૧. ચીવરવગ્ગો

૧. પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૯. સમિતાવિનાતિ સમિતા’નેન કિલેસાતિ સમિતાવી, તેન સમિતાવિના. ‘‘તીણિ ચીવરાની’’તિ વત્તબ્બે ‘‘તિચીવર’’ન્તિ વુત્તં. સઙ્ખ્યાપુબ્બો દિગુનેકવચનન્તિ એત્થ લક્ખણં વેદિતબ્બં. તં પન અધિટ્ઠિતસ્સપિ અનધિટ્ઠિતસ્સપિ નામં ‘‘એકરત્તમ્પિ ચે ભિક્ખુ તિચીવરેન વિપ્પવસેય્યા’’તિઆદીસુ તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતસ્સ નામં. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) એત્થ અનધિટ્ઠિતસ્સ નામં, ઇધ તદુભયમ્પિ સમ્ભવતિ. ‘‘ભગવતા ભિક્ખૂનં તિચીવરં અનુઞ્ઞાતં હોતી’’તિ એત્થ અધિટ્ઠિતમેવ. ‘‘અઞ્ઞેનેવ તિચીવરેન ગામં પવિસન્તી’’તિ એત્થ અનધિટ્ઠિતમેવ. એકસ્મિંયેવ હિ ચીવરે તિચીવરાધિટ્ઠાનં રુહતિ, ન ઇતરસ્મિં પત્તાધિટ્ઠાનં વિય, તસ્મા ઇતરં અતિરેકટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. તેન વુત્તં ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અતિરેકચીવરં ધારેસ્સન્તી’’તિઆદિ.

૪૬૦-૧. પઠમપઞ્ઞત્તિયા પનેત્થ એકરત્તમ્પિ અતિરેકચીવરં ધારેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં વુત્તં હોતિ, તતો પરં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતું. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ ‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બં, તં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’’ન્તિ એવં ભગવા પરિપુણ્ણં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસિ. અથ પચ્છિમબોધિયં અજાતસત્તુકાલે કથિનં અનુઞ્ઞાતં, તતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂ ઇદં સિક્ખાપદં ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને દસાહ…પે… પાચિત્તિય’’ન્તિ ઉદ્દિસન્તિ, એસ નયો દુતિયતતિયકથિનેસુપિ. તથાપિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘દસાહપરમન્તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ એત્તકંયેવ વુત્તં, તસ્મા ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વચનં ન પઞ્ઞત્તિ, ન ચ અનુપઞ્ઞત્તીતિ સિદ્ધં. ન હિ પઞ્ઞત્તિવત્થુસ્મિં, અનુપઞ્ઞત્તિવત્થુમ્હિ વા કથિનાધિકારો દિસ્સતીતિ યથાવુત્તનયોવ સારોતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. અથાપિ સિયા ‘‘કથિનસ્સુપ્પત્તિકાલતો પટ્ઠાય ભગવતો વચનં અનુપઞ્ઞત્તિભાવેન વુત્ત’’ન્તિ. યદિ એવં દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયો સિયું, તતો પરિવારે (પરિ. ૨૪) ‘‘એકા અનુપઞ્ઞત્તી’’તિવચનવિરોધો. અપિચ યથાવુત્તનયદીપનત્થં ઇધ તં વચનં પઠમપઞ્ઞત્તિકાલે અવત્વા પચ્છા વુત્તં. એત્થ સાધિતત્તા દુતિયતતિયેસુ પચ્છા વુત્તપઠમપઞ્ઞત્તીસુ એવં વુત્તં. અઞ્ઞથા તત્થપિ તં વચનં પચ્છા વત્તબ્બં સિયા. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘પચ્છા વુત્તભાવં સન્ધાય નિટ્ઠિતચીવરસ્મિન્તિઆદીસુ અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં. સેક્ખપુથુજ્જનાનં પેમં, અરહન્તાનં ગારવો. દસમં વા નવમં વાતિ એત્થ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં.

૪૬૨-૩. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિન્તિ ઇદં કેવલં ચીવરપલિબોધાભાવમત્તદીપનત્થં વુત્તં, તસ્મા ‘‘નટ્ઠં વા વિનટ્ઠં વા દડ્ઢં વા ચીવરાસા વા ઉપચ્છિન્ના’’તિ વુત્તં. યદિ દસાહપરમં ધારેતબ્બચીવરદસ્સનત્થં વુત્તં સિયા, નટ્ઠાદિકં સો ધારેય્ય. ધારણઞ્ચેત્થ ઠપનં, પરિભોગો વા. તં દ્વયં કતેપિ યુજ્જતિ, અકતેપિ યુજ્જતિ, તસ્મા ‘‘કતં વા હોતી’’તિપિ ન વત્તબ્બં. ન હિ કતમેવ અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયન્તિ, તસ્મા યં ચીવરં ઉપાદાય ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ ઉબ્ભતસ્મિં કથિને દસાહપરમં કાલં ધારેતબ્બન્તિ અત્થો ન ગહેતબ્બો. તઞ્હિ ચીવરં સન્તઞ્ચે, ઉબ્ભતસ્મિં કથિને એકદિવસમ્પિ પરિહારં ન લબ્ભતિ. અપિચ ‘‘ચીવરં નામ વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ચ કતં નામ હોતિ, તસ્માપિ ન તં સન્ધાય ધારેતબ્બન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં અસમ્ભવતો.

અનુગણ્ઠિપદે પનેતં વુત્તં ‘‘તત્થ સિયા – તસ્સ ભિક્ખુનો ચીવરં નટ્ઠાદીસુ અઞ્ઞતરં યદિ ભવેય્ય, કતમં ચીવરં દસાહપરમં ધારેય્ય. યસ્મા ધારેતબ્બચીવરં નત્થિ, તસ્મા અત્થુદ્ધારવસેન કરણપલિબોધદસ્સનત્થં ‘નટ્ઠં વા’તિઆદિપદાનિ વુત્તાનિ. અયં પનત્થો ‘નટ્ઠં વા’તિઆદિના નયેન વુત્તચીવરાનં અઞ્ઞતરસ્મિં ચીવરે અસતિ ગહેતબ્બો, સતિ તં દસાહપરમં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં. એસ નયો સબ્બત્થ. ‘કતં વા હોતી’તિ વુત્તચીવરમેવાધિપ્પેતં. કસ્મા પન કતચીવરં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતન્તિ ન વુત્તન્તિ ચે? પાકટત્તા. કથં? નટ્ઠવિનટ્ઠચીવરાદીનં ધારણસ્સ અભાવતો કતચીવરમેવ ઇધાધિપ્પેતન્તિ પાકટં. યથા કિં? યથા પઠમાનિયતે મેથુનકાયસંસગ્ગરહોનિસજ્જાનમેવાગતત્તા સોતસ્સ રહો અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તોતિ પાકટો, તસ્મા ‘ચક્ખુસ્સ રહો ઇતરસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો’તિ ન વુત્તો. એવંસમ્પદમિદન્તિ વેદિતબ્બં. ‘કતં વા હોતી’તિ ઇદં ન વત્તબ્બં, કસ્મા? અકતં અતિક્કામયતોપિ નિસ્સગ્ગિયત્તા, કિઞ્ચાપિ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, ઇધ પન તિચીવરાધિટ્ઠાનમધિપ્પેતં. તસ્મિં તિચીવરાધિટ્ઠાને અકતં, અરજિતં, અકપ્પિયકતઞ્ચ ‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’તિઆદિના નયેન અધિટ્ઠાતું ન વટ્ટતિ, તદત્થદીપનત્થં ‘કતં વા હોતી’તિ વુત્તં. ઇતરથા ‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં પટિલદ્ધે’તિ વદેય્ય, એવં સન્તે તિચીવરં દસાહં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયન્તિ કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? વચનપ્પમાણતો. ‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’ન્તિ વુત્તત્તા ઇધાપિ ‘અતિરેકચીવરં નામ અનધિટ્ઠિત’ન્તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બં સિયા. યસ્મા ‘કતં વા હોતી’તિ વચનેન ઇધાધિપ્પેતચીવરેન સદ્ધિં સેસમ્પિ દસાહપરમતો ઉત્તરિ ધારેતું ન લબ્ભતીતિ અનુજાનન્તો ‘અતિરેકચીવરં નામ અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિત’ન્તિ આહ. તત્થ સિયા – યથા ‘અવિકપ્પિત’ન્તિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં, તથા ‘વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’ન્તિપિ. કસ્મા? યસ્મા તિચીવરમેવ દસાહપરમં ધારેતબ્બં ‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’ન્તિઆદિઅનુપઞ્ઞત્તિવસેન. ઇતરથા એકાહાતિક્કમેપિ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ ‘યો પન, ભિક્ખુ, અતિરેકચીવરં ધારેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’ન્તિ વચનતો. ન તિચીવરતો અઞ્ઞમ્પિ ચીવરં દસાહપરમં ધારેતબ્બં, તતો પરં નિસ્સગ્ગિયં ‘અન્તોદસાહ’ન્તિ વુત્તત્તા. યથાહ ‘અનાપત્તિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’તિ, ઇતરથા ‘અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતી’તિ વચનમત્તમેવ ભવેય્ય, તસ્મા અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો. ઇદં સબ્બં અપરે વદન્તી’’તિ. એત્થ અન્તોકથિને ઉપ્પન્નચીવરં કતમેવ સન્તઞ્ચે, દસાહપરમં ધારેતબ્બન્તિ ઇદઞ્ચિમસ્સ સાધનત્થં વુત્તવચનઞ્ચ પરતો ઇધેવ વુત્તવિચારણાય યથાવુત્તયુત્તિયા ચ વિરુજ્ઝતીતિ ન ગહેતબ્બં.

ઇધેવ વુત્તવિચારણા નામ – ‘‘સ્વે કથિનુદ્ધારો ભવિસ્સતી’’તિ અજ્જ ઉપ્પન્નચીવરં તદહેવ અનધિટ્ઠહન્તસ્સ અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં. કસ્મા? ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિઆદિના સિક્ખાપદસ્સ વુત્તત્તા. અન્તોકથિને અતિરેકદસાહમ્પિ પરિહારં લભતિ, કથિનતો ઉદ્ધં એકદિવસમ્પિ ન લભતિ. યથા કિં? યથા અત્થતકથિનો સઙ્ઘો અત્થતદિવસતો પટ્ઠાય યાવ ઉબ્ભારા એકદિવસાવસેસેપિ કથિનુબ્ભારે આનિસંસં લભતિ, પુનદિવસે ન લભતિ. સચે સતિસમ્મોસા ભાજનીયચીવરં ન ભાજિતં, પુનદિવસે અનત્થતકથિનાનમ્પિ સાધારણં હોતિ. દિવસા ચે સાવસેસા, અત્થતકથિનસ્સેવ સઙ્ઘસ્સ પાપુણાતિ, એવમેવ અત્થતદિવસતો પટ્ઠાય યાવ ઉબ્ભારા અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિતં વટ્ટતિ અનુઞ્ઞાતદિવસબ્ભન્તરત્તા. કથિનદિવસો ગણનુપગો હોતિ, ઉબ્ભતદિવસતો પટ્ઠાય દસાહપરમં કાલં ઉપ્પન્નચીવરં પરિહારં લભતિ, તતો પરં ન લભતિ. કસ્મા? ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતુ’’ન્તિ વચનતો. અન્તોકથિનેપિ એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયપ્પસઙ્ગં ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ અયં અનુપઞ્ઞત્તિ વારેત્વા ઠિતા, ન ચ તે દિવસે અદિવસે અકાસીતિ. તથા તતિયકથિને ચ વિચારિતં ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ભિક્ખુનો પનેવ અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’તિ વદન્તેન ભગવતા યં મયા હેટ્ઠા પઠમસિક્ખાપદે ‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’ન્તિ અનુઞ્ઞાતં, તમ્પિ કથિનમાસતો બહિ ઉપ્પન્નમેવ, ન અન્તોતિ દીપિતં હોતી’’તિ ચ, ‘‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં એતં અકાલચીવર’ન્તિ (પારા. ૫૦૦) વચનતો કથિનુબ્ભારતો ઉદ્ધં દસાહપરિહારં ન લભતીતિ દીપિતં હોતિ, તેહિ સદ્ધિં પુન કથિનુબ્ભારતો ઉદ્ધં પઞ્ચ દિવસાનિ લભતીતિ પસઙ્ગોપિ ‘નિટ્ઠિતચીવર…પે… ખિપ્પમેવ કારેતબ્બ’ન્તિ અકાલચીવરસ્સ ઉપ્પત્તિકાલં નિયમેત્વા વુત્તત્તા વારિતો હોતિ. તદુભયેન કથિનબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નચીવરં કથિનુબ્ભારતો ઉદ્ધં એકદિવસમ્પિ પરિહારં ન લભતીતિ સિદ્ધં હોતી’’તિ ચ. તસ્મા દુવિધમ્પેતં વિચારણં સન્ધાય અમ્હેહિ ‘‘ઇધેવ વુત્તવિચારણાય યથાવુત્તયુત્તિયા ચ વિરુજ્ઝતીતિ ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

એત્થાહ – ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ ઇદં ભુમ્મં કિં ચીવરસ્સ ઉપ્પત્તિ નિયમેતિ, ઉદાહુ ધારણં, ઉદાહુ ઉભયન્તિ, કિઞ્ચેત્થ, યદિ ઉપ્પત્તિં નિયમેતિ, પચ્છિમકત્તિકમાસે એવ ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ઉપ્પન્નચીવરં તતો પટ્ઠાય દસાહં ધારેતબ્બં અનિટ્ઠિતેપિ તસ્મિં માસેતિ આપજ્જતિ. અથ ધારણં નિયમેતિ, અન્તોકથિને ઉપ્પન્નચીવરં ઉબ્ભતેપિ દસાહપરમં ધારેતબ્બન્તિ આપજ્જતિ. અથ ઉભયં નિયમેતિ, તતિયકથિને વિય વિસેસેત્વા વત્તબ્બન્તિ? વુચ્ચતે – કામં ઉભયં નિયમેતિ, ન પન વિસેસને પયોજનં અત્થિ. યં અન્તોકથિને ઉપ્પન્નચીવરં સન્ધાય ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ વુત્તં, ન તં સન્ધાય ‘‘ધારેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, સાધિતઞ્હેતં. ‘‘કતં વા હોતી’’તિઆદિવચનતો તદત્થસિદ્ધિ, તેન પુન વિસેસને પયોજનં નત્થિ, ન હિ કતમેવ નિસ્સગ્ગિયં કરોતિ, ન ચ નટ્ઠાદિકં ધારેતું સક્કાતિ. યેન વા અધિપ્પાયેન ભગવતા ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, સો અધિપ્પાયો તતિયકથિને પકાસિતોતિ વેદિતબ્બો. કસ્મા તત્થ પકાસિતોતિ ચે? વિસેસવિધાનદસ્સનાધિપ્પાયતો. વિસેસવિધાનઞ્હિ ‘‘નો ચસ્સ પારિપૂરી’’તિઆદિ. તત્થાપિ ‘‘ચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ અવત્વા ‘‘અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ વિસેસનેન ઉબ્ભતેપિ કથિને કાલચીવરં અત્થીતિ દીપેતિ. કિઞ્ચેતં? પચ્છિમકત્તિકમાસે ઉપ્પન્નચીવરં, તેનેવ તત્થ ‘‘અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા ઉપ્પત્તિનિયમે વુત્તદોસાભાવસિદ્ધિ. યઞ્ચ તત્થ ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં એતં અકાલચીવરં નામા’’તિ વુત્તં, તસ્સ દ્વે અત્થવિકપ્પા. આદેસવસેન ‘‘અકાલચીવર’’ન્તિ લદ્ધસઙ્ખ્યમ્પિ કાલે ઉપ્પન્નત્તા કાલપરિહારં લભતિ, પગેવાનાદેસન્તિ અયં પઠમો વિકપ્પો ઉપ્પત્તિનિયમે વુત્તદોસાભાવમેવ ઉપત્થમ્ભેતિ. તથા આદેસવસેન અકાલચીવરસઙ્ખ્યં ગતં ચીવરકાલે ઉપ્પન્નત્તા ચીવરકાલતો પરં દસાહપરિહારં ન લભતિ, પગેવાનાદેસન્તિ અયં દુતિયો ધારણનિયમે વુત્તદોસાભાવમેવ ઉપત્થમ્ભેતિ. યદિ એવં આદેસવસેન અકાલચીવરસ્સ અકાલચીવરતા કિમત્થિકાતિ ચે? સઙ્ઘુદ્દેસિકસ્સ તસ્સ અત્થતકથિનસ્સપિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સાધારણભાવત્થિકાતિ વેદિતબ્બા.

અપિચ પુગ્ગલસ્સ કથિનદિવસાપિ દિવસાવ. એવં ગણનુપગત્તા અકાલચીવરસઙ્ખયાપટિલાભાનુભાવેન ‘‘ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વચનાપેક્ખસ્સ અનિસ્સગ્ગિયત્તા તદનુલોમત્તા ‘‘કાલચીવરસ્સપી’’તિ એવં સબ્બથા ચતુબ્બિધં એત્થ વચનન્તિ વેદિતબ્બં. અપિચ અત્થિ એકચ્ચેન કથિનુદ્ધારેન ઉબ્ભતે કથિને ઉપ્પન્નં એકચ્ચસ્સ ભિક્ખુનો કાલચીવરં હોતિ, એકચ્ચસ્સ અકાલચીવરં, તં સીમાતિક્કન્તસ્સ, નો ઉબ્ભારગતં. તં દ્વિન્નં વસેન ઉબ્ભતે ઉપ્પન્નં ઠપેત્વા ઇતરેસં અઞ્ઞતરેન ઉબ્ભતે ઉપ્પન્નન્તિ વેદિતબ્બં. તઞ્હિ યસ્સ ઉબ્ભતં, તસ્સ અકાલચીવરં, ઇતરસ્સ કાલચીવરં. તથા અત્થિ એકચ્ચેન કથિનુદ્ધારેન ઉબ્ભતે કથિને ઉપ્પન્નં સબ્બસ્સપિ અકાલચીવરમેવ હોતિ. તં યથાઠપિતં વેદિતબ્બં. તથા અત્થિ ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ઉપ્પન્નં ઠપેત્વા વસ્સાનસ્સ પચ્છિમે માસે ઉપ્પન્નં. તથા અત્થિ ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ઉપ્પન્નં અકાલચીવરં, તં હેમન્તે, ગિમ્હે વા ઉપ્પન્નન્તિ વેદિતબ્બં. એવં પુગ્ગલકાલભેદતો બહુવિધત્તા ઉપ્પન્નસ્સ ‘‘ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અનેકંસિકત્તા ઇમમ્પિ અત્થવિકપ્પં દસ્સેતું ‘‘ઉબ્ભતસ્મિં કથિનેતિ ભિક્ખુનો કથિનં ઉબ્ભતં હોતી’’તિ. એત્તાવતા સિદ્ધેપિ ‘‘અટ્ઠન્નં માતિકાનં અઞ્ઞતરાયા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ધારયામી’’તિ ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે આગતોતિ વત્તબ્બો. ‘‘એવ’’ન્તિ વચનેન વચનભેદો તત્થ નત્થીતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ ઇદં સબ્બસઙ્ગાહિકત્તા વુત્તં. ‘‘અધિટ્ઠાનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ અસબ્બસઙ્ગાહિકં. ન હિ યત્તકં સઙ્ઘાટિ અધિટ્ઠાનુપગં પચ્છિમં, તત્તકં અન્તરવાસકાદિ અધિટ્ઠાનુપગં પચ્છિમં હોતિ અધિટ્ઠાનસ્સ બહુવિધત્તા. ન એવં વિકપ્પનાય ભેદો તસ્સા એકવિધત્તાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ અન્તિમં ઠપેત્વા તતો પુરિમતરસ્મિન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. અન્તિમં નામ અપરકત્તિકાય પઠમારુણુગ્ગમનં. તઞ્હિ કાલત્તા નિસ્સગ્ગિયં ન કરોતિ, તેનેવાહ અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં ‘‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાય પન ઉપ્પન્નં અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઠપિતચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતિયેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૪૬-૯). ઇમંયેવ નયં સન્ધાય ‘‘અચ્ચેકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકા પઞ્ચ માસા, તતો પરં એકદિવસમ્પિ પરિહારો નત્થી’’તિ તત્થેવાહ. ઇમસ્મિં નયે સિદ્ધે અનચ્ચેકચીવરં દ્વાદસાહે ન લભતીતિ સિદ્ધમેવ હોતિ. તતો ‘‘અનચ્ચેકચીવરે અનચ્ચેકચીવરસઞ્ઞી, અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૬૫૦) એત્થ અચ્ચેકચીવરસદિસે અઞ્ઞસ્મિં અનધિટ્ઠિતેતિ સિદ્ધં હોતિ. તત્થ પન ‘‘પઞ્ચ માસા’’તિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવચનં. વસ્સિકસાટિકઞ્ચ અવસ્સિકસાટિકભાવં પત્વા એકાદસમાસે પરિહારં લભતીતિ વેદિતબ્બં.

દસાહાતિક્કન્તં નિસ્સગ્ગિયન્તિ એત્થ આપત્તિવુટ્ઠાને ‘‘દસાહપ્પટિચ્છન્નં પક્ખઅતિરેકપક્ખમાસઅતિરેકમાસપટિચ્છન્ન’’ન્તિઆદિવચનભેદો વિય, ન ઇધ વચનભેદો, તસ્મા સંવચ્છરાતિક્કન્તમ્પિ દસાહાતિક્કન્તમેવ નામ, તથા દુતિયકથિનેપિ સંવચ્છરવિપ્પવુત્થમ્પિ રત્તિવિપ્પવુત્થમેવ. તતિયે સંવચ્છરાતિક્કન્તમ્પિ માસાતિક્કન્તમેવ નામાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘અનધિટ્ઠિતે અધિટ્ઠિતસઞ્ઞી નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ ઇદમેકસ્સ તિકપાચિત્તિયસ્સ આદિપદદીપનં. એસ નયો અવિકપ્પિતેતિઆદીસુપિ, તસ્મા એત્થ અટ્ઠસુ તિકચ્છેદેસુ એકં વિત્થારેત્વા ઇતરેસં એકેકમાદિપદં વિત્થારેહ્વા દ્વે દ્વે ભગવતાવ સઙ્ખિત્તત્તાતિ બહૂસુપિ તિકચ્છેદેસુ સમ્ભવન્તેસુ એકો એવ વુચ્ચતિ, ‘‘અયં વિનયસ્સ ધમ્મતા’’તિ વદન્તિ. દુક્કટવારેસુ પન એકં દુક્કટં વિત્થારેત્વા સેસાનિ સત્ત તથેવ સઙ્ખિત્તાનિ. તથા અન્તિમન્તિમો એકેકો અનાપત્તિકોટ્ઠાસોતિ વેદિતબ્બં.

અનાપત્તિ અન્તોદસાહન્તિ અયં સઙ્ખેપત્થો – તં દસાહપરમં ધારેતબ્બં. તં અતિરેકચીવરં યથાસકં અધિટ્ઠાનં અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ વા વિકપ્પેતિ વા વિસ્સજ્જેતિ વા અત્તનો ધમ્મતાય નસ્સતિ વા વિનસ્સતિ વા ડય્હતિ વા અઞ્ઞો વા તં અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હાતિ વિસ્સાસન્તો વા ગણ્હાતિ પાચિત્તિયતો અનાપત્તિ. દુક્કટતો પન સિયા આપત્તિ સિયા અનાપત્તિ સઞ્ઞાભેદેન. અન્તિમાનં પનેત્થ દ્વિન્નં પદાનં વસેન અનચ્છિન્ને અચ્છિન્નસઞ્ઞી નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. અવિસ્સાસગ્ગાહે વિસ્સાસગ્ગાહસઞ્ઞી નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિઆદિકા દ્વે તિકપાચિત્તિયા, દ્વે ચ દુક્કટા સઙ્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બા. એત્થ હિ યદિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, દસાહપરમં અરુણં અતિક્કમિત્વા તસ્સ દિવસભાગે અધિટ્ઠહતીતિ વેદિતબ્બં. અયં તાવ પાળિવિનિચ્છયો.

અટ્ઠકથાયં પન ઇતો ગરુકતરાનીતિઆદિમ્હિ અયં ચોદનાપુબ્બઙ્ગમો વિનિચ્છયો – ગણ્ઠિપદે પનસ્સ ઇતો નિસ્સટ્ઠચીવરદાનતો ગરુકમ્પિ ઞત્તિદુતિયકમ્મં યથા અપલોકનેન કરોન્તિ, એવમિદં ઞત્તિયા કત્તબ્બમ્પિ પકતિવચનેન વટ્ટતીતિ. યદિ એવં પરિવારે કમ્મવગ્ગસ્સ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઞત્તિકમ્મમ્પિ એકં ઞત્તિં ઠપેત્વાવ કાતબ્બં, અપલોકનકમ્માદિવસેન ન કાતબ્બ’’ન્તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૨) યં વુત્તં, તેન વિરુજ્ઝેય્ય. તેનેતં વુચ્ચતિ ‘‘તેસં એતં અનુલોમ’’ન્તિ, તસ્મા અનુલોમનયેનેવ તં વુત્તં. નિયમં પન યથા દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથો વિના ઞત્તિયા હોતિ, એવં દ્વિન્નં નિસ્સટ્ઠચીવરદાનમ્પીતિ વદામ, તસ્મા ‘‘આયસ્મતો દેમા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. કથં પનેતં ઞાતબ્બન્તિ? તદનુલોમત્તાતિ. એકદેવેદં ઞત્તિકમ્મં અપલોકનેનાપિ કાતું વટ્ટતીતિ સાધનન્તિ વેદિતબ્બન્તિ આચરિયો. અનુગણ્ઠિપદે પનેત્થ ચોદનં કત્વા ‘‘એતં સાધિતં. ઞત્તિકમ્મં એકં ઞત્તિં ઠપેત્વાવ કાતબ્બ’’ન્તિ પાળિયા આગતં સન્ધાય વુત્તં, ઇદં પન પાળિયં નાગતં, લેસતો આહરિત્વા વુત્તન્તિ કત્વા એતં અપલોકનેનાપિ વટ્ટતીતિ.

૪૬૮. એસ નયોતિ અઞ્ઞેસં ચીવરેસુ ઉપચિકાદીહિ ખાયિતેસુ મમપિ ખાયિતાનીતિઆદિ. ‘‘અઞ્ઞેન કતં…પે… સાધક’’ન્તિ વચનતો સમાનજાતિકં, એકત્થજાતિકઞ્ચ તતિયકથિનં પઠમસમાનમેવાતિ સિદ્ધં હોતિ.

૪૬૯. તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ એત્થ તિચીવરં તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતબ્બયુત્તકં, યં વા તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતું અવિકપ્પેતું અનુજાનામિ, તસ્સ અધિટ્ઠાનકાલપરિચ્છેદાભાવતો સબ્બકાલં ઇચ્છન્તસ્સ અધિટ્ઠાતુંયેવ અનુજાનામિ, તં કાલપરિચ્છેદં કત્વા વિકપ્પેતું નાનુજાનામિ. સતિ પન પચ્ચયે યદા તદા વા પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતું વટ્ટતીતિ ‘‘અનાપત્તિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ વચનતો સિદ્ધં હોતીતિ વુત્તમેતં. વસ્સિકસાટિકં તતો પરં વિકપ્પેતુંયેવ નાધિટ્ઠાતું. વત્થઞ્હિ કતપરિયોસિતં અન્તોચતુમાસે વસ્સાનદિવસં આદિં કત્વા અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતું અનુજાનામિ, ચતુમાસતો ઉદ્ધં અત્તનો સન્તકં કત્વા ઠપિતુકામેન વિકપ્પેતું અનુજાનામીતિ અત્થો. સુગતચીવરતો ઊનકન્તિ તિણ્ણમ્પિ ચીવરાનં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો. ‘‘તિચીવરં પન પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ વાદે પન સતિ તથારૂપપચ્ચયે વટ્ટતિ. યથા સતિ પચ્ચયે વિકપ્પેતું વટ્ટતીતિ સાધિતમેતં, પગેવ અઞ્ઞેન અધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતું. ‘‘અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ અનિયમતો વુત્તન્તિ સઙ્ઘાટિ, ઉત્તરાસઙ્ગો, અન્તરવાસકન્તિ અધિટ્ઠિતાનધિટ્ઠિતાનં સમાનમેવ નામં. ‘‘અયં સઙ્ઘાટી’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૨૬) હિ અનધિટ્ઠિતા વુત્તા. ‘‘તિચીવરેન વિપ્પવસેય્યા’’તિ એત્થ અધિટ્ઠિતા વુત્તા. સામન્તવિહારે વાતિ ગોચરગામતો વિહારેતિ ધમ્મસિરિત્થેરો. દૂરતરેપિ લબ્ભતેવાતિ આચરિયો. અનુગણ્ઠિપદેપિ ‘‘સામન્તવિહારે વાતિ દેસનાસીસમત્તં, તસ્મા ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સામન્તવિહારો નામ યત્થ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તિતું સક્કા. રત્તિવિપ્પવાસં રક્ખન્તેન તતો દૂરે ઠિતં અધિટ્ઠાતું ન વટ્ટતિ, એવં કિર મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ. કેચિ ‘‘ચીવરવંસે ઠપિતં અઞ્ઞો પરિવત્તિત્વા નાગદન્તે ઠપેતિ, તં અજાનિત્વા અધિટ્ઠહન્તસ્સપિ રુહતિ ચીવરસ્સ સલ્લક્ખિતત્તા’’તિ વદન્તિ. અધિટ્ઠહિત્વાતિ પરિક્ખારચોળાદિવસેન. મહન્તતરમેવાતિઆદિ સબ્બાધિટ્ઠાનસાધારણલક્ખણં. તત્થ પુન અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ અધિટ્ઠિતચીવરસ્સ એકદેસભૂતત્તા. અનધિટ્ઠિતઞ્ચે, અધિટ્ઠિતસ્સ અપ્પભાવેન એકદેસભૂતં અધિટ્ઠિતસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. તથા અધિટ્ઠિતઞ્ચે, અનધિટ્ઠિતસ્સ એકદેસભૂતં અનધિટ્ઠિતસઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ હિ લક્ખણં, ન કેવલઞ્ચેત્થ દુતિયપટ્ટમેવ, તતિયપટ્ટાદિકમ્પિ. યથાહ ‘‘અનુજાનામિ…પે… ઉતુદ્ધટાનં દુસ્સાનં ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં…પે… પંસુકૂલે યાવદત્થ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૮).

અવસેસા ભિક્ખૂતિ વક્ખમાનકાલે નિસિન્ના ભિક્ખૂ. તસ્મા વટ્ટતીતિ યથા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ વુત્તં, એવં પરિક્ખારચોળમ્પિ વુત્તં, ન તસ્સ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો વુત્તો, ન ચ સઙ્ખ્યાપરિચ્છેદો, તસ્મા તીણિપિ ચીવરાનિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ પરિક્ખારચોળાનિ અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ અત્થો. ‘‘નિધાનમુખમેત’’ન્તિ કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂનં પરિપુણ્ણં હોતિ તિચીવરં, અત્થો ચ હોતિ પરિસ્સાવનેહિપિ થવિકાહિપી’’તિ એતસ્મિં વત્થુસ્મિં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પરિક્ખારચોળ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) અનુઞ્ઞાતત્તા. ભિક્ખૂનઞ્ચ એકમેવ પરિસ્સાવનં, થવિકા વા વટ્ટતિ, ન દ્વે વા તીણિ વાતિ પટિક્ખેપાભાવતો વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણાનિ, અતિરેકપ્પમાણાનિ વા પરિસ્સાવનાદીનિ પરિક્ખારાનિ કપ્પન્તીતિ સિદ્ધં. યદિ એવં ‘‘યંનૂનાહં ભિક્ખૂનં ચીવરે સીમં બન્ધેય્યં મરિયાદં ઠપેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૬) વચનવિરોધોતિ ચે? ન, અનુસન્ધિયા અજાનનતો, વિરોધતો ચ. કિં વુત્તં હોતિ? ચીવરક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૨૬ આદયો) પઠમં ગહપતિચીવરં અનુઞ્ઞાતં, તતો પાવારકોસિયકોજવકમ્બલાદિ. તતો ‘‘તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ ઉચ્ચાવચાનિ ચીવરાનિ ઉપ્પન્નાનિ હોન્તિ. અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ ‘કિં નુ ખો ભગવતા ચીવરં અનુઞ્ઞાતં, કિં અનનુઞ્ઞાત’’’ન્તિ એતસ્મિં વત્થુસ્મિં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, છ ચીવરાનિ ખોમ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૩૩૯) કપ્પિયચીવરજાતિ અનુઞ્ઞાતા, ન પન સઙ્ખ્યાપમાણં. તતો ‘‘અદ્દસ ભગવા…પે… સમ્બહુલે ભિક્ખૂ ચીવરેહિ ઉબ્ભણ્ડિતે સીસેપિ ચીવરભિસિં કરિત્વા ખન્ધેપિ ચીવરભિસિં કરિત્વા કટિયાપિ ચીવરભિસિં કરિત્વા આગચ્છન્તે, દિસ્વાન ભગવતો એતદહોસિ…પે… યેપિ ખો તે કુલપુત્તા ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે સીતાલુકા સીતભીરુકા, તેપિ સક્કોન્તિ તિચીવરેન યાપેતું, યંનૂનાહં ભિક્ખૂનં ચીવરે સીમં બન્ધેય્યં મરિયાદં ઠપેય્યં તિચીવરં અનુજાનેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૬) ચીવરં અનુઞ્ઞાતં, તઞ્ચ ખો એકમેવ. છબ્બગ્ગિયા પન મિચ્છા ગહેત્વા બહૂનિ પરિહરિંસુ. તાનિ નેસં અતિરેકટ્ઠાને ઠિતાનિ હોન્તિ. તતો ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૭) અનુઞ્ઞાતં, તેનેતં પઞ્ઞાયતિ. અતિરેકાનિ બહૂનિ ચીવરાનિ તે પરિહરિંસુ, ‘‘તાનિ દસાહપરમમેવ ધારેતું અનુજાનામિ, ન તમેવેક’’ન્તિ વદન્તેન યા પુબ્બે તિચીવરાધિટ્ઠાનસઙ્ખાતા ચીવરે સીમાબદ્ધા, મરિયાદા ચ ઠપિતા, તાય સતિપિ તિચીવરબાહુલ્લપરિહરણક્કમો દસ્સિતો દિવસપરિચ્છેદવસેન. તતો પરં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અતિરેકચીવરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૭) અનુજાનન્તેન વિનાપિ દિવસપરિચ્છેદેન અતિરેકચીવરપરિહરણક્કમો દસ્સિતોતિ દ્વેપિ તાનિ નિધાનમુખાનીતિ સિદ્ધં. તથા પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનમ્પિ સિયા, અઞ્ઞથા ઇતરચીવરાધિટ્ઠાનાનુજાનનવિરોધો સિયા સીમામરિયાદટ્ઠપનવિરોધતો. તિચીવરાધિટ્ઠાનપઞ્ઞત્તિયેવ તિચીવરમરિયાદા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પાટેક્કં નિધાનમુખમેત’’ન્તિ. ‘‘પઠમં તિચીવરં તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતબ્બં, પુન પરિહરિતું અસક્કોન્તેન પચ્ચુદ્ધરિત્વા પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બં, ન ત્વેવ આદિતોવ ઇદં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘યથા તિચીવરં પરિહરિતું અસક્કોન્તસ્સ ગિલાનસ્સ વિપ્પવાસસમ્મુતિ અનુઞ્ઞાતા, અગિલાનસ્સપિ સાસઙ્કસિક્ખાપદે (પારા. ૬૫૨) તસ્સ અન્તરઘરે નિક્ખેપો ચ, તતોપિ સતિ પચ્ચયે છારત્તવિપ્પવાસો, તતોપિ અસક્કોન્તસ્સ પચ્ચુદ્ધારો, પચ્ચુદ્ધટમ્પિ અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતું, અસક્કોન્તસ્સ વિકપ્પના ચ અનુઞ્ઞાતા. તથેવ દ્વિન્નમ્પિ સમ્મુખાપરમ્મુખાવિકપ્પનાનં પરસન્તકત્તા વિકપ્પનપચ્ચયે અસતિ ‘પરિક્ખારચોળ’ન્તિ અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતું ભગવતા અનુઞ્ઞાતં સિયા, યતો તદધિપ્પાયઞ્ઞૂ એવં વદન્તી’’તિ મહાપચ્ચરિયમ્પિ વુત્તં. પુબ્બેતિઆદિ ‘‘પાટેક્કં નિધાનમુખ’’ન્તિ વુત્તસ્સ પયોગદસ્સનત્થં વુત્તં. અબદ્ધસીમાયં દુપ્પરિહારન્તિ વિકપ્પનાદિઅત્થાય ઉપચારં અતિક્કમિત્વાપિ ગમનસમ્ભવતો.

વસ્સિકસાટિકા અનતિરિત્તપ્પમાણાતિ તસ્સા ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદસ્સ વુત્તત્તા વુત્તં. પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ ‘‘ઇદં, ભન્તે, અમ્હાકં સેનાસનસ્સ ઉપરિ અત્થરિતબ્બ’’ન્તિઆદિના દિન્નં નાધિટ્ઠાતબ્બં, ‘‘ઇદં તુમ્હાક’’ન્તિ દિન્નં સયં અધિપ્પેતંવ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘સકિં અધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠિતમેવ હોતિ, ન પુન પચ્ચુદ્ધરીયતિ કાલપરિચ્છેદાભાવતો’’તિ લિખિતં. ‘‘એકવચનેનપિ વટ્ટતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં. ભેસજ્જનવકમ્મમાતાપિતુઆદીનં અત્થાયાતિ એત્થ ‘‘ઇમિના ભેસજ્જં ચેતાપેસ્સામિ, ઇદં માતુયા દસ્સામી’’તિ ઠપેન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બં. ‘‘‘ઇદં ભેસજ્જસ્સ, ઇમં માતુયા’તિ વિભજન્તેન અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થીતિ અપરે’’તિ વુત્તં. ‘‘સકભાવં મોચેત્વા ઠપનં સન્ધાયાહા’’તિ લિખિતં.

‘‘પુન અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અયં સઙ્ગીતિતો પટ્ઠાય આગતઅટ્ઠકથાવાદો. તતો પરં આચરિયાનં તત્થ તત્થ યુત્તિવિચારણા’’તિ વુત્તં. પમાણચીવરસ્સાતિ પચ્છિમપ્પમાણસ્સ. દ્વે ચીવરાનીતિ સહ ઉત્તરાસઙ્ગેન. એસ નયોતિ પમાણયુત્તેસુ યત્થ કત્થચીતિઆદિનયોવ. ‘‘તં અતિક્કામયતો છેદનક’’ન્તિ (પાચિ. ૫૩૩) વચનતો ઉત્તરિ પટિસિદ્ધં, તતો હેટ્ઠા અપ્પટિસિદ્ધત્તા વટ્ટતિ. તત્થ સિયા – તિચીવરસ્સ પચ્છિમપ્પમાણં વિસું સુત્તે નત્થીતિ, ન વત્તબ્બં, સિક્ખાકરણીયેહિ સિદ્ધત્તા. કિં વુત્તં હોતિ? ‘‘‘પરિમણ્ડલં નિવાસેસ્સામિ, પારુપિસ્સામિ, સુપ્પટિચ્છન્નો અન્તરઘરે ગમિસ્સામી’તિ (પાચિ. ૫૭૬-૫૭૯) વચનતો યત્તકેન પમાણેન પરિમણ્ડલતા, સુપ્પટિચ્છન્નતા ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તક્કમેન સમ્પજ્જતી’’તિ વત્તબ્બં. તેસં વસેન પચ્છિમપ્પમાણન્તિ સિદ્ધં, તઞ્ચ ખો મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિ યથાવુત્તમેવ વુચ્ચતે. તેનેવાહ લેસં ઠપેત્વા ‘‘વિસું સુત્તે નત્થી’’તિ.

અપિચેત્થ અધિપ્પેતં, તથાપિ ન સમેતિયેવાતિ અત્થો, તસ્મા ‘‘યદી’’તિઆદિસમ્બન્ધો અદ્ધા વુત્તો. યસ્મા પરિચ્છિન્નો સમેતિ ચ. ઇતરેસુ પન એકચ્ચસ્મિં આચરિયવાદે નેવ પરિચ્છેદો અત્થિ. એકચ્ચસ્મિં ન પુબ્બાપરં સમેતીતિ સમ્બન્ધો. અધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનમેવ, પરિભોગકાલે પન અરજિતં ન વટ્ટતિ. ઇદં સબ્બં તિચીવરે એવ. ઇમસ્સ પન સિક્ખાપદસ્સ અયં સઙ્ખેપવિનિચ્છયો – અનત્થતે કથિને હેમન્તાનં પઠમદિવસતો પટ્ઠાય અત્થતે કથિને ગિમ્હાનં પઠમદિવસતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નચીવરં સન્ધાય ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ.

એત્થાહ – ‘‘રજકેહિ ધોવાપેત્વા સેતં કારાપેન્તસ્સાપિ અધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનમેવા’’તિ વચનતો અરજિતેપિ અધિટ્ઠાનં રુહતિ, તેન સૂચિકમ્મં કત્વા રજિત્વા કપ્પબિન્દું દત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ નિયમો ન કાતબ્બોતિ? વુચ્ચતે, કાતબ્બોવ પત્તો વિય અધિટ્ઠિતો. યથા પુન સેતભાવં, તમ્બભાવં વા પત્તો અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ, ન ચ પન તાદિસો અધિટ્ઠાનં ઉપગચ્છતિ, એવમેતં દટ્ઠબ્બન્તિ. ‘‘યતો પટ્ઠાય પરિભોગાદયો વટ્ટન્તિ, તતો પટ્ઠાય અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ.

અવિસેસેન વુત્તવચનન્તિ અધિટ્ઠાતબ્બં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતબ્બં વિકપ્પેતીતિ એવં સવિસેસં કત્વા અવચનં ‘‘ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) ઇમિના વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ. ઇદાનિ ઇદં અધિટ્ઠાનવિકપ્પનનયપટિબદ્ધં ખન્ધકં, પરિવારઞ્ચ મિસ્સેત્વા પકિણ્ણકં વુચ્ચતિ – ખન્ધકે તાવ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું, વસ્સિકસાટિકં વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પરિવારે ‘‘ન નવ ચીવરાનિ અધિટ્ઠાતબ્બાનિ, ન નવ ચીવરાનિ વિકપ્પેતબ્બાની’’તિ (પરિ. ૩૨૯), ‘‘દસકે દસ, એકાદસકે એકાદસ ચીવરાનિ અધિટ્ઠાતબ્બાનિ, ન વિકપ્પેતબ્બાની’’તિ (પરિ. ૩૩૧) ચ અનેકક્ખત્તું વચનેન સુટ્ઠુ દળ્હં કત્વા ‘‘સબ્બાનિ ચીવરાનિ અધિટ્ઠાતબ્બાનિ, ન વિકપ્પેતબ્બાની’’તિ વુત્તં, તસ્મા ઉભોપિ તે વિરુદ્ધા વિય દિસ્સન્તિ, ખન્ધકે એવ ચ ‘‘વસ્સિકસાટિકં વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) વુત્તં. તદટ્ઠકથાયં ‘‘વસ્સિકસાટિકા અનતિરિત્તપ્પમાણા નામં ગહેત્વા વુત્તનયેનેવ ચત્તારો વસ્સિકે માસે અધિટ્ઠાતબ્બા, તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’’તિ વુત્તં. ઇદઞ્ચ વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં હેમન્તે પચ્ચુદ્ધારસમ્ભવતો, વસ્સાને વિકપ્પનાસમ્ભવતો ચ. તથા ઇધ ‘‘અનાપત્તિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’’તિ વચનપ્પમાણતો સબ્બત્થ વિકપ્પનાય અપ્પટિસિદ્ધભાવો વેદિતબ્બોતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) અટ્ઠકથાવચનં પરિવારવચનેન વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ, ન હિ વિરુદ્ધં તથાગતા ભાસન્તિ, તસ્મા અટ્ઠકથાનયોવેત્થ પટિસરણં, યેન સબ્બમ્પિ તં એકરસં હોતિ. પરિવારટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તં ‘‘ન વિકપ્પેતબ્બાનીતિ અધિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય ન વિકપ્પેતબ્બાની’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૯). તિચીવરાનિ અધિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય, વસ્સિકસાટિકાદીનિ ચ અત્તનો અત્તનો અધિટ્ઠાનખેત્તે ન અકામા વિકપ્પેતબ્બાનીતિ અત્થો, અવસેસપાળિ, અત્થો ચ ઇધ અટ્ઠકથાયં વુત્તો, તસ્મા સબ્બમ્પેતં એકરસન્તિ.

એત્થાહ – યદિ એવં ‘‘નવ ચીવરાનિ નાધિટ્ઠાતબ્બાની’’તિ ચ વત્તબ્બં. વિકપ્પિતકાલતો પટ્ઠાય હિ નાધિટ્ઠાતબ્બાનીતિ? એત્થ વુચ્ચતે – ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું…પે… પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ એત્થ સબ્બત્થ અધિટ્ઠાને પટિસેધાદસ્સનતો, વિકપ્પનાય અદસ્સનતો ચ ‘‘તતો પર’’ન્તિ દ્વીસ્વેવ પરિચ્છેદદસ્સનતો ચ ‘‘નવ ચીવરાનિ અધિટ્ઠાતબ્બાનિ, ન વિકપ્પેતબ્બાનિ ચેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અપરો નયો – અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું અકામા. કસ્મા? કાલે ઉપ્પન્નં અનધિટ્ઠહન્તસ્સ કાલાતિક્કમે આપત્તિસમ્ભવતો, અકાલે ઉપ્પન્નં અનધિટ્ઠહન્તસ્સ દસાહાતિક્કમે આપત્તિસમ્ભવતો ચ. તત્થ યં કાલે ઉપ્પન્નં અપ્પહોન્તેપિ દસાહે કાલાતિક્કમે આપત્તિકરં, તં નિસ્સજ્જનકાલે ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, અતિરેકચીવરં ધારિતં નિસ્સગ્ગિયં, ઇમાહં સઙ્ઘસ્સા’’તિઆદિના નિસ્સજ્જિતબ્બં, ઇતરં યથાપાળિમેવ. તત્થ પઠમનયો ‘‘યો પન, ભિક્ખુ, અતિરેકચીવરં ધારેય્ય નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ ઇમાય પઠમપઞ્ઞત્તિયા વસેન વુત્તો, દુતિયો અનુપઞ્ઞત્તિયા વસેન વુત્તો.

યથા ચ નિસ્સજ્જિતબ્બવત્થુમ્હિ અસતિ યથાપાળિં અવત્વા કેવલં આપત્તિ એવ દેસેતબ્બા, યથા ચ વસ્સિકસાટિકનિસ્સજ્જને કેવલં પરિયિટ્ઠમત્તે યથાપાળિં અવત્વા યથાસમ્ભવં નિસ્સજ્જિતબ્બં, તથા ઇદમ્પીતિ વેદિતબ્બં. યથા સંવચ્છરાતિક્કન્તં અતિરેકચીવરં ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’મિચ્ચેવ વુચ્ચતિ. સંવચ્છરવિપ્પવુત્થતિચીવરં, માસાતિક્કન્તઞ્ચ ‘‘રત્તિવિપ્પવુત્થ’’ન્તિ ચ ‘‘છારત્તવિપ્પવુત્થ’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ, તથા ઇદમ્પિ ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’મિચ્ચેવ વુચ્ચતીતિ એકે, તસ્મા સિદ્ધમિદં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું અકામા’’તિ, તથા અકામા ન વિકપ્પેતુન્તિ અત્થો. ઇચ્છાય હિ સતિ ‘‘પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિપ્પવાસસુખત્થં વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો હોતિ, દસાહાતિક્કમે ચ અનાપત્તી’’તિ વચનતો વિકપ્પેતું અનુજાનામીતિ વુત્તં હોતિ. તથા વસ્સિકસાટિકા અકામા અધિટ્ઠાતું દસાહાતિક્કમે આપત્તિસમ્ભવતો. કિત્તકં કાલન્તિ ચે? વસ્સાનં ચાતુમાસં, ઇચ્છાય પન સતિ ઉદ્ધંયેવ વિકપ્પેતબ્બં. ‘‘સબ્બત્થ વિકપ્પનાય અપ્પટિસિદ્ધભાવો વેદિતબ્બો’’તિ હિ વુત્તં. ‘‘અત્થાપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતિ, નો ગિમ્હે, નો વસ્સે’’તિ (પરિ. ૩૨૩) ચ વુત્તં, તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’’તિ.

તત્રાયં વિચારણા – કદા પચ્ચુદ્ધરિતબ્બા, કદા વિકપ્પેતબ્બા, કિઞ્ચેત્થ યસ્મા ‘‘તતો પર’’ન્તિ વુત્તં. હેમન્તઞ્ચ પત્તમત્તે સા અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, તસ્મા ‘‘પચ્ચુદ્ધરિત્વા’’તિ ન વત્તબ્બં અધિટ્ઠાનસ્સ નત્થિતાય, અથ ‘‘અન્તોચાતુમાસે વિકપ્પેતબ્બા’’તિ ન વત્તબ્બં. ‘‘તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ હિ વુત્તન્તિ? એત્થ એકચ્ચે વદન્તિ ‘‘વત્તબ્બમેત’’ન્તિ. યથા પરિવુત્થપરિવાસો, ચિણ્ણમાનત્તો ચ સન્તો નિટ્ઠિતેસુપિ પરિવાસમાનત્તદિવસેસુ, તથા નિટ્ઠિતેસુપિ અધિટ્ઠાનદિવસેસુ સાધિટ્ઠાનમેતન્તિ એકે. અટ્ઠકથાચરિયાનં ઇદં સન્નિટ્ઠાનં ‘‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે પચ્ચુદ્ધરિત્વા પાટિપદદિવસે વિકપ્પેતબ્બા’’તિ. વુત્તઞ્હેતં પરિવારટ્ઠકથાયં ‘‘કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં નિવાસેન્તો હેમન્તે આપજ્જતિ. કુરુન્દિયં પન ‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં. ‘ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુ’ન્તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૩). તત્થ કુરુન્દિનયો પચ્છા વુત્તત્તા સારતો દટ્ઠબ્બો, ન પુરિમો. નિવાસેન્તો હિ ગિમ્હેપિ ઓરેનદ્ધમાસં આપજ્જતિ એવ. ઇધ ચ ‘‘અત્થાપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતિ, નો ગિમ્હેતિ વુત્ત’’ન્તિ કુરુન્દિવચનસ્સાયમત્થો દિસ્સતિ.

‘‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા તસ્મિંયેવ દિવસે અવિકપ્પેન્તો પચ્છિમપાટિપદદિવસે અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા દુક્કટં આપજ્જતિ, ન, અવિકપ્પનપચ્ચયા દસાહપરિહારસમ્ભવતો’’તિ કારણમેકે વદન્તિ. એવં સતિ હેમન્તે પત્તમત્તે અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ આપજ્જતિ, તઞ્ચ અયુત્તં. અધિટ્ઠાનઞ્હિ ‘‘અઞ્ઞસ્સ દાનેન…પે… છિદ્દભાવેનાતિ ઇમેહિ નવહિ કારણેહિ વિજહતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) વુત્તં, ન ‘‘અધિટ્ઠાનખેત્તાતિક્કમેન વા’’તિ. અસાધારણત્તા ન વુત્તન્તિ ચે? ન, ‘‘છિદ્દભાવેના’’તિ ન વત્તબ્બપ્પસઙ્ગતો, છિદ્દભાવેન પન તિચીવરસ્સેવ સબ્બટ્ઠકથાસુ અધિટ્ઠાનવિજહનસ્સ વુત્તત્તા. તસ્મા હેમન્તસ્સ પઠમદિવસે અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા દુક્કટં આપજ્જતિ, ન પચ્ચુદ્ધરિત્વા અવિકપ્પનપચ્ચયા. ‘‘વિકપ્પેતુ’’ન્તિ વચનતો તતો અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ પઞ્ઞાયતિ. ન હિ કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે અવિકપ્પેત્વા હેમન્તે આપજ્જતીતિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો, યસ્મા તં અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા દુક્કટં હેમન્તસ્સ પઠમઅરુણક્ખણે એવ આપજ્જતિ, તસ્મા ‘‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા’’તિ વુત્તં. પચ્ચુદ્ધટં પન હેમન્તે દસાહપરિહારં લભતિ. ‘‘દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૩૦) હિ વુત્તં, તઞ્ચ ખો સમયે ઉપ્પન્નં ચે, નાસમયે. તથા ચ સાધિતં અપચ્ચુદ્ધટં ન નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, નો ચ તં પરિદહિતં, તસ્મા કત્તિકપુણ્ણમદિવસે એવ પચ્ચુદ્ધરણઞ્ચ વિકપ્પનઞ્ચ કત્તબ્બન્તિ સિદ્ધં, એત્થ ચ યથા અતિરેકચીવરં દસમે દિવસે વિકપ્પેન્તેન દસાહપરમં ધારિતં હોતિ, અન્તોદસાહે ચ વિકપ્પિતં હોતિ, તથા કત્તિકપુણ્ણમાય વિકપ્પેન્તેન વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠિતઞ્ચ હોતિ, તતો પરં અનાપત્તિખેત્તે એવ વિકપ્પના ચ હોતીતિ વેદિતબ્બં. એત્તાવતા અત્થિ વિકપ્પનાખેત્તે અધિટ્ઠાનં, અધિટ્ઠાનખેત્તે ચ વિકપ્પનાતિ દીપિતં હોતિ. અઞ્ઞથા ‘‘અત્થાપત્તિ અધિટ્ઠાનેન આપજ્જતિ, અનધિટ્ઠાનેન આપજ્જતિ. અત્થાપત્તિ વિકપ્પનાય આપજ્જતિ, અવિકપ્પનાય આપજ્જતી’’તિ દુકેસુ દ્વે દુકાનિ વત્તબ્બાનિ સિયું. તત્થ પઠમદુકે પઠમપદં સમ્ભવતિ. વિકપ્પનખેત્તે હિ વસ્સિકસાટિકાદીનં અધિટ્ઠાનેન વિનયાતિસારદુક્કટં આપજ્જતિ. એતેનેવ દુતિયદુક્કટસ્સ દુતિયપદં વુત્તં હોતિ. અનધિટ્ઠાનેન આપજ્જતીતિ નત્થિ. અન્તોદસાહે અનાપજ્જનતો, વિકપ્પનાદિસમ્ભવતો ચ વિકપ્પનાય આપજ્જતીતિ નત્થિ સબ્બત્થ વિકપ્પનાય અપ્પટિસિદ્ધત્તા, તસ્મા તાનિ દુકાનિ ‘‘ન લબ્ભન્તી’’તિ ન વુત્તાનિ. એત્થાહ – યા સા ‘‘અત્થાપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતી’’તિ (પરિ. ૩૨૩) વચનપ્પમાણતો દુક્કટાપત્તિ સાધિતા, સા સઞ્ચિચ્ચ અપચ્ચુદ્ધરન્તસ્સ યુજ્જતિ, અસતિયા ચે, કઞ્ચિ, અનાપત્તિ. કત્તિકપુણ્ણમાય પચ્ચુદ્ધટં સઞ્ચિચ્ચ અવિકપ્પયતો દુક્કટેન સહ પુનદિવસે નિસ્સગ્ગિયં, અસતિયા અવિકપ્પયતો નિસ્સગ્ગિયમેવ ઇધ પઠમપઞ્ઞત્તિયા. યં પન વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપિ, કણ્ડુપટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનાપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, તસ્મા સા તતો પરં વિકપ્પેતબ્બા’’તિ, તેનેતં વિરુજ્ઝતિ, ન કેવલં ઇદમેવ, ‘‘તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’’તિ અટ્ઠકથાવચનઞ્ચ વિરુજ્ઝતિ. તતો પરં નામ હિ હેમન્તં, તત્થ ચે પચ્ચુદ્ધારો, ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપી’’તિઆદિ ન યુત્તં અધિટ્ઠાનાભાવેન પચ્ચુદ્ધારાભાવતો. અવિરોધો ચ ઇચ્છિતબ્બો, તસ્મા ‘‘પચ્ચુદ્ધરણં વત્તમત્ત’’ન્તિવાદો એત્થાપિ સમ્ભવતીતિ ચે? ન, કુરુન્દિ વચનવિરોધતો. તત્થ હિ કત્તિકપુણ્ણમાય પચ્ચુદ્ધારો વુત્તો, તસ્મા વસ્સાનદિવસત્તા સાધિટ્ઠાનાવસા પચ્ચુદ્ધરીયતીતિ ન પચ્ચુદ્ધારો વત્તમત્તં, તસ્મા ‘‘તતો પર’’ન્તિ યાવ પુણ્ણમા અધિપ્પેતા સિયા. યથા ચાયં વિકપ્પો, તથા ‘‘વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપિ આબાધવૂપસમેનાપી’’તિ ઇદમ્પિ અવસ્સં પચ્ચુદ્ધરિતબ્બતાય વુત્તં સિયા. એવઞ્ચ સતિ ઇધ સમન્તપાસાદિકાય તદવચનેન સમેતિ. અઞ્ઞથા ઇધપિ તં વત્તબ્બં સિયાતિ યથાવુત્તોવ વિધિ એત્થ સમ્ભવતિ, કિઞ્ચાપિ સમ્ભવતિ, દુવિઞ્ઞાપયસ્સ પન લોકસ્સ સુવિઞ્ઞાપનત્થં વુત્તા. યસ્મા પન સા વસ્સાનાતિક્કમેન અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, હેમન્તપઠમારુણે ચ અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા દુક્કટા સાધિતા, તસ્મા કત્તિકપુણ્ણમાયમેવ પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા, અવિકપ્પિતાય ‘‘નિસ્સગ્ગિયાપજ્જનમેવા’’તિ વત્તબ્બં. એત્તાવતાપિ સન્તોસં અકત્વા વિનિચ્છયો પરિયેસિતબ્બો. હોતિ ચેત્થ –

‘‘એવં અભાવં વિનયસ્સ પાળિ,

ભિન્નં અભિન્નઞ્ચ તદત્થયુત્તિં;

વિઞ્ઞાતુકામેન તદત્થવિઞ્ઞૂ,

પરિયેસિતબ્બા વિનયે વિઞ્ઞાયા’’તિ.

‘‘તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે વિનાપિ ‘‘મય્હં ગણ્હામી’’તિ વચનેન સુદિન્નં હોતિ. ઇતરો ચે અધિવાસેતિ, તેનાપિ સુગ્ગહિતં હોતિ, નો ચે અધિવાસેતિ, દેન્તેન સુદિન્નં. તં પન વત્થુ ન કસ્સચિ હોતિ. તથા ‘‘મય્હં ગણ્હામી’’તિ વદતિ, સામિકો ચે અધિવાસેતિ, વિનાપિ ‘‘ગણ્હાહી’’તિ વચનેન સુગ્ગહિતં. નો ચે અધિવાસેતિ, સામિકસ્સેવ તં, ન હિ તસ્સેતં વિનયકમ્મન્તિ એત્થ વિનયકમ્મસ્સત્થાય ચે ગણ્હાતિ, ન વટ્ટતિ. ન કેવલં અત્તનો અત્થાય ગહિતં, પુન તસ્સપિ દેતિ, વટ્ટતીતિ ચ. તથા અનપેક્ખો હુત્વા પરસ્સ વિસ્સજ્જેત્વા પુન તેન દિન્નં વા તસ્સ વિસ્સાસન્તો વા પરિભુઞ્જતિ, વટ્ટતિ. તત્થાપિ વિનયકમ્મવસેન ન વટ્ટતીતિ એકે. તે એવ ‘‘મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતી’’તિ એત્થ ‘‘તિચીવરે દીઘતો વિદત્થિ અનતિક્કમિત્વા છિન્દિત્વા કરોતિ, એવં સેસેસુપી’’તિ વદન્તિ. એવરૂપેસુ ઠાનેસુ પોરાણાચરિયાનં કથામગ્ગં સુટ્ઠુ આચરિયકુલસેવનાય સઞ્જાનિત્વા તેન સંસન્દિત્વા સતો સમ્પજાનો હુત્વા સોતૂનઞ્ચ ચિત્તં અવિમોહેત્વા કથેતબ્બં. એસા અમ્હાકં આયાચના.

પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૧. સન્તરુત્તરેન જનપદચારિકં પક્કમન્તિ. કસ્મા? કિઞ્ચાપિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, સન્તરુત્તરેન ગામો પવિસિતબ્બો, યો પવિસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૩૬૨) પઠમં વુત્તં. પચ્છા પન ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, પચ્ચયા સઙ્ઘાટિયા નિક્ખેપાય, ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ, અન્તરવાસકસ્સ નિક્ખેપાય ગિલાનો વા હોતિ, વસ્સિકસઙ્કેતં વા, નદીપારં ગન્તું વા, અગ્ગળગુત્તિવિહારો વા, અત્થતકથિનં વા હોતી’’તિ વુત્તત્તા, અટ્ઠકથાયમ્પિસ્સ ‘‘પઞ્ચસુ પેતેસુ અગ્ગળગુત્તિ એવ પમાણં. ગુત્તે એવ હિ વિહારે નિક્ખિપિત્વા બહિ ગન્તું વટ્ટતિ, નાગુત્તે’’તિ વુત્તત્તા અપઞ્ઞત્તેપિ કથિને ‘‘તે ભિક્ખૂ અગ્ગળગુત્તિવિહારે ઠપેથા’’તિ વત્વા સભાગાનં હત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા સન્તરુત્તરેન ગામપ્પવેસે લદ્ધકપ્પિયા જનપદચારિકં પક્કામિંસૂતિ વેદિતબ્બં.

૪૭૩. અવિપ્પવાસસમ્મુતિન્તિ અવિપ્પવાસત્થં, વિપ્પવાસપચ્ચયા યા આપત્તિ, તદભાવત્થં વા સમ્મુતિં દાતુન્તિ અત્થો. તતો પટ્ઠાય વટ્ટતિ. કિત્તકં કાલં વટ્ટતીતિ? માસં વા અતિરેકં વા યાવ ગમને સઉસ્સાહો, તાવ વટ્ટતિ. તેન વુત્તં ‘‘ધુરનિક્ખેપં કરોન્તેન પચ્ચુદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિ. પુન સમ્મુતિદાનકિચ્ચં નત્થીતિ સચે દ્વાદસન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન અઞ્ઞો રોગો હોતિ, વટ્ટતિ, ઉપસમ્પદકમ્મં વિય યાવજીવં એકાસમ્મુતિ વટ્ટતીતિ ચ.

‘‘કતં વા હોતી’’તિઆદિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ન વત્તબ્બં, કસ્મા? કરણપલિબોધે ઉપચ્છિન્નેપિ અનધિટ્ઠિતચીવરતો વિપ્પવાસપચ્ચયા આપત્તિયા અસમ્ભવતો, તસ્મા ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિન્તિ ભિક્ખુનો ચીવરં અધિટ્ઠિતં હોતી’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, તદાયત્તત્તા. અધિટ્ઠાનઞ્હિ કરણપલિબોધસ્સ નિટ્ઠાપનાયત્તં, તસ્મા ‘‘કતં વાતિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ ચ વુત્તં. તત્થ કતન્તિ પુબ્બે વુત્તમેવ.

૪૭૭-૮. અવિપ્પવાસલક્ખણવવત્થાપનત્થન્તિ એત્થ ‘‘અન્તોગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોગામે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદિવચનતો અવિપ્પવાસલક્ખણં વવત્થાપિતં, તબ્બિપરીતનયેન વિપ્પવાસલક્ખણં વેદિતબ્બં. ગામો એકૂપચારોતિઆદિમ્હિ પન ઠપેત્વા સત્થં, રુક્ખમૂલં, અજ્ઝોકાસઞ્ચ સેસેસુ પરિક્ખેપાપરિક્ખેપવસેન એકૂપચારનાનૂપચારતા વેદિતબ્બા. યસ્મા પન સત્થં દુવિધં નિવિટ્ઠં, અનિવિટ્ઠઞ્ચ, તેસુ અનિવિટ્ઠં એકકુલસ્સ વા નાનાકુલસ્સ વા અપરિક્ખિત્તમેવ હોતિ, નિવિટ્ઠં સિયા પરિક્ખિત્તં, સિયા અપરિક્ખિત્તં, તસ્મા તત્થ પરિક્ખેપાદિવસેન અદસ્સેત્વા અબ્ભન્તરવસેન વુત્તો. તથા અબ્ભોકાસે. રુક્ખમૂલે છાયાવસેન. અઞ્ઞથા ‘‘સત્થો એકૂપચારો નાનૂપચારો’’તિઆદિ ઉદ્દેસવિરોધો સિયા વિભઙ્ગે અદસ્સિતત્તા, તસ્મા સત્થસ્સ પુરતો ચ પચ્છતો ચ સત્તબ્ભન્તરા, પસ્સતો ચ એકબ્ભન્તરન્તિ અયમેકૂપચારો, તતો પરં નાનૂપચારો. તથા રુક્ખમૂલસ્સ યત્થ મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ, અયં એકૂપચારો. ઇતરો નાનૂપચારો. કસ્મા? તત્થ હિ પરિક્ખેપો અપ્પમાણં. છાયાવ પમાણં. અજ્ઝોકાસસ્સ પાળિયં વુત્તોવ. ‘‘સત્થાદીનં એકકુલસન્તકવસેન એકૂપચારતા’’તિ લિખિતં, તસ્મા નિવેસને, ઉદોસિતે ચ વુત્તપરિચ્છેદોવ અટ્ટાદીસૂતિ કત્વા સંખિત્તં. તતો પરં ખેત્તધઞ્ઞકરણઆરામવિહારેસુ પન પરિક્ખિત્તાપરિક્ખિત્ત-પદં પુન ઉદ્ધટં સત્થવિભઙ્ગેન અધિકારસ્સ પચ્છિન્નત્તા. ‘‘નાનાગબ્ભા’’તિઆદિવચનં પન અસમ્ભવતો ખેત્તધઞ્ઞકરણઆરામેસુ ન ઉદ્ધટં. વિહારે સમ્ભવન્તમ્પિ તત્થ પચ્છિન્નત્તા ન ઉદ્ધટં. કુલં વુચ્ચતિ સામિકો, તસ્મા ‘‘એકકુલસ્સ નાનાકુલસ્સા’’તિ ઇમિના ગામાદીનં ચુદ્દસન્નં ચીવરનિક્ખેપટ્ઠાનાનં સાધારણાસાધારણભાવં દીપેતિ. અજ્ઝોકાસસ્સ પન અસમ્ભવતો ન વુત્તં. યસ્મા પનેત્થ એકકુલસ્સ, નાનાકુલસ્સ ચ અપરિક્ખિત્તેસુ ગામાદીસુ પરિહારવિસેસો કિઞ્ચાપિ નત્થિ, પરિક્ખિત્તેસુ પન અત્થિ, તસ્મા એકનાનાકુલગ્ગહણં, એકનાનૂપચારગ્ગહણઞ્ચ સાત્થકન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થપિ અયં વિસેસો – સત્થે, રુક્ખમૂલે ચ કુલભેદતોવ ભેદો, નોપચારભેદતો. અજ્ઝોકાસે ઉપચારભેદતો ચ, સો પન પાળિયં ન દસ્સિતોતિ. ‘‘તં પમાણં અતિક્કમિત્વાતિ વચનતો આકાસેપિ અડ્ઢતેય્યરતનપ્પમાણે દોસો નત્થી’’તિ વદન્તિ.

૪૭૯. ‘‘સભા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગં. ‘‘સભાય’’ન્તિ નપુંસકલિઙ્ગં, તેન વુત્તં ‘‘લિઙ્ગબ્યત્તનયેના’’તિ. નપુંસકલિઙ્ગદસ્સનત્થં કિર ‘‘સભાય’’ન્તિ પચ્ચત્તવસેન નિદ્દિટ્ઠં, તસ્સ અનુપયોગત્તા ‘‘દ્વારમૂલ’’ન્તિપિ. અત્તનો નિક્ખિત્તટ્ઠાને અનિક્ખિત્તત્તા વીથિહત્થપાસો ન રક્ખતિ, યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મિં ઘરે વત્થબ્બં. ‘‘સભાયે વા વત્થબ્બં દ્વારમૂલે વા, હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બ’’ન્તિ હિ વુત્તં. ‘‘હત્થપાસેયેવ અરુણં ઉટ્ઠપેતબ્બ’’ન્તિ નિયમિતત્તા જાનિતું ન સક્કાતિ ચે? અન્તોઘરે ન સક્કા, તથા તથા વુત્તત્તા, તસ્મા ‘‘યુત્તિ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં. અયમત્થો અટ્ઠકથાયમ્પિ પકાસિતો, પુનપિ ખુદ્દકગામે સબ્બસાધારણગામદ્વારવસેન. સચે તસ્સ દ્વારદ્વયં હોતિ, મજ્ઝે ચ ઘરસભાયં, યત્થિચ્છતિ, તત્થ વસિતબ્બ’’ન્તિ.

૪૮૦-૧. યાનિ નિવેસનાદીનિ ગામસઙ્ખ્યં ન ગચ્છન્તિ, તાનિ નિવેસનાદીનીતિ અધિપ્પેતાનિ. અજ્ઝોકાસે અપરિસઙ્કિતમ્પિ ચીવરં અતિરેકસત્તબ્ભન્તરે નિક્ખિત્તં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, એત્થ અન્તોસીમતા ન રક્ખતિ, સત્થે પન રક્ખતિ. ‘‘નદીપરિહારો ચ લબ્ભતી’’તિ વચનતો ઉદકુક્ખેપસીમાયં પરિહારો લબ્ભતીતિ સિદ્ધં. સામન્તવિહારો ચે એકસીમો, ચીવરં ન નિસ્સગ્ગિયં.

ઇદાનિ –

‘‘છિન્નં ધુતઙ્ગં સાસઙ્ક-સમ્મતો સન્તરુત્તરં;

અચીવરસ્સાનાપત્તિ, પચ્ચુદ્ધારાદિસિદ્ધિતો’’તિ. –

ઇદં પકિણ્ણકં, તત્થાયં ચોદનાપુબ્બઙ્ગમો વિનિચ્છયો – કેચિ ‘‘દિગુણં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૮) વચનતો ‘‘એકચ્ચિકા સઙ્ઘાટિપિ નાધિટ્ઠાતબ્બા. સચે અધિટ્ઠાતિ ન રુહતી’’તિ વત્વા ઉપસમ્પદાપેક્ખાનમ્પિ દિગુણમેવ સઙ્ઘાટિં દત્વા ઉપસમ્પાદેન્તિ, તે ઇમિના સુત્તલેસેન સઞ્ઞાપેતબ્બા. ભગવતા હિ ‘‘છિન્નકં સઙ્ઘાટિં છિન્નકં ઉત્તરાસઙ્ગં છિન્નકં અન્તરવાસક’’ન્તિ પઠમં અનુઞ્ઞાતં. તતો ‘‘અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો તિચીવરે કરિયમાને સબ્બં છિન્નકં નપ્પહોતિ. દ્વે છિન્નકાનિ એકં અચ્છિન્નકં નપ્પહોતિ. દ્વે અચ્છિન્નકાનિ એકં છિન્નકં નપ્પહોતી’’તિ ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અન્વાધિકમ્પિ આરોપેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૬૦) અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા એકચ્ચિકાપિ સઙ્ઘાટિ વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. યા છિજ્જમાના નપ્પહોતિ, તસ્સા કુતો દિગુણતાતિ. અટ્ઠકથાયમ્પિસ્સ વુત્તં ‘‘અન્વાધિકમ્પિ આરોપેતુન્તિ આગન્તુકપત્તમ્પિ દાતું. ઇદં પન અપ્પહોનકે આરોપેતબ્બં. સચે પહોતિ, આગન્તુકપત્તં ન વટ્ટતિ, છિન્દિતબ્બમેવા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૬૦). કથિનં પન છિન્નકમેવ વટ્ટતિ આવેણિકલક્ખણત્તા, ‘‘છિન્નકં દિગુણં નપ્પહોતી’’તિ વચનાભાવતો ચાતિ સન્નિટ્ઠાનમેત્થ ગન્તબ્બં.

ધુતઙ્ગન્તિ અનુપસમ્પન્નાનં તેચીવરિકધુતઙ્ગાભાવતો તિચીવરેનેવ તેચીવરિકોતિ. તેસં અધિટ્ઠાનાભાવતો ‘‘અધિટ્ઠિતેનેવા’’તિ વત્તબ્બં હોતૂતિ ચે? ન, ધુતઙ્ગભેદેન વિરોધપ્પસઙ્ગતો. ચતુત્થચીવરસાદિયનેન હિ ધુતઙ્ગભેદો, ન તિચીવરવિપ્પવાસેન, નાપિ અતિરેકચીવરસાદિયનેન, નાપિ અતિરેકચીવરધારણેન. યસ્મા પન ભિક્ખૂનંયેવ ભગવતા અધિટ્ઠાનવસેન નવ ચીવરાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ, જાતિવસેન ચ વુત્તાનિ, ન એવં અનુપસમ્પન્નાનં. તસ્મા તેસં ચીવરનિયમાભાવા ન તં ધુતઙ્ગં અનુઞ્ઞાતં ગહટ્ઠાનં વિય, તસ્મા તસ્સ સમાદાનવિધાને અવચનતો ચ સન્નિટ્ઠાનમેત્થ ગન્તબ્બં.

સાસઙ્કસમ્મતોતિ કઙ્ખાવિતરણિયં સાસઙ્કસિક્ખાપદે વિસું અઙ્ગાનિ ન વુત્તાનિ, ‘‘સેસમેત્થ ચીવરવગ્ગસ્સ દુતિયસિક્ખાપદે વુત્તનયેન વેદિતબ્બ’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, ન ચ પનેતં વુત્તં. તત્થ રત્તિવિપ્પવાસો ચતુત્થં અઙ્ગં, ઇધ છારત્તવિપ્પવાસો, અયમેત્થ વિસેસોતિ, તસ્મા અઙ્ગસામઞ્ઞતો, સમ્મુતિસામઞ્ઞતો ચ સાસઙ્કસિક્ખાપદમેવ વદન્તિ. ઇદં નિપ્પદેસં, તં સપ્પદેસં માસપરમત્તા. તત્થ બહિગામેપિ ગામસીમં ઓક્કમિત્વા વસિત્વા પક્કમન્તસ્સ અનાપત્તિ, ઇધ ન તથા, ઇધ અનન્તરે અનન્તરે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં, તત્થ સત્તમેતિ અયં ઇમેસં દ્વિન્નં વિસેસો. અઙ્ગાનિ પન ચીવરનિક્ખેપઙ્ગસમ્પત્તિતો વિપરિયાયેન, ઇધ વુત્તનયેન ચ સિદ્ધત્તા ન વુત્તાનિ. તાનિ કામં ન વુત્તાનિ, તથાપિ ચતુત્થમઙ્ગં વિસેસિતબ્બં, ન પન વિસેસિતં. કિંકારણા? ઇધ વુત્તનિસ્સજ્જનક્કમેન નિસ્સજ્જેત્વા આપત્તિદેસનતો, તત્થાપન્નાપત્તિવિમોક્ખદીપનત્થં. સંવચ્છરવિપ્પવુત્થમ્પિ રત્તિવિપ્પવુત્થમેવ, પગેવ છારત્તં વિપ્પવુત્થં. એવં સન્તેપિ તત્થ યથાવુત્તઅઙ્ગસમ્પત્તિયા સતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. હેમન્તે વા ગિમ્હે વા નિસ્સજ્જતિ ચે? ઇધ વુત્તનયેનાપિ નિસ્સજ્જિતું વટ્ટતીતિ ઞાપનત્થં ચતુત્થં અઙ્ગં ન વિસેસિતન્તિ નો તક્કોતિ આચરિયો. માસાતિક્કન્તમ્પિ ચીવરં ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા નિસ્સટ્ઠમેવ. દ્વયેન ઊનમાસં હુત્વા ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા માસાતિક્કન્તન્તિ એકે. તથાપિ સચે પચ્ચાસાચીવરં હોતિ, નિસ્સગ્ગિયં ‘‘દસાહાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા, મૂલચીવરં પન ‘‘માસાતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા નિસ્સજ્જિતબ્બં.

‘‘સન્તરુત્તર’’ન્તિ વા ‘‘સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ વા ‘‘ચીવર’’ન્તિ વા કિં તિચીવરં, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પીતિ. કિઞ્ચેત્થ – યદિ તિચીવરમેવ પટિસિદ્ધં, પરિયાપન્નવસેન અચ્છિન્નચીવરચ્છિન્દનધોવાપનવિઞ્ઞત્તિઆદિવિરોધો. અથ અઞ્ઞમ્પિ, ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ એવમાદિના વિરોધોતિ? વુચ્ચતે – ન નિયમતો વેદિતબ્બં યથાસમ્ભવં ગહેતબ્બતો. તથા હિ ‘‘ચીવરં નિક્ખિપિત્વા સન્તરુત્તરેન જનપદચારિકં પક્કમન્તી’’તિ (પારા. ૪૭૧) એવમાદીસુ તિચીવરમેવ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, સન્તરુત્તરેન ગામો પવિસિતબ્બો, સન્તરુત્તરપરમં તતો ચીવરં સાધિતબ્બ’’ન્તિ એવમાદીસુ યંકિઞ્ચિ, તથા સગુણં કત્વા સઙ્ઘાટિયો દાતબ્બા, નિવાસનં દાતબ્બં, સઙ્ઘાટિ દાતબ્બા, હન્દ તે, આવુસો, સઙ્ઘાટિ, દેહિ મે પટન્તિઆદીસુ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સબ્બઞ્હિ ચીવરં સઙ્ઘટિતટ્ઠેન ‘સઙ્ઘાટી’તિ વુચ્ચતી’’તિ. તથા ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ એત્થાપીતિ એકે. અન્તોસમયે હિ યાવદત્થં ચીવરં અનુઞ્ઞાતં, તં સબ્બં કરિયમાનં કદા નિટ્ઠાનં ગચ્છિસ્સતિ, તસ્મા તિચીવરમેવાતિ એકે. અચીવરસ્સાનાપત્તિ પચ્ચુદ્ધારાદિસિદ્ધિતોતિ કિં વુત્તં હોતિ? ઉદોસિતસિક્ખાપદસ્સ નિપ્પયોજનભાવપ્પસઙ્ગતો તિચીવરવિપ્પવાસે તેચીવરસ્સ આપત્તીતિ એકે. તત્થેતં વુચ્ચતિ ન હોતિ આપત્તિ પચ્ચુદ્ધારાદિસિદ્ધિતો. ‘‘અનાપત્તિ અન્તોઅરુણે પચ્ચુદ્ધરતિ, વિસ્સજ્જેતી’’તિ હિ વુત્તં. અઞ્ઞથા પચ્ચુદ્ધરન્તસ્સ, અન્તોઅરુણે વિસ્સજ્જેન્તસ્સ ચ યાવ અઞ્ઞો નાધિટ્ઠાતિ, તાવ આપત્તિં આપજ્જતિ યથાવુત્તનયેન. અઞ્ઞથા સત્તબ્ભન્તરેન વિપ્પવાસસ્સાતિ વિપ્પવાસતો યથારુતંયેવ સતિ વિપ્પવાસે વિપ્પવાસતો અવિપ્પવાસે સતિ અવિપ્પવાસતોતિ.

ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯૭. નપ્પહોતીતિ લામકપરિચ્છેદં ન પાપુણાતિ, તેનેવ તિચીવરસ્સ મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિલામકપરિચ્છેદોવ તાવ વુત્તો. ચીવરે પચ્ચાસા ચીવરપચ્ચાસા. તેનેતં દીપેતિ – તં ચીવરં પચ્છા લબ્ભતુ વા મા વા, યાવ સા પચ્ચાસા છિજ્જતિ, તાવ ઇદં મૂલચીવરં ઠપેતું અનુજાનામીતિ. ‘‘ચીવરપચ્ચાસા’’તિ મરિયાદત્થે નિસ્સક્કવચનં, ભુમ્મત્થે વા પચ્ચત્તવચનં કતં.

૪૯૯-૫૦૦. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં …પે… ચીવરાસા વા ઉપચ્છિન્નાતિઆદિમ્હિ તીસુ ચીવરેસુ અઞ્ઞતરં કતં હોતિ, સેસા અત્થિ, રક્ખતિ. ચીવરપલિબોધસ્સ ઉપચ્છેદે, ઉબ્ભતસ્મિઞ્ચ કથિને સમયે વા હેમન્તસ્સ સમયે વા અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્ય, ખિપ્પમેવ કારેતબ્બં. સતિ પારિપૂરિયા પચ્ચાસા ન રક્ખતિ, અસતિ નત્થિ ચે પચ્ચાસા, ન રક્ખતિ. ‘‘અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વચનતો અપરકત્તિકા અત્થતે વા અનત્થતે વા સમયોવ. હેમન્તો સિયા સમયો અત્થતે, સિયા અસમયો અનત્થતે. તતો પરં એકંસતો અસમયો વાતિ. ‘‘આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ ઇદં ઇધ અલબ્ભમાનમ્પિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં ભિક્ખુનીનં દુતિયનિસ્સગ્ગિયે (પાચિ. ૭૩૮ આદયો) સેસં અકાલચીવરં વિય. તત્થ હિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ‘‘સમ્પત્તા ભાજેન્તૂ’’તિ એવં આદિસ્સ દિન્નમેવ ‘‘અકાલચીવરં કાલચીવર’’ન્તિ અધિટ્ઠહિત્વા ભાજેન્તિયા નિસ્સગ્ગિયં. તથા હિ તત્થ યથા ‘‘અકાલચીવરં નામ અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્નં, અત્થતે કથિને સત્તમાસે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ઇદં અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં, એવંસમ્પદમિદં. યદિ એવં ‘‘એકપુગ્ગલસ્સ ઇદં તુય્હં દમ્હીતિ દિન્ન’’ન્તિ ઇદં કિમત્થં વુત્તં, ન હિ તં ભાજનીયન્તિ ચે? અભાજનીયસામઞ્ઞતો વુત્તં હોતિ. યથા સઙ્ઘસ્સ આદિસ્સ દિન્નં અત્થતકથિનેહિ એવ ભિક્ખૂહિ અભાજનીયત્તા અકાલચીવરં નામ જાતં, એવં પુગ્ગલિકમ્પિ ઇતરેહીતિ અત્થો. એવં સન્તેપિ કસ્સચિ સિયા ‘‘આદિસ્સ દિન્નમ્પિ દસાહમેવ પરિહારં લભતી’’તિ. તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં. પઠમકથિને ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ ઇદઞ્હિ નિરત્થકન્તિ. અનુબ્ભતસ્મિમ્પિ હિ કથિને દસાહપરમમેવ ધારેતબ્બન્તિ વિઞ્ઞાતત્તા અનાદિસ્સ દિન્નમેવ સન્ધાયેતં વુત્તં સિયાતિ ચે? એવં સન્તેપિ અનાદિસ્સ દિન્નમ્પિ અનત્થતકથિનાનં અપરકત્તિકાય દસાહમેવ પરિહારં લભતિ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વુત્તત્તા. આમન્તાતિ ચે? ‘‘અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વચનેન વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા યથાવુત્તનયેનેવેત્થ સન્નિટ્ઠાનં ગન્તબ્બં.

અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘પઠમસિક્ખાપદે સબ્બચીવરાનં યાવદત્થચીવરવસેન કથિનમાસબ્ભન્તરે દસાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ પરિહારસ્સ દિન્નત્તા. યથા કથિનમાસબ્ભન્તરે આદિસ્સ દિન્નમકાલચીવરં કાલચીવરપરિહારમેવ લભતિ, તથા ઇતરમાસેપિ લભતીતિ વેદિતબ્બં. તસ્મા એવં ‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ભિક્ખુનો પનેવ ચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’તિઆદિના સિક્ખાપદે સિદ્ધેપિ અનત્થતકથિનાનં પચ્છિમકત્તિકમાસં અનુજાનન્તેન ‘અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’તિ વુત્તં. એવઞ્હિ અવુત્તે અકાલચીવરં નામ ‘અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્ન’ન્તિ ન સક્કા વત્તું. એવઞ્હિ વચનતો અનત્થતકથિનાનં અત્થતકથિનાનં વિય સબ્બચીવરાનં પચ્છિમકત્તિકમાસે દસાહાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં ન હોતી’’તિઆદિ.

ભિય્યોપિ એવં વુત્તં – યં પન મયા ‘‘પઠમકથિને દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’’ન્તિ અનુઞ્ઞાતં, તમ્પિ કથિનમાસતો બહિ ઉપ્પન્નમેવ, ન અન્તોતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ. કથં? અતિરેકચીવરસ્સ દસાહપરિહારતો ઉદ્ધં આપજ્જિતબ્બાપત્તિં ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ અનુપઞ્ઞત્તિયા કથિનબ્ભન્તરે વારેત્વા તતો ઉદ્ધં ઉપ્પન્નેસુ દસાહાતિક્કમે આપજ્જિતબ્બાપત્તિં ઇમિના સિક્ખાપદેન વારેતું ‘‘અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં, એતં અકાલચીવરં નામા’’તિ વચનતો કથિનુબ્ભારતો ઉદ્ધં દસાહપરિહારં ન લભતીતિ દીપિતં હોતિ, તેહિ સદ્ધિં પુન કથિનુબ્ભારતો ઉદ્ધં પઞ્ચ દિવસાનિ લભતીતિ પસઙ્ગોપિ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ભિક્ખુનો પનેવ અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્ય…પે… ખિપ્પમેવ કારેતબ્બ’’ન્તિ અકાલચીવરસ્સ ઉપ્પત્તિકાલં નિયમેત્વા વુત્તત્તા નિવારિતો હોતિ, તદુભયેન કથિનબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નચીવરં કથિનુબ્ભારતો ઉદ્ધં એકદિવસમ્પિ પરિહારં ન લભતીતિ સિદ્ધં હોતિ. એવં અપરે વદન્તીતિ.

પુનપિ વુત્તં – આચરિયા પન એવં વદેય્યું ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને ભિક્ખુનો પનેવ અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ એત્થ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વદન્તો એવં વિઞ્ઞાપેતિ ‘‘એત્થન્તરે તિણ્ણન્નમ્પિ અકાલચીવરાનં ઉપ્પત્તિ અભાવ’’ન્તિ. કસ્મા પન પદભાજને વિત્થારિતાનીતિ? વુચ્ચતે – ઇદં સિક્ખાપદં અધિટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં, કિન્તુ પઠમે દસાહં અનુજાનિત્વા તસ્મિં અપ્પહોન્તે સચે પચ્ચાસા અત્થિ, તમેવ વડ્ઢેત્વા માસં અનુજાનન્તો ઇમમ્પિ અત્થવિસેસં દીપેતિ અકાલચીવરં નામ સમ્મુખીભૂતેન ભાજેતબ્બન્તિપિ દીપેતિ. તં પન ‘‘આકઙ્ખમાનેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના સિક્ખાપદેન વડ્ઢેત્વા વુત્તન્તિ, તસ્મા તીણિપિ પદભાજને વિત્થારિતાનીતિ.

‘‘ખિપ્પમેવ કારેતબ્બન્તિ દસાહા કારેતબ્બ’’ન્તિ ઇદં પન પહોનકભાવે પુરિમસિક્ખાપદલક્ખણેનાતિ દીપેતું વુત્તં, તસ્મા ‘‘એવં સીઘન્તિ વા લહુન્તિ વા’’તિઆદિના અવત્વા ‘‘દસાહા’’તિ વુત્તં. અત્થતકથિનસ્સ એવં હોતુ, અનત્થતે પન કથિને કથન્તિ વુત્તે અનત્થતસ્સ પટિક્ખેપતં દસ્સેતીતિ વુત્તો અપસ્સન્તો વિઘાતં આપજ્જતીતિ. એકતિંસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયન્તિ મહન્તેનપિ પચ્ચાસાચીવરેન સહ ઘટિતમ્પિ તબ્ભાવં અનુપતિત્વા નિસ્સગ્ગિયં હોતિ સતિ પચ્છિમપ્પમાણસમ્ભવે, અસતિ ન હોતિ, પુન ઘટિતે હોતિ, અઞ્ઞેન ઘટિતે ન હોતિ. છિન્નં અઞ્ઞવત્થુ હોતિ. પુબ્બપરિચ્છેદં અતિક્કન્તં ઘટિતં પુન અઞ્ઞપરિચ્છેદં લભતીતિ એકે, ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. અઞ્ઞતરસ્મિં ગણ્ઠિપદે પન ‘‘સઙ્ઘસ્સ વા ઇદં અકાલચીવરન્તિ ઉદ્દિસ્સ દિન્ન’ન્તિ એત્થ સઙ્ઘસ્સ દિન્ને આપત્તિ નામ નત્થિ, ‘સોતસ્સ રહો’તિઆદીસુ વિય પદુદ્ધારેન વુત્તં, તસ્સ લાભં સન્ધાયાતિ ચે? સઙ્ઘતો વા ઉપ્પજ્જેય્યાતિ અનેન સિદ્ધત્તા અધિકમેવા’’તિ ચ ‘‘સઙ્ઘો ચીવરાનિ લભિસ્સતિ ગણો વા’તિઆદિનાપિ પાઠો અત્થી’’તિ ચ વુત્તં. ગણ્ઠિપદે કોસલ્લત્થં પન મયા સબ્બં લિખિતં, સુટ્ઠુ વિચારેત્વા કથેતબ્બં.

તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૩-૫૦૫. ભત્તવિસ્સગ્ગન્તિ ભત્તકિચ્ચાધિટ્ઠાનં. ભત્તકિચ્ચાધિટ્ઠાનવિભાગન્તિ પોરાણા. તત્થ નામ ત્વન્તિ તત્થ તયા કતકમ્મે એવં અકત્તબ્બે સતિ ધોવાપિસ્સસિ નામ. અથ વા સો નામ ત્વન્તિ અત્થો. ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નાતિ ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પદાય પટિક્ખિત્તત્તા તદનુપસઙ્ગભયા એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પુરાણચીવર’’ન્તિ એત્થ પુરાણભાવદીપનત્થમેવ ‘‘સકિં નિવત્થમ્પિ સકિં પારુતમ્પી’’તિ વુત્તં, તસ્મા ‘‘ચીવરં નામ છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ચીવરં વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ વચનસ્સ ઓકાસો ન જાતોતિ એકે. યસ્મા વિકપ્પનુપગપચ્છિમં ઇધ નાધિપ્પેતં, નિવાસનપારુપનુપગમેવાધિપ્પેતં, તેનેવ નિસીદનપચ્ચત્થરણે દુક્કટં વુત્તં, તસ્મા ન વુત્તન્તિ એકે. જાતિપ્પમાણાવચનતો યં કિઞ્ચિ પુરાણવત્થં ધોવાપેન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયમેવ, તેનેવ ‘‘અનાપત્તિ ચીવરં ઠપેત્વા અઞ્ઞં પરિક્ખારં ધોવાપેતી’’તિ વુત્તં. થવિકમ્પિ હિ અસુચિમક્ખિતં પરિભુત્તં ધોવાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ ઓળારિકત્તા, અપ્પતિરૂપત્તા ચ. તેનેવ કઙ્ખાવિતરણિયં ઇમસ્મિં ઠાને ચીવરપરિચ્છેદો ન વુત્તોતિ એકે, વિચારેત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં. ‘‘રજિત્વા કપ્પં કત્વાતિ કપ્પિયં કતમેવ નિવાસેતું, પારુપિતું વા વટ્ટતિ, નેતર’’ન્તિ વુત્તં. ઇમિના ચ મજ્ઝિમત્થેરવાદો ઉપત્થમ્ભિતો હોતિ, નોપત્થમ્ભિતો. રજિત્વાતિઆદિ પન વિનયવિધિદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ મમ તક્કો. યથા અઞ્ઞાતિકાય અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞીવારે તીણિ ચતુક્કાનિ, એવં વેમતિકઞાતિકવારેસુ ચાતિ નવ ચતુક્કાનિ હોન્તિ. એત્થાહ – એકવારં ધોવિત્વા ધોવનેસુ ધુરં નિક્ખિપિત્વા પુન ‘‘દુદ્ધોત’’ન્તિ મઞ્ઞમાના ધોવતિ, અનાપત્તિયા ભવિતબ્બં, દુતિયવારં અવુત્તા ધોવતિ નામ હોતીતિ? વુચ્ચતે – સચે ભિક્ખુ ‘‘અલં એત્તાવતા ધોતેના’’તિ પટિક્ખિપતિ, પુન ધોવન્તી અવુત્તા ધોવતિ નામાતિ યુજ્જતિ. નો ચે, વુત્તાવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. ભિક્ખુસ્સ લિઙ્ગપરિવત્તને એકતોઉપસમ્પન્નાય વસેન આપત્તિ સાકિયાનીનં વિય.

૫૦૬. એકેન વત્થુનાતિ યેન કેનચિ પઠમેન. ‘‘તિણ્ણં ચતુક્કાનં વસેના’’તિ પાઠો. ભિક્ખૂનં સન્તિકે અટ્ઠવાચિકાય ઉપસમ્પન્નાય પાકટત્તા તં અવત્વા સાકિયાનિયોવ વુત્તા અપાકટત્તા.

પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૮-૫૧૦. અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ એત્થ ‘‘ગણમ્હા ઓહીયનસિક્ખાપદે’’તિ લિખિતં. અરઞ્ઞવાસીનિસેધનસિક્ખાપદે અપઞ્ઞત્તેતિ એકે, ‘‘તં ન સુન્દર’’ન્તિ વદન્તિ. વિહત્થતાયાતિ આયાસેન.

૫૧૨. ઉપચારોતિ દ્વાદસહત્થો. મહાપચ્ચરિયં, કુરુન્દિયઞ્ચ વુત્તન્તિ એત્થ રત્તિભાગે ધમ્મકથિકસ્સ ભિક્ખુનો બહૂસુ ચીવરેસુ મહાજનેન પસાદદાનવસેન પટિક્ખિત્તેસુ પુનદિવસે ‘‘ઉપાસકાનં પસાદદાનાનિ એતાની’’તિ સુદ્ધચિત્તેન ગણ્હન્તસ્સ દોસો નત્થિ, ‘‘ભિક્ખુનીહિપિ દિન્નાનિ ઇધ સન્તી’’તિ ઞત્વા ગણ્હતો દોસો. તં અચિત્તકભાવેનાતિ ભિક્ખુનીહિ દિન્નભાવં ઞત્વા બહૂસુ તસ્સા ચીવરસ્સ અજાનનેનાતિ અત્થો. પંસુકૂલં અધિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘ભિક્ખુનીહિ નુ ખો દિન્નં સિયા’’તિ અવિકપ્પેત્વા ‘‘પંસુકૂલં ગણ્હામી’’તિ ગણ્હન્તસ્સ વટ્ટતિ. કુરુન્દિઆદીસુ વુત્તોપિ અત્થો અયમેવ, એકં, ‘‘અચિત્તકભાવેના’’તિ વચનેન ‘‘યથા તથા ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ ઉપ્પથોવ પટિસેધિતોતિ અપરે. એવં ધમ્મસિરિત્થેરો ન વદતિ, ઉજુકમેવ વદતીતિ પપઞ્ચિતં. તસ્સેવ વિસયો, તસ્સાયં અધિપ્પાયો – યથા ‘‘પંસુકૂલં ગણ્હિસ્સતીતિ ઠપિતં કામં ભિક્ખુનિસન્તકમ્પિ અવિકપ્પેત્વા પંસુકૂલં અધિટ્ઠહિત્વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, તથા ધમ્મકથિકસ્સ ભિક્ખુનિયા દિન્નમ્પિ અપઞ્ઞાયમાનં વટ્ટતીતિ, તસ્મા તં વુત્તં મહાપચ્ચરિયં, કુરુન્દિયઞ્ચ અચિત્તકભાવેન ન સમેતીતિ. પટિક્ખેપો પન વિકપ્પગ્ગહણે એવ રુહતિ. અઞ્ઞથા પુબ્બાપરં વિરુજ્ઝતીતિ. તં ન યુત્તં પંસુકૂલેન અસમાનત્તા. પંસુકૂલભાવેન સઙ્કારકૂટાદીસુ ઠપિતં ભિક્ખુનીહિ, ન તં તસ્સા સન્તકં હુત્વા ઠિતં હોતિ. અસ્સામિકઞ્હિ પંસુકૂલં સબ્બસાધારણઞ્ચ, અઞ્ઞોપિ ગહેતું લભતિ. ઇદં પુબ્બેવ ‘‘ભિક્ખુનીનં ચીવર’’ન્તિ જાનિત્વાપિ પંસુકૂલિકો ગહેતું લભતિ તદા તસ્સા અસન્તકત્તા. ‘‘પંસુકૂલં અધિટ્ઠહિત્વા’’તિ સલ્લેખક્કમનિદસ્સનત્થં વુત્તં. મંસં દદન્તેન તથાગતેન સલ્લેખતો કપ્પિયમ્પિ ભુત્તં નિસ્સગ્ગિયં ચીવરમાહ યો મંસં કથન્તિ સયમાદિસેય્યાતિ.

અચિત્તકત્તા કથં પંસુકૂલં વટ્ટતીતિ ચે? તાય તસ્સ અદિન્નત્તા, ભિક્ખુનાપિ તતો ભિક્ખુનિતો અગ્ગહિતત્તા ચ. અસ્સામિકમ્પિ હિ પંસુકૂલં અઞ્ઞિસ્સા હત્થતો ગણ્હાતિ, ન વટ્ટતિ ‘‘અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં પટિગ્ગણ્હેય્યા’’તિ વુત્તલક્ખણસમ્ભવતો. અઞ્ઞાતિકાય સન્તકં ઞાતિકાય હત્થતો ગણ્હાતિ, વટ્ટતીતિ એકે. યથા સિક્ખમાનસામણેરાદીનં હત્થતો પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ, તથા કઙ્ખાવિતરણિયઞ્ચ ‘‘અઞ્ઞાતિકાય હત્થતો ગહણ’’ન્તિ (કઙખા. અટ્ઠ. ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના) અઙ્ગં વુત્તં. તથા ઞાતિકાય સન્તકં સિક્ખમાનાય, સામણેરિયા, ઉપાસકસ્સ, ઉપાસિકાય, ભિક્ખુસ્સ, સામણેરસ્સ સન્તકં અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા હત્થતો ગણ્હન્તસ્સ ચ અનાપત્તિ એવં યથાવુત્તલક્ખણાસમ્ભવતોતિ એકે, તેનેવ ‘‘એકતોઉપસમ્પન્નાય ચીવરં પટિગ્ગણ્હાતી’તિ અવત્વા ‘હત્થતો પટિગ્ગણ્હાતિ અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકા, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિ (પારા. ૫૧૩) વુત્તં, તસ્મા અઞ્ઞાતિકાય સન્તકમ્પિ એકતોઉપસમ્પન્નાય હત્થતો પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ, ઉભોપેતે ન સારતો દટ્ઠબ્બા, કારણં પરિયેસિતબ્બં.

૫૧૪. કો પન વાદો પત્તત્થવિકાદીસૂતિ અનધિટ્ઠાતબ્બેસુ બહૂસુ પટલેસુ. તેનેવાહ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘પત્તત્થવિકાદિમ્હિ અનધિટ્ઠાતબ્બપરિક્ખારે’’તિ. અધિટ્ઠાનુપગેસુ વા તેસં પરિક્ખારત્તા ભિસિછવિયા વિય અનાપત્તિ. કિં પટપરિસ્સાવનં પરિક્ખારં ન હોતીતિ? હોતિ, કિન્તુ તં કિર નિવાસનાદિચીવરસણ્ઠાનત્તા ન વટ્ટતિ. તસ્મા ઇધ નિવાસનાદિચીવરસાધનં વિકપ્પનુપગપચ્છિમં ચીવરં નામ. અનન્તરાતીતે નિવાસનપારુપનુપગમેવાતિ સન્નિટ્ઠાનં. એવં સન્તે કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના) કપ્પનુપગપચ્છિમતા, પારિવત્તકાભાવો, અઞ્ઞાતિકાય હત્થતો ગહણન્તિ તીણેવ અઙ્ગાનિ અવત્વા અપરિક્ખારતાતિ ચતુત્થમઙ્ગં વત્તબ્બન્તિ ચે? ન વત્તબ્બં, ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે પત્તત્થવિકાદિપરિક્ખારસ્સ અચીવરસઙ્ખ્યત્તા. પઠમકથિનાદીસુ વિકપ્પનુપગતા પમાણં, ઇધ કાયપરિભોગુપગતાતિ. ‘‘અઞ્ઞં પરિક્ખાર’’ન્તિ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘પત્તત્થવિકાદિં યંકિઞ્ચી’’તિ વુત્તત્તા વિકપ્પનુપગમ્પિ પત્તત્થવિકાદિં ગણ્હિતું વટ્ટતિ, ‘‘પટપરિસ્સાવનમ્પી’’તિ વુત્તટ્ઠાને ચ ‘‘ચીવરં નામ વિકપ્પનુપગપચ્છિમ’’ન્તિ વચનતો પટપરિસ્સાવનં ચીવરમેવ, ન પરિક્ખારં. ‘‘કો પન વાદોતિ નિગમનવચનમ્પિ સાધક’’ન્તિ કેચિ વદન્તિ, પણ્ણત્તિં અજાનનતો અચિત્તકં, ન વત્થું, ‘‘અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા સન્તકભાવાજાનનતો, ચીવરભાવાજાનનતો ચ અચિત્તક’’ન્તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં.

ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૧૫. પરિક્ખારાનન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. એકસાટકન્તિ ભાવનપુંસકં, ‘‘અઞ્ઞાતકો મોઘપુરિસા’’તિ વચનેન પવારિતોપિ અદાતુકામો અઞ્ઞાતકો અપ્પવારિતટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ દીપિતં હોતિ. અઞ્ઞથા ‘‘અનાપત્તિ પવારિતાન’’ન્તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતિ.

૫૧૭. નેવ તાવ વિઞ્ઞાપેતબ્બં, ન ભઞ્જિતબ્બન્તિ અનચ્છિન્નાનં ચીવરાનં અત્તનો સન્તકાનં અત્થિતાય, તત્થ પચ્ચાસાસબ્ભાવતો ચ. પચ્ચાસા કિત્તકં કાલં રક્ખતીતિ? યાવ ગામન્તરા, યાવ અદ્ધયોજનાતિ એકે. યાવ દસ્સનસવનૂપચારાતિ એકે. યાવ અઞ્ઞે ન પસ્સન્તીતિ એકે. યાવ પચ્ચાસા છિજ્જતીતિ એકે. યાવ સાખાપલાસપરિયેસનભઞ્જનસજ્જનકાલપરિચ્છેદાતિ એકે. ઇદં સબ્બં યથાસમ્ભવં યુજ્જતિ. કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘સચે પન એતેસં વુત્તપ્પકારાનં ગિહિવત્થાદીનં ભિસિછવિપરિયન્તાનં કિઞ્ચિ ન લબ્ભતિ, તેન તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બ’’ન્તિ અટ્ઠકથાવચનતો.

ન તાવ થેરાનં દાતબ્બાનીતિ ન તાવ અત્તનો રુચિયા દાતબ્બાનિ, યદા થેરા ‘‘દેથાવુસો’’તિ વદન્તિ, તદા દાતબ્બાનિ. ‘‘એવં સતિ દહરાપિ અચ્છિન્નચીવરટ્ઠાને તિટ્ઠન્તિ, સાખાપલાસં ભઞ્જિતું વટ્ટતિ, ન અઞ્ઞથા. ‘યેહિ કેહિચિ વા અચ્છિન્નં હોતી’તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. આચરિયો પન એવં વદતિ ‘‘અત્તનો રુચિયાપિ દાતું લભન્તી’’તિ. તથા હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘પરિભોગજિણ્ણં વા’તિ એત્થ ચ ‘અચ્છિન્નચીવરાનં આચરિયુપજ્ઝાયાદીનં અત્તના તિણપણ્ણેહિ પટિચ્છાદેત્વા દિન્નચીવરમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતી’તિ વત્તું યુજ્જતી’’તિ વુત્તં. અથાપિ સિયા આચરિયાદીહિ ‘‘આહરાવુસો’’તિ વુત્તેયેવ, નાવુત્તેતિ, ન, ‘‘કેહિચિ વા અચ્છિન્ન’’ન્તિ એત્થ વુત્તલેસતો દુતિયલેસસ્સ અવિસેસભાવપ્પસઙ્ગતોતિ. અથ કિમત્થં ‘‘ન તાવ થેરાનં દાતબ્બાની’’તિ વુત્તન્તિ ચે? યાવ થેરાનં અત્થાય સાખાપલાસાનિ ભઞ્જતિ, તાવ ન દાતબ્બાનિ, તતો તાનિ થેરુદ્દિસ્સકાનિ સાખાપલાસાનિ સયં પરિદહિત્વા વિનાપિ થેરાણત્તિયા અત્તનો રુચિયા દાતબ્બાનિ, ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિયં ન હોતિ સત્થુનાપિ અનુઞ્ઞાતત્તા. ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા’’તિ હિ વુત્તં, તં કપ્પિયમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ ચે? ન, ‘‘તદલાભે ન ત્વેવ…પે… દુક્કટસ્સા’’તિ વચનવિરોધતો. એત્થાહ – દુક્કટભયા પાચિત્તિયવત્થુ ચે અતિક્કમિતબ્બં, તદલાભે થુલ્લચ્ચયવત્થુ સઙ્ઘિકં, તદલાભે પારાજિકવત્થુપિ અતિક્કમિતબ્બં સિયાતિ? ન, પારાજિકસ્સ લોકવજ્જત્તા. અપિચ ન સબ્બં ભૂતગામં પાચિત્તિયવત્થુમેવ, તતો દુક્કટાદિવત્થુપિ અત્થિ, અનાપત્તિવત્થુપિ કાલોદિસકં, તસ્મા ઇદં તદા અનાપત્તિવત્થુકન્તિ વેદિતબ્બં. કિત્તાવતા ભિક્ખુ અચ્છિન્નચીવરો નટ્ઠચીવરો હોતીતિ? એત્તાવતા નગ્ગો હોતીતિ એકે. વિકપ્પનુપગપચ્છિમભાવેન, વિકપ્પનુપગપચ્છિમમાદિં કત્વા વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ આપત્તીતિ એકે. નિવાસનપારુપનુપગાભાવેનાતિ એકે. તિચીવરાભાવેનાતિ એકે. સન્તરુત્તરપરમાભાવેનાતિ એકે. અયં એકેવાદો યુત્તો ‘‘સન્તરુત્તરપરમં તતો ચીવરં સાદિતબ્બ’’ન્તિ હિ વચનતો, તસ્મા સન્તરુત્તરે સતિ વિકપ્પનુપગપચ્છિમં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ પટિલાભેન નિસ્સગ્ગિયં. યદિ એવં ‘‘વિઞ્ઞાપેત્વા પટિલભેય્ય નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ સિક્ખાપદેન ભવિતબ્બન્તિ ચે? તન્ન, તદત્થસિદ્ધિતો નાનત્થત્તા ધાતૂનં. કિં વુત્તં હોતિ? યથા હિ ‘‘તિક્ખત્તું મેથુનં ધમ્મં અભિવિઞ્ઞાપેસી’’તિ (પારા. ૩૬) વુત્તે પવત્તેસીતિ અત્થો, તથા ઇધાપિ ‘‘ચીવરં વિઞ્ઞાપેય્યા’’તિ વિઞ્ઞત્તિયા પવત્તેય્ય ઉપ્પાદેય્યાતિ અત્થો.

તેન નિવત્થોતિ તંનિવત્થો. અઞ્ઞસ્સ અલાભેન તમેવ પરિભુઞ્જતો જિરતિ, ન લેસેન. અત્તનાતિ સયમેવ વત્તું યુજ્જતિ, તસ્મા અયુત્તપરિભોગેન અપરિભુઞ્જિત્વા યુત્તપરિભોગવસેન પરિભુઞ્જતો જિણ્ણં પરિભોગજિણ્ણં નામ. તસ્સ સભાગાનં અચ્છિન્નકાલે દાનમ્પિ યુત્તપરિભોગે એવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇમે કિર દ્વે લેસા અટ્ઠકથાયો, વાચેન્તાનં આચરિયાનં મતન્તિ ધમ્મસિરિત્થેરો આહા’’તિ વુત્તં.

૫૨૧. નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા ન લભતીતિ યથાસુખં ન લભતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ એત્થાપિ ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ અનુવત્તતિ એવ. અત્થાય કસ્સ? તસ્સેવ અઞ્ઞસ્સ. યથા અઞ્ઞાતકે તિકપાચિત્તિયં, તથા અપ્પવારિતેપીતિ દસ્સનત્થં ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા ‘‘ઞાતકે ઞાતકસઞ્ઞી’’તિ ઇમિના સિદ્ધત્તા ન નિચ્ચં સેસં આપજ્જતિ. અપિચેત્થ અઞ્ઞાતકગ્ગહણેન અપ્પવારિતગ્ગહણં હોતિ, અપ્પવારિતગ્ગહણેન અઞ્ઞાતકગ્ગહણં, અઞ્ઞાતકા હિ અપ્પવારિતા હોન્તિ. તથા ઞાતકગ્ગહણેન પવારિતગ્ગહણં હોતિ, કત્થચિ ન હોતિ. ન પવારિતગ્ગહણેન ઞાતકગ્ગહણં હોતીતિ ઇમસ્સ અત્થવિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ વુત્તં. તથા હિ અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા અપ્પવારિતાય ચ ચીવરં અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકા પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિ. ઞાતિકાય પન પવારિતાય ચ વિસ્સાસં ગણ્હાતિ, અનાપત્તિ. તથા પુરાણચીવરં ઞાતિકાય અનાપત્તિ, પવારિતાય પન તિકપાચિત્તિયમેવ. ઞાતકાનઞ્ચ એકચ્ચાનં પુરાણચીવરં નામ દાતું વટ્ટતિ, ન પવારિતાનં. તિકચ્છેદો ચ માતિકાપદેનેવ હોતિ, ન અઞ્ઞેન. તત્થાપિ એકેનેવ, ન દુતિયાદીહીતિ અયં વિનયે ધમ્મતા વેદિતબ્બા.

અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૨-૪. પગ્ગાહિકસાલં વાતિ દુસ્સપસારં વા. હત્થેન પગ્ગહેત્વા ઠત્વા સાલાયં પસારેતબ્બદુસ્સં પસારેન્તીતિ ચોદના. તિચીવરિકેનેવાતિ વિનયતિચીવરિકેન. સો હિ અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતપરિક્ખારચોળાદીસુ સન્તેસુપિ તિચીવરે અચ્છિન્ને સન્તરુત્તરપરમં વિઞ્ઞાપેત્વા ગહેતું લભતિ. અઞ્ઞથાપીતિ ‘‘પમાણિકં તિચીવરં પરિક્ખારચોળવસેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જતો તસ્મિં નટ્ઠે બહૂનિપિ ગહેતું લભતિ, ન સન્તરુત્તરપરમ’’ન્તિ ચ, તસ્મા તં વિભાગન્તિ ‘‘તિચીવરિકસ્સ તં વિભાગન્તિ અત્થો, ન પરિક્ખારચોળિકસ્સા’’તિ ચ કેચિ વદન્તિ. આચરિયો પન ‘‘અઞ્ઞેનાતિ અતિચીવરિકેન, અઞ્ઞથાતિ ઇતો વુત્તગ્ગહણપરિચ્છેદતો અઞ્ઞેના’’તિ એત્તકમેવ વદતિ. અઞ્ઞથાતિ પન સચે તીણિપિ નટ્ઠાનિ, સન્તરુત્તરપરમં ગણ્હિતબ્બં, સચે દ્વે વા એકં વા નટ્ઠં, તેન ‘‘અઞ્ઞથાપી’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તન્તિ એકે. ગણ્ઠિપદેસુ વિચારણા એવ નત્થિ, તસ્મા ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. પકતિયા સન્તરુત્તરેન ચરતિ, સાસઙ્કસિક્ખાપદવસેન વા તંસમ્મુતિવસેન વા તતિયસ્સ અલાભેન વા.

૫૨૬. ‘‘પમાણમેવ વટ્ટતી’’તિ સલ્લેખદસ્સનત્થં વુત્તં. તં મિચ્છા ગહેત્વા ઞાતકાદિટ્ઠાને તદુત્તરિ ગણ્હન્તસ્સ આપત્તીતિ ચે? તં પાળિયા ન સમેતિ, ‘‘અનાપત્તિ ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ હિ પાળિ. એત્થ ચ પવારિતા નામ અચ્છિન્નકાલતો પુબ્બે એવ પવારિતા, ન અચ્છિન્નકાલે. ‘‘અભિહટ્ઠું પવારેય્યા’’તિ હિ વુત્તં, તસ્મા યો અચ્છિન્નકાલસ્સત્થાય પવારેતિ, ઉભોપિ અપ્પવારિતા એવાતિ વેદિતબ્બા. તે હિ અચ્છિન્નકારણા નટ્ઠકારણાવ દેન્તિ નામ. અપિચ યથા પિટ્ઠિસમયે સતુપ્પાદં કત્વા ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો વસ્સિકસાટિકં નિપ્ફાદેન્તસ્સ તેન સિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં, તથા ઇધાપિ ઞાતકપવારિતટ્ઠાનેપિ અચ્છિન્નનટ્ઠકારણા ન વટ્ટતિ, તસ્મા ‘‘અટ્ઠકથાસુ પમાણમેવ વટ્ટતી’તિ વુત્તવચનમેવ પમાણ’’ન્તિ ધમ્મસિરિત્થેરો આહ, તં અયુત્તં, કસ્મા? યસ્મા ઇદં સિક્ખાપદં તદુત્તરિ વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ પઞ્ઞત્તં, તસ્મિઞ્ચ ‘‘અઞ્ઞાતકો ગહપતિ વા ગહપતાની વા’’તિ માતિકાય પાળિ, વિભઙ્ગે ચ ‘‘અઞ્ઞાતકો નામ માતિતો વા…પે… અસમ્બદ્ધો’’તિ પાળિ, અનાપત્તિવારે ચ ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ પાળિ, તસ્મા તિવિધાયપિ પાળિયા ન સમેતીતિ અયુત્તમેવ, તસ્મા કેવલં સલ્લેખમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ અપરે. ઉપરિ કાણમાતાસિક્ખાપદે અટ્ઠકથાસુ પન ‘‘તેસમ્પિ પાથેય્યપહેણકત્થાય પટિયત્તતો પમાણમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, ન પન ‘‘પાળિયા ન સમેતી’’તિ વુત્તં, ન તત્થ ચ ઇધ ચ નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા થેરસ્સ લદ્ધિ સુન્દરા વિય મમ ખાયતિ, વીમંસિતબ્બં. યસ્મા પનિદં સિક્ખાપદં અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિંયેવ પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ઇધ ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ ન વુત્તં. ‘‘સેસં ઉત્તાનત્થમેવા’’તિ પાઠો. ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ નિદાનવિરોધતો ન વુત્તં. તથાપિ અનન્તરે વુત્તનયેન લબ્ભતીતિ આચરિયો. એવરૂપેસુ ગહપતિપટિસંયુત્તસિક્ખાપદેસુ કિઞ્ચાપિ ‘‘ગહપતિ નામ યો કોચિ અગારં અજ્ઝાવસતી’’તિ વુત્તં, તથાપિ પઞ્ચ સહધમ્મિકે ઠપેત્વા અવસેસા ચ સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો ચ તિત્થિયો ચ વેદિતબ્બો.

તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૭-૮. અપિ હોતિ ચિત્તન્તિ અત્થો. મેય્યાતિ પાઠસ્સ મય્હન્તિ અત્થો. ન ઇમે સુકરા, ‘‘ન ઇમેસં સુકરા’’તિ વા પાઠો. ‘‘તસ્સ ન ઇમેસં સુકરા અચ્છાદેતુન્તિ અત્થો’’તિ લિખિતં. ‘‘પુબ્બે અપ્પવારિતો’’તિ વચનતો તસ્મિં ખણે પવારિતોપિ અપ્પવારિતોવ હોતીતિ.

પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૨. દુતિયઉપક્ખટેન કિંપયોજનન્તિ? નત્થિ, કેવલં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પઞ્ઞત્તં ભિક્ખુનિયા રહોનિસજ્જસિક્ખાપદં વિય. એવં સન્તે તન્તિ અનારોપેતબ્બં ભવેય્ય વિનાપિ તેન તદત્થસિદ્ધિતો, અનિસ્સરત્તા, અનારોપેતું અનુઞ્ઞાતત્તા ચ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો…પે… સમૂહનેય્યા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬). ઇદં સબ્બમકારણં. ન હિ બુદ્ધા અપ્પયોજનં વાચં નિચ્છારેન્તિ, પગેવ સિક્ખાપદં, તેનેવાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘તઞ્હિ ઇમસ્સ અનુપઞ્ઞત્તિસદિસ’’ન્તિઆદિ. અનુપઞ્ઞત્તિ ચ નિપ્પયોજના નત્થિ, તંસદિસઞ્ચેતં, ન નિપ્પયોજનન્તિ દસ્સિતં હોતિ, એવં સન્તે કો પનેત્થ વિસેસોતિ? તતો આહ ‘‘પઠમસિક્ખાપદે એકસ્સ પીળા કતા, દુતિયે દ્વિન્નં, અયમેત્થ વિસેસો’’તિ. ઇમિના અત્થવિસેસેન કો પનઞ્ઞો અતિરેકત્થો દસ્સિતોતિ? પોરાણગણ્ઠિપદે તાવ વુત્તં ‘‘એકસ્મિમ્પિ વત્થુસ્મિં ઉભિન્નં પીળા કાતું વટ્ટતીતિ અયમતિરેકત્થો દસ્સિતો’’તિ. તેનેતં દીપેતિ ‘‘ન કેવલં પટિલદ્ધચીવરગણનાયેવ આપત્તિગણના, પીળિતપુગ્ગલસઙ્ખાતવત્થુગણનાયપી’’તિ.

હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘વત્થુતો ગણનાયાપિ, સિયા આપત્તિ નેકતા;

ઇતિ સન્દસ્સનત્થઞ્ચ, દુતિયૂપક્ખટં ઇધ.

‘‘કાયસંસગ્ગસિક્ખાય, વિભઙ્ગે વિય કિન્તેતં;

એકિત્થિયાપિ નેકતા, આપત્તીનં પયોગતો’’તિ.

અપિચેતં સિક્ખાપદં તંજાતિકેસુ સિક્ખાપદેસુ સબ્બેસુપિ ગહેતબ્બવિનિચ્છયસ્સ નયદસ્સનપ્પયોજનન્તિ વેદિતબ્બં. આહ ચ –

‘‘અઞ્ઞાતિકાય બહુતાય વિમિસ્સતાય,

આપત્તિયાપિ બહુતા ચ વિમિસ્સતા ચ;

ઇચ્ચેવમાદિવિધિસમ્ભવદસ્સનત્થં,

સત્થા ઉપક્ખટમિદં દુતિયં અવોચા’’તિ.

તસ્સાયં સઙ્ખેપતો અધિપ્પાયપુબ્બઙ્ગમા વિચારણા – પુરાણચીવરં એકમેવ ભિક્ખુ ભિક્ખુનીહિ દ્વીહિ, બહૂહિ વા ધોવાપેતિ, ભિક્ખુનિગણનાય પાચિત્તિયગણના, તથા દ્વિન્નં, બહૂનં વા સાધારણં એકમેવ ચીવરં અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકા પટિગ્ગણ્હાતિ, ઇધાપિ તથા દ્વિન્નં, બહૂનં વા સાધારણમેકં વિઞ્ઞાપેતિ, વિઞ્ઞત્તપુગ્ગલગણનાય આપત્તિગણના. તથા અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ સિક્ખાપદેસુ નયો નેતબ્બો. અયં તાવ બહુતાય નયો. મિસ્સતાય પન ઞાતિકાય, અઞ્ઞાતિકાય ચ એકં ધોવાપેતિ, એકતો નિટ્ઠાપને એકં પાચિત્તિયં. અથ ઞાતિકા પઠમં થોકં ધોવિત્વા ઠિતા, પુન અઞ્ઞાતિકા સુધોતં કરોતિ, નિસ્સગ્ગિયં. અથ અઞ્ઞાતિકા પઠમં ધોવતિ, પચ્છા ઞાતિકા સુધોતં કરોતિ, અઞ્ઞાતિકાય પયોગવસેન ભિક્ખુનો દુક્કટમેવ. અઞ્ઞાતિકાય ચ ઞાતિકાય ચ અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞી, વેમતિકો, ઞાતિકસઞ્ઞી વા ધોવાપેતિ, યથાવુત્તનયેન નિસ્સગ્ગિયદુક્કટાદિઆપત્તિભેદગણના વેદિતબ્બા. તથા અઞ્ઞાતિકાય ચ ઞાતિકાય ચ સન્તકં ચીવરં ઉભોહિ એકતો દિય્યમાનં પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ, અઞ્ઞાતિકાય એવ હત્થતો પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ ચ નિસ્સગ્ગિયમેવ. અથ ઞાતિકાય અનાપત્તિ. અથ ઉભોસુ અઞ્ઞાતિકાદિસઞ્ઞી વુત્તનયેનેવ નિસ્સગ્ગિયદુક્કટાદિઆપત્તિભેદગણના વેદિતબ્બા. તથા અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેસુપિ યથાસમ્ભવં નયો નેતબ્બો. અયં મિસ્સતાય નયો. આદિ-સદ્દેન પન અનેકે અઞ્ઞાતિકા વિઞ્ઞત્તાવિઞ્ઞત્તપુગ્ગલગણનાય દુક્કટં. એકો દેતિ, એકો ન દેતિ, નિસ્સગ્ગિયં. અથ અવિઞ્ઞત્તો દેતિ, ન નિસ્સગ્ગિયં. અથ વિઞ્ઞત્તાવિઞ્ઞત્તાનં સાધારણં વિઞ્ઞત્તો દેતિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ. ઉભો દેન્તિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ. અવિઞ્ઞત્તો દેતિ, નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિ. વિઞ્ઞત્તસ્સ વચનેન અવિઞ્ઞત્તો દેતિ, અનાપત્તિ એવ. તથા ઉપક્ખટાદીસુપિ યથાસમ્ભવં નયો નેતબ્બો.

દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૭. ‘‘ન ખો મયં, આવુસો, ચીવરચેતાપન્નં પટિગ્ગણ્હામ…પે… કાલેન કપ્પિય’’ન્તિ ઇતો પુબ્બે એવ રૂપિયપટિગ્ગહણસિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા વુત્તં. અઞ્ઞથા આયસ્મા ઉપનન્દો મંસસ્સ ચેતાપન્નં એકમ્પિ કહાપણં હત્થેન પટિગ્ગણ્હન્તો તતો મહન્તતરં ચીવરચેતાપન્નં કથં ન પટિગ્ગણ્હિસ્સતિ, એવં સન્તેપિ ચીવરપટિસંયુત્તત્તા ચીવરવગ્ગે સઙ્ગાયિંસૂતિ.

૫૩૮-૯. ‘‘આગતકારણં ભઞ્જતી’’તિ વુત્તત્તા નનુ પુન ચોદેતું ન લભતીતિ એકે. આગમનસ્સ સાત્થકં ન હોતિ, ચીવરં ન લભિસ્સતિ પટિસન્થારસ્સ કતત્તાતિ એકે. ચોદનાલક્ખણં ન હોતીતિ કત્વા વુત્તન્તિ એકે. ‘‘ઠત્વા ચોદેમી’’તિ આગતો તં ઠાનં ભઞ્જતિ, કરોતિ ચેકં, તીણિપિ ચે કરોતિ, એકમેવ, એકવચનત્તાતિ એકે. તીણિ ઠાનાનિ ભઞ્જતીતિ એકે. ઉપતિસ્સત્થેરો ‘‘ન ચોદનાદિં ભઞ્જતિ, ચોદેતુકામો અકત્તબ્બં અકાસિ, તેન વત્તભેદે દુક્કટ’’ન્તિ વદતિ. ધમ્મસિરિત્થેરો પન ‘‘આસને ચે નિસીદતિ, એકાય નિસજ્જાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. આમિસં ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, એકેન પટિગ્ગહેન દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. ધમ્મં ચે ભાસતિ, ધમ્મદેસનસિક્ખાપદે વુત્તપરિચ્છેદાય એકાય વાચાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ, તં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદતિ. ‘‘યત્થા’’તિ વુત્તે અત્તનો એવ સન્તિકં ગન્તબ્બન્તિ વુત્તં વિય હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘બ્યઞ્જનં પન ન સમેતી’’તિ. ઉપાસકેહિ આણત્તા તં. મૂલં અસાદિયન્તેનાતિ મૂલસ્સ અકપ્પિયભાવે સતિ અસાદિયન્તેન. તઞ્ચ ખો ચિત્તેન, ન મુખેન. સચે એવં વુત્તે અકપ્પિયં દસ્સેતીતિ કત્વા ચિત્તેન અકપ્પિયં ઇચ્છન્તોવ મુખેન કપ્પિયં નિદ્દિસતિ ‘‘ચીવરં મે દેથા’’તિ, ન વટ્ટતિ. પટિલાભે રૂપિયપટિગ્ગહણસિક્ખાપદેન આપત્તિ.

તત્રાયં વિચારણા – ચિત્તેન સાદિયન્તોપિ મુખેન કપ્પિયવોહારેન ચે વોહરતિ ‘‘કહાપણારહેન, પાદારહેન વા કપ્પિયભણ્ડેન ઇદઞ્ચિદઞ્ચ આહરા’’તિ. કિઞ્ચાપિ રૂપિયં સન્ધાય વદતિ, વટ્ટતિ એવ. કસ્મા? કઞ્ચિ સસ્સુટ્ઠાનકં ભૂમિપદેસં સન્ધાય ‘‘સીમં દેમાતિ વદન્તિ, વટ્ટતી’’તિ વચનતો, ‘‘વિહારસ્સ દેમા’’તિ વુત્તે ‘‘પટિક્ખિપિતું ન વટ્ટતી’’તિ વચનતો ચ. અનુગણ્ઠિપદે પન વુત્તં ‘‘સઙ્ઘં સન્ધાય ‘વિહારસ્સ દેમા’તિ દિન્નં ગરુભણ્ડં ન હોતિ, દક્ખિણોદકં સમ્પટિચ્છિતું, ‘સાધૂ’તિ ચ વત્તું, અનુમોદેતુઞ્ચ વટ્ટતિ. કસ્મા? સઙ્ઘસ્સ ‘વિહારો’તિ નામાભાવતો, ખેત્તસ્સેવ ‘સીમા’તિ નામભાવતો ચ, ચિત્તેન આરમ્મણં કતં અપ્પમાણં, કપ્પિયવોહારોવ પમાણં. કપ્પિયમેવાચિક્ખિતત્તા ‘ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, કેનચિ પરિયાયેન જાતરૂપરજતં સાદિતબ્બં પરિયેસિતબ્બન્તિ વદામી’તિ (મહાવ. ૨૯૯) વચનેનપિ ન વિરુજ્ઝતિ. કપ્પિયવચનપચ્ચયા દાયકો સયમેવ કત્તબ્બયુત્તકં જાનિસ્સતીતિ અધિપ્પાયતો દાયકેન એતસ્સ અધિપ્પાયં ઞત્વા કપ્પિયકારકસ્સ હત્થે ઠપિતં ભિક્ખુસ્સ સન્તકમેવ હોતી’’તિ. ઇદં સબ્બમયુત્તં, કસ્મા? સીમાવિહારવચનસ્સ દાયકવચનત્તા. ઇધ ચ ભિક્ખુનો વચનં પમાણં. તેનેવાહ ‘‘અથાપિ ‘મમ તળાકં વા પોક્ખરણિં વા સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’તિ વુત્તે ‘સાધુ, ઉપાસક, સઙ્ઘો પાનીયં પિવિસ્સતી’તિઆદીનિ વત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ એવા’’તિ. અઞ્ઞથા ખેત્તં સન્ધાય ભિક્ખુનો ખેત્તપટિબદ્ધવચનાનિ સીમાવચનેન કપ્પન્તીતિ આપજ્જતિ. અવિહારસ્સ ચ ભિક્ખુસ્સ રૂપિયં દસ્સેત્વા ‘‘ઇદં વિહારસ્સ દમ્મી’’તિ વુત્તે અત્તનો અત્થાય દિય્યમાનં જાનન્તેનાપિ તં અપ્પટિક્ખિપિતબ્બં. તથા કહાપણારહાદિનો અકપ્પિયભણ્ડભાવં, કહાપણાદિભાવમેવ વા જાનન્તમેવ સન્ધાય તથાવોહરન્તસ્સ ચ અનાપત્તીતિ આપજ્જતિ. ‘‘ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, કેનચિ પરિયાયેના’’તિ નિપ્પદેસતો વુત્તત્તા ન સક્કા લેસં ઓડ્ડેતુન્તિ નો તક્કો, વિચારેત્વા પન ગહેતબ્બં. ‘‘નો ચે ઇચ્છતિ, ન કથેતબ્બ’’ન્તિ વચનતો યથાવુત્તસામિચિયા અકરણે અનાપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ દસ્સેતિ.

‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વચનતો યથાવુત્તસામિચિમ્પિ ન કત્વા ચે નિપ્ફાદેતિ, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન કારેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. કપ્પિયકારકા સયમેવ ચોદેત્વા દેન્તિ, વટ્ટતિ. ‘‘સયં કરણમેવ પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ ચ વદન્તિ. પિણ્ડપાતાદીનં …પે… એસેવ નયોતિ એત્થ ‘‘દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં, દદન્તેસુપીતિ અપિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતત્તા નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયમેવ. જાતરૂપરજતં ‘‘સઙ્ઘે સાદિતે દુક્કટ’’ન્તિ ચ વિકપ્પેન્તિ. તં વિસેસેત્વા નવુત્તત્તા પાચિત્તિયમેવાતિ દસ્સેતિ. ‘‘નિસ્સગ્ગિયમેવાતિ યેવાપનકસિક્ખાપદેસુ સિયા’’તિ વદન્તિ, ઉપપરિક્ખિતબ્બં. ‘‘યસ્સ કસ્સચિ હિ અઞ્ઞસ્સ…પે… મહાપચ્ચરિયં વુત્ત’’ન્તિ વચનતો અપબ્બજિતાનં અન્તમસો માતાપિતૂનમ્પિ અત્થાય સમ્પટિચ્છન્તસ્સ દુક્કટમેવાતિ દસ્સેતિ.

સબ્બત્થ સમ્પટિચ્છનં નામ ‘‘ઉગ્ગણ્હેય્ય વા ઉગ્ગણ્હાપેય્યવા ઉપનિક્ખિત્તં વા સાદિયેય્યા’’તિ એવં વુત્તલક્ખણમેવ. એવં સન્તેપિ કત્થચિ પટિક્ખિપિતબ્બં, કત્થચિ ન પટિક્ખિપિતબ્બં, કત્થચિ પટિક્ખિત્તં સાદિતું વટ્ટતિ, એવં અપ્પટિક્ખિત્તં કિઞ્ચિ વટ્ટતિ, ઇદં સબ્બમ્પિ દસ્સેતું ‘‘સચે પના’’તિ વિત્થારો આરદ્ધો. તત્થ ‘‘ચેતિયસ્સ…પે… ન વટ્ટતી’’તિ વચનતો અપ્પટિક્ખિત્તં વિહારસ્સ દિન્નં સાદિતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. તથા થેરસ્સ ‘‘માતુયા દેમા’’તિઆદિના વુત્તેપિ પટિગ્ગહણે આપત્તિ પાચિત્તિયમેવ. સાપત્તિકો હોતીતિ એત્થ કાય આપત્તિયા સાપત્તિકો હોતીતિ? દુક્કટાપત્તિયાતિ એકે. ન યાય કાયચિ, કેવલં અટ્ઠાને ચોદેતીતિ કત્વા ‘‘સાપત્તિકો’’તિ વુત્તં. યથા કથન્તિ? ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સદ્ધિવિહારિકો પણામેતબ્બો…પે… પણામેન્તો અનતિસારો’’તિ (મહાવ. ૬૮) એત્થ ન સમ્માવત્તન્તંયેવ અપણામેન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં. યથાહ – ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, અસમ્માવત્તન્તો ન પણામેતબ્બો, યો ન પણામેય્ય, આપત્તિદુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૬૮), તસ્મા અધિમત્તપેમાદિઅભાવેપિ અપણામેન્તસ્સ અનાપત્તિ દિસ્સતિ. અપિચ ‘‘સાતિસારો હોતી’’તિ વુત્તં. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. અટ્ઠકથાય ‘‘સાતિસારો હોતીતિ સદોસો હોતિ, આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૬૮) વુત્તત્તા ન યુત્તન્તિ ચે? ન, તદનન્તરમેવ તંમિચ્છાગાહનિવત્તનત્થં, તસ્મા ‘‘ન સમ્માવત્તન્તો પણામેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા અનાપત્તિકા કતાતિ. દુક્કટાપત્તિ હોતીતિ આચરિયો, વીમંસિતબ્બં. ‘‘કપ્પિયભણ્ડમ્પિ અકપ્પિયમેવાતિ તળાકતો નિપ્ફન્નધઞ્ઞેન પરિવત્તેત્વા લદ્ધં ગોરસમ્પિ ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

કપ્પિયવોહારેપિ વિધાનં વક્ખામ, સેય્યથિદં – ‘‘ઉદકવસેના’’તિઆદિ. દુબ્બિનિબ્ભોગં હોતીતિ ઇદં પરતો ‘‘તસ્સેવ અકપ્પિયં. કસ્મા? ધઞ્ઞસ્સ વિચારિતત્તા’’તિ ઇમિના અસદિસં, તસ્મા સુવુત્તં. ઇદઞ્હિ ભિક્ખુસ્સ પયોગવસેન આદિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નેન મિસ્સન્તિ. અકતપુબ્બં નવસસ્સં નામ. ખલે વા ઠત્વા રક્ખતીતિ ‘‘ઇદં વા એત્તકં વા મા ગણ્હ, ઇદં ગહેતું લબ્ભતી’’તિ વા ‘‘ઇતો અપનેહિ, ઇધ પુઞ્જં કરોહી’’તિ એવમાદિના વા પયોગેન ચે રક્ખતિ, તં અકપ્પિયં. ‘‘સચે ‘મયિઠિતે રક્ખિતં હોતી’તિ રક્ખતિ, ગણ્હન્તે વા પસ્સિત્વા ‘કિં કરોથા’તિ, ભણતિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, તં યુત્તં. રૂપિયપટિગ્ગહણસિક્ખાપદે ‘‘દ્વારં પિદહિત્વા રક્ખન્તેન વસિતબ્બ’’ન્તિ હિ વુત્તં. તસ્સેવ તં અકપ્પિયં. કસ્મા? અપુબ્બસ્સ અનુપ્પાદિતત્તા. હેટ્ઠા ‘‘સસ્સં કત્વા આહરથા’’તિ વત્તું પન ન વટ્ટતીતિ. પણ્ણેપિ એસેવ નયો. ‘‘પકતિયા સયમેવ કરોન્તાનં ઉસ્સાહજનનતો’’તિ વુત્તં. કસ્મા? ‘‘કહાપણાનં વિચારિતત્તા’’તિ વચનતો, પગેવ ઉટ્ઠાપિતત્તાતિ સિદ્ધં હોતિ. સચે દાયકા વા સઙ્ઘસ્સ ગામખેત્તારામાદિં કેણિયા ગહિતમનુસ્સા વા તત્થ કુટુમ્બિનો ‘‘ઇમે સઙ્ઘસ્સ કહાપણા આહટા’’તિ વદન્તિ, ‘‘ન કપ્પતી’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બં. કપ્પિયકારકાવ ચે વદન્તિ, ‘‘સઙ્ઘસ્સ કહાપણા ન કપ્પન્તિ, સપ્પિઆદીનિ વટ્ટન્તી’’તિ વત્તબ્બં, તસ્મા ‘‘સઙ્ઘસ્સ કપ્પિયકારકે વા ગુત્તટ્ઠાનં વા આચિક્ખથા’’તિ વત્વા તેહિ સમ્પાદિતં કેનચિ અકત્તબ્બતાય ‘‘ઇમિના સપ્પિં આહરાહી’’તિ વિચારેતિ નિટ્ઠાપેત્વા ઇતરેસં કપ્પિયં પરતો પત્તચતુક્કે ચતુત્થપત્તો વિય. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘ઇમે કહાપણે ગહેત્વા ઇમં દેહી’તિ કહાપણે દાપેત્વા ગહિતો, અયં પત્તો એતસ્સેવ ભિક્ખુનો ન વટ્ટતિ, દુબ્બિચારિતત્તા, અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતિ, મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તા’’તિઆદિ. યદિ એવં સબ્બેસં અકપ્પિયં. કસ્મા? કહાપણાનં વિચારિતત્તાતિ. ઇદં દુવુત્તન્તિ ચે? ન, મૂલસ્સ સમ્પટિચ્છિતટ્ઠાનં સન્ધાય ઇમસ્સ વુત્તત્તા પત્તચતુક્કે દુતિયતતિયપત્તા વિય, તેનેવ વુત્તં સયંકારિવારે ‘‘ન કપ્પતી’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બ’ન્તિ. તતો પરં મૂલં સમ્પટિચ્છતિ નામ.

મહાવિસયસિક્ખત્તા, રાજસિક્ખાપદં ઇદં;

રઞ્ઞો વિય દુવિઞ્ઞેય્યં, ચિત્તાધિપ્પાયતોપિ વા.

રાજસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચીવરવગ્ગો પઠમો.