૨. ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૧. સન્તરુત્તરેન જનપદચારિકં પક્કમન્તિ. કસ્મા? કિઞ્ચાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, સન્તરુત્તરેન ગામો પવિસિતબ્બો, યો પવિસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૩૬૨) પઠમં વુત્તં. પચ્છા પન ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, પચ્ચયા સઙ્ઘાટિયા નિક્ખેપાય, ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ, અન્તરવાસકસ્સ નિક્ખેપાય ગિલાનો વા હોતિ, વસ્સિકસઙ્કેતં વા, નદીપારં ગન્તું વા, અગ્ગળગુત્તિવિહારો વા, અત્થતકથિનં વા હોતી’’તિ વુત્તત્તા, અટ્ઠકથાયમ્પિસ્સ ‘‘પઞ્ચસુ પેતેસુ અગ્ગળગુત્તિ એવ પમાણં. ગુત્તે એવ હિ વિહારે નિક્ખિપિત્વા બહિ ગન્તું વટ્ટતિ, નાગુત્તે’’તિ વુત્તત્તા અપઞ્ઞત્તેપિ કથિને ‘‘તે ભિક્ખૂ અગ્ગળગુત્તિવિહારે ઠપેથા’’તિ વત્વા સભાગાનં હત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા સન્તરુત્તરેન ગામપ્પવેસે લદ્ધકપ્પિયા જનપદચારિકં પક્કામિંસૂતિ વેદિતબ્બં.

૪૭૩. અવિપ્પવાસસમ્મુતિન્તિ અવિપ્પવાસત્થં, વિપ્પવાસપચ્ચયા યા આપત્તિ, તદભાવત્થં વા સમ્મુતિં દાતુન્તિ અત્થો. તતો પટ્ઠાય વટ્ટતિ. કિત્તકં કાલં વટ્ટતીતિ? માસં વા અતિરેકં વા યાવ ગમને સઉસ્સાહો, તાવ વટ્ટતિ. તેન વુત્તં ‘‘ધુરનિક્ખેપં કરોન્તેન પચ્ચુદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિ. પુન સમ્મુતિદાનકિચ્ચં નત્થીતિ સચે દ્વાદસન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન અઞ્ઞો રોગો હોતિ, વટ્ટતિ, ઉપસમ્પદકમ્મં વિય યાવજીવં એકાસમ્મુતિ વટ્ટતીતિ ચ.

‘‘કતં વા હોતી’’તિઆદિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ન વત્તબ્બં, કસ્મા? કરણપલિબોધે ઉપચ્છિન્નેપિ અનધિટ્ઠિતચીવરતો વિપ્પવાસપચ્ચયા આપત્તિયા અસમ્ભવતો, તસ્મા ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિન્તિ ભિક્ખુનો ચીવરં અધિટ્ઠિતં હોતી’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, તદાયત્તત્તા. અધિટ્ઠાનઞ્હિ કરણપલિબોધસ્સ નિટ્ઠાપનાયત્તં, તસ્મા ‘‘કતં વાતિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ ચ વુત્તં. તત્થ કતન્તિ પુબ્બે વુત્તમેવ.

૪૭૭-૮. અવિપ્પવાસલક્ખણવવત્થાપનત્થન્તિ એત્થ ‘‘અન્તોગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોગામે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદિવચનતો અવિપ્પવાસલક્ખણં વવત્થાપિતં, તબ્બિપરીતનયેન વિપ્પવાસલક્ખણં વેદિતબ્બં. ગામો એકૂપચારોતિઆદિમ્હિ પન ઠપેત્વા સત્થં, રુક્ખમૂલં, અજ્ઝોકાસઞ્ચ સેસેસુ પરિક્ખેપાપરિક્ખેપવસેન એકૂપચારનાનૂપચારતા વેદિતબ્બા. યસ્મા પન સત્થં દુવિધં નિવિટ્ઠં, અનિવિટ્ઠઞ્ચ, તેસુ અનિવિટ્ઠં એકકુલસ્સ વા નાનાકુલસ્સ વા અપરિક્ખિત્તમેવ હોતિ, નિવિટ્ઠં સિયા પરિક્ખિત્તં, સિયા અપરિક્ખિત્તં, તસ્મા તત્થ પરિક્ખેપાદિવસેન અદસ્સેત્વા અબ્ભન્તરવસેન વુત્તો. તથા અબ્ભોકાસે. રુક્ખમૂલે છાયાવસેન. અઞ્ઞથા ‘‘સત્થો એકૂપચારો નાનૂપચારો’’તિઆદિ ઉદ્દેસવિરોધો સિયા વિભઙ્ગે અદસ્સિતત્તા, તસ્મા સત્થસ્સ પુરતો ચ પચ્છતો ચ સત્તબ્ભન્તરા, પસ્સતો ચ એકબ્ભન્તરન્તિ અયમેકૂપચારો, તતો પરં નાનૂપચારો. તથા રુક્ખમૂલસ્સ યત્થ મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ, અયં એકૂપચારો. ઇતરો નાનૂપચારો. કસ્મા? તત્થ હિ પરિક્ખેપો અપ્પમાણં. છાયાવ પમાણં. અજ્ઝોકાસસ્સ પાળિયં વુત્તોવ. ‘‘સત્થાદીનં એકકુલસન્તકવસેન એકૂપચારતા’’તિ લિખિતં, તસ્મા નિવેસને, ઉદોસિતે ચ વુત્તપરિચ્છેદોવ અટ્ટાદીસૂતિ કત્વા સંખિત્તં. તતો પરં ખેત્તધઞ્ઞકરણઆરામવિહારેસુ પન પરિક્ખિત્તાપરિક્ખિત્ત-પદં પુન ઉદ્ધટં સત્થવિભઙ્ગેન અધિકારસ્સ પચ્છિન્નત્તા. ‘‘નાનાગબ્ભા’’તિઆદિવચનં પન અસમ્ભવતો ખેત્તધઞ્ઞકરણઆરામેસુ ન ઉદ્ધટં. વિહારે સમ્ભવન્તમ્પિ તત્થ પચ્છિન્નત્તા ન ઉદ્ધટં. કુલં વુચ્ચતિ સામિકો, તસ્મા ‘‘એકકુલસ્સ નાનાકુલસ્સા’’તિ ઇમિના ગામાદીનં ચુદ્દસન્નં ચીવરનિક્ખેપટ્ઠાનાનં સાધારણાસાધારણભાવં દીપેતિ. અજ્ઝોકાસસ્સ પન અસમ્ભવતો ન વુત્તં. યસ્મા પનેત્થ એકકુલસ્સ, નાનાકુલસ્સ ચ અપરિક્ખિત્તેસુ ગામાદીસુ પરિહારવિસેસો કિઞ્ચાપિ નત્થિ, પરિક્ખિત્તેસુ પન અત્થિ, તસ્મા એકનાનાકુલગ્ગહણં, એકનાનૂપચારગ્ગહણઞ્ચ સાત્થકન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થપિ અયં વિસેસો – સત્થે, રુક્ખમૂલે ચ કુલભેદતોવ ભેદો, નોપચારભેદતો. અજ્ઝોકાસે ઉપચારભેદતો ચ, સો પન પાળિયં ન દસ્સિતોતિ. ‘‘તં પમાણં અતિક્કમિત્વાતિ વચનતો આકાસેપિ અડ્ઢતેય્યરતનપ્પમાણે દોસો નત્થી’’તિ વદન્તિ.

૪૭૯. ‘‘સભા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગં. ‘‘સભાય’’ન્તિ નપુંસકલિઙ્ગં, તેન વુત્તં ‘‘લિઙ્ગબ્યત્તનયેના’’તિ. નપુંસકલિઙ્ગદસ્સનત્થં કિર ‘‘સભાય’’ન્તિ પચ્ચત્તવસેન નિદ્દિટ્ઠં, તસ્સ અનુપયોગત્તા ‘‘દ્વારમૂલ’’ન્તિપિ. અત્તનો નિક્ખિત્તટ્ઠાને અનિક્ખિત્તત્તા વીથિહત્થપાસો ન રક્ખતિ, યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મિં ઘરે વત્થબ્બં. ‘‘સભાયે વા વત્થબ્બં દ્વારમૂલે વા, હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બ’’ન્તિ હિ વુત્તં. ‘‘હત્થપાસેયેવ અરુણં ઉટ્ઠપેતબ્બ’’ન્તિ નિયમિતત્તા જાનિતું ન સક્કાતિ ચે? અન્તોઘરે ન સક્કા, તથા તથા વુત્તત્તા, તસ્મા ‘‘યુત્તિ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં. અયમત્થો અટ્ઠકથાયમ્પિ પકાસિતો, પુનપિ ખુદ્દકગામે સબ્બસાધારણગામદ્વારવસેન. સચે તસ્સ દ્વારદ્વયં હોતિ, મજ્ઝે ચ ઘરસભાયં, યત્થિચ્છતિ, તત્થ વસિતબ્બ’’ન્તિ.

૪૮૦-૧. યાનિ નિવેસનાદીનિ ગામસઙ્ખ્યં ન ગચ્છન્તિ, તાનિ નિવેસનાદીનીતિ અધિપ્પેતાનિ. અજ્ઝોકાસે અપરિસઙ્કિતમ્પિ ચીવરં અતિરેકસત્તબ્ભન્તરે નિક્ખિત્તં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, એત્થ અન્તોસીમતા ન રક્ખતિ, સત્થે પન રક્ખતિ. ‘‘નદીપરિહારો ચ લબ્ભતી’’તિ વચનતો ઉદકુક્ખેપસીમાયં પરિહારો લબ્ભતીતિ સિદ્ધં. સામન્તવિહારો ચે એકસીમો, ચીવરં ન નિસ્સગ્ગિયં.

ઇદાનિ –

‘‘છિન્નં ધુતઙ્ગં સાસઙ્ક-સમ્મતો સન્તરુત્તરં;

અચીવરસ્સાનાપત્તિ, પચ્ચુદ્ધારાદિસિદ્ધિતો’’તિ. –

ઇદં પકિણ્ણકં, તત્થાયં ચોદનાપુબ્બઙ્ગમો વિનિચ્છયો – કેચિ ‘‘દિગુણં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૮) વચનતો ‘‘એકચ્ચિકા સઙ્ઘાટિપિ નાધિટ્ઠાતબ્બા. સચે અધિટ્ઠાતિ ન રુહતી’’તિ વત્વા ઉપસમ્પદાપેક્ખાનમ્પિ દિગુણમેવ સઙ્ઘાટિં દત્વા ઉપસમ્પાદેન્તિ, તે ઇમિના સુત્તલેસેન સઞ્ઞાપેતબ્બા. ભગવતા હિ ‘‘છિન્નકં સઙ્ઘાટિં છિન્નકં ઉત્તરાસઙ્ગં છિન્નકં અન્તરવાસક’’ન્તિ પઠમં અનુઞ્ઞાતં. તતો ‘‘અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો તિચીવરે કરિયમાને સબ્બં છિન્નકં નપ્પહોતિ. દ્વે છિન્નકાનિ એકં અચ્છિન્નકં નપ્પહોતિ. દ્વે અચ્છિન્નકાનિ એકં છિન્નકં નપ્પહોતી’’તિ ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અન્વાધિકમ્પિ આરોપેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૬૦) અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા એકચ્ચિકાપિ સઙ્ઘાટિ વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. યા છિજ્જમાના નપ્પહોતિ, તસ્સા કુતો દિગુણતાતિ. અટ્ઠકથાયમ્પિસ્સ વુત્તં ‘‘અન્વાધિકમ્પિ આરોપેતુન્તિ આગન્તુકપત્તમ્પિ દાતું. ઇદં પન અપ્પહોનકે આરોપેતબ્બં. સચે પહોતિ, આગન્તુકપત્તં ન વટ્ટતિ, છિન્દિતબ્બમેવા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૬૦). કથિનં પન છિન્નકમેવ વટ્ટતિ આવેણિકલક્ખણત્તા, ‘‘છિન્નકં દિગુણં નપ્પહોતી’’તિ વચનાભાવતો ચાતિ સન્નિટ્ઠાનમેત્થ ગન્તબ્બં.

ધુતઙ્ગન્તિ અનુપસમ્પન્નાનં તેચીવરિકધુતઙ્ગાભાવતો તિચીવરેનેવ તેચીવરિકોતિ. તેસં અધિટ્ઠાનાભાવતો ‘‘અધિટ્ઠિતેનેવા’’તિ વત્તબ્બં હોતૂતિ ચે? ન, ધુતઙ્ગભેદેન વિરોધપ્પસઙ્ગતો. ચતુત્થચીવરસાદિયનેન હિ ધુતઙ્ગભેદો, ન તિચીવરવિપ્પવાસેન, નાપિ અતિરેકચીવરસાદિયનેન, નાપિ અતિરેકચીવરધારણેન. યસ્મા પન ભિક્ખૂનંયેવ ભગવતા અધિટ્ઠાનવસેન નવ ચીવરાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ, જાતિવસેન ચ વુત્તાનિ, ન એવં અનુપસમ્પન્નાનં. તસ્મા તેસં ચીવરનિયમાભાવા ન તં ધુતઙ્ગં અનુઞ્ઞાતં ગહટ્ઠાનં વિય, તસ્મા તસ્સ સમાદાનવિધાને અવચનતો ચ સન્નિટ્ઠાનમેત્થ ગન્તબ્બં.

સાસઙ્કસમ્મતોતિ કઙ્ખાવિતરણિયં સાસઙ્કસિક્ખાપદે વિસું અઙ્ગાનિ ન વુત્તાનિ, ‘‘સેસમેત્થ ચીવરવગ્ગસ્સ દુતિયસિક્ખાપદે વુત્તનયેન વેદિતબ્બ’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, ન ચ પનેતં વુત્તં. તત્થ રત્તિવિપ્પવાસો ચતુત્થં અઙ્ગં, ઇધ છારત્તવિપ્પવાસો, અયમેત્થ વિસેસોતિ, તસ્મા અઙ્ગસામઞ્ઞતો, સમ્મુતિસામઞ્ઞતો ચ સાસઙ્કસિક્ખાપદમેવ વદન્તિ. ઇદં નિપ્પદેસં, તં સપ્પદેસં માસપરમત્તા. તત્થ બહિગામેપિ ગામસીમં ઓક્કમિત્વા વસિત્વા પક્કમન્તસ્સ અનાપત્તિ, ઇધ ન તથા, ઇધ અનન્તરે અનન્તરે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં, તત્થ સત્તમેતિ અયં ઇમેસં દ્વિન્નં વિસેસો. અઙ્ગાનિ પન ચીવરનિક્ખેપઙ્ગસમ્પત્તિતો વિપરિયાયેન, ઇધ વુત્તનયેન ચ સિદ્ધત્તા ન વુત્તાનિ. તાનિ કામં ન વુત્તાનિ, તથાપિ ચતુત્થમઙ્ગં વિસેસિતબ્બં, ન પન વિસેસિતં. કિંકારણા? ઇધ વુત્તનિસ્સજ્જનક્કમેન નિસ્સજ્જેત્વા આપત્તિદેસનતો, તત્થાપન્નાપત્તિવિમોક્ખદીપનત્થં. સંવચ્છરવિપ્પવુત્થમ્પિ રત્તિવિપ્પવુત્થમેવ, પગેવ છારત્તં વિપ્પવુત્થં. એવં સન્તેપિ તત્થ યથાવુત્તઅઙ્ગસમ્પત્તિયા સતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. હેમન્તે વા ગિમ્હે વા નિસ્સજ્જતિ ચે? ઇધ વુત્તનયેનાપિ નિસ્સજ્જિતું વટ્ટતીતિ ઞાપનત્થં ચતુત્થં અઙ્ગં ન વિસેસિતન્તિ નો તક્કોતિ આચરિયો. માસાતિક્કન્તમ્પિ ચીવરં ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા નિસ્સટ્ઠમેવ. દ્વયેન ઊનમાસં હુત્વા ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા માસાતિક્કન્તન્તિ એકે. તથાપિ સચે પચ્ચાસાચીવરં હોતિ, નિસ્સગ્ગિયં ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા, મૂલચીવરં પન ‘‘માસાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા નિસ્સજ્જિતબ્બં.

‘‘સન્તરુત્તર’’ન્તિ વા ‘‘સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ વા ‘‘ચીવર’’ન્તિ વા કિં તિચીવરં, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પીતિ. કિઞ્ચેત્થ – યદિ તિચીવરમેવ પટિસિદ્ધં, પરિયાપન્નવસેન અચ્છિન્નચીવરચ્છિન્દનધોવાપનવિઞ્ઞત્તિઆદિવિરોધો. અથ અઞ્ઞમ્પિ, ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ એવમાદિના વિરોધોતિ? વુચ્ચતે – ન નિયમતો વેદિતબ્બં યથાસમ્ભવં ગહેતબ્બતો. તથા હિ ‘‘ચીવરં નિક્ખિપિત્વા સન્તરુત્તરેન જનપદચારિકં પક્કમન્તી’’તિ (પારા. ૪૭૧) એવમાદીસુ તિચીવરમેવ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, સન્તરુત્તરેન ગામો પવિસિતબ્બો, સન્તરુત્તરપરમં તતો ચીવરં સાધિતબ્બ’’ન્તિ એવમાદીસુ યંકિઞ્ચિ, તથા સગુણં કત્વા સઙ્ઘાટિયો દાતબ્બા, નિવાસનં દાતબ્બં, સઙ્ઘાટિ દાતબ્બા, હન્દ તે, આવુસો, સઙ્ઘાટિ, દેહિ મે પટન્તિઆદીસુ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સબ્બઞ્હિ ચીવરં સઙ્ઘટિતટ્ઠેન ‘સઙ્ઘાટી’તિ વુચ્ચતી’’તિ. તથા ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ એત્થાપીતિ એકે. અન્તોસમયે હિ યાવદત્થં ચીવરં અનુઞ્ઞાતં, તં સબ્બં કરિયમાનં કદા નિટ્ઠાનં ગચ્છિસ્સતિ, તસ્મા તિચીવરમેવાતિ એકે. અચીવરસ્સાનાપત્તિ પચ્ચુદ્ધારાદિસિદ્ધિતોતિ કિં વુત્તં હોતિ? ઉદોસિતસિક્ખાપદસ્સ નિપ્પયોજનભાવપ્પસઙ્ગતો તિચીવરવિપ્પવાસે તેચીવરસ્સ આપત્તીતિ એકે. તત્થેતં વુચ્ચતિ ન હોતિ આપત્તિ પચ્ચુદ્ધારાદિસિદ્ધિતો. ‘‘અનાપત્તિ અન્તોઅરુણે પચ્ચુદ્ધરતિ, વિસ્સજ્જેતી’’તિ હિ વુત્તં. અઞ્ઞથા પચ્ચુદ્ધરન્તસ્સ, અન્તોઅરુણે વિસ્સજ્જેન્તસ્સ ચ યાવ અઞ્ઞો નાધિટ્ઠાતિ, તાવ આપત્તિં આપજ્જતિ યથાવુત્તનયેન. અઞ્ઞથા સત્તબ્ભન્તરેન વિપ્પવાસસ્સાતિ વિપ્પવાસતો યથારુતંયેવ સતિ વિપ્પવાસે વિપ્પવાસતો અવિપ્પવાસે સતિ અવિપ્પવાસતોતિ.

ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.