૮. પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૮૦. સાવકેન પત્તબ્બન્તિ પકતિસાવકં સન્ધાય વુત્તં, ન અગ્ગસાવકં. યથૂપનિસ્સયયથાપુગ્ગલવસેન ‘‘તિસ્સો વિજ્જા’’તિઆદિ વુત્તં. કેનચિ સાવકેન તિસ્સો વિજ્જા, કેનચિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, કેનચિ છ અભિઞ્ઞા, કેનચિ કેવલો નવલોકુત્તરધમ્મોતિ એવં વિસું વિસું યથાસમ્ભવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૩૮૨. ‘‘યે તે ભિક્ખૂ સુત્તન્તિકા’’તિઆદિવચનતો ધરમાનેપિ ભગવતિ પિટકત્તયપરિચ્છેદો અત્થીતિ સિદ્ધં. ધમ્મકથિકાતિ આભિધમ્મિકા રતિયા અચ્છિસ્સન્તીતિઆદિ આયસ્મતો દબ્બસ્સ નેસં તિરચ્છાનકથાય રતિનિયોજનં વિય દિસ્સતિ, ન તથા દટ્ઠબ્બં. સુત્તન્તિકાદિસંસગ્ગતો તેસં સુત્તન્તિકાદીનં ફાસુવિહારન્તરાયં, તેસમ્પિ તિરચ્છાનકથારતિયા અભાવેન અનભિરતિવાસં, તતો નેસં સામઞ્ઞા ચાવનઞ્ચ પરિવજ્જન્તો એવં ચિન્તેસીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘નિમ્મિતાનં ધમ્મતાતિ સાવકેહિ નિમ્મિતાનંયેવ, ન બુદ્ધેહી’’તિ વદન્તિ. ‘‘સાધકતમં કરણ’’ન્તિ એવં વુત્તે કરણત્થેયેવ તતિયાવિભત્તીતિ અત્થો.

૩૮૩-૪. યન્તિ યેન. ‘‘કત્તાતિ કત્તા, ન કત્તા’’તિ લિખિતં. ‘‘ભરિયં વિય મં અજ્ઝાચરતી’’તિ વદન્તિયા બલવતી ચોદના. તેન હીતિ એત્થ યથા છુપનમત્તે વિપ્પટિસારીવત્થુસ્મિં કાયસંસગ્ગરાગસમ્ભવા અપુચ્છિત્વા એવ સઙ્ઘાદિસેસં પઞ્ઞાપેસિ, તથેવ પુબ્બેવસ્સા દુસ્સીલભાવં ઞત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યદિ તાવ ભૂતાય પટિઞ્ઞાય નાસિતા, થેરો કારકો હોતિ. અથ અભૂતાય, ભગવતા ‘‘નાસેથા’’તિ ન વત્તબ્બં, વુત્તઞ્ચ, તસ્મા વુત્તં ‘‘યદિ તાવ પટિઞ્ઞાય નાસિતા, થેરો કારકો હોતી’’તિ.

અથ અપ્પટિઞ્ઞાયાતિ ‘‘અય્યેનમ્હિ દૂસિતા’’તિ ઇમં પટિઞ્ઞં વિના એવ તસ્સા પકતિદુસ્સીલભાવં સન્ધાય નાસિતા, થેરો અકારકો હોતિ. અભયગિરિવાસિનોપિ અત્તનો સુત્તં વત્વા ‘‘તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો’’તિ વદન્તિ, કસ્મા? દુક્કટં મુસાવાદપચ્ચયા લિઙ્ગનાસનાય અનાસેતબ્બત્તા. પારાજિકસ્સેવ હિ લિઙ્ગનાસનાય નાસેતબ્બા. ‘‘નાસેથા’’તિ ચ વુત્તત્તા પારાજિકાવ જાતા, સા કિં સન્ધાય, તતો થેરો કારકો આપજ્જતિ. ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાય નાસેથા’’તિ વુત્તે પન અપારાજિકાપિ અત્તનો વચનેન નાસેતબ્બા જાતાતિ અધિપ્પાયો. મહાવિહારવાસિનોપિ અત્તનો સુત્તં વત્વા ‘‘તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો’’તિ ચ વદન્તિ. કસ્મા? ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાય નાસેથા’’તિ હિ વુત્તે પટિઞ્ઞાય ભૂતતા આપજ્જતિ ‘‘નાસેથા’’તિ વચનતો. ભૂતાયેવ હિ પટિઞ્ઞાય નાસેતબ્બા હોતિ, નાભૂતાયાતિ અધિપ્પાયો. પુરિમનયેતિ દુક્કટવાદે. પુરિમો યુત્તિવસેન પવત્તો, પચ્છિમો પાળિવચનવસેન પવત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૩૮૫-૬. પીતિસુખેહીતિ એત્થ ‘‘સુખેના’’તિ વત્તબ્બે પીતિગ્ગહણં તતિયજ્ઝાનસુખં, કાયિકઞ્ચ અપનેતું સમ્પયુત્તપીતિયા વુત્તં. સચે ચુદિતકવસેન કતં અમૂલકં નામ, ‘‘અનજ્ઝાપન્નં અકત’’ન્તિ વદેય્ય, ઇમે કરિસ્સન્તિ, તસ્મા ‘‘તાદિસં દિટ્ઠસઞ્ઞી હુત્વા ચોદેતી’’તિ પાઠો. ‘‘એતેન નયેન સુતમુતપરિસઙ્કિતાનિપિ વિત્થારતો વેદિતબ્બાની’’તિ પાઠો. ‘‘ચતુન્નં અઞ્ઞતરેના’’તિ પાતિમોક્ખુદ્દેસે એવ આગતે ગહેત્વા વુત્તં, ઇતરેસં અઞ્ઞતરેનાપિ અનુદ્ધંસેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોવાતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ભિક્ખુભાવા હિ ચાવનસમત્થતો. ‘‘સમીપે ઠત્વા’’તિ વચનતો પરમ્મુખા ચોદેન્તસ્સ, ચોદાપેન્તસ્સ વા સીસં ન એતિ. દિટ્ઠઞ્ચે સુતેન પરિસઙ્કિતેન ચોદેતિ ચોદાપેતિ, સુતપરિસઙ્કિતં વા દિટ્ઠાદીહિ ચોદિતે વા ચોદાપિતે વા સીસં એતિ એવ અમૂલકેન ચોદિતત્તા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘દિટ્ઠસ્સ હોતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો, તઞ્ચે ચોદેતિ ‘સુતો મયા…પે… સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૭). ‘‘અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે અસુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો અનોકાસં કારાપેત્વા ચાવનાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ઓકાસં કારાપેત્વા ચાવનાધિપ્પાયો વદેતિ, અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૩૮૯) ઇમિના ન-સમેન્તં વિય ખાયતિ, કથં? દિટ્ઠસ્સ હોતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો નામ અસુદ્ધો પુગ્ગલો હોતિ, ‘‘અઞ્ઞતરસ્મિં અસુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો તઞ્ચે ચોદેતિ ‘સુતો મયા પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસી’તિ, આપત્તિ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ વચનતો પુરિમનયેનાપત્તિ. ‘‘ચાવનાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વચનતો પચ્છિમનયેન સઙ્ઘાદિસેસેન આપત્તીતિ દ્વે પાળિનયા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધા વિય દિસ્સન્તિ, ન ચ વિરુદ્ધં બુદ્ધા કથયન્તિ, તસ્મા એત્થ યુત્તિ પરિયેસિતબ્બા. અટ્ઠકથાચરિયા તાવાહુ ‘‘સમૂલકેન વા સઞ્ઞાસમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સ અનાપત્તિ, અમૂલકેન વા પન સઞ્ઞાઅમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સ આપત્તી’’તિ. તસ્સત્થો – દસ્સનસવનપરિસઙ્કનમૂલેન સમૂલકેન વા તદભાવેન અમૂલકેનાપિ સઞ્ઞાસમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સ અનાપત્તિ, દસ્સનાદિમૂલાભાવેન અમૂલકેન વા તબ્ભાવેન સમૂલકેનાપિ સઞ્ઞાઅમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સ આપત્તિ, તસ્મા દિટ્ઠસ્સ હોતિ.

પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તોતિઆદિમ્હિ દસ્સનમૂલેન સમૂલકેનાપિ ‘‘સુતો મયા’’તિ વચનતો સઞ્ઞાઅમૂલકેન વા ચોદેતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. તદત્થસ્સ આવિભાવત્થં ‘‘દિટ્ઠે વેમતિકો’’તિઆદિ વારા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલોભિઆદિમ્હિ પન સમૂલકેન, સઞ્ઞાસમૂલકેન વા ચોદિતત્તા અનાપત્તીતિ. એવમેવં પન તદત્થદીપનત્થં તે વારા વુત્તા. તત્થ હિ ‘‘અદિટ્ઠસ્સ હોતી’’તિઆદિવારા અમૂલકેન ચોદેન્તસ્સ આપત્તિ હોતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તા. ‘‘દિટ્ઠે વેમતિકો’’તિઆદિના સઞ્ઞાઅમૂલકેન ચોદેન્તસ્સ આપત્તિ હોતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તા. અઞ્ઞથા ‘‘દિટ્ઠસ્સ હોતિ, દિટ્ઠે વેમતિકો’’તિઆદિવારા નિબ્બિસેસા ભવેય્યું. ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં-યથા અસુદ્ધં પુગ્ગલં અનોકાસં કારાપેત્વા ચોદેન્તસ્સ દુક્કટં, અક્કોસાધિપ્પાયસ્સ ચ ઓમસવાદેન દુક્કટસ્સ, તથા અસુદ્ધદિટ્ઠિકોપિ અસુદ્ધં અસુદ્ધદિટ્ઠિ અમૂલકેન ચોદેતિ, આપત્તિ. સમૂલકેન વા ચોદેતિ, અનાપત્તીતિ તં સન્નિટ્ઠાનં યથા ‘‘અનાપત્તિ સુદ્ધે અસુદ્ધદિટ્ઠિસ્સ અસુદ્ધે અસુદ્ધદિટ્ઠિસ્સા’’તિ ઇમિના સંસન્દતિ, તથા ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા યુત્તિ પરિયેસિતબ્બા.

સીલસમ્પન્નોતિ એત્થ ‘‘દુસ્સીલસ્સ વચનં અપ્પમાણં. ભિક્ખુની હિ ભિક્ખુમ્હિ અનિસ્સરા, તસ્મા ઉક્કટ્ઠનયે વિધિં સન્ધાય થેરેન વુત્તં. દુતિયત્થેરેન ભિક્ખુની અજાનિત્વાપિ ચોદેતિ, સિક્ખમાનાદયો વા ચોદેન્તિ, તેસં સુત્વા ભિક્ખૂ એવ વિચારેત્વા તસ્સ પટિઞ્ઞાય કારેન્તિ. કો એત્થ દોસોતિ ઇદં સન્ધાય વુત્તં. તતિયેન તિત્થિયાનં વચનં સુત્વાપિ ભિક્ખૂ એવ વિચારેન્તિ, તસ્મા ન કોચિ ન લભતીતિ એવં સબ્બં સમેતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં. તિંસાનિ તિંસવન્તાનિ. અનુયોગોતિ પટિવચનં. એહિતીતિ આગમિસ્સતિ. દિટ્ઠસન્તાનેનાતિ દિટ્ઠનયેન, દિટ્ઠવિધાનેનાતિ અધિપ્પાયો. પતિટ્ઠાયાતિ પતિટ્ઠં લભિત્વા. ઠાનેતિ લજ્જિટ્ઠાને.

ગાહન્તિ ‘‘અહં ચોદેસ્સામી’’તિ અત્તાદાનગ્ગહણં. ચેતનાતિ અત્તાદાનગ્ગહણચેતના. વોહારોતિ ઇતો, એત્તો ચ ઞત્વા પકાસનં. પણ્ણત્તીતિ નામપઞ્ઞત્તિ. યા વચીઘોસારમ્મણસ્સ સોતદ્વારપ્પવત્તવિઞ્ઞાણસન્તાનસ્સ અનન્તરં ઉપ્પન્નેન ઉપલદ્ધપુબ્બસઙ્કેતેન મનોદ્વારવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાયતિ, યસ્સા વિઞ્ઞાતત્તા તદત્થો પરમત્થો વા અપરમત્થો વા તતિયવારં ઉપ્પન્નેન મનોવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાયતીતિ નામાદીહિ છહિ બ્યઞ્જનેહિ પાળિયા પકાસિતા, સા ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિઆદિના છધા આચરિયેહિ દસ્સિતા. તબ્ભાગિયભાવો અતબ્ભાગિયભાવો ચ નિપ્ફન્નધમ્મસ્સેવ યુજ્જતિ, ન પઞ્ઞત્તિયા અધિકરણીયવત્થુત્તા, અધિકરણે પવત્તત્તા ચ અધિકરણો મઞ્ચટ્ઠે મઞ્ચોપચારો વિયાતિ ચ. ‘‘પરિયાયેનાતિ અમૂલકા નામપઞ્ઞત્તિ નત્થિ. પરિયાયમત્તં, સભાવતો નત્થિ. અભિધાનમત્તમેવ, અભિધેય્યં નત્થી’’તિ ચ લિખિતં. ઇધેવાતિ ઇમસ્મિં એવ સિક્ખાપદે. ન સબ્બત્થાતિ વિવાદાધિકરણાદીસુ. કસ્મા? ન હીતિઆદિ. વિવાદાધિકરણાદીનમત્થિતા વિય અમૂલકં અધિકરણં નત્થીતિ. પુબ્બે વુત્તસમથેહીતિ ‘‘યં અધિકિચ્ચ સમથા વત્તન્તી’’તિ વુત્તસમથેહીતિ અધિપ્પાયો. અપિચ સભાવતો નત્થીતિ અપ્પટિલદ્ધસભાવત્તા વુત્તં. અનુપ્પન્નં વિય વિઞ્ઞાણાદિ. ન હિ વિવાદાદીનં પણ્ણત્તિ અધિકરણટ્ઠોતિ પણ્ણત્તિં અધિકિચ્ચ સમથા ન પવત્તન્તિ, તસ્મા ન તસ્સા અધિકરણીયતાતિ ન વિવાદાદીનં પણ્ણત્તિ અધિકરણટ્ઠોતિ અધિપ્પાયો. હોતિ ચેત્થ –

‘‘પારાજિકાપત્તિ અમૂલિકા ચે,

પણ્ણત્તિમત્તા ફલમગ્ગધમ્મા;

ચતુત્થપારાજિકવત્થુભૂતા,

પણ્ણત્તિમત્તાવ સિયું તથેવ.

‘‘તતો દ્વિધા મગ્ગફલાદિધમ્મા,

સિયું તથાતીતમનાગતઞ્ચ;

પણ્ણત્તિછક્કં ન સિયા તતો વા,

પરિયાયતો સમ્મુતિવાદમાહા’’તિ.

અનુવદન્તીતિ અક્કોસન્તિ. કિચ્ચયતાતિ કરણીયતા. તં કતમન્તિ ચે? અપલોકનકમ્મન્તિઆદિ. કિચ્ચન્તિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તં કિર અધિપ્પેતં.

૩૮૭. સુતાદીનં અભાવેન અમૂલકત્તન્તિ એત્થ યો દિસ્વાપિ ‘‘દિટ્ઠોસિ મયા’’તિ વત્તું અસક્કોન્તો અત્તનો દિટ્ઠનિયામેનેવ ‘‘સુતોસિ મયા’’તિ વદતિ. તસ્સ તસ્મિં અસુદ્ધદિટ્ઠિત્તા આપત્તિ, ઇધ પન યો પુબ્બે સુત્વા અનાપત્તિ, પચ્છા તં વિસ્સરિત્વા સુદ્ધદિટ્ઠિ એવ સમાનો વદતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘એસ નયો સબ્બત્થાતિ અપરે’’તિ વુત્તં. જેટ્ઠબ્બતિકો કાકેકપ્પટિવત્તા. યદગ્ગેનાતિ યાવતા, યદા વા. નો કપ્પેતીતિઆદિ વેમતિકાભાવદીપનત્થમેવ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. તેન વેમતિકોવ નસ્સરતિ સમ્મુટ્ઠો નામાતિ આપજ્જતિ, તં ન યુત્તં તદનન્તરભાવતો, તસ્મા દુતિયત્થેરવાદો પચ્છા વુત્તો.

૩૮૯. સબ્બત્થાતિ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ. ઓકાસકમ્મન્તિ ઓકાસકરણં. ‘‘ઓકાસેન કમ્મં ઓકાસકમ્મ’’ન્તિ લિખિતં. અસૂરિયં પસ્સતિ કઞ્ઞાતિ એત્થ યથા કઞ્ઞા સૂરિયં ન પસ્સતીતિ ભવતિ, એવં ‘‘અનોકાસં કારેત્વા’’તિ વુત્તે ઓકાસં ન કારેત્વાતિ હોતિ.

પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.