૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૫. ‘‘ઓક્કમન્તાન’’ન્તિ પાઠો. એત્થાહ – ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ કારકો ઇધ કસ્મા ન નિદ્દિટ્ઠોતિ? અભિ-નિદ્દેસેન ઇમસ્સ સાપેક્ખાભાવદસ્સનત્થં. કથં? કણ્ડુવનાદિઅધિપ્પાયચેતનાવસેન ચેતેન્તસ્સ કણ્ડુવનાદિઉપક્કમેન ઉપક્કમન્તસ્સ, મેથુનરાગવસેન ઊરુઆદીસુ દુક્કટવત્થૂસુ, વણાદીસુ થુલ્લચ્ચયવત્થૂસુ ચ ઉપક્કમન્તસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા સતિપિ ન સઙ્ઘાદિસેસો. મોચનસ્સાદસઙ્ખાતાધિપ્પાયાપેક્ખાવ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ સતિ ઉપક્કમે, ન અઞ્ઞથા ‘‘અનાપત્તિ ન મોચનાધિપ્પાયસ્સા’’તિ વચનતો. તસ્મા તદત્થદસ્સનત્થં ઇધ કારકો ન નિદ્દિટ્ઠો, અઞ્ઞથા ‘‘યો પન ભિક્ખુ સઞ્ચેતનિકં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં આપજ્જેય્યા’’તિ કારકે નિદ્દિટ્ઠે ‘‘ચેતેતિ ન ઉપક્કમતિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તી’’તિ વુત્તવચનવિરોધો. ‘‘સઞ્ચેતનિકાય સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ ભુમ્મે નિદ્દિટ્ઠેપિ સોવ વિરોધો આપજ્જતિ, તસ્મા તદુભયવચનક્કમં અવત્વા ‘‘સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ વુત્તં. તત્થ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનાભાવતો હેતુત્થનિયમો ન કતો હોતિ. તસ્મિં અકતે સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ, ઉપક્કમે અસતિ અનાપત્તીતિ અયમત્થો દીપિતોતિ વેદિતબ્બં.

૨૩૬-૭. સઞ્ચેતનિકાતિ એત્થ પઠમવિગ્ગહેન ઉપસગ્ગસ્સ સાત્થકતા દસ્સિતા, દુતિયેન ઇકપચ્ચયસ્સ. વાતપિત્તસેમ્હરુહિરાદિઆસયભેદતોતિ અત્થો. ધાતૂતિ એત્થ ‘‘પથવીધાતુઆદયો ચતસ્સો, ચક્ખુધાતુઆદયો વા અટ્ઠારસા’’તિ ગણ્ઠિપદે લિખિતં. વત્થિસીસન્તિ વત્થિપુટસ્સ સીસં. ‘‘અઙ્ગજાતસ્સ મૂલં અધિપ્પેતં, ન અગ્ગસીસ’’ન્તિ વદન્તિ. તથેવાતિ ‘‘નિમિત્તે ઉપક્કમતો’’તિઆદિં ગણ્હાતિ. તતો મુચ્ચિત્વાતિ ‘‘ન સકલકાયતો, તસ્મા પન ઠાના ચુતમત્તે હોતૂ’’તિ ગણ્ઠિપદે લિખિતં. ‘‘દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે’’તિ ઇમિના ન સમેતીતિ ચે? તતો દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થાતિઆદિ વુચ્ચતિ. તસ્સત્થો – નિમિત્તે ઉપક્કમં કત્વા સુક્કં ઠાના ચાવેત્વા પુન વિપ્પટિસારવસેન દકસોતોરોહણં નિવારેતું અધિવાસેમીતિ. તતો બહિ નિક્ખમન્તે અધિવાસેતું ન સક્કા, તથાપિ અધિવાસનાધિપ્પાયેન અધિવાસેત્વા અન્તરા દકસોતતો ઉદ્ધં નિવારેતું અસક્કુણેય્યતાય ‘‘અનિક્ખન્તે વા’’તિ વુત્તં. કસ્મા? ઠાના ચુતઞ્હિ અવસ્સં દકસોતં ઓતરતીતિ અટ્ઠકથાધિપ્પાયો ગણ્ઠિપદાધિપ્પાયેન સમેતિ. તતો મુચ્ચિત્વાતિ સકટ્ઠાનતો. સકસરીરતો હિ બહિ નિક્ખન્તમેવ હોતિ, તતો ‘‘બહિ નિક્ખન્તે વા અનિક્ખન્તે વા’’તિ વચનં વિરુજ્ઝેય્ય. યસ્મા પન તમ્હા તમ્હા સરીરપદેસા ચુતં અવસ્સં દકસોતં ઓતરતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે’’તિ, ઇમિના ચ આપત્તિયા પાકટકાલં દસ્સેતિ, કિં વુત્તં હોતિ? મોચનસ્સાદેન નિમિત્તે ઉપક્કમતો સુક્કં બહુતરમ્પિ સરીરપદેસા ચુતં તત્થ તત્થ લગ્ગાવસેસં યત્તકં એકા ખુદ્દકમક્ખિકા પિવેય્ય, તત્તકે દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ. વુત્તઞ્હિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘દકસોતં અનોતિણ્ણેપિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિઆદિ. તત્તકસ્સ બહિ નિક્ખમનં અસલ્લક્ખેન્તો ‘‘ચેતેતિ ઉપક્કમતિ ન મુચ્ચતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વચનતો થુલ્લચ્ચયન્તિ સઞ્ઞાય દેસેન્તોપિ ન મુચ્ચતિ, પસ્સાવમ્પિ વણ્ણતં પસ્સિત્વા વત્થિકોસગતસ્સ પિચ્છિલતાય વા ઞત્વા સઙ્ઘાદિસેસતો વુટ્ઠાતબ્બં. અયમેત્થ તતિયત્થેરવાદે યુત્તિ. સબ્બાચરિયા ઇમે એવ તયો થેરા, તેસમ્પિ દકસોતોરોહણં નિમિત્તે ઉપક્કમનન્તિ અયં દુતિયો વિનિચ્છયો સાધારણતો એત્થ, એવં ઉપતિસ્સત્થેરો વદતિ કિર.

ઠાના ચુતઞ્હિ અવસ્સં દકસોતં ઓતરતીતિ કત્વા ‘‘ઠાના ચાવનમત્તેનેવેત્થ આપત્તિ વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં. દકસોતં ઓતિણ્ણે એવ આપત્તિ. સુક્કસ્સ હિ સકલં સરીરં ઠાનં, અનોતિણ્ણે ઠાના ચુતં નામ ન હોતીતિ વીમંસિતબ્બં. આભિધમ્મિકત્તા થેરસ્સ ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ રાગસમુટ્ઠાના હોતી’’તિ (કથા. અટ્ઠ. ૩૦૭) કથાવત્થુટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા સમ્ભવો ચિત્તસમુટ્ઠાનો, ‘‘તં અસુચિં એકદેસં મુખેન અગ્ગહેસિ, એકદેસં અઙ્ગજાતે પક્ખિપી’’તિ (પારા. ૫૦૩) વચનતો ઉતુસમુટ્ઠાનો ચ દિસ્સતિ, સો ચ ખો અવીતરાગસ્સેવ ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો યં અરહતો અસુચિ મુચ્ચેય્યા’’તિ (મહાવ. ૩૫૩; કથા. ૩૧૩) વચનતો. પરૂપાહારટ્ઠકથાયં ‘‘અત્થિ તસ્સ આસયોતિ તસ્સ સુક્કસ્સ ઉચ્ચારપસ્સાવાનં વિય પતિટ્ઠાનોકાસો અત્થી’’તિ (કથા. અટ્ઠ. ૩૦૯) ચનતો તસ્સ આસયોતિ સિદ્ધં. પાકતિકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં વિય અસંસટ્ઠત્તા, નિક્ખમનતો ચ ‘‘વત્થિસીસં, કટિ, કાયો’’તિ તિધા સુક્કસ્સ ઠાનં પકપ્પેન્તિ આચરિયા. સપ્પવિસં વિય તં દટ્ઠબ્બં, ન ચ વિસસ્સ ઠાનનિયમો, કોધવસેન ફુસન્તસ્સ હોતિ, એવમસ્સ ન ચ ઠાનનિયમો, રાગવસેન ઉપક્કમન્તસ્સ હોતીતિ તક્કો.

ખોભકરણપચ્ચયો નામ ભેસજ્જસેનાસનાહારાદિપચ્ચયો. સંસગ્ગભેદતોપીતિ એતેસુ દ્વીહિપિ તીહિપિ. પહીનવિપલ્લાસત્તાતિ એત્થ યં કિઞ્ચિ સુપિનન્તેન સેક્ખપુથુજ્જના પસ્સન્તિ, તં સબ્બં વિપલ્લત્થં અભૂતમેવાતિ આપજ્જતિ. તતો ‘‘યં પન પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સતિ. તં એકન્તસચ્ચમેવ હોતી’’તિ ઇદં વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા ન વિસયં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ સચ્ચો વા હોતિ, અલિકો વાતિ કત્વા તઞ્ચે સન્ધાય વુત્તં સિયા, ‘‘અસેક્ખા પહીનવિપલ્લાસત્તા સચ્ચમેવ પસ્સન્તિ, નાસચ્ચ’’ન્તિ વત્તબ્બં સિયા. કિન્તુ દસ્સનં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ અભૂતં, અપસ્સન્તોપિ હિ પસ્સન્તો વિય અસુણન્તોપિ સુણન્તો વિય અમુનન્તોપિ મુનન્તો વિય હોતિ. સચ્ચમ્પિ વિપસ્સતીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. તં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં ન હોતિ, આગન્તુકપચ્ચુપ્પન્નં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં સન્ધાય વુત્તં. કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તભૂતાનિ હિ રૂપનિમિત્તાદીનિ ભવઙ્ગસ્સ આરમ્મણાનિ હોન્તિ એવ. તત્થ કમ્મનિમિત્તમતીતમેવ, ગતિનિમિત્તં થોકં કાલં પચ્ચુપ્પન્નં સિયા.

ઈદિસાનીતિ પચ્ચક્ખતો અનુભૂતપુબ્બપરિકપ્પિતાગન્તુકપચ્ચુપ્પન્નરૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણાનિ, રાગાદિસમ્પયુત્તાનિ ચાતિ અત્થો. મક્કટસ્સ નિદ્દા લહુપરિવત્તા હોતિ. સો હિ રુક્ખસાખતો પતનભયા અભિક્ખણં ઉમ્મીલતિ ચ સુપતિ ચ. મનુસ્સા કિઞ્ચાપિ પુનપ્પુનં ઉમ્મીલન્તિ સુબ્યત્તતરં પટિબુદ્ધા વિય પસ્સન્તિ, અથ ખો પટિબુદ્ધાનં પુનપ્પુનં ભવઙ્ગોતરણં વિય સુપિનકાલેપિ તેસં ભવઙ્ગોતરણં હોતિ, યેન ‘‘સુપતી’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ભવઙ્ગચિત્તેન હિ સુપતી’’તિ વચનતો ભવઙ્ગોતરણં કરજકાયસ્સ નિરુસ્સાહસન્તભાવૂપનિસ્સયત્તા ‘‘નિદ્દા’’તિ વુચ્ચતિ. સા કરજકાયસ્સ દુબ્બલભાવેન સુપિનદસ્સનકાલે ભવઙ્ગતો ઉત્તરણે સતિપિ નિરુસ્સાહસન્તભાવપ્પત્તિયા ‘‘પવત્તતી’’તિ ચ વુચ્ચતિ, યતો સત્તા ‘‘પટિબુદ્ધા’’તિ ન વુચ્ચન્તિ, કરજકાયસ્સ નિરુસ્સાહસન્તસભાવપ્પત્તિતો ચ તન્નિસ્સિતં હદયવત્થુ ન સુપ્પસન્નં હોતિ, તતો તન્નિસ્સિતાપિ ચિત્તપ્પવત્તિ અસુપ્પસન્નવટ્ટિનિસ્સિતદીપપ્પભા વિય. તેનેવ અટ્ઠકથાયં ‘‘સ્વાયં દુબ્બલવત્થુકત્તા ચેતનાય પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું અસમત્થો’’તિઆદિ વુત્તં.

ગણ્ઠિપદે પન ‘‘દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ સુપિને ઉપટ્ઠિતં નિમિત્તમ્પિ દુબ્બલ’’ન્તિ લિખિતં. તં અનેકત્થં સબ્બમ્પિ નિમિત્તં હોતિ, ન ચ દુબ્બલારમ્મણવત્થુકત્તા ચેતના, તાય ચિત્તપ્પવત્તિ દુબ્બલા અતીતાનાગતારમ્મણાય, પઞ્ઞત્તારમ્મણાય વા અદુબ્બલત્તા, અવત્થુકાય દુબ્બલભાવો ન યુજ્જતિ ચેતનાય અવત્થુકાય ભાવનાપભાવાયાતિરેકબલસબ્ભાવતો. ભાવનાબલસમપ્પિતઞ્હિ ચિત્તં અરૂપમ્પિ સમાનં અતિભારિયમ્પિ કરજકાયં ગહેત્વા એકચિત્તક્ખણેનેવ બ્રહ્મલોકં પાપેત્વા ઠપેતિ. તપ્પટિભાગં અનપ્પિતમ્પિ કામાવચરચિત્તં કરજકાયં આકાસે લઙ્ઘનસમત્થં કરોતિ, પગેવેતરં. કિં પનેત્થ તં અનુમાનકારણં, યેન ચિત્તસ્સેવ આનુભાવોતિ પઞ્ઞાયેય્ય ચિત્તાનુભાવેન વા લદ્ધાસેવનાદિકિરિયાવિસેસનિબ્બત્તિદસ્સનતો, તસ્મા દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ દુબ્બલહદયવત્થુકત્તાતિ આચરિયસ્સ તક્કો. અત્તનો મન્દતિક્ખાકારેન તન્નિસ્સિતસ્સ ચિત્તસ્સ મન્દતિક્ખભાવનિપ્ફાદનસમત્થઞ્ચે, હદયવત્થુ ચક્ખુસોતાદિવત્થુ વિય ઇન્દ્રિયં ભવેય્ય, ન ચેતં ઇન્દ્રિયં. યતો ધમ્મસઙ્ગહે ઉપાદાયરૂપપાળિયં ઉદ્દેસારહં ન જાતં. અનિન્દ્રિયત્તા હિ તં કાયિન્દ્રિયસ્સ અનન્તરં ન ઉદ્દિટ્ઠં, વત્થુરૂપત્તા ચ અવત્થુરૂપસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ અનન્તરમ્પિ ન ઉદ્દિટ્ઠં, તસ્મા યં વુત્તં ‘‘તસ્સ અસુપ્પસન્નત્તા તન્નિસ્સિતા ચ ચિત્તપ્પવત્તિ અસુપ્પસન્ના હોતી’’તિ, તં ન સિદ્ધન્તિ ચે? સિદ્ધમેવ અનિન્દ્રિયાનમ્પિ સપ્પાયાસપ્પાયઉતુઆહારાદીનં પચ્ચયાનં સમાયોગતો, ચિત્તપ્પવત્તિયા વિકારદસ્સનતો, પચ્ચક્ખત્તા ચ. યસ્મા અપ્પટિબુદ્ધોપિ પટિબુદ્ધં વિય અત્તાનં મઞ્ઞતીતિ. એત્તાવતા કરજકાયસ્સ નિરુસ્સાહસન્તભાવાકારવિસેસો નિદ્દા નામ. સા ચિત્તસ્સ ભવઙ્ગોતરણાકારવિસેસેન હોતિ, તાય સમન્નાગતો સત્તો ભવઙ્ગતો ઉત્તિણ્ણો સુપિનં પસ્સતિ, સો ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો’’તિ વુચ્ચતિ, સો સુત્તો અપ્પટિબુદ્ધો હોતીતિ અયમત્થો સાધિતો હોતિ.

યસ્મા ભવઙ્ગવારનિરન્તરતાય અચ્ચન્તસુત્તો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘યદિ તાવ સુત્તો પસ્સતિ, અભિધમ્મવિરોધો આપજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા પન નિદ્દાક્ખણે ન પટિબુદ્ધો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘અથ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, વિનયવિરોધો’’તિઆદિ વુત્તં, યસ્મા ચ અખીણનિદ્દો, અનોતિણ્ણભવઙ્ગો ચ અત્થિ, તસ્મા ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો પસ્સતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા અયં નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધો, અત્તના તં નિદ્દં અનોક્કન્તો આપજ્જેય્ય. એત્તાવતા ચ અભિધમ્મો, વિનયો, નાગસેનત્થેરવચનં યુત્તિ ચાતિ સબ્બં અઞ્ઞમઞ્ઞસંસન્દિતં હોતિ. તત્થ કપિમિદ્ધપરેતોતિ ભવઙ્ગતો ઉત્તિણ્ણનિદ્દાપરેતો. સા હિ ઇધ કપિમિદ્ધં નામ. ‘‘તત્થ કતમં મિદ્ધં? યા કાયસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા…પે… સુપનં, ઇદં વુચ્ચતિ મિદ્ધ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૧૬૩) એવમાગતં. ઇદઞ્હિ અરૂપં, ઇમસ્સ ફલભૂતો કરજકાયસ્સ અકલ્યતા’પચલાયિકાસુપિ નિદ્દાવિસેસો કારણોપચારેન ‘‘કપિમિદ્ધ’’ન્તિ પવુચ્ચતિ. યઞ્ચેવ ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો ખો, મહારાજ, સુપિનં પસ્સતી’’તિ (મિ. પ. ૫.૩.૫ થોકં વિસદિસં) વુત્તન્તિ.

યં તં આપત્તિવુટ્ઠાનન્તિ એત્થ યેન વિનયકમ્મેન તતો વુટ્ઠાનં હોતિ, તં ઇધ આપત્તિવુટ્ઠાનં નામ. અવયવે સમૂહવોહારેન વાતિ એત્થ સાખચ્છેદકો રુક્ખચ્છેદકોતિ વુચ્ચતીતિઆદિ નિદસ્સનં, વેદનાક્ખન્ધાદિ રુળ્હીસદ્દસ્સ નિદસ્સનં. ન ચ મયાતિ વીમંસનપદસ્સ તસ્સ કિરિયં સન્ધાય, મોચને ચ સન્નિટ્ઠાનં સન્ધાય મુચ્ચનપકતિયા ચાતિ વુત્તં.

૨૪૦. ગેહન્તિ પઞ્ચકામગુણા. વનભઙ્ગિયન્તિ પાભતિકં. સમ્પયુત્તસુખવેદનામુખેન રાગોવ ‘‘અસ્સાદો’’તિ વુત્તો. સુપન્તસ્સ ચાતિ ઇદં કપિમિદ્ધપરેતો વિય ભવઙ્ગસન્તતિં અવિચ્છિન્દિત્વા સુપન્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ, વીમંસિતબ્બં. જગ્ગનત્થાયાતિ સોધનત્થાય.

૨૬૬. ‘‘દારુધીતલિકલેપચિત્તાનં અઙ્ગજાતપટિનિજ્ઝાનેપિ દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘ઉપ્પન્ને પરિળાહે મોચનરાગજો’’તિ લિખન્તિ. વાલિકાય વા ‘‘હત્થિકામં નસ્સતી’’તિ એત્થ વિય ‘‘આપત્તિ ત્વ’’ન્તિ સબ્બત્થ પાઠો. ‘‘એહિ મે ત્વં, આવુસો સામણેર, અઙ્ગજાતં ગણ્હાહી’’તિ આગતત્તા ‘‘વચીકમ્મ’’ન્તિપિ વત્તું યુત્તં વિય દિસ્સતિ. એવં સન્તે અઞ્ઞં ‘‘એવં કરોહી’’તિ આણત્તિયાપિ આપત્તિ સિયાતિ સઙ્કરં હોતિ. તસ્મા ન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બન્તિ કેચિ.

૨૬૭. ‘‘પુપ્ફાવલિયં સાસવળિય’’ન્તિ દુવિધો કિર.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.