૩. તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯૭. નપ્પહોતીતિ લામકપરિચ્છેદં ન પાપુણાતિ, તેનેવ તિચીવરસ્સ મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિલામકપરિચ્છેદોવ તાવ વુત્તો. ચીવરે પચ્ચાસા ચીવરપચ્ચાસા. તેનેતં દીપેતિ – તં ચીવરં પચ્છા લબ્ભતુ વા મા વા, યાવ સા પચ્ચાસા છિજ્જતિ, તાવ ઇદં મૂલચીવરં ઠપેતું અનુજાનામીતિ. ‘‘ચીવરપચ્ચાસા’’તિ મરિયાદત્થે નિસ્સક્કવચનં, ભુમ્મત્થે વા પચ્ચત્તવચનં કતં.

૪૯૯-૫૦૦. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં …પે… ચીવરાસા વા ઉપચ્છિન્નાતિઆદિમ્હિ તીસુ ચીવરેસુ અઞ્ઞતરં કતં હોતિ, સેસા અત્થિ, રક્ખતિ. ચીવરપલિબોધસ્સ ઉપચ્છેદે, ઉબ્ભતસ્મિઞ્ચ કથિને સમયે વા હેમન્તસ્સ સમયે વા અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્ય, ખિપ્પમેવ કારેતબ્બં. સતિ પારિપૂરિયા પચ્ચાસા ન રક્ખતિ, અસતિ નત્થિ ચે પચ્ચાસા, ન રક્ખતિ. ‘‘અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વચનતો અપરકત્તિકા અત્થતે વા અનત્થતે વા સમયોવ. હેમન્તો સિયા સમયો અત્થતે, સિયા અસમયો અનત્થતે. તતો પરં એકંસતો અસમયો વાતિ. ‘‘આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ ઇદં ઇધ અલબ્ભમાનમ્પિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં ભિક્ખુનીનં દુતિયનિસ્સગ્ગિયે (પાચિ. ૭૩૮ આદયો) સેસં અકાલચીવરં વિય. તત્થ હિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ‘‘સમ્પત્તા ભાજેન્તૂ’’તિ એવં આદિસ્સ દિન્નમેવ ‘‘અકાલચીવરં કાલચીવર’’ન્તિ અધિટ્ઠહિત્વા ભાજેન્તિયા નિસ્સગ્ગિયં. તથા હિ તત્થ યથા ‘‘અકાલચીવરં નામ અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્નં, અત્થતે કથિને સત્તમાસે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ઇદં અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં, એવંસમ્પદમિદં. યદિ એવં ‘‘એકપુગ્ગલસ્સ ઇદં તુય્હં દમ્હીતિ દિન્ન’’ન્તિ ઇદં કિમત્થં વુત્તં, ન હિ તં ભાજનીયન્તિ ચે? અભાજનીયસામઞ્ઞતો વુત્તં હોતિ. યથા સઙ્ઘસ્સ આદિસ્સ દિન્નં અત્થતકથિનેહિ એવ ભિક્ખૂહિ અભાજનીયત્તા અકાલચીવરં નામ જાતં, એવં પુગ્ગલિકમ્પિ ઇતરેહીતિ અત્થો. એવં સન્તેપિ કસ્સચિ સિયા ‘‘આદિસ્સ દિન્નમ્પિ દસાહમેવ પરિહારં લભતી’’તિ. તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં. પઠમકથિને ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ ઇદઞ્હિ નિરત્થકન્તિ. અનુબ્ભતસ્મિમ્પિ હિ કથિને દસાહપરમમેવ ધારેતબ્બન્તિ વિઞ્ઞાતત્તા અનાદિસ્સ દિન્નમેવ સન્ધાયેતં વુત્તં સિયાતિ ચે? એવં સન્તેપિ અનાદિસ્સ દિન્નમ્પિ અનત્થતકથિનાનં અપરકત્તિકાય દસાહમેવ પરિહારં લભતિ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વુત્તત્તા. આમન્તાતિ ચે? ‘‘અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વચનેન વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા યથાવુત્તનયેનેવેત્થ સન્નિટ્ઠાનં ગન્તબ્બં.

અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘પઠમસિક્ખાપદે સબ્બચીવરાનં યાવદત્થચીવરવસેન કથિનમાસબ્ભન્તરે દસાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ પરિહારસ્સ દિન્નત્તા. યથા કથિનમાસબ્ભન્તરે આદિસ્સ દિન્નમકાલચીવરં કાલચીવરપરિહારમેવ લભતિ, તથા ઇતરમાસેપિ લભતીતિ વેદિતબ્બં. તસ્મા એવં ‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ભિક્ખુનો પનેવ ચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’તિઆદિના સિક્ખાપદે સિદ્ધેપિ અનત્થતકથિનાનં પચ્છિમકત્તિકમાસં અનુજાનન્તેન ‘અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’તિ વુત્તં. એવઞ્હિ અવુત્તે અકાલચીવરં નામ ‘અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્ન’ન્તિ ન સક્કા વત્તું. એવઞ્હિ વચનતો અનત્થતકથિનાનં અત્થતકથિનાનં વિય સબ્બચીવરાનં પચ્છિમકત્તિકમાસે દસાહાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં ન હોતી’’તિઆદિ.

ભિય્યોપિ એવં વુત્તં – યં પન મયા ‘‘પઠમકથિને દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’’ન્તિ અનુઞ્ઞાતં, તમ્પિ કથિનમાસતો બહિ ઉપ્પન્નમેવ, ન અન્તોતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ. કથં? અતિરેકચીવરસ્સ દસાહપરિહારતો ઉદ્ધં આપજ્જિતબ્બાપત્તિં ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ અનુપઞ્ઞત્તિયા કથિનબ્ભન્તરે વારેત્વા તતો ઉદ્ધં ઉપ્પન્નેસુ દસાહાતિક્કમે આપજ્જિતબ્બાપત્તિં ઇમિના સિક્ખાપદેન વારેતું ‘‘અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં, એતં અકાલચીવરં નામા’’તિ વચનતો કથિનુબ્ભારતો ઉદ્ધં દસાહપરિહારં ન લભતીતિ દીપિતં હોતિ, તેહિ સદ્ધિં પુન કથિનુબ્ભારતો ઉદ્ધં પઞ્ચ દિવસાનિ લભતીતિ પસઙ્ગોપિ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ભિક્ખુનો પનેવ અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્ય…પે… ખિપ્પમેવ કારેતબ્બ’’ન્તિ અકાલચીવરસ્સ ઉપ્પત્તિકાલં નિયમેત્વા વુત્તત્તા નિવારિતો હોતિ, તદુભયેન કથિનબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નચીવરં કથિનુબ્ભારતો ઉદ્ધં એકદિવસમ્પિ પરિહારં ન લભતીતિ સિદ્ધં હોતિ. એવં અપરે વદન્તીતિ.

પુનપિ વુત્તં – આચરિયા પન એવં વદેય્યું ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ભિક્ખુનો પનેવ અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ એત્થ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વદન્તો એવં વિઞ્ઞાપેતિ ‘‘એત્થન્તરે તિણ્ણન્નમ્પિ અકાલચીવરાનં ઉપ્પત્તિ અભાવ’’ન્તિ. કસ્મા પન પદભાજને વિત્થારિતાનીતિ? વુચ્ચતે – ઇદં સિક્ખાપદં અધિટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં, કિન્તુ પઠમે દસાહં અનુજાનિત્વા તસ્મિં અપ્પહોન્તે સચે પચ્ચાસા અત્થિ, તમેવ વડ્ઢેત્વા માસં અનુજાનન્તો ઇમમ્પિ અત્થવિસેસં દીપેતિ અકાલચીવરં નામ સમ્મુખીભૂતેન ભાજેતબ્બન્તિપિ દીપેતિ. તં પન ‘‘આકઙ્ખમાનેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના સિક્ખાપદેન વડ્ઢેત્વા વુત્તન્તિ, તસ્મા તીણિપિ પદભાજને વિત્થારિતાનીતિ.

‘‘ખિપ્પમેવ કારેતબ્બન્તિ દસાહા કારેતબ્બ’’ન્તિ ઇદં પન પહોનકભાવે પુરિમસિક્ખાપદલક્ખણેનાતિ દીપેતું વુત્તં, તસ્મા ‘‘એવં સીઘન્તિ વા લહુન્તિ વા’’તિઆદિના અવત્વા ‘‘દસાહા’’તિ વુત્તં. અત્થતકથિનસ્સ એવં હોતુ, અનત્થતે પન કથિને કથન્તિ વુત્તે અનત્થતસ્સ પટિક્ખેપતં દસ્સેતીતિ વુત્તો અપસ્સન્તો વિઘાતં આપજ્જતીતિ. એકતિંસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયન્તિ મહન્તેનપિ પચ્ચાસાચીવરેન સહ ઘટિતમ્પિ તબ્ભાવં અનુપતિત્વા નિસ્સગ્ગિયં હોતિ સતિ પચ્છિમપ્પમાણસમ્ભવે, અસતિ ન હોતિ, પુન ઘટિતે હોતિ, અઞ્ઞેન ઘટિતે ન હોતિ. છિન્નં અઞ્ઞવત્થુ હોતિ. પુબ્બપરિચ્છેદં અતિક્કન્તં ઘટિતં પુન અઞ્ઞપરિચ્છેદં લભતીતિ એકે, ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. અઞ્ઞતરસ્મિં ગણ્ઠિપદે પન ‘‘સઙ્ઘસ્સ વા ઇદં અકાલચીવરન્તિ ઉદ્દિસ્સ દિન્ન’ન્તિ એત્થ સઙ્ઘસ્સ દિન્ને આપત્તિ નામ નત્થિ, ‘સોતસ્સ રહો’તિઆદીસુ વિય પદુદ્ધારેન વુત્તં, તસ્સ લાભં સન્ધાયાતિ ચે? સઙ્ઘતો વા ઉપ્પજ્જેય્યાતિ અનેન સિદ્ધત્તા અધિકમેવા’’તિ ચ ‘‘સઙ્ઘો ચીવરાનિ લભિસ્સતિ ગણો વા’તિઆદિનાપિ પાઠો અત્થી’’તિ ચ વુત્તં. ગણ્ઠિપદે કોસલ્લત્થં પન મયા સબ્બં લિખિતં, સુટ્ઠુ વિચારેત્વા કથેતબ્બં.

તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.