતમ્પિ રૂપિયં થેય્યચિત્તેન ગણ્હન્તો પદવારેન કારેતબ્બો. અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘રૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞીતિ સુવણ્ણાદીસુ ખરપત્તાદિસઞ્ઞી’’તિ વુત્તં ‘‘રૂપિયં પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ વચનવસેન.

‘‘અપિચ પુઞ્ઞકામા’’તિઆદિ પન વિધાનન્તરદસ્સનત્થં વુત્તં, તેનેવ હિ ‘‘ઇમસ્મિં ગેહે ઇદં લદ્ધન્તિ સલ્લક્ખેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા સલ્લક્ખણે વિમતિવસેન, વિમતિયા ચ સતિ નિસ્સગ્ગિયમેવ ‘‘રૂપિયે વેમતિકો’’તિઆદિ વચનતોતિ. ઇદં વિધાનં નિરત્થકમેવ આપજ્જતિ, ન ચ નિરત્થકં. કસ્મા? દુસ્સન્તે બદ્ધકહાપણાદિ અસ્સતિયા દિન્નં વત્થસઞ્ઞાય પટિગ્ગહિતઞ્ચ, તતો ન રૂપિયં દિન્નઞ્ચ હોતિ પટિગ્ગહિતઞ્ચાતિ. એત્થ આપત્તિદેસનાકિચ્ચં નત્થિ, તં પન દાયકાનમેવ પટિદાતબ્બં. તતો ઉપ્પન્નં કપ્પિયભણ્ડઞ્ચ સબ્બેસં કપ્પતીતિ ઇમસ્સ વિધાનન્તરદસ્સનત્થં ‘‘અપિચ પુઞ્ઞકામા’’તિઆદીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો.

રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.