૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૭. ‘‘ન ખો મયં, આવુસો, ચીવરચેતાપન્નં પટિગ્ગણ્હામ…પે… કાલેન કપ્પિય’’ન્તિ ઇતો પુબ્બે એવ રૂપિયપટિગ્ગહણસિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા વુત્તં. અઞ્ઞથા આયસ્મા ઉપનન્દો મંસસ્સ ચેતાપન્નં એકમ્પિ કહાપણં હત્થેન પટિગ્ગણ્હન્તો તતો મહન્તતરં ચીવરચેતાપન્નં કથં ન પટિગ્ગણ્હિસ્સતિ, એવં સન્તેપિ ચીવરપટિસંયુત્તત્તા ચીવરવગ્ગે સઙ્ગાયિંસૂતિ.

૫૩૮-૯. ‘‘આગતકારણં ભઞ્જતી’’તિ વુત્તત્તા નનુ પુન ચોદેતું ન લભતીતિ એકે. આગમનસ્સ સાત્થકં ન હોતિ, ચીવરં ન લભિસ્સતિ પટિસન્થારસ્સ કતત્તાતિ એકે. ચોદનાલક્ખણં ન હોતીતિ કત્વા વુત્તન્તિ એકે. ‘‘ઠત્વા ચોદેમી’’તિ આગતો તં ઠાનં ભઞ્જતિ, કરોતિ ચેકં, તીણિપિ ચે કરોતિ, એકમેવ, એકવચનત્તાતિ એકે. તીણિ ઠાનાનિ ભઞ્જતીતિ એકે. ઉપતિસ્સત્થેરો ‘‘ન ચોદનાદિં ભઞ્જતિ, ચોદેતુકામો અકત્તબ્બં અકાસિ, તેન વત્તભેદે દુક્કટ’’ન્તિ વદતિ. ધમ્મસિરિત્થેરો પન ‘‘આસને ચે નિસીદતિ, એકાય નિસજ્જાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. આમિસં ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, એકેન પટિગ્ગહેન દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. ધમ્મં ચે ભાસતિ, ધમ્મદેસનસિક્ખાપદે વુત્તપરિચ્છેદાય એકાય વાચાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ, તં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદતિ. ‘‘યત્થા’’તિ વુત્તે અત્તનો એવ સન્તિકં ગન્તબ્બન્તિ વુત્તં વિય હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘બ્યઞ્જનં પન ન સમેતી’’તિ. ઉપાસકેહિ આણત્તા તં. મૂલં અસાદિયન્તેનાતિ મૂલસ્સ અકપ્પિયભાવે સતિ અસાદિયન્તેન. તઞ્ચ ખો ચિત્તેન, ન મુખેન. સચે એવં વુત્તે અકપ્પિયં દસ્સેતીતિ કત્વા ચિત્તેન અકપ્પિયં ઇચ્છન્તોવ મુખેન કપ્પિયં નિદ્દિસતિ ‘‘ચીવરં મે દેથા’’તિ, ન વટ્ટતિ. પટિલાભે રૂપિયપટિગ્ગહણસિક્ખાપદેન આપત્તિ.

તત્રાયં વિચારણા – ચિત્તેન સાદિયન્તોપિ મુખેન કપ્પિયવોહારેન ચે વોહરતિ ‘‘કહાપણારહેન, પાદારહેન વા કપ્પિયભણ્ડેન ઇદઞ્ચિદઞ્ચ આહરા’’તિ. કિઞ્ચાપિ રૂપિયં સન્ધાય વદતિ, વટ્ટતિ એવ. કસ્મા? કઞ્ચિ સસ્સુટ્ઠાનકં ભૂમિપદેસં સન્ધાય ‘‘સીમં દેમાતિ વદન્તિ, વટ્ટતી’’તિ વચનતો, ‘‘વિહારસ્સ દેમા’’તિ વુત્તે ‘‘પટિક્ખિપિતું ન વટ્ટતી’’તિ વચનતો ચ. અનુગણ્ઠિપદે પન વુત્તં ‘‘સઙ્ઘં સન્ધાય ‘વિહારસ્સ દેમા’તિ દિન્નં ગરુભણ્ડં ન હોતિ, દક્ખિણોદકં સમ્પટિચ્છિતું, ‘સાધૂ’તિ ચ વત્તું, અનુમોદેતુઞ્ચ વટ્ટતિ. કસ્મા? સઙ્ઘસ્સ ‘વિહારો’તિ નામાભાવતો, ખેત્તસ્સેવ ‘સીમા’તિ નામભાવતો ચ, ચિત્તેન આરમ્મણં કતં અપ્પમાણં, કપ્પિયવોહારોવ પમાણં. કપ્પિયમેવાચિક્ખિતત્તા ‘ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, કેનચિ પરિયાયેન જાતરૂપરજતં સાદિતબ્બં પરિયેસિતબ્બન્તિ વદામી’તિ (મહાવ. ૨૯૯) વચનેનપિ ન વિરુજ્ઝતિ. કપ્પિયવચનપચ્ચયા દાયકો સયમેવ કત્તબ્બયુત્તકં જાનિસ્સતીતિ અધિપ્પાયતો દાયકેન એતસ્સ અધિપ્પાયં ઞત્વા કપ્પિયકારકસ્સ હત્થે ઠપિતં ભિક્ખુસ્સ સન્તકમેવ હોતી’’તિ. ઇદં સબ્બમયુત્તં, કસ્મા? સીમાવિહારવચનસ્સ દાયકવચનત્તા. ઇધ ચ ભિક્ખુનો વચનં પમાણં. તેનેવાહ ‘‘અથાપિ ‘મમ તળાકં વા પોક્ખરણિં વા સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’તિ વુત્તે ‘સાધુ, ઉપાસક, સઙ્ઘો પાનીયં પિવિસ્સતી’તિઆદીનિ વત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ એવા’’તિ. અઞ્ઞથા ખેત્તં સન્ધાય ભિક્ખુનો ખેત્તપટિબદ્ધવચનાનિ સીમાવચનેન કપ્પન્તીતિ આપજ્જતિ. અવિહારસ્સ ચ ભિક્ખુસ્સ રૂપિયં દસ્સેત્વા ‘‘ઇદં વિહારસ્સ દમ્મી’’તિ વુત્તે અત્તનો અત્થાય દિય્યમાનં જાનન્તેનાપિ તં અપ્પટિક્ખિપિતબ્બં. તથા કહાપણારહાદિનો અકપ્પિયભણ્ડભાવં, કહાપણાદિભાવમેવ વા જાનન્તમેવ સન્ધાય તથાવોહરન્તસ્સ ચ અનાપત્તીતિ આપજ્જતિ. ‘‘ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, કેનચિ પરિયાયેના’’તિ નિપ્પદેસતો વુત્તત્તા ન સક્કા લેસં ઓડ્ડેતુન્તિ નો તક્કો, વિચારેત્વા પન ગહેતબ્બં. ‘‘નો ચે ઇચ્છતિ, ન કથેતબ્બ’’ન્તિ વચનતો યથાવુત્તસામિચિયા અકરણે અનાપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ દસ્સેતિ.

‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વચનતો યથાવુત્તસામિચિમ્પિ ન કત્વા ચે નિપ્ફાદેતિ, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન કારેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. કપ્પિયકારકા સયમેવ ચોદેત્વા દેન્તિ, વટ્ટતિ. ‘‘સયં કરણમેવ પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ ચ વદન્તિ. પિણ્ડપાતાદીનં …પે… એસેવ નયોતિ એત્થ ‘‘દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં, દદન્તેસુપીતિ અપિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતત્તા નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયમેવ. જાતરૂપરજતં ‘‘સઙ્ઘે સાદિતે દુક્કટ’’ન્તિ ચ વિકપ્પેન્તિ. તં વિસેસેત્વા નવુત્તત્તા પાચિત્તિયમેવાતિ દસ્સેતિ. ‘‘નિસ્સગ્ગિયમેવાતિ યેવાપનકસિક્ખાપદેસુ સિયા’’તિ વદન્તિ, ઉપપરિક્ખિતબ્બં. ‘‘યસ્સ કસ્સચિ હિ અઞ્ઞસ્સ…પે… મહાપચ્ચરિયં વુત્ત’’ન્તિ વચનતો અપબ્બજિતાનં અન્તમસો માતાપિતૂનમ્પિ અત્થાય સમ્પટિચ્છન્તસ્સ દુક્કટમેવાતિ દસ્સેતિ.

સબ્બત્થ સમ્પટિચ્છનં નામ ‘‘ઉગ્ગણ્હેય્ય વા ઉગ્ગણ્હાપેય્યવા ઉપનિક્ખિત્તં વા સાદિયેય્યા’’તિ એવં વુત્તલક્ખણમેવ. એવં સન્તેપિ કત્થચિ પટિક્ખિપિતબ્બં, કત્થચિ ન પટિક્ખિપિતબ્બં, કત્થચિ પટિક્ખિત્તં સાદિતું વટ્ટતિ, એવં અપ્પટિક્ખિત્તં કિઞ્ચિ વટ્ટતિ, ઇદં સબ્બમ્પિ દસ્સેતું ‘‘સચે પના’’તિ વિત્થારો આરદ્ધો. તત્થ ‘‘ચેતિયસ્સ…પે… ન વટ્ટતી’’તિ વચનતો અપ્પટિક્ખિત્તં વિહારસ્સ દિન્નં સાદિતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. તથા થેરસ્સ ‘‘માતુયા દેમા’’તિઆદિના વુત્તેપિ પટિગ્ગહણે આપત્તિ પાચિત્તિયમેવ. સાપત્તિકો હોતીતિ એત્થ કાય આપત્તિયા સાપત્તિકો હોતીતિ? દુક્કટાપત્તિયાતિ એકે. ન યાય કાયચિ, કેવલં અટ્ઠાને ચોદેતીતિ કત્વા ‘‘સાપત્તિકો’’તિ વુત્તં. યથા કથન્તિ? ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સદ્ધિવિહારિકો પણામેતબ્બો…પે… પણામેન્તો અનતિસારો’’તિ (મહાવ. ૬૮) એત્થ ન સમ્માવત્તન્તંયેવ અપણામેન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં. યથાહ – ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, અસમ્માવત્તન્તો ન પણામેતબ્બો, યો ન પણામેય્ય, આપત્તિદુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૬૮), તસ્મા અધિમત્તપેમાદિઅભાવેપિ અપણામેન્તસ્સ અનાપત્તિ દિસ્સતિ. અપિચ ‘‘સાતિસારો હોતી’’તિ વુત્તં. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. અટ્ઠકથાય ‘‘સાતિસારો હોતીતિ સદોસો હોતિ, આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૬૮) વુત્તત્તા ન યુત્તન્તિ ચે? ન, તદનન્તરમેવ તંમિચ્છાગાહનિવત્તનત્થં, તસ્મા ‘‘ન સમ્માવત્તન્તો પણામેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા અનાપત્તિકા કતાતિ. દુક્કટાપત્તિ હોતીતિ આચરિયો, વીમંસિતબ્બં. ‘‘કપ્પિયભણ્ડમ્પિ અકપ્પિયમેવાતિ તળાકતો નિપ્ફન્નધઞ્ઞેન પરિવત્તેત્વા લદ્ધં ગોરસમ્પિ ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

કપ્પિયવોહારેપિ વિધાનં વક્ખામ, સેય્યથિદં – ‘‘ઉદકવસેના’’તિઆદિ. દુબ્બિનિબ્ભોગં હોતીતિ ઇદં પરતો ‘‘તસ્સેવ અકપ્પિયં. કસ્મા? ધઞ્ઞસ્સ વિચારિતત્તા’’તિ ઇમિના અસદિસં, તસ્મા સુવુત્તં. ઇદઞ્હિ ભિક્ખુસ્સ પયોગવસેન આદિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નેન મિસ્સન્તિ. અકતપુબ્બં નવસસ્સં નામ. ખલે વા ઠત્વા રક્ખતીતિ ‘‘ઇદં વા એત્તકં વા મા ગણ્હ, ઇદં ગહેતું લબ્ભતી’’તિ વા ‘‘ઇતો અપનેહિ, ઇધ પુઞ્જં કરોહી’’તિ એવમાદિના વા પયોગેન ચે રક્ખતિ, તં અકપ્પિયં. ‘‘સચે ‘મયિઠિતે રક્ખિતં હોતી’તિ રક્ખતિ, ગણ્હન્તે વા પસ્સિત્વા ‘કિં કરોથા’તિ, ભણતિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, તં યુત્તં. રૂપિયપટિગ્ગહણસિક્ખાપદે ‘‘દ્વારં પિદહિત્વા રક્ખન્તેન વસિતબ્બ’’ન્તિ હિ વુત્તં. તસ્સેવ તં અકપ્પિયં. કસ્મા? અપુબ્બસ્સ અનુપ્પાદિતત્તા. હેટ્ઠા ‘‘સસ્સં કત્વા આહરથા’’તિ વત્તું પન ન વટ્ટતીતિ. પણ્ણેપિ એસેવ નયો. ‘‘પકતિયા સયમેવ કરોન્તાનં ઉસ્સાહજનનતો’’તિ વુત્તં. કસ્મા? ‘‘કહાપણાનં વિચારિતત્તા’’તિ વચનતો, પગેવ ઉટ્ઠાપિતત્તાતિ સિદ્ધં હોતિ. સચે દાયકા વા સઙ્ઘસ્સ ગામખેત્તારામાદિં કેણિયા ગહિતમનુસ્સા વા તત્થ કુટુમ્બિનો ‘‘ઇમે સઙ્ઘસ્સ કહાપણા આહટા’’તિ વદન્તિ, ‘‘ન કપ્પતી’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બં. કપ્પિયકારકાવ ચે વદન્તિ, ‘‘સઙ્ઘસ્સ કહાપણા ન કપ્પન્તિ, સપ્પિઆદીનિ વટ્ટન્તી’’તિ વત્તબ્બં, તસ્મા ‘‘સઙ્ઘસ્સ કપ્પિયકારકે વા ગુત્તટ્ઠાનં વા આચિક્ખથા’’તિ વત્વા તેહિ સમ્પાદિતં કેનચિ અકત્તબ્બતાય ‘‘ઇમિના સપ્પિં આહરાહી’’તિ વિચારેતિ નિટ્ઠાપેત્વા ઇતરેસં કપ્પિયં પરતો પત્તચતુક્કે ચતુત્થપત્તો વિય. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘ઇમે કહાપણે ગહેત્વા ઇમં દેહી’તિ કહાપણે દાપેત્વા ગહિતો, અયં પત્તો એતસ્સેવ ભિક્ખુનો ન વટ્ટતિ, દુબ્બિચારિતત્તા, અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતિ, મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તા’’તિઆદિ. યદિ એવં સબ્બેસં અકપ્પિયં. કસ્મા? કહાપણાનં વિચારિતત્તાતિ. ઇદં દુવુત્તન્તિ ચે? ન, મૂલસ્સ સમ્પટિચ્છિતટ્ઠાનં સન્ધાય ઇમસ્સ વુત્તત્તા પત્તચતુક્કે દુતિયતતિયપત્તા વિય, તેનેવ વુત્તં સયંકારિવારે ‘‘ન કપ્પતી’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બ’ન્તિ. તતો પરં મૂલં સમ્પટિચ્છતિ નામ.

મહાવિસયસિક્ખત્તા, રાજસિક્ખાપદં ઇદં;

રઞ્ઞો વિય દુવિઞ્ઞેય્યં, ચિત્તાધિપ્પાયતોપિ વા.

રાજસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચીવરવગ્ગો પઠમો.