૪. ચતુત્થપારાજિકં

વગ્ગુમુદાતીરિયભિક્ખુવત્થુવણ્ણના

૧૯૩. ચતુત્થે વગ્ગુ ચ સા મોદયતિ ચ સત્તેતિ વગ્ગુમુદા. ‘‘વગ્ગુમદા’’તિપિ પાઠો, તસ્સ વગ્ગુ ચ સા પસન્નસુદ્ધતરઙ્ગસમિદ્ધત્તા સુખુમા ચાતિ અત્થો જીવિતવગ્ગુત્થનિતા જીવિતત્થન્તિ નીલુપ્પલન્તિઆદીસુ વિય. મદસ્સાતિ ચ બહુખજ્જભોજ્જપાનાદિસમિદ્ધા નદી છણદિવસેસૂતિ નિરુત્તિ વેદિતબ્બા. વગ્ગુ પરિસુદ્ધાતિ લોકેન સમ્મતાતિ કિર અત્થો. ભાસિતો ભવિસ્સતીતિ પાઠસેસો.

૧૯૪-૫. વણ્ણવા વણ્ણવન્તો વણ્ણવન્તાનીતિપિ સિજ્ઝતિ કિર બહુવચનેન. યસ્મા ઇન્દ્રિયાનં ઊનત્તં, પૂરત્તં વા નત્થિ, તસ્મા ‘‘અભિનિવિટ્ઠોકાસસ્સ પરિપુણ્ણત્તા’’તિ વુત્તં. છટ્ઠસ્સ અભિનિવિટ્ઠોકાસો હદયવત્થુ. ચતુઇરિયાપથચક્કે પાકતિન્દ્રિયે. અત્તનો દહતીતિ અત્તના દહતિ, અત્તના પટિવિદ્ધં કત્વા પવેદેતીતિ અધિપ્પાયો. સન્તન્તિ વત્તમાનં. ગોત્રભુનોતિ ગોત્તમત્તં અનુભવત્તા નામમત્તકમેવાતિ અત્થો.

સવિભઙ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૭. પદભાજને ‘‘તિસ્સો વિજ્જા’’તિ વુત્તત્તા અરૂપાવચરજ્ઝાનાનિ પટિક્ખિત્તાનીતિ ચે? ન, તત્થેવ ‘‘યં ઞાણં, તં દસ્સનં, યં દસ્સનં, તં ઞાણ’’ન્તિ દસ્સનપદેન વિસેસેત્વા વુત્તત્તા, તસ્મા એવ અટ્ઠકથાયં ‘‘વિજ્જાસીસેન પદભાજનં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ધુરં કત્વાતિ પુરિમં કત્વા.

પદભાજનીયવણ્ણના

૧૯૯. અનાગતે ઉપ્પજ્જનકરાગાદીનં કારણત્તા રાગાદયોવ નિમિત્તં નામ. તિસ્સન્નઞ્ચ વિજ્જાનં અઞ્ઞતરં સન્ધાય ‘‘વિજ્જાનં લાભીમ્હી’’તિ ભણતિ, પારાજિકં, ન વત્થુવિજ્જાદીનં કિલેસનહાનમેવ વુત્તં, તંખણત્તા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપ્પવત્તિ ન હોતીતિ ચે? ન, મગ્ગકિચ્ચદીપનતો. તેનેવ ‘‘મગ્ગેન વિના નત્થી’’તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તન્તિ ચિત્તસ્સ વિગતનીવરણતાતિ અત્થો. ‘‘યાવઞ્ચ વિજ્જા અનાગતા, તાવ વિપસ્સનાઞાણસ્સ લાભીમ્હી’તિ વદન્તો યદિ લોકુત્તરં સન્ધાય વદતિ, સોપિ ચ તથા જાનાતિ, પારાજિકમેવ લોકુત્તરસ્સપિ તંનામત્તા’’તિ વદન્તિ. ‘‘અવિસેસેનાપિ વદતો પારાજિકં વુત્તન્તિ લોકુત્તરં સન્ધાય વદતો ‘પારાજિક’ન્તિ વત્તું યુજ્જતિ. યથા કિં ‘વિજ્જાનં લાભીમ્હી’તિ ભણન્તોપિ પારાજિકમેવા’તિ વુત્તટ્ઠાને વત્થુવિજ્જાદીનં સમ્ભવેપિ તાસં અનધિપ્પેતત્તા પારાજિકં હોતિ, એવમિધાપિ. ન સક્કા અઞ્ઞં પમાણં કાતુન્તિ અત્તનો ગુણમારોચેતુકામો લોકિયેન સમ્મિસ્સં અત્થપટિસમ્ભિદં વદતો પારાજિકન્તિ પમાણં કાતું ન સક્કા, ઇતરથા હોતી’’તિ અપરેહિ વુત્તં, ‘‘તં પુબ્બાપરવિરુદ્ધં, તસ્મા વિજ્જાનિદસ્સનં ઇધ અનિદસ્સનં સાસને વત્થુવિજ્જાદીનં વિજ્જાવિધાનાભાવા. ભગવતા વિભત્તખેત્તપદે વા તેસં પરિયાયવચનાનં અનામટ્ઠત્તા ન સક્કા અઞ્ઞં પમાણં કાતુ’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘પટિસમ્ભિદાનં લાભીમ્હી’તિ વુત્તે પરિયાયેન વુત્તત્તા થુલ્લચ્ચયં યુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, વિચારેતબ્બં. વીમંસિત્વા ગહેતબ્બન્તિ ‘‘યો તે વિહારે વસતી’’તિઆદીહિ સંસન્દનતો પરિયાયવચનત્તા થુલ્લચ્ચયં વુત્તં. ‘‘નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જામી’તિ વા ‘લાભીમ્હાહં તસ્સા’તિ વા વદતોપી’’તિ વુત્તવચનમ્પિ ‘‘સચે પનસ્સેવં હોતી’’તિઆદિવચનમ્પિ અત્થતો એકમેવ, સોપિ હિ અત્તનો વિસેસં આરોચેતુમેવ વદતિ. ‘‘યો તે વિહારે વસતી’તિઆદીસુ અહં-વચનાભાવા પરિયાયો યુજ્જતિ, ઇધ પન ‘લાભીમ્હાહં તસ્સા’તિ અત્તાનં નિદ્દિસતિ, તસ્મા પારાજિકં આપજ્જિતું યુત્તં વિયા’’તિ વદન્તિ. ‘‘મહાપચ્ચરિયાદિવચનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેસુ એકોપિ ન હોતિ, તસ્મા પરિયાયેન વુત્તત્તા ન હોતી’’તિ વદન્તિ, સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિતબ્બં. ફલસચ્છિકિરિયા-પદતો પટ્ઠાય એવ પાઠો ગહેતબ્બો, ફલસચ્છિકિરિયાયપિ એકેકમ્પિ એકેકફલવસેન પારાજિકં વેદિતબ્બં.

રાગસ્સ પહાનન્તિઆદિત્તિકે કિલેસપ્પહાનમેવ વુત્તં, તં પન યસ્મા મગ્ગેન વિના નત્થિ. તતિયમગ્ગેન હિ રાગદોસાનં પહાનં, ચતુત્થેન મોહસ્સ, તસ્મા ‘‘રાગો મે પહીનો’’તિઆદીનિ વદતોપિ પારાજિકં. રાગા ચિત્તં વિનીવરણતાતિઆદિત્તિકે લોકુત્તરમેવ વુત્તં, તસ્મા ‘‘રાગા મે ચિત્તં વિનીવરણ’’ન્તિઆદીનિ વદતો પારાજિકમેવાતિ. અકુપ્પધમ્મત્તાતિ કેચિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. કસ્મા ન હોતીતિ ચે? ‘‘ઇતિ જાનામિ, ઇતિ પસ્સામી’’તિ વત્તમાનવચનેનેવ માતિકાયં વુત્તત્તા. યદિ એવં પદભાજને ‘‘સમાપજ્જિં, સમાપન્નો’’તિઆદિના વુત્તત્તા ‘‘અતીતત્તભાવે સોતાપન્નોમ્હી’’તિ વદતોપિ હોતૂતિ ચે? ન, અઞ્ઞથા અત્થસમ્ભવતો. કથં? અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નવસેન વત્તમાનતા ગહેતબ્બાતિ ઞાપનત્થં વુત્તં, ન અતીતત્તભાવં. અતીતત્તભાવો હિ પરિયાયેન વુત્તત્તા ‘‘થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ વુત્તન્તિ આચરિયા.

૨૦૦. ‘‘સચેપિ ન હોતિ, પારાજિકમેવા’’તિ અટ્ઠાનપરિકપ્પવસેન વુત્તં કિર. ‘‘ઇતિ વાચા તિવઙ્ગિકા’’તિ વક્ખતિ. નત્થેતન્તિ પુરિમે સતિ પચ્છિમસ્સાભાવા સમાપજ્જિં, સમાપન્નોતિ ઇમેસં કિઞ્ચાપિ અત્થતો કાલવિસેસો નત્થિ, વચનવિસેસો પન અત્થિ એવ.

૨૦૭. ઉક્ખેટિતોતિ ઉત્તાસિતો. ખિટ ઉત્રાસને.

સુદ્ધિકવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વત્તુકામવારકથાવણ્ણના

વિઞ્ઞત્તિપથેતિ વિજાનનટ્ઠાને, તેન ‘‘વિઞ્ઞત્તિપથમતિક્કમિત્વા ઠિતો ભિક્ખુ દિબ્બાય સોતધાતુયા સુત્વા જાનાતિ, ન પારાજિકન્તિ દીપેતી’’તિ વુત્તં. ઝાનં કિર સમાપજ્જિન્તિ એત્થ સો ચે ‘‘એસ ભિક્ખુ અત્તનો ગુણદીપનાધિપ્પાયેન એવં વદતી’’તિ જાનાતિ, પારાજિકમેવ. અઞ્ઞથા જાનાતીતિ ચે? પારાજિકચ્છાયા ન દિસ્સતીતિ આચરિયો.

વત્તુકામવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનાપત્તિભેદકથાવણ્ણના

અનુલ્લપનાધિપ્પાયોતિ યદિ ઉલ્લપનાધિપ્પાયો ભવેય્ય, દુક્કટમેવાતિ અપરે. ‘‘તં પરતો ‘નાવુસો, સક્કા પુથુજ્જનેન અધિવાસેતુ’ન્તિ વત્થુના સંસન્દિત્વા ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૨૨૫-૬. દુક્કર આગાર આવટકામ અભિરતિવત્થૂસુ ‘‘યદિ ઉલ્લપનાધિપ્પાયો ભવેય્ય, પારાજિક’’ન્તિ વદન્તિ, કારણં પન દુદ્દસં, થુલ્લચ્ચયં વુત્તં વિય, વીમંસિતબ્બં. યાનેન વા ઇદ્ધિયા વા ગચ્છન્તોપિ પારાજિકં નાપજ્જતીતિ પદસા ગમનવસેનેવ કતિકાય કતાય યુજ્જતિ. ‘‘અપુબ્બંઅચરિમં ગચ્છન્તોતિ હત્થપાસં અવિજહિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થં ગણ્હન્તો વિય ગચ્છન્તો’’તિ વુત્તં. ઉટ્ઠેથ એથ ગચ્છામાતિ એવં સહગમને પુબ્બાપરા ગચ્છન્તોપિ નાપજ્જતીતિ આચરિયસ્સ તક્કો. વસન્તસ્સાતિ તથા વસન્તો ચે ઉપાસકેન દિસ્સતિ, પારાજિકો હોતિ. ‘‘રત્તિં વસિત્વા ગચ્છન્તો ન પારાજિકો’’તિ વુત્તં. નાનાવેરજ્જકાતિ નાનાજનપદવાસિનો. સઙ્ઘલાભોતિ યથાવુડ્ઢં અત્તનો પાપુણનકોટ્ઠાસો.

૨૨૮. ઇધાતિ ‘‘કો નુ ખો’’તિઆદિના વુત્તે પઞ્હાકમ્મે. ધમ્મધાતુ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં.

૨૩૨. ન ઉપ્પટિપાટિયાતિ ન સીહોક્કન્તવસેન અનુસ્સરિ. તસ્મા અન્તરાભવભૂતા એકા એવ જાતીતિ પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો.

નિગમનવણ્ણના

૨૩૩. ચતુવીસતીતિ એત્થ માતુઘાતકપિતુઘાતકઅરહન્તઘાતકા તતિયપારાજિકં આપન્ના. ભિક્ખુનિદૂસકો, લમ્બિઆદયો ચ ચત્તારો પઠમપારાજિકં આપન્ના એવાતિ કત્વા કુતો ચતુવીસતીતિ ચે? ન, અધિપ્પાયાજાનનતો. માતુઘાતકાદયો હિ ચત્તારો ઇધાનુપસમ્પન્ના એવ અધિપ્પેતા, લમ્બિઆદયો ચત્તારો કિઞ્ચાપિ પઠમપારાજિકેન સઙ્ગહિતા, યસ્મા એકેન પરિયાયેન મેથુનધમ્મપટિસેવિનો ન હોન્તિ, તસ્મા વિસું વુત્તા. ‘‘એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતા’’તિ એવં વુત્તસંવાસસ્સ અભબ્બતામત્તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યથા પુરે તથા પચ્છા’’તિ. અઞ્ઞથા નેસં સમઞ્ઞાયપટિઞ્ઞાયભિક્ખુભાવોપિ નત્થીતિ આપજ્જતિ.

ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પારાજિકકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડો

૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૫. ‘‘ઓક્કમન્તાન’’ન્તિ પાઠો. એત્થાહ – ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ કારકો ઇધ કસ્મા ન નિદ્દિટ્ઠોતિ? અભિ-નિદ્દેસેન ઇમસ્સ સાપેક્ખાભાવદસ્સનત્થં. કથં? કણ્ડુવનાદિઅધિપ્પાયચેતનાવસેન ચેતેન્તસ્સ કણ્ડુવનાદિઉપક્કમેન ઉપક્કમન્તસ્સ, મેથુનરાગવસેન ઊરુઆદીસુ દુક્કટવત્થૂસુ, વણાદીસુ થુલ્લચ્ચયવત્થૂસુ ચ ઉપક્કમન્તસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા સતિપિ ન સઙ્ઘાદિસેસો. મોચનસ્સાદસઙ્ખાતાધિપ્પાયાપેક્ખાવ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ સતિ ઉપક્કમે, ન અઞ્ઞથા ‘‘અનાપત્તિ ન મોચનાધિપ્પાયસ્સા’’તિ વચનતો. તસ્મા તદત્થદસ્સનત્થં ઇધ કારકો ન નિદ્દિટ્ઠો, અઞ્ઞથા ‘‘યો પન ભિક્ખુ સઞ્ચેતનિકં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં આપજ્જેય્યા’’તિ કારકે નિદ્દિટ્ઠે ‘‘ચેતેતિ ન ઉપક્કમતિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તી’’તિ વુત્તવચનવિરોધો. ‘‘સઞ્ચેતનિકાય સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ ભુમ્મે નિદ્દિટ્ઠેપિ સોવ વિરોધો આપજ્જતિ, તસ્મા તદુભયવચનક્કમં અવત્વા ‘‘સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ વુત્તં. તત્થ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનાભાવતો હેતુત્થનિયમો ન કતો હોતિ. તસ્મિં અકતે સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ, ઉપક્કમે અસતિ અનાપત્તીતિ અયમત્થો દીપિતોતિ વેદિતબ્બં.

૨૩૬-૭. સઞ્ચેતનિકાતિ એત્થ પઠમવિગ્ગહેન ઉપસગ્ગસ્સ સાત્થકતા દસ્સિતા, દુતિયેન ઇકપચ્ચયસ્સ. વાતપિત્તસેમ્હરુહિરાદિઆસયભેદતોતિ અત્થો. ધાતૂતિ એત્થ ‘‘પથવીધાતુઆદયો ચતસ્સો, ચક્ખુધાતુઆદયો વા અટ્ઠારસા’’તિ ગણ્ઠિપદે લિખિતં. વત્થિસીસન્તિ વત્થિપુટસ્સ સીસં. ‘‘અઙ્ગજાતસ્સ મૂલં અધિપ્પેતં, ન અગ્ગસીસ’’ન્તિ વદન્તિ. તથેવાતિ ‘‘નિમિત્તે ઉપક્કમતો’’તિઆદિં ગણ્હાતિ. તતો મુચ્ચિત્વાતિ ‘‘ન સકલકાયતો, તસ્મા પન ઠાના ચુતમત્તે હોતૂ’’તિ ગણ્ઠિપદે લિખિતં. ‘‘દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે’’તિ ઇમિના ન સમેતીતિ ચે? તતો દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થાતિઆદિ વુચ્ચતિ. તસ્સત્થો – નિમિત્તે ઉપક્કમં કત્વા સુક્કં ઠાના ચાવેત્વા પુન વિપ્પટિસારવસેન દકસોતોરોહણં નિવારેતું અધિવાસેમીતિ. તતો બહિ નિક્ખમન્તે અધિવાસેતું ન સક્કા, તથાપિ અધિવાસનાધિપ્પાયેન અધિવાસેત્વા અન્તરા દકસોતતો ઉદ્ધં નિવારેતું અસક્કુણેય્યતાય ‘‘અનિક્ખન્તે વા’’તિ વુત્તં. કસ્મા? ઠાના ચુતઞ્હિ અવસ્સં દકસોતં ઓતરતીતિ અટ્ઠકથાધિપ્પાયો ગણ્ઠિપદાધિપ્પાયેન સમેતિ. તતો મુચ્ચિત્વાતિ સકટ્ઠાનતો. સકસરીરતો હિ બહિ નિક્ખન્તમેવ હોતિ, તતો ‘‘બહિ નિક્ખન્તે વા અનિક્ખન્તે વા’’તિ વચનં વિરુજ્ઝેય્ય. યસ્મા પન તમ્હા તમ્હા સરીરપદેસા ચુતં અવસ્સં દકસોતં ઓતરતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે’’તિ, ઇમિના ચ આપત્તિયા પાકટકાલં દસ્સેતિ, કિં વુત્તં હોતિ? મોચનસ્સાદેન નિમિત્તે ઉપક્કમતો સુક્કં બહુતરમ્પિ સરીરપદેસા ચુતં તત્થ તત્થ લગ્ગાવસેસં યત્તકં એકા ખુદ્દકમક્ખિકા પિવેય્ય, તત્તકે દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ. વુત્તઞ્હિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘દકસોતં અનોતિણ્ણેપિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિઆદિ. તત્તકસ્સ બહિ નિક્ખમનં અસલ્લક્ખેન્તો ‘‘ચેતેતિ ઉપક્કમતિ ન મુચ્ચતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વચનતો થુલ્લચ્ચયન્તિ સઞ્ઞાય દેસેન્તોપિ ન મુચ્ચતિ, પસ્સાવમ્પિ વણ્ણતં પસ્સિત્વા વત્થિકોસગતસ્સ પિચ્છિલતાય વા ઞત્વા સઙ્ઘાદિસેસતો વુટ્ઠાતબ્બં. અયમેત્થ તતિયત્થેરવાદે યુત્તિ. સબ્બાચરિયા ઇમે એવ તયો થેરા, તેસમ્પિ દકસોતોરોહણં નિમિત્તે ઉપક્કમનન્તિ અયં દુતિયો વિનિચ્છયો સાધારણતો એત્થ, એવં ઉપતિસ્સત્થેરો વદતિ કિર.

ઠાના ચુતઞ્હિ અવસ્સં દકસોતં ઓતરતીતિ કત્વા ‘‘ઠાના ચાવનમત્તેનેવેત્થ આપત્તિ વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં. દકસોતં ઓતિણ્ણે એવ આપત્તિ. સુક્કસ્સ હિ સકલં સરીરં ઠાનં, અનોતિણ્ણે ઠાના ચુતં નામ ન હોતીતિ વીમંસિતબ્બં. આભિધમ્મિકત્તા થેરસ્સ ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ રાગસમુટ્ઠાના હોતી’’તિ (કથા. અટ્ઠ. ૩૦૭) કથાવત્થુટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા સમ્ભવો ચિત્તસમુટ્ઠાનો, ‘‘તં અસુચિં એકદેસં મુખેન અગ્ગહેસિ, એકદેસં અઙ્ગજાતે પક્ખિપી’’તિ (પારા. ૫૦૩) વચનતો ઉતુસમુટ્ઠાનો ચ દિસ્સતિ, સો ચ ખો અવીતરાગસ્સેવ ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો યં અરહતો અસુચિ મુચ્ચેય્યા’’તિ (મહાવ. ૩૫૩; કથા. ૩૧૩) વચનતો. પરૂપાહારટ્ઠકથાયં ‘‘અત્થિ તસ્સ આસયોતિ તસ્સ સુક્કસ્સ ઉચ્ચારપસ્સાવાનં વિય પતિટ્ઠાનોકાસો અત્થી’’તિ (કથા. અટ્ઠ. ૩૦૯) ચનતો તસ્સ આસયોતિ સિદ્ધં. પાકતિકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં વિય અસંસટ્ઠત્તા, નિક્ખમનતો ચ ‘‘વત્થિસીસં, કટિ, કાયો’’તિ તિધા સુક્કસ્સ ઠાનં પકપ્પેન્તિ આચરિયા. સપ્પવિસં વિય તં દટ્ઠબ્બં, ન ચ વિસસ્સ ઠાનનિયમો, કોધવસેન ફુસન્તસ્સ હોતિ, એવમસ્સ ન ચ ઠાનનિયમો, રાગવસેન ઉપક્કમન્તસ્સ હોતીતિ તક્કો.

ખોભકરણપચ્ચયો નામ ભેસજ્જસેનાસનાહારાદિપચ્ચયો. સંસગ્ગભેદતોપીતિ એતેસુ દ્વીહિપિ તીહિપિ. પહીનવિપલ્લાસત્તાતિ એત્થ યં કિઞ્ચિ સુપિનન્તેન સેક્ખપુથુજ્જના પસ્સન્તિ, તં સબ્બં વિપલ્લત્થં અભૂતમેવાતિ આપજ્જતિ. તતો ‘‘યં પન પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સતિ. તં એકન્તસચ્ચમેવ હોતી’’તિ ઇદં વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા ન વિસયં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ સચ્ચો વા હોતિ, અલિકો વાતિ કત્વા તઞ્ચે સન્ધાય વુત્તં સિયા, ‘‘અસેક્ખા પહીનવિપલ્લાસત્તા સચ્ચમેવ પસ્સન્તિ, નાસચ્ચ’’ન્તિ વત્તબ્બં સિયા. કિન્તુ દસ્સનં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ અભૂતં, અપસ્સન્તોપિ હિ પસ્સન્તો વિય અસુણન્તોપિ સુણન્તો વિય અમુનન્તોપિ મુનન્તો વિય હોતિ. સચ્ચમ્પિ વિપસ્સતીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. તં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં ન હોતિ, આગન્તુકપચ્ચુપ્પન્નં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં સન્ધાય વુત્તં. કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તભૂતાનિ હિ રૂપનિમિત્તાદીનિ ભવઙ્ગસ્સ આરમ્મણાનિ હોન્તિ એવ. તત્થ કમ્મનિમિત્તમતીતમેવ, ગતિનિમિત્તં થોકં કાલં પચ્ચુપ્પન્નં સિયા.

ઈદિસાનીતિ પચ્ચક્ખતો અનુભૂતપુબ્બપરિકપ્પિતાગન્તુકપચ્ચુપ્પન્નરૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણાનિ, રાગાદિસમ્પયુત્તાનિ ચાતિ અત્થો. મક્કટસ્સ નિદ્દા લહુપરિવત્તા હોતિ. સો હિ રુક્ખસાખતો પતનભયા અભિક્ખણં ઉમ્મીલતિ ચ સુપતિ ચ. મનુસ્સા કિઞ્ચાપિ પુનપ્પુનં ઉમ્મીલન્તિ સુબ્યત્તતરં પટિબુદ્ધા વિય પસ્સન્તિ, અથ ખો પટિબુદ્ધાનં પુનપ્પુનં ભવઙ્ગોતરણં વિય સુપિનકાલેપિ તેસં ભવઙ્ગોતરણં હોતિ, યેન ‘‘સુપતી’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ભવઙ્ગચિત્તેન હિ સુપતી’’તિ વચનતો ભવઙ્ગોતરણં કરજકાયસ્સ નિરુસ્સાહસન્તભાવૂપનિસ્સયત્તા ‘‘નિદ્દા’’તિ વુચ્ચતિ. સા કરજકાયસ્સ દુબ્બલભાવેન સુપિનદસ્સનકાલે ભવઙ્ગતો ઉત્તરણે સતિપિ નિરુસ્સાહસન્તભાવપ્પત્તિયા ‘‘પવત્તતી’’તિ ચ વુચ્ચતિ, યતો સત્તા ‘‘પટિબુદ્ધા’’તિ ન વુચ્ચન્તિ, કરજકાયસ્સ નિરુસ્સાહસન્તસભાવપ્પત્તિતો ચ તન્નિસ્સિતં હદયવત્થુ ન સુપ્પસન્નં હોતિ, તતો તન્નિસ્સિતાપિ ચિત્તપ્પવત્તિ અસુપ્પસન્નવટ્ટિનિસ્સિતદીપપ્પભા વિય. તેનેવ અટ્ઠકથાયં ‘‘સ્વાયં દુબ્બલવત્થુકત્તા ચેતનાય પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું અસમત્થો’’તિઆદિ વુત્તં.

ગણ્ઠિપદે પન ‘‘દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ સુપિને ઉપટ્ઠિતં નિમિત્તમ્પિ દુબ્બલ’’ન્તિ લિખિતં. તં અનેકત્થં સબ્બમ્પિ નિમિત્તં હોતિ, ન ચ દુબ્બલારમ્મણવત્થુકત્તા ચેતના, તાય ચિત્તપ્પવત્તિ દુબ્બલા અતીતાનાગતારમ્મણાય, પઞ્ઞત્તારમ્મણાય વા અદુબ્બલત્તા, અવત્થુકાય દુબ્બલભાવો ન યુજ્જતિ ચેતનાય અવત્થુકાય ભાવનાપભાવાયાતિરેકબલસબ્ભાવતો. ભાવનાબલસમપ્પિતઞ્હિ ચિત્તં અરૂપમ્પિ સમાનં અતિભારિયમ્પિ કરજકાયં ગહેત્વા એકચિત્તક્ખણેનેવ બ્રહ્મલોકં પાપેત્વા ઠપેતિ. તપ્પટિભાગં અનપ્પિતમ્પિ કામાવચરચિત્તં કરજકાયં આકાસે લઙ્ઘનસમત્થં કરોતિ, પગેવેતરં. કિં પનેત્થ તં અનુમાનકારણં, યેન ચિત્તસ્સેવ આનુભાવોતિ પઞ્ઞાયેય્ય ચિત્તાનુભાવેન વા લદ્ધાસેવનાદિકિરિયાવિસેસનિબ્બત્તિદસ્સનતો, તસ્મા દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ દુબ્બલહદયવત્થુકત્તાતિ આચરિયસ્સ તક્કો. અત્તનો મન્દતિક્ખાકારેન તન્નિસ્સિતસ્સ ચિત્તસ્સ મન્દતિક્ખભાવનિપ્ફાદનસમત્થઞ્ચે, હદયવત્થુ ચક્ખુસોતાદિવત્થુ વિય ઇન્દ્રિયં ભવેય્ય, ન ચેતં ઇન્દ્રિયં. યતો ધમ્મસઙ્ગહે ઉપાદાયરૂપપાળિયં ઉદ્દેસારહં ન જાતં. અનિન્દ્રિયત્તા હિ તં કાયિન્દ્રિયસ્સ અનન્તરં ન ઉદ્દિટ્ઠં, વત્થુરૂપત્તા ચ અવત્થુરૂપસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ અનન્તરમ્પિ ન ઉદ્દિટ્ઠં, તસ્મા યં વુત્તં ‘‘તસ્સ અસુપ્પસન્નત્તા તન્નિસ્સિતા ચ ચિત્તપ્પવત્તિ અસુપ્પસન્ના હોતી’’તિ, તં ન સિદ્ધન્તિ ચે? સિદ્ધમેવ અનિન્દ્રિયાનમ્પિ સપ્પાયાસપ્પાયઉતુઆહારાદીનં પચ્ચયાનં સમાયોગતો, ચિત્તપ્પવત્તિયા વિકારદસ્સનતો, પચ્ચક્ખત્તા ચ. યસ્મા અપ્પટિબુદ્ધોપિ પટિબુદ્ધં વિય અત્તાનં મઞ્ઞતીતિ. એત્તાવતા કરજકાયસ્સ નિરુસ્સાહસન્તભાવાકારવિસેસો નિદ્દા નામ. સા ચિત્તસ્સ ભવઙ્ગોતરણાકારવિસેસેન હોતિ, તાય સમન્નાગતો સત્તો ભવઙ્ગતો ઉત્તિણ્ણો સુપિનં પસ્સતિ, સો ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો’’તિ વુચ્ચતિ, સો સુત્તો અપ્પટિબુદ્ધો હોતીતિ અયમત્થો સાધિતો હોતિ.

યસ્મા ભવઙ્ગવારનિરન્તરતાય અચ્ચન્તસુત્તો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘યદિ તાવ સુત્તો પસ્સતિ, અભિધમ્મવિરોધો આપજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા પન નિદ્દાક્ખણે ન પટિબુદ્ધો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘અથ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, વિનયવિરોધો’’તિઆદિ વુત્તં, યસ્મા ચ અખીણનિદ્દો, અનોતિણ્ણભવઙ્ગો ચ અત્થિ, તસ્મા ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો પસ્સતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા અયં નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધો, અત્તના તં નિદ્દં અનોક્કન્તો આપજ્જેય્ય. એત્તાવતા ચ અભિધમ્મો, વિનયો, નાગસેનત્થેરવચનં યુત્તિ ચાતિ સબ્બં અઞ્ઞમઞ્ઞસંસન્દિતં હોતિ. તત્થ કપિમિદ્ધપરેતોતિ ભવઙ્ગતો ઉત્તિણ્ણનિદ્દાપરેતો. સા હિ ઇધ કપિમિદ્ધં નામ. ‘‘તત્થ કતમં મિદ્ધં? યા કાયસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા…પે… સુપનં, ઇદં વુચ્ચતિ મિદ્ધ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૧૬૩) એવમાગતં. ઇદઞ્હિ અરૂપં, ઇમસ્સ ફલભૂતો કરજકાયસ્સ અકલ્યતા’પચલાયિકાસુપિ નિદ્દાવિસેસો કારણોપચારેન ‘‘કપિમિદ્ધ’’ન્તિ પવુચ્ચતિ. યઞ્ચેવ ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો ખો, મહારાજ, સુપિનં પસ્સતી’’તિ (મિ. પ. ૫.૩.૫ થોકં વિસદિસં) વુત્તન્તિ.

યં તં આપત્તિવુટ્ઠાનન્તિ એત્થ યેન વિનયકમ્મેન તતો વુટ્ઠાનં હોતિ, તં ઇધ આપત્તિવુટ્ઠાનં નામ. અવયવે સમૂહવોહારેન વાતિ એત્થ સાખચ્છેદકો રુક્ખચ્છેદકોતિ વુચ્ચતીતિઆદિ નિદસ્સનં, વેદનાક્ખન્ધાદિ રુળ્હીસદ્દસ્સ નિદસ્સનં. ન ચ મયાતિ વીમંસનપદસ્સ તસ્સ કિરિયં સન્ધાય, મોચને ચ સન્નિટ્ઠાનં સન્ધાય મુચ્ચનપકતિયા ચાતિ વુત્તં.

૨૪૦. ગેહન્તિ પઞ્ચકામગુણા. વનભઙ્ગિયન્તિ પાભતિકં. સમ્પયુત્તસુખવેદનામુખેન રાગોવ ‘‘અસ્સાદો’’તિ વુત્તો. સુપન્તસ્સ ચાતિ ઇદં કપિમિદ્ધપરેતો વિય ભવઙ્ગસન્તતિં અવિચ્છિન્દિત્વા સુપન્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ, વીમંસિતબ્બં. જગ્ગનત્થાયાતિ સોધનત્થાય.

૨૬૬. ‘‘દારુધીતલિકલેપચિત્તાનં અઙ્ગજાતપટિનિજ્ઝાનેપિ દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘ઉપ્પન્ને પરિળાહે મોચનરાગજો’’તિ લિખન્તિ. વાલિકાય વા ‘‘હત્થિકામં નસ્સતી’’તિ એત્થ વિય ‘‘આપત્તિ ત્વ’’ન્તિ સબ્બત્થ પાઠો. ‘‘એહિ મે ત્વં, આવુસો સામણેર, અઙ્ગજાતં ગણ્હાહી’’તિ આગતત્તા ‘‘વચીકમ્મ’’ન્તિપિ વત્તું યુત્તં વિય દિસ્સતિ. એવં સન્તે અઞ્ઞં ‘‘એવં કરોહી’’તિ આણત્તિયાપિ આપત્તિ સિયાતિ સઙ્કરં હોતિ. તસ્મા ન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બન્તિ કેચિ.

૨૬૭. ‘‘પુપ્ફાવલિયં સાસવળિય’’ન્તિ દુવિધો કિર.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૭૦. ‘‘ઓતિણ્ણો’’તિ ઇમિનાસ્સ સેવનાધિપ્પાયતા દસ્સિતા. ‘‘વિપરિણતેન ચિત્તેન માતુગામેન સદ્ધિ’’ન્તિ ઇમિનાસ્સ વાયામો દસ્સિતો. ‘‘સદ્ધિ’’ન્તિ હિ પદં સંયોગં દીપેતિ, સો ચ પયોગો સમાગમો અલ્લીયનં. કેન ચિત્તેન? વિપરિણતેન ચિત્તેન, ન પત્તપટિગ્ગહણાધિપ્પાયાદિનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યા’’તિ ઇમિનાસ્સ વાયમતો ફસ્સપટિવિજાનના દસ્સિતા હોતિ. વાયમિત્વા ફસ્સં પટિવિજાનન્તો હિ સમાપજ્જતિ નામ. એવમસ્સ તિવઙ્ગસમ્પત્તિ દસ્સિતા હોતિ. અથ વા ઓતિણ્ણો. કેન? વિપરિણતેન ચિત્તેન યક્ખાદિના સત્તો વિય. ઉપયોગત્થે વા એતં કરણવચનં. ઓતિણ્ણો વિપરિણતં ચિત્તં કૂપાદિં વિય સત્તો. અથ વા ‘‘રાગતો ઉત્તિણ્ણો ભવિસ્સામી’’તિ ભિક્ખુભાવં ઉપગતો, તતો ઉત્તિણ્ણાધિપ્પાયતો વિપરિણતેન ચિત્તેન હેતુભૂતેન તમેવ રાગં ઓતિણ્ણો. માતુગામેન અત્તનો સમીપં આગતેન, અત્તના ઉપગતેન વા. એતેન માતુગામસ્સ સારત્તતા વા હોતુ વિરત્તતા વા, સા ઇધ અપ્પમાણા, ન ભિક્ખુનીનં કાયસંસગ્ગે વિય ઉભિન્નં સારત્તતાય પયોજનં અત્થિ.

કાયસંસગ્ગન્તિ ઉભિન્નં કાયાનં સમ્પયોગં. પદભાજને પન ‘‘સમાપજ્જેય્યાતિ અજ્ઝાચારો વુચ્ચતી’’તિ વુત્તં, તં સમાપજ્જનં સન્ધાય, ન કાયસંસગ્ગં. કાયસંસગ્ગસ્સ સમાપજ્જના હિ ‘‘અજ્ઝાચારો’’તિ વુચ્ચતિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘યો સો કાયસંસગ્ગો નામ, સો અત્થતો અજ્ઝાચારો હોતી’’તિ વુત્તં, તં પરતો પાળિયં ‘‘સેવનાધિપ્પાયો, ન ચ કાયેન વાયમતિ, ફસ્સં પટિવિજાનાતિ, અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૨૭૯) વુત્તલક્ખણેન વિરુજ્ઝતીતિ. ફસ્સપટિવિજાનનાય હિ સંસગ્ગો દીપિતો. સો ચે અજ્ઝાચારો હોતિ, કથં અનાપત્તિ હોતીતિ. સુવુત્તમેતં, કિન્તુ ‘‘કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યા’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘અજ્ઝાચારો વુચ્ચતી’’તિ ઉભિન્નમ્પિ પદાનં સામઞ્ઞભાજનીયત્તા, સમાપજ્જિતબ્બાભાવે સમાપજ્જનાભાવેન ‘‘સો અત્થતો અજ્ઝાચારો હોતી’’તિ વુત્તં સિયા.

‘‘હત્થગ્ગાહં વા’’તિ એત્થ હત્થેન સબ્બોપિ ઉપાદિન્નકો કાયો સઙ્ગહિતો, ન ભિન્નસન્તાનો તપ્પટિબદ્ધો હત્થાલઙ્કારાદિ. વેણિગ્ગહણેન અનુપાદિન્નકો અભિન્નસન્તાનો કેસલોમનખદન્તાદિકો કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનો ગહિતોતિ વેદિતબ્બં. તેનેવાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘અનુપાદિન્નકેનપિ કેનચિ કેસાદિના ઉપાદિન્નકં વા અનુપાદિન્નકં વા ફુસન્તોપિ સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતિયેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૭૪). તેન અનુપાદિન્નકાનમ્પિ કેસલોમાદીનં અઙ્ગભાવો વેદિતબ્બો. એવં સન્તેપિ ‘‘ફસ્સં પટિજાનાતીતિ તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો. ફસ્સસ્સ અપ્પટિવિજાનનતો દુવઙ્ગસમ્પત્તિયા દુક્કટ’’ન્તિ ઇમિના પાળિઅટ્ઠકથાનયેન વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન, તદત્થજાનનતો. ફુટ્ઠભાવઞ્હિ પટિવિજાનન્તોપિ ફસ્સં પટિવિજાનાતિ નામ, અયમેકો અત્થો, તસ્મા માતુગામસ્સ, અત્તનો ચ કાયપરિયાપન્નાનં કેસાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં ફુટ્ઠભાવં ફુસિત્વા તં સાદિયનં ફસ્સં પટિવિજાનાતિ નામ, ન કાયવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા એવ. અનેકન્તિકઞ્હેત્થ કાયવિઞ્ઞાણં. માતુગામસ્સ ઉપાદિન્નકેન કાયેન, અનુપાદિન્નકેન વા કાયેન ભિક્ખુનો ઉપાદિન્નકકાયે ફુટ્ઠે પસન્નકાયિન્દ્રિયો ચે હોતિ, તસ્સ કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તેનેવ ફસ્સં પટિવિજાનાતિ નામ સો હોતિ. અનુપાદિન્નકકાયો, લોલુપ્પો અપ્પસન્નકાયિન્દ્રિયો વા હોતિ, તિમિરવાતેન ઉપહતકાયો વા તસ્સ કાયવિઞ્ઞાણં નુપ્પજ્જતિ. ન ચ તેન ફસ્સં પટિવિજાનાતિ નામ, કેવલં સેવનાધિપ્પાયેન વાયમિત્વા કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જન્તો ફસ્સં પટિવિજાનાતિ નામ મનોવિઞ્ઞાણેન, તેન વુત્તં ‘‘કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યાતિ ઇમિનાસ્સ વાયમતો ફસ્સપટિવિજાનના દસ્સિતા’’તિ. અપરોપિ ભિક્ખુ માતુગામસ્સ કાયપટિબદ્ધેન વા નિસ્સગ્ગિયેન વા ફુટ્ઠો કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પાદેન્તેન ફસ્સં પટિવિજાનાતિ નામ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અનેકન્તિકઞ્હેત્થ કાયવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ. અપરો વત્થં પારુપિત્વા નિદ્દાયન્તં માતુગામં કાયસંસગ્ગરાગેન વત્થસ્સ ઉપરિભાગે સણિકં ફુસન્તો વત્થન્તરેન નિક્ખન્તલોમસમ્ફસ્સં અપ્પટિવિજાનન્તોપિ સેવનાધિપ્પાયો કાયેન વાયમિત્વા ફસ્સં પટિવિજાનાતિ નામ, સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતિ. ‘‘નીલં ઘટ્ટેસ્સામીતિ કાયં ઘટ્ટેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ હિ વુત્તં. અયં દુતિયો અત્થો. એવં અનેકત્થત્તા, એવં દુવિઞ્ઞેય્યાધિપ્પાયતો ચ માતિકાટ્ઠકથાયં ફસ્સપટિવિજાનનં અઙ્ગન્ત્વેવ ન વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ વુત્તે ઠાનમેતં વિજ્જતિ, યં ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જિત્વાપિ નખેન લોમેન સંસગ્ગો દિટ્ઠો, ન ચ મે લોમઘટ્ટનેન કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં, તિમિરવાતથદ્ધગત્તો ચાહં ન ફસ્સં પટિવિજાનામીતિ અનાપન્નસઞ્ઞી સિયાતિ ન વુત્તં, અપિચ ‘‘ફસ્સં પટિવિજાનાતિ, ન ચ ફસ્સં પટિવિજાનાતી’’તિ ચ એતેસં પદાનં અટ્ઠકથાયં વુત્તનયં દસ્સેત્વા સો પઞ્ઞાપેતબ્બો. એત્તાવતા ન તદત્થજાનનતોતિ કારણં વિત્થારિતં હોતિ.

પદભાજનીયવણ્ણના

૨૭૧. ‘‘રત્તં ચિત્તં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતં વિપરિણત’’ન્તિ કિઞ્ચાપિ સામઞ્ઞેન વુત્તં, વિનીતવત્થૂસુ ‘‘માતુયા માતુપેમેન આમસતિ…પે… આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તત્તા કાયસંસગ્ગરાગેનેવ રત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તથા ‘‘માતુગામો નામ મનુસ્સિત્થી’’તિ કિઞ્ચાપિ અવિસેસેન વુત્તં, અથ ખો અવિનટ્ઠિન્દ્રિયાવ મનુસ્સિત્થી ઇધાધિપ્પેતા ‘‘મતિત્થિયા કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જિ…પે… આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તત્તા. ‘‘મનુસ્સિત્થી’’તિ એત્તાવતા સિદ્ધે ‘‘ન યક્ખી ન પેતી ન તિરચ્છાનગતા’’તિ વચનં અવિનટ્ઠિન્દ્રિયાપિ ન સબ્બા મનુસ્સવિગ્ગહા ઇત્થી ઇધ મનુસ્સિત્થી નામ. યક્ખિઆદયો હિ અત્તનો જાતિસિદ્ધેન ઇદ્ધિવિસેસેન ઇજ્ઝન્તિયો મનુસ્સવિગ્ગહાપિ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તાસુ યક્ખી થુલ્લચ્ચયવત્થુ હોતિ વિનીતવત્થૂસુ યક્ખિયા કાયસંસગ્ગેન થુલ્લચ્ચયસ્સ વુત્તત્તા. તદનુલોમત્તા પેતિત્થી, દેવિત્થી ચ થુલ્લચ્ચયવત્થુ. તિરચ્છાનગતિત્થી દુક્કટવત્થુ. તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહિત્થી ચ થુલ્લચ્ચયવત્થુમેવાતિ એકે. વિભઙ્ગે પન ‘‘મનુસ્સિત્થી ચ હોતિ મનુસ્સિત્થિસઞ્ઞી’’તિ પાળિયા અભાવેન ‘‘ઇત્થી ચ હોતિ યક્ખિસઞ્ઞી’’તિઆદિવચને સતિ યક્ખિઆદીનં અનિત્થિતાપસઙ્ગતો, ‘‘ઇત્થી ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી’’તિઆદિમ્હિ યક્ખિઆદીનં અન્તોકરણે સતિ તાસં સઙ્ઘાદિસેસવત્થુભાવપ્પસઙ્ગતો ચ યક્ખિઆદયો ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. એકે પન ‘‘વિનીતવત્થુમ્હિ ‘અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તિરચ્છાનગતિત્થિયા કાય…પે… દુક્કટસ્સા’તિ એત્થ અમનુસ્સવિગ્ગહા પાકતિકતિરચ્છાનગતિત્થી અધિપ્પેતા, તસ્મા દુક્કટં વુત્તં. ‘ઇત્થી ચ હોતિ તિરચ્છાનગતસઞ્ઞીતિ તિરચ્છાનગતા ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી’તિઆદિવારેસુપિ પાકતિકતિરચ્છાનગતોવ અધિપ્પેતો, સો ચ તિરચ્છાનગતપુરિસોવ. તેનેવ દુટ્ઠુલ્લવાચાઅત્તકઆમપારિચરિયસિક્ખાપદેસુ મનુસ્સપુરિસપટિસંયુત્તવારા વિય તિરચ્છાનપટિસંયુત્તવારાપિ નાગતા’’તિ વદન્તિ. તથા પણ્ડકોતિ ઇધ મનુસ્સપણ્ડકોવ, પુરિસોતિ ચ ઇધ મનુસ્સપુરિસોવ આગતો, તસ્મા અમનુસ્સિત્થી અમનુસ્સપણ્ડકો અમનુસ્સપુરિસો તિરચ્છાનગતિત્થી તિરચ્છાનગતપણ્ડકો મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતઉભતોબ્યઞ્જનકા ચાતિ અટ્ઠ જના ઇધ નાગતા, તેસં વસેન વત્થુસઞ્ઞાવિમતિભેદવસેન આપત્તિભેદાભેદવિનિચ્છયો, અનાગતવારગણના ચ અસમ્મુય્હન્તેન વેદિતબ્બા, તથા તેસં દુકમિસ્સકાદિવારા, આપત્તિઅનાપત્તિભેદવિનિચ્છયો ચ. ‘‘તત્થ અમનુસ્સપણ્ડકઅમનુસ્સપુરિસતિરચ્છાનગતિત્થિતિરચ્છાનગતપણ્ડકાતિ ચત્તારો દુક્કટવત્થુકા, અમનુસ્સિત્થિમનુસ્સઉભતોબ્યઞ્જનકા થુલ્લચ્ચયવત્થુકા, અમનુસ્સઉભતોબ્યઞ્જનકા તિરચ્છાનગતઉભતોબ્યઞ્જનકા દુક્કટવત્થુકા, પાળિયં પન અમનુસ્સિત્થિયા અનાગતત્તા અમનુસ્સપણ્ડકા, ઉભતોબ્યઞ્જનકા પુરિસા ચ નાગતા. તિરચ્છાનગતિત્થિપણ્ડકઉભતોબ્યઞ્જનકા તિરચ્છાનગતપુરિસેન સમાનગતિકત્તા નાગતા, મનુસ્સઉભતોબ્યઞ્જનકો મનુસ્સપણ્ડકેન સમાનગતિકત્તા અનાગતો’’તિ વદન્તિ. અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૧) પન ‘‘નાગમાણવિકાયપિ સુપણ્ણમાણવિકાયપિ કિન્નરિયાપિ ગાવિયાપિ દુક્કટમેવા’’તિ વુત્તત્તા તદેવ પમાણતો ગહેતબ્બં.

તત્રાયં વિચારણા – ‘‘ન, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતસ્સ નિસિન્નપરિસાય પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૮૩) એત્થ ‘‘તિરચ્છાનગતોતિ યસ્સ ઉપસમ્પદા પટિક્ખિત્તા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહો પાકતિકતિરચ્છાનગતતો વિસિટ્ઠો, તથા યક્ખપેતતિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહાનં ‘‘તિરચ્છાનગતસ્સ ચ દુક્ખુપ્પત્તિયં અપિચ દુક્કટમેવા’’તિ એત્થ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા ચ ‘‘પતનરૂપં પમાણં, ન મરણરૂપ’’ન્તિ એત્થ આપત્તિવિસેસવચનતો ચ ‘‘ઉભતો અવસ્સુતે યક્ખસ્સ વા પેતસ્સ વા પણ્ડકસ્સ વા તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહસ્સ વા અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં કાયેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૬૬૧) સામઞ્ઞેન વચનતો ચ સો વિસિટ્ઠોતિ સિદ્ધં. વિસિટ્ઠત્તા ચ તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહિત્થિયા કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જન્તસ્સાતિ વિસેસો હોતિ, તસ્મા તત્થ આપત્તિવિસેસેન ભવિતબ્બં. યદિ કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદે તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહિત્થીપિ અધિપ્પેતા, રૂપસામઞ્ઞેન સઞ્ઞાવિરાગત્તાસમ્ભવતો દુટ્ઠુલ્લવાચાઅત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદેસુપિ સા વત્તબ્બા ભવેય્ય, સા ચાનાગતા. સરૂપેન સંખિત્તવારત્તા નાગતાતિ ચે? ઇત્થી ચ હોતિ તિરચ્છાનગતો ચ ઉભિન્નં ઇત્થિસઞ્ઞીતિ ઇધ આગતત્તા પુરિસલિઙ્ગનિદ્દેસો ન યુજ્જતિ, તસ્મા તિરચ્છાનગતપુરિસો ચ ઇધ આગતો, તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહિત્થિયા પાળિયં અનાગતાયપિ દુક્કટમેવ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તાતિ ઇમસ્સ વચનસ્સ કારણચ્છાયા પરિયેસિતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. ઇદં ન યુજ્જતિ. કસ્મા? ઇત્થીનં, પુરિસાનઞ્ચ એકતો વચને પુરિસલિઙ્ગસબ્ભાવતો. ઇધ તિરચ્છાનગતપુરિસપણ્ડકિત્થિયો તિસ્સોપિ એકતો સમ્પિણ્ડેત્વા ‘‘તિરચ્છાનગતો’’તિ વુત્તં.

તત્થ ચ મનુસ્સવિગ્ગહામનુસ્સવિગ્ગહેસુ ઇત્થિપણ્ડકપુરિસસઞ્ઞિતા યથાસમ્ભવં વેદિતબ્બા. દુટ્ઠુલ્લવાચાદિસિક્ખાપદદ્વયે વારાનં સંખિત્તત્તા પુરિસતિરચ્છાનગતાદયો નાગતા. યથાવુત્તેસુ આપત્તિ, તથા તત્થાપિ. અઞ્ઞથા પુરિસં ઓભાસન્તસ્સ ચ અનાપત્તીતિ પણ્ડકં ઓભાસન્તસ્સ ચ થુલ્લચ્ચયન્તિ માતિકાટ્ઠકથાયં વુત્તં. તસ્મા તે વારા સંખિત્તાતિ પઞ્ઞાયન્તીતિ. વિસેસો ચ પણ્ડકે, પુરિસે, તિરચ્છાનગતે ચ ઇત્થિસઞ્ઞિસ્સ અત્થિ, તથાપિ તત્થ દુક્કટં વુત્તં, તસ્મા અટ્ઠકથાયં વુત્તમેવ પમાણન્તિ દ્વિન્નમેતેસં વાદાનં યત્થ યુત્તિ વા કારણં વા અતિરેકં દિસ્સતિ, તં વિચારેત્વા ગહેતબ્બન્તિ આરિચયો. એવરૂપેસુ ઠાનેસુ સુટ્ઠુ વિચારેત્વા કથેતબ્બં.

તત્થ પાળિયં આગતવારગણના તાવ એવં સઙ્ખેપતો વેદિતબ્બા – ઇત્થિમૂલકા પઞ્ચ વારા પણ્ડકપુરિસતિરચ્છાનગતમૂલકા ચ પઞ્ચ પઞ્ચાતિ વીસતિ વારા એકમૂલકા, તથા દુમૂલકા વીસતિ, મિસ્સકમૂલકા વીસતીતિ સટ્ઠિ વારા, તાનિ તીણિ વીસતિકાનિ હોન્તિ. એકેકસ્મિં વીસતિકે એકેકમૂલવારં ગહેત્વા કાયેન કાયપટિબદ્ધવારા તયો વુત્તા. સેસા સત્તપઞ્ઞાસ વારા સંખિત્તા, તથા કાયપટિબદ્ધેન કાયવારા તયો વુત્તા, સેસા સંખિત્તા, એવં કાયપટિબદ્ધેન કાયપટિબદ્ધવારેપિ નિસ્સગ્ગિયેન કાયવારેપિ નિસ્સગ્ગિયેન કાયપટિબદ્ધવારેપિ નિસ્સગ્ગિયેન નિસ્સગ્ગિયવારેપિ તયો તયો વારા વુત્તા, સેસા સંખિત્તા. એવં છન્નં તિકાનં વસેન અટ્ઠારસ વારા આગતાતિ સરૂપતો વુત્તા, સેસા દ્વેચત્તાલીસાધિકાનિ તીણિ વારસતાનિ સંખિત્તાનિ. તતો પરં માતુગામસ્સ સારત્તપક્ખે કાયેન કાયન્તિ એકમેકં વડ્ઢેત્વા પુબ્બે વુત્તા અટ્ઠારસ વારા આગતાતિ એકવીસતિ વારા સરૂપેન આગતા, નવનવુતાધિકાનિ તીણિ વારસતાનિ સંખિત્તાનિ. તતો પરં આપત્તાનાપત્તિદીપકા ચત્તારો સેવનાધિપ્પાયમૂલકા ચત્તારો મોક્ખાધિપ્પાયમૂલકાતિ દ્વે ચતુક્કા આગતા.

તત્થાયં વિસેસો – યદિદં માતિકાય પરામસનપદં, તેન યસ્મા આમસનાદીનિ છુપનપરિયોસાનાનિ દ્વાદસપિ પદાનિ ગહિતાનિ, તસ્મા પદુદ્ધારં અકત્વા ‘‘આમસના પરામસનં છુપન’’ન્તિ આહ. પરામસનં નામ આમસના. ‘‘છુપન’’ન્તિ હિ વુત્તે પરામસનમ્પિ વિસું એકત્તં ભવેય્યાતિ વેદિતબ્બં. ઇત્થી ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી ચાતિ ઇમસ્મિં પઠમવારે એવ દ્વાદસપિ આમસનાદીનિ યોજેત્વા દસ્સિતાનિ. તતો પરં આદિમ્હિ દ્વે પદાનીતિ ચત્તારિ પદાનિ આગતાનિ, ઇતરાનિ સંખિત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. નિસ્સગ્ગિયેન કાયવારાદીસુ પન સબ્બાકારેન અલાભતો આમસનમેવેકં આગતં, નેતરાનિ. ‘‘સઞ્ચોપેતિ હરતી’’તિ પાઠો, સઞ્ચોપેતિ ચ. ગણ્ઠિપદેસુ પન ‘‘પુરિમનયેનેવાતિ રજ્જુવત્થાદીહિ પરિક્ખિપને’’તિ ચ પચ્છા ‘‘પુરિમનયેનેવાતિ સમ્મસના હોતી’’તિ ચ ‘‘વેણિગ્ગાહે આપત્તિયા પઞ્ઞત્તત્તા લોમફુસનેપિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ ચ ‘‘તં પકાસેતું ઉપાદિન્નકેન હીતિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ ચ લિખિતં.

યથાનિદ્દિટ્ઠનિદ્દેસેતિ ઇમસ્મિંયેવ યથાનિદ્દિટ્ઠે નિદ્દેસે. ‘‘સદિસં અગ્ગહેસી’’તિ વુત્તે તાદિસં અગ્ગહેસીતિ ગરુકં તત્થ કારયેતિ અત્થો, કાયસંસગ્ગવિભઙ્ગે વાતિ અત્થો. ઇતરોપિ કાયપટિબદ્ધછુપનકો. ગહણે ચાતિ ગહણં વા. વિરાગિતેતિ વિરદ્ધે. સારત્તન્તિ કાયસંસગ્ગરાગેન રત્તં, અત્તના અધિપ્પેતન્તિ અત્થો. ‘‘માતુભગિનિઆદિવિરત્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વિરત્તં ઞાતિપેમવસેન ગણ્હિ, એત્થ દુક્કટં યુત્તં. ‘‘કાયસંસગ્ગરાગં વા સારત્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વિરત્તં માતરં ગણ્હિ, અનધિપ્પેતં ગણ્હિ. એત્થ મહાસુમત્થેરવાદેન થુલ્લચ્ચયં ‘‘કાયં ગણ્હિસ્સામી’’તિ કાયપ્પટિબદ્ધં ગણ્હાતિ, થુલ્લચ્ચયન્તિ લદ્ધિકત્તા. ‘‘ઇત્થી ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી સારત્તો ચ, ભિક્ખુ ચ નં ઇત્થિયા કાયેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૨૭૩) વચનતો સઙ્ઘાદિસેસોપિ ખાયતિ. ‘‘વિરત્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ સારત્તં ગણ્હાતિ, એત્થપિ સઙ્ઘાદિસેસોવ ખાયતિ ‘‘નીલં ઘટ્ટેસ્સામી’તિ કાયં ઘટ્ટેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ વચનતો. એત્થ પન ‘‘ન પુબ્બભાગે કાયસંસગ્ગરાગત્તા’’તિ અનુગણ્ઠિપદે કારણં વુત્તં. કેચિ પન ‘‘ગરુકાપત્તિભયેન ‘નીલમેવ ઘટ્ટેસ્સામી’તિ વાયામન્તો કાયં ઘટ્ટેતિ, પુબ્બભાગે તસ્સ ‘કાયપટિબદ્ધં ઘટ્ટેસ્સામી’તિ પવત્તત્તા દુક્કટેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. ધમ્મસિરિત્થેરો ‘‘એવરૂપે સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ વદતિ કિર. ‘‘ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકઇત્થિયા પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકપુરિસે વુત્તનયેન આપત્તિભેદો, ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ પટિચ્છન્નકાલેપિ ઇત્થિવસેનેવ આપત્તી’’તિ વદન્તિ.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૨૮૧. તિણણ્ડુપકન્તિ હિરિવેરાદિમૂલાનિ ગહેત્વા કત્તબ્બં. તાલપણ્ણમુદ્દિકન્તિ તાલપણ્ણમયં અઙ્ગુલિમુદ્દિકં, તેન તાલપણ્ણમયં કટં, કટિસુત્તકં, કણ્ણપિળન્ધનાદિ સબ્બં ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. તમ્બપણ્ણિવાસિનો ઇત્થિરૂપં લિખિતં, કટિકપટઞ્ચ ન છુપન્તિ કિર. આકરતો મુત્તમત્તો. રતનમિસ્સોતિ અલઙ્કારત્થં કતો કઞ્ચનલતાદિવિનદ્ધો. સુવણ્ણેન સદ્ધિં યોજેત્વા પચિત્વાતિ સુવણ્ણરસં પક્ખિપિત્વા પચિત્વા. બીજતો ધાતુપાસાણતો પટ્ઠાય. થેરો ન કપ્પતીતિ ‘‘તુમ્હાકં પેસિત’’ન્તિ વુત્તત્તા. ‘‘ચેતિયસ્સ પૂજં કરોથા’’તિ વુત્તે વટ્ટતિ કિર. બુબ્બુળકં તારકં. આરકૂટલોહમ્પિ જાતરૂપગતિકમેવ.

વુત્તઞ્હેતં અન્ધકટ્ઠકથાયં –

‘‘આરકૂટલોહં સુવણ્ણસદિસમેવ, સુવણ્ણં અનુલોમેતિ, અનામાસ’’ન્તિ.

‘‘ભેસજ્જત્થાય પન વટ્ટતી’’તિ વચનતો મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તનયેકદેસોપિ અનુઞ્ઞાતો હોતીતિ તત્થ તત્થ અધિપ્પાયં ઞત્વા વિભાવેતબ્બં.

કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૮૩. તતિયે તયો સઙ્ઘાદિસેસવારા તયો થુલ્લચ્ચયવારા તયો દુક્કટવારા તયો કાયપટિબદ્ધવારાતિ દ્વાદસ વારા સરૂપેન આગતા. તત્થ તયો સઙ્ઘાદિસેસવારા દુતિયસિક્ખાપદે વુત્તાતિ તિણ્ણં વીસતિકાનં એકેકમૂલા વારાતિ વેદિતબ્બા, તસ્મા ઇધ વિસેસાતિ પણ્ણાસ વારા સંખિત્તા હોન્તિ, અઞ્ઞથા ઇત્થી ચ હોતિ વેમતિકો સારત્તો ચ, ભિક્ખુ ચ નં ઇત્થિયા વચ્ચમગ્ગં પસ્સાવમગ્ગં આદિસ્સ વણ્ણમ્પિ ભણતિ…પે… આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ઇત્થી ચ હોતિ પણ્ડકપુરિસસઞ્ઞી તિરચ્છાનગતસઞ્ઞી સારત્તો ચ, ભિક્ખુ ચ નં ઇત્થિયા વચ્ચમગ્ગં પસ્સાવમગ્ગં આદિસ્સ વણ્ણમ્પિ ભણતિ અક્કોસતિપિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. પણ્ડકો ચ હોતિ પણ્ડકસઞ્ઞી સારત્તો ચ, ભિક્ખુ ચ નં પણ્ડકસ્સ વચ્ચમગ્ગં આદિસ્સ વણ્ણમ્પિ ભણતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સાતિ એવમાદીનં આપત્તિટ્ઠાનાનં અનાપત્તિટ્ઠાનતા આપજ્જેય્ય, ન ચાપજ્જતિ, પણ્ડકે ઇત્થિસઞ્ઞિસ્સ દુક્કટન્તિ દીપેતું ‘‘ઇત્થી ચ પણ્ડકો ચ ઉભિન્નં ઇત્થિસઞ્ઞી આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસેન દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘પણ્ડકે પણ્ડકસઞ્ઞિસ્સ થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ વુત્તમેવ હોતિ, તસ્મા સબ્બત્થ સંખિત્તવારેસુ થુલ્લચ્ચયટ્ઠાને થુલ્લચ્ચયં, દુક્કટટ્ઠાને દુક્કટમ્પિ વુત્તમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. તથા ‘‘ઇત્થી ચ હોતિ વેમતિકો સારત્તો ચ, ભિક્ખુ ચ નં ઇત્થિયા વચ્ચમગ્ગં પસ્સાવમગ્ગં ઠપેત્વા અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં આદિસ્સ વણ્ણમ્પિ ભણતિ…પે… થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિઆદિના નયેન થુલ્લચ્ચયખેત્તેપિ યથાસમ્ભવં ઉદ્ધરિતબ્બા. તથા ‘‘ઇત્થી ચ હોતિ વેમતિકો સારત્તો ચ, ભિક્ખુ ચ નં ઇત્થિયા કાયપટિબદ્ધં આદિસ્સ વણ્ણમ્પિ ભણતિ…પે… દુક્કટસ્સા’’તિઆદિના નયેન કાયપટિબદ્ધવારાપિ યથાસમ્ભવં ઉદ્ધરિતબ્બા. કાયપ્પટિબદ્ધવારત્તિકં વિય નિસ્સગ્ગિયવારત્તિકં લબ્ભમાનમ્પિ આપત્તિવિસેસાભાવતો ન ઉદ્ધટં. કાયપ્પટિબદ્ધવારત્તિકે પન દિન્નનયત્તા તમ્પિ તદનુલોમા વારા ચ ઉદ્ધરિતબ્બા. સબ્બત્થ ન-વિઞ્ઞૂ તરુણદારિકા, મહલ્લિકા ઉમ્મત્તિકાદિકા ચ અનધિપ્પેતા, પગેવ પાકતિકા તિરચ્છાનગતિત્થીનં, તથા પણ્ડકાદયોપીતિ વેદિતબ્બા. સેસં દુતિયે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

પદભાજનીયવણ્ણના

૨૮૫. વુત્તનયમેવાતિ ‘‘કાયસંસગ્ગે ઇત્થિલક્ખણેના’’તિ લિખિતં. ‘‘ઇત્થિલક્ખણેના’’તિ કિર મહાઅટ્ઠકથાપાઠો. સીસં ન એતીતિ અક્કોસનં ન હોતિ, ઘટિતે પન હોતિ. તત્રાયં વિસેસો – ઇમેહિ તીહિ ઘટિતે એવ સઙ્ઘાદિસેસો વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગાનં નિયતવચનત્તા, અચ્ચોળારિકત્તા વા, ન અઞ્ઞેહિ અનિમિત્તાસીતિઆદીહિ અટ્ઠહિ. તત્થ અલોહિતાસિ, ધુવલોહિતાસિ, ધુવચોળાસિ, પગ્ઘરણીસિ, ઇત્થિપણ્ડકાસિ, વેપુરિસિકાસીતિ એતાનિ છ મગ્ગાનં અનિયતવચનાનિ, અનિમિત્તાસિ, નિમિત્તમત્તાસીતિ દ્વે પદાનિ અનચ્ચોળારિકાનિ ચ, યતો અટ્ઠપદાનિ ‘‘સઙ્ઘાદિસેસં ન જનેન્તી’’તિ વુત્તાનિ, તસ્મા તાનિ થુલ્લચ્ચયવત્થૂનિ. પરિબ્બાજકવત્થુમ્હિ વિય અક્કોસમત્તત્તા દુક્કટવત્થૂનીતિ એકે. ઇત્થિપણ્ડકાસિ, વેપુરિસિકાસીતિ એતાનેવ પદાનિ સકલસરીરસણ્ઠાનભેદદીપકાનિ સુદ્ધાનિ સઙ્ઘાદિસેસં ન જનેન્તિ સકલસરીરસામઞ્ઞત્તા, ઇતરાનિ જનેન્તિ અસામઞ્ઞત્તા. તાનિ હિ પસ્સાવમગ્ગમેવ દીપેન્તિ સિખરણી-પદં વિય. ઉભતોબ્યઞ્જનાસીતિ વચનં પન પુરિસનિમિત્તેન અસઙ્ઘાદિસેસવત્થુના મિસ્સવચનં. પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ ચ ઇત્થિનિમિત્તં પટિચ્છન્નં, પુરિસનિમિત્તં પાકટં હોતિ. યદિ તમ્પિ જનેતિ, કથં અનિમિત્તાસીતિઆદિપદાનિ ન સઙ્ઘાદિસેસં જનેન્તીતિ એકે, તં ન યુત્તં. પુરિસસ્સપિ નિમિત્તાધિવચનતો, ‘‘મેથુનુપસંહિતાહિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ માતિકાય લક્ખણસ્સ વુત્તત્તા ચ મેથુનુપસંહિતાહિપિ ઓભાસને પટિવિજાનન્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો, અપ્પટિવિજાનન્તિયા થુલ્લચ્ચયં, ઇતરેહિ ઓભાસને પટિવિજાનન્તિયા થુલ્લચ્ચયં, અપ્પટિવિજાનન્તિયા દુક્કટન્તિ એકે, સબ્બં સુટ્ઠુ વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

૨૮૭. હસન્તોતિ યં ઉદ્દિસ્સ ભણતિ, સા ચે પટિવિજાનાતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૨૮૯. ‘‘પટિવુત્તં નામા’’તિ પાઠો. નો-સદ્દો અધિકો. ‘‘અક્ખરલિખનેનપિ હોતી’’તિ વદન્તિ, તં આવજ્જનસમનન્તરવિધિના સમેતિ ચે, ગહેતબ્બં.

દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૯૦. ચતુત્થે તયો સઙ્ઘાદિસેસવારા આગતા, સેસા સત્તપઞ્ઞાસ વારા થુલ્લચ્ચયદુક્કટાપત્તિકાય સંખિત્તાતિ વેદિતબ્બા, તતો અઞ્ઞતરો અસમ્ભવતો ઇધ ન ઉદ્ધટો. સેસયોજનક્કમો વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. નગરપરિક્ખારેહીતિ પાકારપરિખાદીહિ નગરપરિવારેહિ. સેતપરિક્ખારોતિ સેતાલઙ્કારો, સીલાલઙ્કારોતિ અત્થો (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૪). ચક્કવીરિયોતિ વીરિયચક્કો. વસલં દુગ્ગન્ધન્તિ નિમિત્તં સન્ધાયાહ, તદેવ સન્ધાય ‘‘કિં મે પાપકં, કિં મે દુગ્ગન્ધ’’ન્તિ વુત્તં.

૨૯૧. સન્તિકેતિ યત્થ ઠિતો વિઞ્ઞાપેતિ. ‘‘પઠમવિગ્ગહે સચે પાળિવસેન યોજેતીતિ કામહેતુપારિચરિયાઅત્થો. સેસન્તિ ‘અધિપ્પાયો’તિ પદં બ્યઞ્જનં અત્થાભાવતો. દુતિયે પાળિવસેન કામહેતુ-પદાનિ બ્યઞ્જનાનિ તેસં તત્થ અત્થાભાવતો. એવં ચત્તારિ પદાનિ દ્વિન્નં વિગ્ગહાનં વસેન યોજિતાનીતિ અપરે વદન્તી’’તિ વુત્તં.

૨૯૫. એતેસુ સિક્ખાપદેસુ મેથુનરાગેન વીતિક્કમે સતિ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તિ. તસ્મા ‘‘કિં ભન્તે અગ્ગદાનન્તિ. મેથુનધમ્મ’’ન્તિ ઇદં કેવલં મેથુનધમ્મસ્સ વણ્ણભણનત્થં વુત્તં, ન મેથુનધમ્માધિપ્પાયેન તદત્થિયા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, પરસ્સ ભિક્ખુનો કામપારિચરિયાય વણ્ણભણને દુક્કટં. ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, તસ્સ અગ્ગદાનં દેહી’’તિ પરિયાયવચનેનપિ દુક્કટં. ‘‘અત્તકામપારિચરિયાય વણ્ણં ભાસેય્ય. યા માદિસં સીલવન્ત’’ન્તિ ચ વુત્તત્તાતિ એકે. પઞ્ચસુ અઙ્ગેસુ સબ્ભાવા સઙ્ઘાદિસેસોવાતિ એકે. વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘ઇમસ્મિં સિક્ખાપદદ્વયે કાયસંસગ્ગે વિય યક્ખિપેતીસુ દુટ્ઠુલ્લત્તકામવચને થુલ્લચ્ચય’ન્તિ વદન્તિ. અટ્ઠકથાસુ પન નાગત’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘ઉભતોબ્યઞ્જનકો પન પણ્ડકગતિકોવા’’તિ વદન્તિ.

અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૯૭. અહમ્હિ દુગ્ગતાતિ અહં અમ્હિ દુગ્ગતા. અહં ખ્વય્યોતિ એત્થ અય્યોતિ બહુવચનં હોતિ.

૨૯૮. ઓયાચન્તીતિ નીચં કત્વા દેવે યાચન્તિ. આયાચન્તીતિ ઉચ્ચં કત્વા આદરેન યાચન્તિ. અલઙ્કારાદીહિ મણ્ડિતો કેસસંવિધાનાદીહિ પસાધિતો. ‘‘મણ્ડિતકરણે દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ.

પદભાજનીયવણ્ણના

૩૦૩. સહ પરિદણ્ડેન વત્તમાનાતિ અત્થો. છન્દવાસિની નામ ‘‘પિયા પિયં વસેતી’’તિ પાળિ, પુરિસં વાસેતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પિયો પિયં વાસેતી’’તિ અટ્ઠકથા.

તં કિરિયં સમ્પાદેસ્સતીતિ અવસ્સં આરોચેન્તિયા ચે આરોચેતીતિ અત્થો. દ્વિન્નં માતાપિતૂનં ચે આરોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસોતિ વિનયવિનિચ્છયે ‘‘વત્થુ ઓલોકેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. વત્થુમ્હિ ચ ‘‘ઉદાયિત્થેરો ગણિકાય આરોચેસી’’તિ વુત્તં. તં ‘‘માતાદીનમ્પિ વદતો વિસઙ્કેતો નત્થી’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો નિપ્પયોજનં. તં પનેતન્તિ આચરિયસ્સ વચનં. માતુરક્ખિતં બ્રૂહીતિ પેસિતસ્સ ગન્ત્વા માતાપિતુરક્ખિતં વદતો તસ્સ તસ્સા માતુરક્ખિતભાવેપિ સતિ વિસઙ્કેતમેવ, કસ્મા? ‘‘પિતુરક્ખિતાદીસુ અઞ્ઞતરં વદન્તસ્સ વિસઙ્કેત’’ન્તિ વુત્તત્તા ઇતરથા આદિ-સદ્દો નિરત્થકો સિયા. એકં દસકં ઇતરેન દસકેન યોજેત્વા પુબ્બે સુક્કવિસ્સટ્ઠિયં વુત્તનયત્તા માતુરક્ખિતાય માતા અત્તનો ધીતુસન્તિકં પહિણતીતિ ગહેતબ્બં.

૩૩૮. અનભિનન્દિત્વાતિ વચનમત્તમેવ, યદિપિ અભિનન્દતિ, યાવ સાસનં નારોચેતિ, તાવ ‘‘વીમંસિતો’’તિ ન વુચ્ચતિ. સાસનારોચનકાલેતિ આણાપકસ્સ સાસનવચનક્ખણે. તતિયપદે વુત્તનયેનાતિ એકઙ્ગસમ્પત્તિયા દુક્કટન્તિ અત્થો. વત્થુગણનાય સઙ્ઘાદિસેસોતિ ઉભયવત્થુગણનાય કિર.

૩૩૯. ચતુત્થે અનાપત્તીતિ એત્થ પન ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ ન વીમંસતિ ન પચ્ચાહરતિ, અનાપત્તીતિ એત્થ વિય ‘ગચ્છન્તો ન સમ્પાદેતિ, આગચ્છન્તો વિસંવાદેતી’તિ અનાપત્તિપાળિયાપિ ભવિતબ્બન્તિ દસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, એકચ્ચેસુ પોત્થકેસુ ‘‘અત્થી’’તિપિ.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૩૪૧. અલંવચનીયાતિ ન વચનીયા, નિવારણે અલં-સદ્દો. થેરપિતા વદતીતિ જિણ્ણપિતા વદતીતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ એત્થ ‘‘ઇત્થી નામ મનુસ્સિત્થી ન યક્ખી ન પેતી ન તિરચ્છાનગતા, પુરિસો નામ મનુસ્સપુરિસો ન યક્ખો’’તિઆદિ નત્થિ, તથાપિ કાયસંસગ્ગાદીસુ ‘‘મનુસ્સિત્થી’’તિ ઇત્થીવવત્થાનસ્સ કતત્તા ઇધાપિ મનુસ્સિત્થી એવાતિ પઞ્ઞાયતિ. મેથુનપુબ્બભાગત્તા મનુસ્સઉભતોબ્યઞ્જનકો ચ થુલ્લચ્ચયવત્થુકોવ હોતિ, સેસા મનુસ્સપણ્ડકઉભતોબ્યઞ્જનકતિરચ્છાનગતપુરિસાદયો દુક્કટવત્થુકાવ મિચ્છાચારસાસનઙ્ગસમ્ભવતોતિ વેદિતબ્બં. યથાસમ્ભવં પન વારા ઉદ્ધરિતબ્બા. પઞ્ઞત્તિઅજાનને વિય અલંવચનીયભાવાજાનનેપિ અચિત્તકતા વેદિતબ્બા. દુટ્ઠુલ્લાદીસુપીતિ ‘‘ઇમસ્મિમ્પી’’તિ વુત્તમેવ હોતિ. ‘‘લેખં નેત્વા પટિલેખં આરોચિતસ્સાપિ સઞ્ચરિત્તં નત્થિ સઞ્ચરિત્તભાવમજાનન્તસ્સા’’તિ વદન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૪૨. યાચનાતિ ‘‘દેથ દેથા’’તિ ચોદના. વિઞ્ઞત્તીતિ ઇમિના નો અત્થોતિ વિઞ્ઞાપના. ‘‘હત્થકમ્મં યાચિતો ઉપકરણં, મૂલં વા દસ્સતી’’તિ યાચતિ, ન વટ્ટતીતિ. વટ્ટતિ સેનાસને ઓભાસપરિકથાદીનં લદ્ધત્તાતિ એકે. અનજ્ઝાવુત્થકન્તિ અસ્સામિકં. ન આહટં પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ ‘‘સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિદુક્કટં હોતી’’તિ વુત્તં. ‘‘કિઞ્ચાપિ ગરુભણ્ડપ્પહોનકેસૂતિ વુત્તં, તથાપિ યં વત્થુવસેન અપ્પં હુત્વા અગ્ઘવસેન મહા હરિતાલહિઙ્ગુલિકાદિ, તં યાચિતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ.

૩૪૪. સો કિરાતિ ઇસિ. તદા અજ્ઝગમા તદજ્ઝગમા.

૩૪૮-૯. ન હિ સક્કા યાચનાય કાતું, તસ્મા સયં યાચિતકેહિ ઉપકરણેહીતિ અધિપ્પાયો. બ્યઞ્જનં સમેતિ, ન અત્થો. કસ્મા? ઇધ ઉભયેસં અધિપ્પેતત્તા, તં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. ઇધ વુત્તનયેનાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદવિભઙ્ગે વુત્તનયેન. ‘‘સઞ્ઞાચિકાયા’’તિ વચનતો કરોન્તેનાપિ, ‘‘પરેહિ પરિયોસાપેતી’’તિ વચનતો કારાપેન્તેનાપિ પટિપજ્જિતબ્બં. ઉભોપેતે કારકકારાપકા. બ્યઞ્જનં વિલોમિતં ભવેય્ય, ‘‘કારયમાનેના’’તિ હિ બ્યઞ્જનં ‘‘કરોન્તેના’’તિ વુત્તે વિલોમિતં હોતિ અતદત્થત્તા. ન હિ કારાપેન્તો નામ હોતિ. ‘‘ઇધ વુત્તનયેનાતિ દેસિતવત્થુકપમાણિકનયેન. એવં સન્તે ‘કરોન્તેન વા કારાપેન્તેન વા’તિ વચનતો કરોન્તેનાપિ પરેહિ વિપ્પકતં વત્તબ્બન્તિ ચે, તદત્થવિસ્સજ્જનત્થં ‘યદિ પનાતિઆદિમાહા’’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કરોન્તો’’તિ વચનવસેન વુત્તં. ‘‘આયામતો ચ વિત્થારતો ચા’’તિ અવત્વા વિકપ્પત્થસ્સ વા-સદ્દસ્સ ગહિતત્તા એકતોભાગેપિ વડ્ઢિતે આપત્તિ એવ. પમાણયુત્તમઞ્ચો કિર નવવિદત્થિ. ‘‘‘ચતુહત્થવિત્થારા’તિ વચનેન ‘તિરિયં તિહત્થા વા’તિ વચનમ્પિ સમેતિ ‘યત્થ પમાણયુત્તો’તિઆદિસન્નિટ્ઠાનવચનાસમ્ભવતો’’તિ વુત્તં. પમાણતો ઊનતરમ્પીતિ વિત્થારતો ચતુપઞ્ચહત્થમ્પિ દીઘતો અનતિક્કમિત્વા વુત્તપમાણમેવ દેસિતવત્થુ. અદેસિતવત્થુઞ્હિ કરોતો આપત્તિ. પમાણાતિક્કન્તા કુટિ એવ પમાણાતિક્કન્તં કુટિં કરેય્યાતિ વુત્તત્તા. ‘‘થમ્ભતુલા’’તિ પાઠો. અનુસ્સાવનાનયેનાતિ એત્થ ‘‘દમિળભાસાયપિ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ.

૩૫૩. ચારભૂમિ ગોચરભૂમિ. ન ગહિતાતિ ન વારિતા. અટ્ઠકથાયં ‘‘કારણાય ગુત્તિબન્ધનાગારં, અકરણટ્ઠાનં વા ધમ્મગન્ધિકા હત્થપાદચ્છિન્દનકા ગન્ધિકા’’તિ લિખિતં. દ્વીહિ બલિબદ્દેહીતિ હેટ્ઠિમકોટિયા કિર વુત્તતો આવિજ્જિતું ન સક્કા છિન્નાવટત્તા, નિગમનસ્સાપિ અત્થપ્પકાસનત્થં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પાચિનન્તિ વત્થુ અધિટ્ઠાનં. તદત્થાયાતિ તચ્છનત્થાય. પણ્ણસાલમ્પીતિ ઉલ્લિત્તાવલિત્તકુટિમેવ પણ્ણચ્છદનં. તેનેવ ‘‘સભિત્તિચ્છદન’’ન્તિ વુત્તં, અલિત્તં કિર સબ્બં વટ્ટતિ. પુબ્બે થોકં ઠપિતં પુન વડ્ઢેત્વા. તસ્મિન્તિ દ્વારબન્ધને વા વાતપાને વા ઠપિતે. પઠમમેવાતિ એત્થ પત્તકાલે એવાતિ કિર ધમ્મસિરિત્થેરો. ઉપતિસ્સત્થેરો ઠપિતકાલેવાતિ કિર. પુરિમેન લેપસ્સ અઘટિતત્તા દુતિયેન વત્તસીસેન કતત્તા ઉભિન્નમ્પિ અનાપત્તિ. સચે આણત્તેન કતં, ‘‘કરોતિ વા કારાપેતિ વા’’તિ વચનતો આપત્તિ ઉભિન્નં સતિ અત્તુદ્દેસિકતાય, અસતિ મૂલટ્ઠસ્સેવ. હેટ્ઠિમપ્પમાણસમ્ભવે સતિ સબ્બમત્તિકામયં કુટિં કરોતો આપત્તિ દુક્કટેન સઙ્ઘાદિસેસોતિ આચરિયસ્સ તક્કો.

૩૫૪. છત્તિંસ ચતુક્કાનિ નામ અદેસિતવત્થુકચતુક્કં દેસિતવત્થુકચતુક્કં પમાણાતિક્કન્તચતુક્કં પમાણિકચતુક્કં અદેસિતવત્થુકપમાણાતિક્કન્તચતુક્કં દેસિતવત્થુકપમાણિકચતુક્કન્તિ છ ચતુક્કાનિ, એવં સમાદિસતિવારાદીસુપિ પઞ્ચસૂતિ છત્તિંસ. આપત્તિભેદદસ્સનત્થન્તિ એત્થ યસ્મા ‘‘સારમ્ભે ચે, ભિક્ખુ, વત્થુસ્મિં અપરિક્કમને…પે… સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ માતિકાયં અવિસેસેન વુત્તત્તા સારમ્ભઅપરિક્કમનેપિ સઙ્ઘાદિસેસોવાતિ મિચ્છાગાહવિવજ્જનત્થં આપત્તિભેદો દસ્સિતો, તસ્મા વુત્તાનીતિ અધિપ્પાયો. વિભઙ્ગે એવં અવત્વા કિમત્થં માતિકાયં દુક્કટવત્થુ વુત્તન્તિ ચે? ભિક્ખૂ અભિનેતબ્બા વત્થુદેસનાય, તેહિ ભિક્ખૂહિ વત્થુ દેસેતબ્બં. કીદિસં? અનારમ્ભં સપરિક્કમનં, નેતરં, ઇતરસ્મિં ‘‘સારમ્ભે ચે ભિક્ખુ વત્થુસ્મિં અપરિક્કમને’’તિ એવં આનિસંસવસેન આગતત્તા વુત્તં. યસ્મા વત્થુ નામ અત્થિ સારમ્ભં, અત્થિ અનારમ્ભં, અત્થિ સપરિક્કમનં, અત્થિ અપરિક્કમનં, અત્થિ સારમ્ભં સપરિક્કમનં, અત્થિ સારમ્ભં અપરિક્કમનં, અત્થિ અનારમ્ભં સપરિક્કમનં, અત્થિ અનારમ્ભં અપરિક્કમનન્તિ બહુવિધત્તા વત્થુ દેસેતબ્બં અનારમ્ભં સપરિક્કમનં, નેતરન્તિ વુત્તં હોતિ. કિમત્થિકા પનેસા દેસનાતિ ચે? ગરુકાપત્તિપઞ્ઞાપનહેતુપરિવજ્જનુપાયત્થા. વત્થુદેસનાય હિ ગરુકાપત્તિપઞ્ઞાપનહેતુત્તા અકતવિઞ્ઞત્તિ ગિહીનં પીળાજનનેન અત્તદુક્ખપરદુક્ખહેતુભૂતો ચ સારમ્ભભાવોતિ એતે વત્થુદેસનાપદેસેન ઉપાયેન પરિવજ્જિતા હોન્તિ. ન હિ ભિક્ખુ અકપ્પિયકુટિકરણત્થં ગિહીનં વા પીળાનિમિત્તં સારમ્ભવત્થુ. કુટિકરણત્થં વા વત્થું દેસેન્તીતિ પઠમમેવ સાધિતમેતં. વોમિસ્સકાપત્તિયોતિ દુક્કટસઙ્ઘાદિસેસમિસ્સકાપત્તિયો.

૩૫૫. તત્થ ‘‘દ્વીહિ સઙ્ઘાદિસેસેહી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘દ્વિન્નં સઙ્ઘાદિસેસેના’’તિ વિભત્તિબ્યત્તયેન, વચનબ્યત્તયેન ચ વુત્તં. ‘‘આપત્તિ દ્વિન્નં સઙ્ઘાદિસેસાન’’ન્તિપિ પાઠો.

૩૬૪. ન ઘટયતિ છદનલેપાભાવતો, અનાપત્તિ, તં પરતો સાધિયતિ. છદનમેવ સન્ધાય ઉલ્લિત્તાવલિત્તતા વુત્તાતિ. ‘‘કુક્કુટચ્છિકગેહં વટ્ટતીતિ વત્વા પુન છદનં દણ્ડકેહીતિઆદિના નયેન તં દસ્સેન્તેહિ તિણપણ્ણચ્છદનાકુટિકાવ વુત્તા. તત્થ છદનં દણ્ડકેહિ દીઘતો તિરિયઞ્ચ જાલં વિય બન્ધિત્વા તિણેહિ વા પણ્ણેહિ વા છાદેતું ઉલ્લિત્તાદિભાવો છદનમેવ સન્ધાય વુત્તોતિ યુત્તમિદં. તસ્મા મત્તિકામયં ભિત્તિં વડ્ઢાપેત્વા ઉપરિ ઉલ્લિત્તં વા અવલિત્તં વા ઉભયં વા ભિત્તિયા ઘટિતં કરોન્તસ્સ આપત્તિ એવ વિનાપિ ભિત્તિલેપેના’’તિ લિખિતં. ‘‘‘સો ચ છદનમેવ સન્ધાયા’તિ પધાનવસેન વુત્તં, ન હેટ્ઠાભાગં પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. એત્થાતિ તિણકુટિકાય. યથાસમાદિટ્ઠાયાતિ યથાવુત્તપ્પકારન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘આપત્તિ કારુકાનં તિણ્ણં દુક્કટાન’’ન્તિઆદિમ્હિ સો સુણાતિછક્કમ્પિ લબ્ભતિ. ઉભયત્થ સમાદિટ્ઠત્તા આણાપકસ્સ અનાપત્તિ. આણત્તસ્સ યથા સમાદિટ્ઠં આણાપકેન, તથા અકરણપચ્ચયા દુક્કટં. સચે ‘‘અહમ્પેત્થ વસામી’’તિ અત્તુદ્દેસમ્પિ કરોતિ, સઙ્ઘાદિસેસોવ. ‘‘કુટિં કરોથા’’તિ અવિસેસેન વુત્તટ્ઠાને પન આણાપકસ્સાપિ સઙ્ઘાદિસેસો અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ.

અહઞ્ચ વસિસ્સામીતિ એત્થ પરસ્સ યસ્સ કસ્સચિ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ અભાવા આપત્તિ એવ ‘‘કરોન્તસ્સ વા’’તિ નિયમિતત્તા, અનાપત્તિ અવિભત્તત્તા. ‘‘ઇધ પઞ્ઞત્તિજાનનમત્તમેવ ચિત્ત’’ન્તિ ચ લિખિતં. અનુગણ્ઠિપદે પન અહઞ્ચ વસિસ્સામીતિ એત્થ યો ‘‘મય્હં વાસાગારઞ્ચ ભવિસ્સતી’’તિ ઇચ્છતિ, તસ્સાપત્તિ. યો પન ઉપોસથાગારં ઇચ્છતિ, તસ્સ અનાપત્તિ, તસ્મા ‘‘ઉભયં સમેતી’’તિ વત્વા ચ ‘‘વિનયવિનિચ્છયે આગતે ગરુકે ઠાતબ્બ’’ન્તિ વચનતો મહાપચ્ચરિવાદતો ઇતરો પચ્છા વત્તબ્બોતિ ચે? ન, બલવત્તા. ‘‘વાસાગારં ઠપેત્વા સબ્બત્થ, અનાપત્તી’’તિ વચનતો, ભોજનસાલાદીનમ્પિ અત્થાય ઇમિના કતત્તા સઙ્કરા જાતા. યથા – દ્વે તયો ‘‘એકતો વસિસ્સામા’’તિ કરોન્તિ, રક્ખતિ તાવાતિ એત્થ વિય. ‘‘ઇદં ઠાનં વાસાગારં ભવિસ્સતિ, ઇદં ઉપોસથાગાર’’ન્તિ વિભજિત્વા કતેપિ આપત્તિ એવ. દ્વીસુ મહાપચ્ચરિવાદો બલવા, તસ્મા ‘‘પચ્છા વુત્તો’’તિઆદિના અતીવ પપઞ્ચિતં. કિં તેન. ‘‘અત્તના વિપ્પકતં અત્તના ચ પરેહિ ચ પરિયોસાપેતી’’તિઆદિના નયેન અપરાનિપિ ચતુક્કાનિ યથાસમ્ભવં યોજેત્વા દસ્સેતબ્બાનિ, લેણાદીસુ કિઞ્ચાપિ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તિ, અકતવિઞ્ઞત્તિયા સતિ તપ્પચ્ચયા આપત્તિ એવ.

કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬૬. સત્તમે વા-સદ્દો અવધારણત્થોતિ વેદિતબ્બો.

વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૮૦. સાવકેન પત્તબ્બન્તિ પકતિસાવકં સન્ધાય વુત્તં, ન અગ્ગસાવકં. યથૂપનિસ્સયયથાપુગ્ગલવસેન ‘‘તિસ્સો વિજ્જા’’તિઆદિ વુત્તં. કેનચિ સાવકેન તિસ્સો વિજ્જા, કેનચિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, કેનચિ છ અભિઞ્ઞા, કેનચિ કેવલો નવલોકુત્તરધમ્મોતિ એવં વિસું વિસું યથાસમ્ભવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૩૮૨. ‘‘યે તે ભિક્ખૂ સુત્તન્તિકા’’તિઆદિવચનતો ધરમાનેપિ ભગવતિ પિટકત્તયપરિચ્છેદો અત્થીતિ સિદ્ધં. ધમ્મકથિકાતિ આભિધમ્મિકા રતિયા અચ્છિસ્સન્તીતિઆદિ આયસ્મતો દબ્બસ્સ નેસં તિરચ્છાનકથાય રતિનિયોજનં વિય દિસ્સતિ, ન તથા દટ્ઠબ્બં. સુત્તન્તિકાદિસંસગ્ગતો તેસં સુત્તન્તિકાદીનં ફાસુવિહારન્તરાયં, તેસમ્પિ તિરચ્છાનકથારતિયા અભાવેન અનભિરતિવાસં, તતો નેસં સામઞ્ઞા ચાવનઞ્ચ પરિવજ્જન્તો એવં ચિન્તેસીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘નિમ્મિતાનં ધમ્મતાતિ સાવકેહિ નિમ્મિતાનંયેવ, ન બુદ્ધેહી’’તિ વદન્તિ. ‘‘સાધકતમં કરણ’’ન્તિ એવં વુત્તે કરણત્થેયેવ તતિયાવિભત્તીતિ અત્થો.

૩૮૩-૪. યન્તિ યેન. ‘‘કત્તાતિ કત્તા, ન કત્તા’’તિ લિખિતં. ‘‘ભરિયં વિય મં અજ્ઝાચરતી’’તિ વદન્તિયા બલવતી ચોદના. તેન હીતિ એત્થ યથા છુપનમત્તે વિપ્પટિસારીવત્થુસ્મિં કાયસંસગ્ગરાગસમ્ભવા અપુચ્છિત્વા એવ સઙ્ઘાદિસેસં પઞ્ઞાપેસિ, તથેવ પુબ્બેવસ્સા દુસ્સીલભાવં ઞત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યદિ તાવ ભૂતાય પટિઞ્ઞાય નાસિતા, થેરો કારકો હોતિ. અથ અભૂતાય, ભગવતા ‘‘નાસેથા’’તિ ન વત્તબ્બં, વુત્તઞ્ચ, તસ્મા વુત્તં ‘‘યદિ તાવ પટિઞ્ઞાય નાસિતા, થેરો કારકો હોતી’’તિ.

અથ અપ્પટિઞ્ઞાયાતિ ‘‘અય્યેનમ્હિ દૂસિતા’’તિ ઇમં પટિઞ્ઞં વિના એવ તસ્સા પકતિદુસ્સીલભાવં સન્ધાય નાસિતા, થેરો અકારકો હોતિ. અભયગિરિવાસિનોપિ અત્તનો સુત્તં વત્વા ‘‘તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો’’તિ વદન્તિ, કસ્મા? દુક્કટં મુસાવાદપચ્ચયા લિઙ્ગનાસનાય અનાસેતબ્બત્તા. પારાજિકસ્સેવ હિ લિઙ્ગનાસનાય નાસેતબ્બા. ‘‘નાસેથા’’તિ ચ વુત્તત્તા પારાજિકાવ જાતા, સા કિં સન્ધાય, તતો થેરો કારકો આપજ્જતિ. ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાય નાસેથા’’તિ વુત્તે પન અપારાજિકાપિ અત્તનો વચનેન નાસેતબ્બા જાતાતિ અધિપ્પાયો. મહાવિહારવાસિનોપિ અત્તનો સુત્તં વત્વા ‘‘તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો’’તિ ચ વદન્તિ. કસ્મા? ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાય નાસેથા’’તિ હિ વુત્તે પટિઞ્ઞાય ભૂતતા આપજ્જતિ ‘‘નાસેથા’’તિ વચનતો. ભૂતાયેવ હિ પટિઞ્ઞાય નાસેતબ્બા હોતિ, નાભૂતાયાતિ અધિપ્પાયો. પુરિમનયેતિ દુક્કટવાદે. પુરિમો યુત્તિવસેન પવત્તો, પચ્છિમો પાળિવચનવસેન પવત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૩૮૫-૬. પીતિસુખેહીતિ એત્થ ‘‘સુખેના’’તિ વત્તબ્બે પીતિગ્ગહણં તતિયજ્ઝાનસુખં, કાયિકઞ્ચ અપનેતું સમ્પયુત્તપીતિયા વુત્તં. સચે ચુદિતકવસેન કતં અમૂલકં નામ, ‘‘અનજ્ઝાપન્નં અકત’’ન્તિ વદેય્ય, ઇમે કરિસ્સન્તિ, તસ્મા ‘‘તાદિસં દિટ્ઠસઞ્ઞી હુત્વા ચોદેતી’’તિ પાઠો. ‘‘એતેન નયેન સુતમુતપરિસઙ્કિતાનિપિ વિત્થારતો વેદિતબ્બાની’’તિ પાઠો. ‘‘ચતુન્નં અઞ્ઞતરેના’’તિ પાતિમોક્ખુદ્દેસે એવ આગતે ગહેત્વા વુત્તં, ઇતરેસં અઞ્ઞતરેનાપિ અનુદ્ધંસેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોવાતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ભિક્ખુભાવા હિ ચાવનસમત્થતો. ‘‘સમીપે ઠત્વા’’તિ વચનતો પરમ્મુખા ચોદેન્તસ્સ, ચોદાપેન્તસ્સ વા સીસં ન એતિ. દિટ્ઠઞ્ચે સુતેન પરિસઙ્કિતેન ચોદેતિ ચોદાપેતિ, સુતપરિસઙ્કિતં વા દિટ્ઠાદીહિ ચોદિતે વા ચોદાપિતે વા સીસં એતિ એવ અમૂલકેન ચોદિતત્તા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘દિટ્ઠસ્સ હોતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો, તઞ્ચે ચોદેતિ ‘સુતો મયા…પે… સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૭). ‘‘અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે અસુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો અનોકાસં કારાપેત્વા ચાવનાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ઓકાસં કારાપેત્વા ચાવનાધિપ્પાયો વદેતિ, અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૩૮૯) ઇમિના ન-સમેન્તં વિય ખાયતિ, કથં? દિટ્ઠસ્સ હોતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો નામ અસુદ્ધો પુગ્ગલો હોતિ, ‘‘અઞ્ઞતરસ્મિં અસુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો તઞ્ચે ચોદેતિ ‘સુતો મયા પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસી’તિ, આપત્તિ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ વચનતો પુરિમનયેનાપત્તિ. ‘‘ચાવનાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વચનતો પચ્છિમનયેન સઙ્ઘાદિસેસેન આપત્તીતિ દ્વે પાળિનયા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધા વિય દિસ્સન્તિ, ન ચ વિરુદ્ધં બુદ્ધા કથયન્તિ, તસ્મા એત્થ યુત્તિ પરિયેસિતબ્બા. અટ્ઠકથાચરિયા તાવાહુ ‘‘સમૂલકેન વા સઞ્ઞાસમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સ અનાપત્તિ, અમૂલકેન વા પન સઞ્ઞાઅમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સ આપત્તી’’તિ. તસ્સત્થો – દસ્સનસવનપરિસઙ્કનમૂલેન સમૂલકેન વા તદભાવેન અમૂલકેનાપિ સઞ્ઞાસમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સ અનાપત્તિ, દસ્સનાદિમૂલાભાવેન અમૂલકેન વા તબ્ભાવેન સમૂલકેનાપિ સઞ્ઞાઅમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સ આપત્તિ, તસ્મા દિટ્ઠસ્સ હોતિ.

પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તોતિઆદિમ્હિ દસ્સનમૂલેન સમૂલકેનાપિ ‘‘સુતો મયા’’તિ વચનતો સઞ્ઞાઅમૂલકેન વા ચોદેતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. તદત્થસ્સ આવિભાવત્થં ‘‘દિટ્ઠે વેમતિકો’’તિઆદિ વારા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલોભિઆદિમ્હિ પન સમૂલકેન, સઞ્ઞાસમૂલકેન વા ચોદિતત્તા અનાપત્તીતિ. એવમેવં પન તદત્થદીપનત્થં તે વારા વુત્તા. તત્થ હિ ‘‘અદિટ્ઠસ્સ હોતી’’તિઆદિવારા અમૂલકેન ચોદેન્તસ્સ આપત્તિ હોતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તા. ‘‘દિટ્ઠે વેમતિકો’’તિઆદિના સઞ્ઞાઅમૂલકેન ચોદેન્તસ્સ આપત્તિ હોતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તા. અઞ્ઞથા ‘‘દિટ્ઠસ્સ હોતિ, દિટ્ઠે વેમતિકો’’તિઆદિવારા નિબ્બિસેસા ભવેય્યું. ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં-યથા અસુદ્ધં પુગ્ગલં અનોકાસં કારાપેત્વા ચોદેન્તસ્સ દુક્કટં, અક્કોસાધિપ્પાયસ્સ ચ ઓમસવાદેન દુક્કટસ્સ, તથા અસુદ્ધદિટ્ઠિકોપિ અસુદ્ધં અસુદ્ધદિટ્ઠિ અમૂલકેન ચોદેતિ, આપત્તિ. સમૂલકેન વા ચોદેતિ, અનાપત્તીતિ તં સન્નિટ્ઠાનં યથા ‘‘અનાપત્તિ સુદ્ધે અસુદ્ધદિટ્ઠિસ્સ અસુદ્ધે અસુદ્ધદિટ્ઠિસ્સા’’તિ ઇમિના સંસન્દતિ, તથા ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા યુત્તિ પરિયેસિતબ્બા.

સીલસમ્પન્નોતિ એત્થ ‘‘દુસ્સીલસ્સ વચનં અપ્પમાણં. ભિક્ખુની હિ ભિક્ખુમ્હિ અનિસ્સરા, તસ્મા ઉક્કટ્ઠનયે વિધિં સન્ધાય થેરેન વુત્તં. દુતિયત્થેરેન ભિક્ખુની અજાનિત્વાપિ ચોદેતિ, સિક્ખમાનાદયો વા ચોદેન્તિ, તેસં સુત્વા ભિક્ખૂ એવ વિચારેત્વા તસ્સ પટિઞ્ઞાય કારેન્તિ. કો એત્થ દોસોતિ ઇદં સન્ધાય વુત્તં. તતિયેન તિત્થિયાનં વચનં સુત્વાપિ ભિક્ખૂ એવ વિચારેન્તિ, તસ્મા ન કોચિ ન લભતીતિ એવં સબ્બં સમેતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં. તિંસાનિ તિંસવન્તાનિ. અનુયોગોતિ પટિવચનં. એહિતીતિ આગમિસ્સતિ. દિટ્ઠસન્તાનેનાતિ દિટ્ઠનયેન, દિટ્ઠવિધાનેનાતિ અધિપ્પાયો. પતિટ્ઠાયાતિ પતિટ્ઠં લભિત્વા. ઠાનેતિ લજ્જિટ્ઠાને.

ગાહન્તિ ‘‘અહં ચોદેસ્સામી’’તિ અત્તાદાનગ્ગહણં. ચેતનાતિ અત્તાદાનગ્ગહણચેતના. વોહારોતિ ઇતો, એત્તો ચ ઞત્વા પકાસનં. પણ્ણત્તીતિ નામપઞ્ઞત્તિ. યા વચીઘોસારમ્મણસ્સ સોતદ્વારપ્પવત્તવિઞ્ઞાણસન્તાનસ્સ અનન્તરં ઉપ્પન્નેન ઉપલદ્ધપુબ્બસઙ્કેતેન મનોદ્વારવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાયતિ, યસ્સા વિઞ્ઞાતત્તા તદત્થો પરમત્થો વા અપરમત્થો વા તતિયવારં ઉપ્પન્નેન મનોવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાયતીતિ નામાદીહિ છહિ બ્યઞ્જનેહિ પાળિયા પકાસિતા, સા ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિઆદિના છધા આચરિયેહિ દસ્સિતા. તબ્ભાગિયભાવો અતબ્ભાગિયભાવો ચ નિપ્ફન્નધમ્મસ્સેવ યુજ્જતિ, ન પઞ્ઞત્તિયા અધિકરણીયવત્થુત્તા, અધિકરણે પવત્તત્તા ચ અધિકરણો મઞ્ચટ્ઠે મઞ્ચોપચારો વિયાતિ ચ. ‘‘પરિયાયેનાતિ અમૂલકા નામપઞ્ઞત્તિ નત્થિ. પરિયાયમત્તં, સભાવતો નત્થિ. અભિધાનમત્તમેવ, અભિધેય્યં નત્થી’’તિ ચ લિખિતં. ઇધેવાતિ ઇમસ્મિં એવ સિક્ખાપદે. ન સબ્બત્થાતિ વિવાદાધિકરણાદીસુ. કસ્મા? ન હીતિઆદિ. વિવાદાધિકરણાદીનમત્થિતા વિય અમૂલકં અધિકરણં નત્થીતિ. પુબ્બે વુત્તસમથેહીતિ ‘‘યં અધિકિચ્ચ સમથા વત્તન્તી’’તિ વુત્તસમથેહીતિ અધિપ્પાયો. અપિચ સભાવતો નત્થીતિ અપ્પટિલદ્ધસભાવત્તા વુત્તં. અનુપ્પન્નં વિય વિઞ્ઞાણાદિ. ન હિ વિવાદાદીનં પણ્ણત્તિ અધિકરણટ્ઠોતિ પણ્ણત્તિં અધિકિચ્ચ સમથા ન પવત્તન્તિ, તસ્મા ન તસ્સા અધિકરણીયતાતિ ન વિવાદાદીનં પણ્ણત્તિ અધિકરણટ્ઠોતિ અધિપ્પાયો. હોતિ ચેત્થ –

‘‘પારાજિકાપત્તિ અમૂલિકા ચે,

પણ્ણત્તિમત્તા ફલમગ્ગધમ્મા;

ચતુત્થપારાજિકવત્થુભૂતા,

પણ્ણત્તિમત્તાવ સિયું તથેવ.

‘‘તતો દ્વિધા મગ્ગફલાદિધમ્મા,

સિયું તથાતીતમનાગતઞ્ચ;

પણ્ણત્તિછક્કં ન સિયા તતો વા,

પરિયાયતો સમ્મુતિવાદમાહા’’તિ.

અનુવદન્તીતિ અક્કોસન્તિ. કિચ્ચયતાતિ કરણીયતા. તં કતમન્તિ ચે? અપલોકનકમ્મન્તિઆદિ. કિચ્ચન્તિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તં કિર અધિપ્પેતં.

૩૮૭. સુતાદીનં અભાવેન અમૂલકત્તન્તિ એત્થ યો દિસ્વાપિ ‘‘દિટ્ઠોસિ મયા’’તિ વત્તું અસક્કોન્તો અત્તનો દિટ્ઠનિયામેનેવ ‘‘સુતોસિ મયા’’તિ વદતિ. તસ્સ તસ્મિં અસુદ્ધદિટ્ઠિત્તા આપત્તિ, ઇધ પન યો પુબ્બે સુત્વા અનાપત્તિ, પચ્છા તં વિસ્સરિત્વા સુદ્ધદિટ્ઠિ એવ સમાનો વદતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘એસ નયો સબ્બત્થાતિ અપરે’’તિ વુત્તં. જેટ્ઠબ્બતિકો કાકેકપ્પટિવત્તા. યદગ્ગેનાતિ યાવતા, યદા વા. નો કપ્પેતીતિઆદિ વેમતિકાભાવદીપનત્થમેવ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. તેન વેમતિકોવ નસ્સરતિ સમ્મુટ્ઠો નામાતિ આપજ્જતિ, તં ન યુત્તં તદનન્તરભાવતો, તસ્મા દુતિયત્થેરવાદો પચ્છા વુત્તો.

૩૮૯. સબ્બત્થાતિ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ. ઓકાસકમ્મન્તિ ઓકાસકરણં. ‘‘ઓકાસેન કમ્મં ઓકાસકમ્મ’’ન્તિ લિખિતં. અસૂરિયં પસ્સતિ કઞ્ઞાતિ એત્થ યથા કઞ્ઞા સૂરિયં ન પસ્સતીતિ ભવતિ, એવં ‘‘અનોકાસં કારેત્વા’’તિ વુત્તે ઓકાસં ન કારેત્વાતિ હોતિ.

પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૯૧. વેળુવનેયેવાતિ ઇદં તેહિ વુત્તવેલં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘પુબ્બે મયં આવુસો સુતેન અવોચુમ્હા’’તિ ‘‘અમ્હેહિ સા ઉસ્સાહિતા કુપિતેહિ અનત્તમનેહી’’તિઆદિવચનં સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞભાગસ્સ ઇદન્તિ મનુસ્સભિક્ખુભાવતો અઞ્ઞભાગસ્સ તિરચ્છાનછગલકભાગસ્સ ઇદં છગલકજાતં અધિકરણં. અઞ્ઞભાગો વા અસ્સ અત્થીતિ સો તિરચ્છાનછગલકભાવસઙ્ખાતો અઞ્ઞભાગો અસ્સ છગલકસ્સ અત્થીતિ સ્વાયં છગલકો અઞ્ઞભાગિયં અધિકરણં નામ.

તત્થ પટિમાય સરીરં, સિલાપુત્તકસ્સ સરીરન્તિ નિદસ્સનં, પઠમં પનેત્થ નિબ્બચનં જાતિપદત્થોતિવાદીનં મતેન વુત્તં. સા હિ સામિભાવેન, નિચ્ચભાવેન ચ પધાનત્તા સત્તિસભાવે ઠિતા. તબ્બિપરીતકત્તા બ્યત્તાકતિ જાતિયો તુ પદત્થો ઇતિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ વસેન દુતિયં નિબ્બચનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. નામકરણસઞ્ઞાય આધારોતિ એત્થ નામમેવ નામકરણં. નામં કરોન્તાનં સઞ્ઞા નામકરણસઞ્ઞા, તસ્સા. મનુસ્સજાતિકો છગલકજાતિઆધારો નામ. ન હિ તં નામં કચ્છપલોમં વિય અનાધારન્તિ અધિપ્પાયો. તં પન છગલકસ્સ દબ્બોતિ દિન્નનામં ‘‘દેસો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા થેરં અમૂલકેનાતિઆદિના અઞ્ઞમ્પિ વત્થું થેરસ્સ લિસ્સતિ સિલિસ્સતિ વોહારમત્તેનેવ, ન અત્થતો, ઈસકં અલ્લીયતીતિ લેસોતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા દેસલેસા અત્થતો નિન્નાનાકરણા, તસ્મા ‘‘કઞ્ચિદેસં લેસમત્તં ઉપાદાયા’’તિ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘દસ લેસા જાતિલેસો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યથા નિદાને, એવં સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયમ્પિ માતિકાયમ્પિ અયમેવત્થો. યસ્મા અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સાતિ છગલકસ્સ. કઞ્ચિદેસં લેસમત્તં ઉપાદાયાતિ દબ્બોતિ નામં ઉપાદાયાતિ અયમત્થો અટ્ઠુપ્પત્તિવસેનેવ આવિભૂતો, તસ્મા ન વિભત્તો. કિઞ્ચ ભિય્યો અનિયમત્તા. ન હિ મેત્તિયભૂમજકાનં વિય સબ્બેસમ્પિ છગલકમેવ અઞ્ઞભાગિયં અધિકરણં હોતિ. અઞ્ઞં ગોમહિં સાદિકમ્પિ હોતિ, ન ચ મેત્તિયભૂમજકા વિય સબ્બેપિ નામલેસમત્તમેવ ઉપાદિયન્તિ. અઞ્ઞમ્પિ જાતિલેસાદિં ઉપાદિયન્તિ, તસ્મા અનિયમત્તા ચ યથાવુત્તનયેન ન વિભત્તં. કિઞ્ચ ભિય્યો તથા વુત્તે છગલકસ્સેવ અઞ્ઞભાગિયતા સમ્ભવતિ, ન અઞ્ઞસ્સ, યેન સોવ દસ્સિતો. લેસો ચ નામ લેસોવ, ન જાતિઆદિ, યેન સોવ દસ્સિતોતિ એવં મિચ્છાગાહપ્પસઙ્ગતો ચ તથા ન વિભત્તો.

૩૯૩. અઞ્ઞભાગિયસ્સાતિ ચુદિતકતો અઞ્ઞસ્સ. અધિકરણસ્સાતિ મનુસ્સસ્સ વા અમનુસ્સસ્સ વા તિરચ્છાનગતસ્સ વાતિ એવં વત્તબ્બં. એવઞ્હિ વુત્તે મનુસ્સાદીનંયેવ જાતિલેસાદયો વુત્તા હોન્તિ, અઞ્ઞથા ચતુન્નં અધિકરણાનં તે આપજ્જન્તિ ‘‘અધિકરણસ્સ કઞ્ચિ દેસં લેસમત્ત’’ન્તિ સામિવચનં પુબ્બઙ્ગમં ઉદ્દિટ્ઠત્તાતિ ચે? ન, નામસ્સ વિય જાતિઆદીનં મનુસ્સાદીનં આધારભાવનિયમસમ્ભવતો, અધિકરણભાવાનિયમતોતિ વુત્તં હોતિ. નિયમે ચ સતિ જાતિયા આધારો જાતિ, લિઙ્ગસ્સ ચ લિઙ્ગં, આપત્તિયા ચ આપન્નો આધારો, વિરુદ્ધાનમ્પિ અસમાદિન્નાનમ્પિ પત્તચીવરાનં સામિકો આધારો, યેન અધિકરણસઙ્ખ્યં ગચ્છેય્યાતિ આપજ્જતીતિ અધિકરણસ્સાતિ પદં અભાજેતબ્બમેવ ભવેય્યાતિ ન ઉદ્ધરિતબ્બં સિયા, ઉદ્ધરિતબ્બં. તસ્મા ‘‘અધિકરણન્તિ વચનસામઞ્ઞતો’’તિઆદિ સબ્બં વત્તબ્બં. અપાકટા ઇતો અઞ્ઞત્ર દસ્સિતટ્ઠાનાભાવતો. જાનિતબ્બા ચ વિનયધરેહિ યસ્મા અઞ્ઞથા પરિવારે ‘‘વિવાદાધિકરણં ચતુન્નં અધિકરણાનં વિવાદાધિકરણં ભજતી’’તિઆદિના નયેન અનાગતટ્ઠાને ‘‘કસ્મા’’તિ વુત્તે કારણં ન પઞ્ઞાયેય્ય, તસ્મા તેસં તબ્ભાગિયતા ચ અઞ્ઞભાગિયતા ચ જાનિતબ્બા વિનયધરેહિ. તાસુ હિ વિઞ્ઞાતાસુ વિવાદાધિકરણં વિવાદાધિકરણં ભજતિ. કસ્મા? તબ્ભાગિયત્તા. ઇતરં ન ભજતિ અઞ્ઞભાગિયત્તાતિ સુખકારણતો પઞ્ઞાયન્તિ, તસ્મા વચનસામઞ્ઞતો લદ્ધં અધિકરણં નિસ્સાયાતિઆદિ. તત્થ યસ્મા આપત્તઞ્ઞભાગિયં મહાવિસયં, ઇતરેહિ અસદિસનિદ્દેસઞ્ચ, તસ્મા તં અધિકરણપરિયાપન્નમ્પિ સમાનં વિસું વુત્તં ‘‘આપત્તઞ્ઞભાગિયં વા હોતી’’તિ. અધિકરણપરિયાપન્નત્તા ચ ‘‘અધિકરણઞ્ઞભાગિયં વા’’તિ એત્થ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થાપિ મહાવિસયત્તા, માતિકાયં આગતત્તા ચ પઠમં અઞ્ઞભાગિયતા વુત્તા, પચ્છા તબ્ભાગિયતાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ યસ્મા અધિકરણઞ્ઞભાગિયવચનેન અત્થાપત્તિનયેન સિદ્ધં. અધિકરણં તબ્ભાગિયં, તસ્મા ‘‘અધિકરણં તબ્ભાગિયં હોતી’’તિ એવં ઉદ્દેસં અકત્વા ‘‘કથં અધિકરણં અધિકરણસ્સ તબ્ભાગિયં હોતી’’તિ પુચ્છાપુબ્બઙ્ગમનિદ્દેસો કતો. તત્થાપિ આપત્તાધિકરણસ્સ અઞ્ઞભાગિયતા કિઞ્ચાપિ પારાજિકેન અનુદ્ધંસિભાધિકારત્તા પારાજિકાનંયેવ વસેન વુત્તા, અથ ખો સેસાપત્તિક્ખન્ધવસેનાપિ વેદિતબ્બા. યા ચ સા ચોદના ‘‘અસુકો નામ ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતી’’તિઆદિકા, તત્થ ‘‘સઙ્ઘાદિસેસે થુલ્લચ્ચયદિટ્ઠિ હોતિ, દુબ્ભાસિતે સઙ્ઘાદિસેસદિટ્ઠિ હોતી’’તિ એવમાદિકા વિનયે અપકતઞ્ઞુતાય, તંતંવત્થુસરિક્ખતાય વા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. સબ્બત્થાપિ ‘‘પારાજિકદિટ્ઠિ હોતી’’તિ ન વુત્તં. તથાસઞ્ઞિનો અનાપત્તિતો. ‘‘તબ્ભાગિયવિચારણાય’’ન્તિ તબ્ભાગિયપદનિદ્દેસે અઞ્ઞભાગિયતાયપિ નિદ્દિટ્ઠત્તા વુત્તં.

વત્થુસભાગતાયાતિ અનુવાદવત્થુસભાગતાયાતિ અત્થો. અઞ્ઞથા ‘‘ચતસ્સો વિપત્તિયો’’તિ વચનં વિરુજ્ઝેય્ય. સભાવસરિક્ખાસરિક્ખતો ચાતિ સભાવેન સદિસાસદિસતો. તત્થ ઝાનાદિવત્થુવિસભાગતાયપિ સભાવસરિક્ખતાય ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપારાજિકાપત્તિ તસ્સેવ તબ્ભાગિયાવ હોતિ. તથા વત્થુવસેન અનુવાદાધિકરણં, કિચ્ચાધિકરણઞ્ચ પાટેક્કં ચતુબ્બિધમ્પિ વુત્તઞ્ઞભાગિયં ન જાતં, તસ્મા તદઞ્ઞભાગિયતાય વિદિતાય તબ્ભાગિયતા પારિયેસયુત્તિયા અવુત્તાપિ સિજ્ઝતીતિ કત્વા ‘‘અઞ્ઞભાગિયમેવ પઠમં નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિપિ વત્તું યુજ્જતિ. એકંસેન તબ્ભાગિયં ન હોતીતિ સરિક્ખવસેન અરહત્તં આપત્તિ અનાપત્તીતિ વિવાદસબ્ભાવતો અબ્યાકતભાવેન વિવાદાધિકરણસ્સપિ અઞ્ઞભાગિયં સિયા, પાળિયં આપત્તાધિકરણસ્સ વુત્તત્તા એવં વુત્તં, આદિતો પટ્ઠાયાતિ ‘‘અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સા’’તિ ઇતો પટ્ઠાય. ‘‘મેથુનરાગેન મનુસ્સવિગ્ગહો દોસેનાતિઆદિના સરિક્ખતો ચા’’તિ લિખિતં. તં વત્થુવિસભાગતાય એવ સિદ્ધં. અયં પન વત્થુસભાગતાયપિ સતિ આપત્તિસભાગતા સરિક્ખતોતિ નો તક્કોતિ ચ, એકસ્મિમ્પિ હિ વત્થુસ્મિં આપત્તિભેદો હોતીતિ આચરિયો. પરતો વુત્તનયેન વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

‘‘કિચ્ચમેવ કિચ્ચાધિકરણ’’ન્તિ વુત્તત્તા સઙ્ઘકમ્માનમેતં અધિવચનં. કમ્મલક્ખણન્તિ કમ્માનં સભાવં. તં નિસ્સાયાતિ પુબ્બેવ હિ સંવિધાય સઙ્ઘો કમ્મં કરોતિ. અથ વા પુરિમં પુરિમન્તિ પરિવાસઉક્ખેપનિયાદીનિ સઙ્ઘકમ્માનિ નિસ્સાય અબ્ભાનઓસારણાદિ ઉપ્પન્નન્તિ કત્વા વુત્તં. તસ્મા કિઞ્ચાપિ સઙ્ઘકમ્મમેવ કિચ્ચાધિકરણં, તથાપિ સેસવિસેસો લબ્ભતીતિ દસ્સેતિ.

૩૯૪. અત્થતો એકં, તસ્મા દેસસ્સ અત્થમવત્વા ‘‘લેસો’’તિઆદિ વુત્તં કિર.

૩૯૫. સવત્થુકં કત્વાતિ પુગ્ગલસ્સ ઉપરિ આરોપેત્વા ખત્તિયાદિભાવેન એકજાતિકોપિ દીઘરસ્સકાળકોદાતાદીનં દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતાનં વસેન અઞ્ઞભાગિયતા, દીઘં ખત્તિયં અજ્ઝાચરન્તં દિસ્વા રસ્સાદિખત્તિયપઞ્ઞત્તિયા આધારભાવતો જાતિલેસેન ચોદેતિ, એકં વા ખત્તિયં અજ્ઝાચરન્તં દિસ્વા તતો વિસિટ્ઠઞ્ઞભાગભૂતં ખત્તિયં જાતિલેસં ગહેત્વા ‘‘ખત્તિયો દિટ્ઠો ત્વં ખત્તિયોસી’’તિ ચોદેતિ દિટ્ઠાદિઅઞ્ઞભાગેન. એત્થ ચ ‘‘દીઘાદયો, દિટ્ઠાદયો ચ જાતિનામાદીનં વત્થુભૂતત્તા અધિકરણ’’ન્તિ લિખિતં. તં ‘‘અધિકરણભાવાનિયમતો’’તિ વુત્તદોસં નાતિક્કમતિ, અટ્ઠકથાયં ‘‘ખત્તિયજાતિપઞ્ઞત્તિયા આધારવસેન અધિકરણતા ચ વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં. તમ્પિ નામગોત્તતો અઞ્ઞિસ્સા નામગોત્તપઞ્ઞત્તિયા નામ કસ્સચિ અભાવતો ન સબ્બસાધારણં, તસ્મા ‘‘અધિકરણસ્સા’’તિ પદુદ્ધારણં અધિકરણચતુક્કદસ્સનત્થં, તં સમાનવચનદસ્સનત્થન્તિ નો તક્કોતિ. તત્થ દીઘાદિનો વા દિટ્ઠાદિનો વાતિ એત્થ દીઘાદિતા, દિટ્ઠાદિતા ચ અઞ્ઞભાગો, યો ચુદિતકો ઇતરસ્સ વિસેસો યતો અઞ્ઞોતિ વુચ્ચતિ.

૩૯૯. લહુકં આપત્તિન્તિ પારાજિકતો લહુકાપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસાદિ. તેનેવ અન્તે તં દસ્સેન્તેન ‘‘ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. આપત્તિલેસોપિ કિમત્થં જાતિલેસાદયો વિય ન વિત્થારિતોતિ ચે? તથા અસમ્ભવતોતિ વેદિતબ્બં.

૪૦૦. સાટકપત્તો સરીરટ્ઠપત્તો. આપત્તિયાતિ પારાજિકાપત્તિયા અઞ્ઞભાગિયં સઙ્ઘાદિસેસાદિ, અધિકરણઞ્ચ આપત્તિપઞ્ઞત્તિયા. ‘‘લેસો નામ આપત્તિભાગો’’તિ વુત્તત્તા આપત્તિભાવલેસો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો, તસ્મા પારાજિકાપત્તિતો અઞ્ઞભાગિયસ્સ આપત્તિપઞ્ઞત્તિયા આધારણટ્ઠેન ‘‘અધિકરણ’’ન્તિ સઙ્ખ્યં ગતસ્સ સઙ્ઘાદિસેસાદિનો આપત્તિનિકાયસ્સ આપત્તિભાવલેસં ગહેત્વા ચોદના આપત્તિલેસચોદનાતિ વેદિતબ્બા.

૪૦૮. અનાપત્તિ તથાસઞ્ઞી ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વાતિ આપત્તઞ્ઞભાગિયચોદનાયમેવ, ન અઞ્ઞત્થ. એત્તાવતા પઠમદુટ્ઠદોસે વુત્તવિચરણાય સંસન્દિતં હોતિ, તં ઇધ કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? કઙ્ખાવિતરણિયા વચનતો. વુત્તઞ્હિ ‘‘તત્થ ઇધ ચ આપત્તઞ્ઞભાગિયચોદનાય તથાસઞ્ઞિનોપિ અનાપત્તી’’તિ.

અઞ્ઞાભાગિયસિક્ખં યો, નેવ સિક્ખતિ યુત્તિતો. ગચ્છે વિનયવિઞ્ઞૂહિ, અઞ્ઞભાગિયતઞ્ચ

સોતિ.

દુતિયદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પઠમસઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૦૯. ‘‘વજ્જં ન ફુસેય્યા’’તિ ચ પાઠો.

૪૧૦. તેસં અનુરૂપાજાનનતો અસબ્બઞ્ઞૂ અસ્સ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, અસેનાસનિકેન વસ્સં ઉપગન્તબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૦૪) વુત્તત્તા પટિક્ખિત્તમેવ. તિકોટિપરિસુદ્ધન્તિ પરસ્સ પાપપસઙ્ગનિવારણત્થં વુત્તં, ન પટિચ્ચકમ્મનિવારણત્થં કોટીહીતિ આકારેહિ. પરિસુદ્ધન્તિ વિમુત્તં. દસહિ લેસેહિ ઉદ્દિસ્સ કતં સમણા પરિભુઞ્જન્તિ, અસ્સમણા ઇમેતિ સાસનસ્સ ગરહભાવો આગચ્છેય્ય, ગરહપચ્ચયા લોકો વા અપુઞ્ઞં અરિયૂપવાદં પસવેય્ય, તેહિ વિમુત્તન્તિ અત્થો. વાગુરન્તિ મિગજાલં. અત્તનો અત્થાય વાતિઆદિના પરેસં અત્થાય કતે કપ્પિયભાવં દસ્સેત્વા ભિક્ખૂનઞ્ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ અત્થાય કતે તં દસ્સેતું ‘‘મતાનં પેતકિચ્ચત્થાયા’’તિઆદિમાહ.

યં યં હીતિઆદિ તસ્સ કારણસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તં. પુન પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં અત્થાય કતં ન કપ્પતીતિ વુત્તન્તિ કિર ધમ્મસિરિત્થેરો. ગણ્ઠિપદે ‘‘ભિક્ખૂનમેવ સુદ્ધાનં અત્થાય કતં ન વટ્ટતી’’તિ લિખિતં. અપરેહિ પન ‘‘મતાનં પેતકિચ્ચત્થાયાતિઆદિના વુત્તેપિ કપ્પતિ, ભિક્ખૂનંયેવ અત્થાયાતિ ઇમિના ‘ભિક્ખૂનમ્પિ દત્વા મયં ભુઞ્જિસ્સામા’તિ કતમ્પિ વુત્તં. પુન ‘પઞ્ચસુ એકં ઉદ્દિસ્સકતં ઇતરેસં ન કપ્પતી’તિ દસ્સનત્થં ‘પઞ્ચસુ હિ સહધમ્મિકેસૂતિઆદિ વુત્ત’ન્તિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞતરસ્મિં પન ગણ્ઠિપદે ‘‘અમ્હાકન્તિ ચ રાજયુત્તાદીનન્તિ ચ વુત્તે વટ્ટતીતિ વત્વા ‘તુમ્હાક’ન્તિ અવત્વા ‘પેતકિચ્ચત્થાયાતિ વુત્તેપિ વટ્ટતી’તિ ચ દસ્સેત્વા સબ્બત્થ વુત્તાનં, આદિસદ્દેન સઙ્ગહિતાનઞ્ચ લક્ખણં ઠપેન્તેન ‘ભિક્ખૂનંયેવા’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘ભિક્ખૂનં ઉદ્દિટ્ઠે એવાતિ અધિપ્પાયેના’તિ વુત્તં. ન ‘તુમ્હાકં, અમ્હાકઞ્ચાતિ વુત્તે અનાપત્તી’તિ દસ્સનત્થં. કસ્મા? મિસ્સકવારસ્સ અભાવા. લક્ખણં નામ વુત્તાનં, વુત્તસદિસાનઞ્ચ હોતિ. ‘સચે પેતકિચ્ચત્થાયાતિ વુત્તટ્ઠાને ભિક્ખૂનં ભોજનં સન્ધાય કરોન્તી’તિ વદન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘તસ્મિં વારે ચ ન તુમ્હાકન્તિ વુત્તે વટ્ટતી’તિ વુત્તત્તા. તેનેવ ઇધાપિ ‘પેતકિચ્ચત્થાય, મઙ્ગલાદીનં વા અત્થાય કતેપિ એસેવ નયો’તિ પુબ્બે વુત્તત્થવસેન વુત્તં. ‘અવધારણત્થેન મિસ્સકે વટ્ટતી’તિ ચે? ‘કપ્પિયમંસસ્સ હિ પટિગ્ગહણે આપત્તિ નત્થી’તિ વચનેન અકપ્પિયપટિગ્ગહણે આપત્તીતિ આપન્નં, ‘તઞ્ચ ગહેતબ્બં સિયા’તિ પટિક્ખિપિતબ્બા’’તિ વુત્તં, તં સુન્દરં વિય દિસ્સતિ, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. યત્થ ચાતિ ભિક્ખૂનં અત્થાય કતેપિ. તમત્થં આવિ કાતું ‘‘સચે પના’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ પન ‘‘ભિક્ખુનીનં દુક્કટં, ઇતરેસં દણ્ડકમ્મવત્થૂ’’તિ વદન્તિ. કપ્પં નિરયમ્હીતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પં. વિવટ્ટટ્ઠાયિકાલેયેવ સઙ્ઘભેદો હોતીતિ. કપ્પન્તિ આયુકપ્પં.

૪૧૧. કુસલન્તિ ખેમં. આપત્તિભયા કતા લજ્જીહીતિ એત્થ આપત્તિભયેન અવસ્સં આરોચેન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘લજ્જી રક્ખિસ્સતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૨; પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫) પોરાણવચનસ્સાનુરૂપતો ‘‘અઞ્ઞેહિ લજ્જીહી’’તિ વુત્તં. અલજ્જિસ્સપિ અનારોચેન્તસ્સ આપત્તિયેવ ‘‘યે પસ્સન્તિ યે સુણન્તી’’તિ વચનતો.

૪૧૬. અસમનુભાસન્તસ્સાતિ કમ્મકારકે કત્તુનિદ્દેસો, સમનુભાસનકમ્મં અકરિયમાનસ્સાતિ અત્થો. ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતો નામ ઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનટ્ટાદિકો ‘‘અનાપત્તિ આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ અરિટ્ઠસિક્ખાપદે આગતત્તા અત્થીતિ ચે? યમ્પીતિઆદિ. સા પનેસા અનાપત્તિ. સો વુચ્ચતીતિ તત્થ આગતોપિ સકમ્મબ્યાવટોપિ એવં વુચ્ચતિ. એતેનુપાયેનાતિ અસમનુભાસન્તસ્સ ચ આદિકમ્મિકસ્સ ચ વુત્તત્થવસેન. ઠપેત્વા અરિટ્ઠસિક્ખાપદન્તિ તત્થ આદિકમ્મિકપદાભાવા.

તિવઙ્ગિકન્તિ એત્થ વાચાય એવ પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ ઓટ્ઠચલનાદિકાયવિઞ્ઞત્તિ હોતિ, તસ્મા દુવિધમ્પિ વિઞ્ઞત્તિં કથેન્તસ્સ હોતિ. વચીભેદં કાતું અસક્કોન્તસ્સ કાયવિકારં કરોન્તસ્સ અનાપત્તિયા ભવિતબ્બં. કસ્મા? તિવઙ્ગેસુ એકસ્સ પરિહીનત્તા, તસ્મા તિવઙ્ગભાવો આપત્તિયા, અઙ્ગહાનિભાવો અનાપત્તિયાતિ ગહેતબ્બં. એત્થ સિયા – યદિ અઙ્ગહાનિભાવેન અનાપત્તિ, એવં સન્તેપિ વિકારં અકત્વા ચિત્તેનેવ વિસ્સજ્જેન્તસ્સ અનાપત્તિયા ભવિતબ્બન્તિ? તં ન, કસ્મા? અટ્ઠકથાયં ‘‘કાયવિકારં વા વચીભેદં વા અકરોન્તસ્સેવ પન આપજ્જનતો અકિરિય’’ન્તિ હિ વુત્તં, ‘‘ચિત્તં વા અનુપ્પાદેન્તસ્સ વા’’તિ ન વુત્તં, તસ્મા ચિત્તઞ્ચ નામ વિઞ્ઞત્તિપટિબદ્ધં એવાતિ વિસું અઙ્ગભાવેનેવ વુત્તત્તા જાનિતબ્બન્તિ ચે? તં ન, દ્વિન્નંયેવ અકિરિયાતિ, તસ્મા ચિત્તેન વિસ્સજ્જેન્તસ્સાપિ આપત્તિ વિય દિસ્સતિ, ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. તત્થ ‘‘અકુસલચિત્ત’’ન્તિ વુત્તન્તિ ચે? ‘‘ચિત્તબાહુલ્લતો વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. તેપિ કિર બાહુલ્લતો વદન્તિ.

પઠમસઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. દુતિયસઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૨૨. સઞ્ઞીતિ સઞ્ઞિનો.

દુતિયસઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૨૪. પતં પતિતં વિવરિ વિવટ્ટયિ. એકતો ઉસ્સારેતિ ચ ગિળિતતો ઠપેતિ ચ. એકપંસુથુપકનદીસઙ્ખં દીઘમૂલકપણ્ણસેવાલં સેવાલં દણ્ડિસિપિપ્પરિં પણકં પેસિટ્ઠિં નિસ્સારેતિ. તિલબીજકન્તિ સુખુમમૂલપણ્ણકં હુત્વા ઉદકપિટ્ઠે પત્થરિકં ઉદકપપ્પટકં નિસ્સારેતિ.

૪૨૫-૬. ‘‘દુબ્બચ્ચજાતિકો’’તિપિ પઠન્તિ. અપદાનેનાતિ પુરાણકમ્મેન. ‘‘કિં પુબ્બેપિ મયં એવરૂપં કરોમાતિઆદિના એકૂનવીસતી’’તિ મહાપચ્ચરિયં કિર વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયઞ્ચ અનુમાનસુત્તટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘સોળસવત્થુકા’’તિ વુત્તં, તં સમેતિ.

દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. કુલદૂસકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૩૧. ન કેવલં વિહારો એવ કીટાગિરિ, સોપિ ગામો ‘‘કીટાગિરિ’’ચ્ચેવ વુચ્ચતિ. ગામઞ્હિ સન્ધાય પરતો ‘‘ન અસ્સજિપુનબ્બસુકેહિ ભિક્ખૂહિ કીટાગિરિસ્મિં વત્થબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. એકસંવચ્છરે દ્વિક્ખત્તું વસ્સતિ કિર, તં સન્ધાય ‘‘દ્વીહિ મેઘેહી’’તિ વુત્તં. સમધિકન્તિ છ જને સન્ધાય. અકતવત્થુન્તિ નવં અટ્ઠુપ્પત્તિં. ‘‘જાભિસુમનાદિગચ્છં અલ્લાનં હરિતાનં એવા’’તિ લિખિતં. ભૂતગામબીજગામભેદતો પનેસ ભેદો. વતત્થાયાતિ વતિઅત્થાય. યંકિઞ્ચીતિ સોદકં વા નિરુદકં વા. આરામાદિઅત્થાયાતિ વનરાજિકાદિઅત્થાય. માલાવચ્છરોપનં કુલદૂસકંયેવ સન્ધાય, ગન્થનાદિસબ્બં ન સન્ધાય વુત્તન્તિ. કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? તં દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધેન ધમ્મો’’તિઆદિ. ‘‘આવેળં આબિળ’’ન્તિપિ પાઠો.

ગોપ્ફનન્તિ ગન્થનં. વેઠિમન્તિ તગ્ગતિકમેવ. વેધિમં અઞ્ઞેન કેનચિ પુપ્ફં વેધેત્વા કતં. કણ્ટકમ્પિ બન્ધિતુન્તિ એત્થ ‘‘સયં વિજ્ઝનત્થં ન વટ્ટતિ. અઞ્ઞસ્સત્થાય વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. જાલમયં વિતાનં જાલવિતાનં. પુપ્ફપટિચ્છકં ગવક્ખં વિય સછિદ્દં કરોન્તિ. તાલપણ્ણગુળકન્તિ તાલપણ્ણમયં પુન કતમ્પિ પટિછિજ્જકમેવ. ધમ્મરજ્જુ ચેતિયં વા બોધિં વા પુપ્ફપ્પવેસનત્થં આવિજ્ઝિત્વા બદ્ધરજ્જુ. ‘‘કાસાવેન બદ્ધમ્પિ સુત્તવાકાદીહિ બદ્ધં ભણ્ડિતસદિસ’’ન્તિ લિખિતં. અંસભણ્ડિકં પસિબ્બકે પક્ખિત્તસદિસત્તા વેધિમં ન જાતં, તસ્મા ‘‘સિથિલબદ્ધસ્સ અન્તરન્તરા પક્ખિપિતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં અફુસાપેત્વા અનેકક્ખત્તુમ્પિ પરિક્ખિપિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. પૂરિતન્તિ દીઘતો પસારેત્વા પૂરિતં. ઘટિકદામઓલમ્બકોતિ ‘‘યમકદામઓલમ્બકો’’તિ લિખિતં. ‘‘ગેણ્ડુખરપત્તદામાનં પટિક્ખિત્તત્તા ચેલાદીહિ કતદામમ્પિ ન વટ્ટતિ અકપ્પિયાનુલોમત્તા’’તિ વદન્તિ.

‘‘રેચકં નામ તથાલાસિયનાટનટાનં નચ્ચ’’ન્તિ લિખિતં. તં ‘‘પરિવત્તન્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘સારિયો નામ રુતસુનખા સિઙ્ગાલકમ્મકુરુઙ્ગકેળિપને ઠિતા’’તિ કિર પાઠો. ‘‘નિબુજ્ઝન્તી’’તિ પાળિ.

૪૩૨. અબલબલાદિ-પદાનં ઉપ્પટિપાટિયા. યથા પામોક્ખાનં વસેન સબ્બેપિ ‘‘અસ્સજિપુનબ્બસુકા’’તિ વુત્તા, તથા પામોક્ખપ્પત્તસાવકસ્સ વસેન તદાયત્તવુત્તિને સબ્બેપિ ‘‘સારિપુત્તા’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે સારિપુત્તા’’તિ.