૬. એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૭૨-૩. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સાતિ ઇમિના પકતિયા દીઘમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ ઉપ્પન્નાનિપિ તિયોજનપરમમેવ હરિતબ્બાનિ, પગેવ અપ્પટિપન્નસ્સાતિ દસ્સેતિ. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ નિસ્સગ્ગિયન્તિ વા સમ્બન્ધો. તેનેવ વાસાધિપ્પાયસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધગમનુસ્સાહત્તા ‘‘અપ્પટિપન્નો’’તિ સઙ્ખ્યં ગતસ્સ અનાપત્તીતિ સિદ્ધા. ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે હિ ભિક્ખુનો પનેવ એળકલોમાનિ ઉપ્પજ્જેય્યું…પે… અસન્તેપિ હારકે અદ્ધાનં મગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ યોજના વેદિતબ્બા. આકઙ્ખમાનેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહેતબ્બાનીતિ અત્તનો સન્તકાનંયેવ તિયોજનાતિક્કમે આપત્તિં દસ્સેતિ. તેન અનાકઙ્ખમાનેન પરસન્તકાનિ પટિગ્ગહિતાનિ અતિરેકતિયોજનં હરન્તસ્સ અનાપત્તિ સિદ્ધા. અયમત્થો ‘‘ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ ઇમિના, ‘‘અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા’’તિ ઇમિના ચ દીપિતોવ હોતીતિ. પોરાણગણ્ઠિપદે ચ ‘‘અઞ્ઞં ભિક્ખું હરાપેન્તો ગચ્છતિ ચે, દ્વિન્નં અનાપત્તીતિ વુત્તં, તસ્મા દ્વે ભિક્ખૂ તિયોજનપરમં પત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં પરિવત્તેત્વા ચે હરન્તિ, અનાપત્તીતિ સિદ્ધં, તેનેવ અનાપત્તિવારે ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ વુત્તં. કિં હરાપેતિ? જાનન્તં અજાનન્તં. કિઞ્ચેત્થ યદિ જાનન્તં, ‘‘અઞ્ઞો હરિસ્સતીતિ ઠપેતિ, તેન હરિતેપિ આપત્તિયેવા’’તિ એકંસતો ન વત્તબ્બં. જાનન્તોપિ હિ એકચ્ચો હરતીતિ. તતો અટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝતિ. અથ અજાનન્તં, ‘‘અઞ્ઞસ્સ યાને વા ભણ્ડે વા અજાનન્તસ્સ પક્ખિપિત્વા તિયોજનં અતિક્કામેતિ, નિસ્સગ્ગિયાની’’તિ પાળિયા વિરુજ્ઝતિ, અથ ઉભોપિ એકતો એકં ભણ્ડં હરાપેન્તિ, તમ્પિ નિસ્સગ્ગિયં સિયા. અનિસ્સગ્ગિયન્તિ યુત્તિયા વિરુજ્ઝતિ ‘‘તિયોજનપરમં સહત્થા હરિતબ્બાનિ અસન્તે હારકે’’તિ અવિસેસેન ચ પાળિ વુત્તા. હારકોપિ સચેતનો અચેતનોતિ દુવિધો. સચેતનોપિ એળકલોમભાવં વા ‘‘અહમિદં હરામી’’તિ વા ‘‘મં એસ ઇદં હરાપેતી’’તિ વા જાનનાજાનનવસેન દુવિધો હોતિ. તત્થ અચેતનો નામ હારકો નદીસોતો વા નાવા વા અસ્સામિકયાનં વા હોતિ. સચેતનો પાકટોવ. તત્થ ‘‘મં એસ ઇદં હરાપેતી’’તિ એત્તકં જાનન્તં મનુસ્સં વા તિરચ્છાનગતં વા અઞ્ઞં હરાપેતિ, અનાપત્તીતિ અનુગણ્ઠિપદનયો. અયં પાળિયા, અટ્ઠકથાય ચ એકરસો વિનિચ્છયો, ‘‘અસન્તે હારકે’’તિ કિઞ્ચાપિ ઇદં અવિસેસતો વુત્તં, ‘‘અઞ્ઞસ્સ યાને વા ભણ્ડે વા અજાનન્તસ્સા’’તિ વચનતો પન સચેતનોવ હારકો તત્થ અધિપ્પેતોતિ પઞ્ઞાયતિ, સો ચ એળકલોમભાવઞ્ચ ‘‘ઇદં હરામી’’તિ ચ જાનન્તો નાધિપ્પેતો. તેન વુત્તં ‘‘અઞ્ઞો હરિસ્સતીતિ ઠપેતિ, તેન હરિતેપિ આપત્તિયેવા’’તિઆદિ. તત્થ હેતુકત્તુનો અભાવતોવ. પાળિયઞ્હિ ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ હેતુકત્તુવસેન વુત્તા. ઇતરે દ્વે જાનન્તા ઇધ સમ્ભવન્તિ. ‘‘અજાનન્તસ્સ પક્ખિપિત્વા’’તિ પાળિયં ‘‘એસ હરાપેતી’’તિ વા ‘‘ઇદં ઠાનં અતિક્કમાપેતી’’તિ વા જાનન્તસ્સ યાને વા ભણ્ડે વા પક્ખિપિત્વા તિયોજનં અતિક્કમાપેતિ, ન નિસ્સગ્ગિયા હોન્તીતિ દીપેતિ.

‘‘હરાપેતી’’તિ ઇદં હેતુકત્તુવચનતં સાધેતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘સામિકસ્સ અજાનન્તસ્સેવા’’તિ ઇદં ‘‘મં એસ હરાપેતી’’તિ એવં અજાનન્તં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સારેતિ ચોદેતિ અનુબન્ધાપેતી’’તિ ઇદં ‘‘મં એસ ઇદં ઠાનં અતિક્કમાપેતી’’તિ એવં જાનન્તં સન્ધાય વુત્તં. અજાનન્તોપિ સારણાદીહિ ઠિતટ્ઠાનં નાતિક્કમતિ, ન વા અનુબન્ધતિ. અથ સારણાદીહિ અનતિક્કમિત્વા અત્તનો રુચિયા અતિક્કમતિ આપત્તિ એવ ભિક્ખુનો હેતુકત્તુભાવાસમ્ભવતો.

ઇદાનિ યથાઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય વક્ખામ, ‘‘અસન્તેપિ હારકે’’તિ હારકાલાભપચ્ચયાપિ સયં હરણતો નિસ્સગ્ગિયમેવ, પગેવ સતિ હારકેતિ અયમેકો અત્થો. અવધારણત્થં અપિ-સદ્દં ગહેત્વા અસન્તે એવ હારકે નિસ્સગ્ગિયં, સતિ પન હારકે ન તેન હરાપેન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયન્તિ અયં દુતિયો અત્થો. ‘‘સઙ્ઘતો વા…પે… અત્તનો વા ધનેના’’તિ ઇમિના કિઞ્ચાપિ અચિત્તકમિદં સિક્ખાપદં, સઙ્ઘાદિતો પન અત્તના આકઙ્ખમાનેન પટિગ્ગહિતસ્સેવ એળકલોમસ્સ તિયોજનાતિક્કમે આપત્તિ, ન અજાનતો અપ્પટિગ્ગહિતસ્સ ચીવરાદીસુ કુતોચિ લગ્ગસ્સ અતિક્કમનેતિ દીપેતિ. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘કમ્બલસ્સ ઉપરિ નિપજ્જિત્વા ગચ્છન્તસ્સ સચે એકમ્પિ લોમં ચીવરે લગ્ગં હોતિ, આપત્તિ એવ કમ્બલતો વિજટિતત્તા’’તિ વુત્તં, તં કમ્બલસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા અત્તનો ઇચ્છાય પટિગ્ગહિતમેવ હોતીતિ યુત્તં. યસ્મા ‘‘અનાપત્તિ કતભણ્ડે’’તિ વુત્તં, તસ્મા તં અનેકમ્પિ કતભણ્ડટ્ઠાનિયમેવ હોતિ. તઞ્હિ અનેન પટિગ્ગહિતં, ન લોમં. અથ લોમમ્પિ અગ્ગહિતમેવ હોતિ, કતભણ્ડં દુપ્પરિહારિયલોમવિનિબ્ભોગકતભણ્ડો નિયમો. એવં સન્તે અકતભણ્ડે તિકપાચિત્તિયં, કતભણ્ડે તિકદુક્કટઞ્ચ નયતો દસ્સેતબ્બં ભવેય્ય, અઞ્ઞથા તિકસ્સ દસ્સિતત્તા. સઉસ્સાહત્તાતિ અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધગમનત્તા. અચિત્તકત્તા ચાતિ ભિક્ખુનો ઉસ્સાહાનુરૂપં લોમાનં તિયોજનાતિક્કમનતો વિનાપિ પયોગચિત્તેન હરણચિત્તેન આપજ્જતિ એવાતિ અધિપ્પાયો. સા અનાપત્તિ પાળિયા ન સમેતીતિ અન્તો પન પયોગેન તિયોજનપરમં અતિક્કમિતત્તા અનાપત્તિ. ‘‘તિયોજનં હરતી’’તિ ઇમિના તિયોજનં પદસા નેતુકામોપિ અન્તોતિયોજને પદે પદે દુક્કટં નાપજ્જતીતિ દસ્સેતિ, તં યુત્તં ‘‘તિયોજનં વાસાધિપ્પાયો ગન્ત્વા તતો પરં હરતી’તિ વચનસ્સત્થિતાયા’’તિ વુત્તં. પુનપિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતીતિ ‘ઇદં હરિસ્સામી’તિ સઉસ્સાહમેવ અઞ્ઞં હરાપેતીતિ અત્થો. ઇતરથા ગચ્છન્તસ્સ સીસે ઠપેસિ, તસ્મિં અજાનન્તેપિ અનાપત્તિ સિયા’’તિ. સચે પન ‘‘અગચ્છન્તે યાને વા’’તિઆદિના નયેન વુત્તત્તા હરણાદીહિ જનિતઉસ્સાહાનં હત્થિઆદીનં ‘ઇદં કરિસ્સામા’તિ વા ‘હરિસ્સામા’તિ વા આભોગે જનિતે એવ અનાપત્તિ, ન અજનિતેતિ ઉપતિસ્સત્થેરો આહા’’તિ ચ વુત્તં. પરિવત્તેત્વા ઠપિતેતિ દ્વિન્નમ્પિ બહિ નિક્ખિપિતત્તાતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. બહિસીમાય ઠપિતં ભણ્ડિકં અન્તો અન્તોસીમાયં ઠપિતં બહિ કરોતો અનાપત્તીતિ કેચિ, ન સુન્દરં વિય.

૫૭૫. પટિલભિત્વા હરતીતિ પઠમતિયોજનતો પરં હરતિ, ન દુતિયાદિતોતિ અત્થો. કતભણ્ડે ઉપ્પન્નોકાસાભાવા અનાપત્તિ.

એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.