૯. દુતિયદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૯૧. વેળુવનેયેવાતિ ઇદં તેહિ વુત્તવેલં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘પુબ્બે મયં આવુસો સુતેન અવોચુમ્હા’’તિ ‘‘અમ્હેહિ સા ઉસ્સાહિતા કુપિતેહિ અનત્તમનેહી’’તિઆદિવચનં સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞભાગસ્સ ઇદન્તિ મનુસ્સભિક્ખુભાવતો અઞ્ઞભાગસ્સ તિરચ્છાનછગલકભાગસ્સ ઇદં છગલકજાતં અધિકરણં. અઞ્ઞભાગો વા અસ્સ અત્થીતિ સો તિરચ્છાનછગલકભાવસઙ્ખાતો અઞ્ઞભાગો અસ્સ છગલકસ્સ અત્થીતિ સ્વાયં છગલકો અઞ્ઞભાગિયં અધિકરણં નામ.

તત્થ પટિમાય સરીરં, સિલાપુત્તકસ્સ સરીરન્તિ નિદસ્સનં, પઠમં પનેત્થ નિબ્બચનં જાતિપદત્થોતિવાદીનં મતેન વુત્તં. સા હિ સામિભાવેન, નિચ્ચભાવેન ચ પધાનત્તા સત્તિસભાવે ઠિતા. તબ્બિપરીતકત્તા બ્યત્તાકતિ જાતિયો તુ પદત્થો ઇતિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ વસેન દુતિયં નિબ્બચનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. નામકરણસઞ્ઞાય આધારોતિ એત્થ નામમેવ નામકરણં. નામં કરોન્તાનં સઞ્ઞા નામકરણસઞ્ઞા, તસ્સા. મનુસ્સજાતિકો છગલકજાતિઆધારો નામ. ન હિ તં નામં કચ્છપલોમં વિય અનાધારન્તિ અધિપ્પાયો. તં પન છગલકસ્સ દબ્બોતિ દિન્નનામં ‘‘દેસો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા થેરં અમૂલકેનાતિઆદિના અઞ્ઞમ્પિ વત્થું થેરસ્સ લિસ્સતિ સિલિસ્સતિ વોહારમત્તેનેવ, ન અત્થતો, ઈસકં અલ્લીયતીતિ લેસોતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા દેસલેસા અત્થતો નિન્નાનાકરણા, તસ્મા ‘‘કઞ્ચિદેસં લેસમત્તં ઉપાદાયા’’તિ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘દસ લેસા જાતિલેસો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યથા નિદાને, એવં સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયમ્પિ માતિકાયમ્પિ અયમેવત્થો. યસ્મા અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સાતિ છગલકસ્સ. કઞ્ચિદેસં લેસમત્તં ઉપાદાયાતિ દબ્બોતિ નામં ઉપાદાયાતિ અયમત્થો અટ્ઠુપ્પત્તિવસેનેવ આવિભૂતો, તસ્મા ન વિભત્તો. કિઞ્ચ ભિય્યો અનિયમત્તા. ન હિ મેત્તિયભૂમજકાનં વિય સબ્બેસમ્પિ છગલકમેવ અઞ્ઞભાગિયં અધિકરણં હોતિ. અઞ્ઞં ગોમહિં સાદિકમ્પિ હોતિ, ન ચ મેત્તિયભૂમજકા વિય સબ્બેપિ નામલેસમત્તમેવ ઉપાદિયન્તિ. અઞ્ઞમ્પિ જાતિલેસાદિં ઉપાદિયન્તિ, તસ્મા અનિયમત્તા ચ યથાવુત્તનયેન ન વિભત્તં. કિઞ્ચ ભિય્યો તથા વુત્તે છગલકસ્સેવ અઞ્ઞભાગિયતા સમ્ભવતિ, ન અઞ્ઞસ્સ, યેન સોવ દસ્સિતો. લેસો ચ નામ લેસોવ, ન જાતિઆદિ, યેન સોવ દસ્સિતોતિ એવં મિચ્છાગાહપ્પસઙ્ગતો ચ તથા ન વિભત્તો.

૩૯૩. અઞ્ઞભાગિયસ્સાતિ ચુદિતકતો અઞ્ઞસ્સ. અધિકરણસ્સાતિ મનુસ્સસ્સ વા અમનુસ્સસ્સ વા તિરચ્છાનગતસ્સ વાતિ એવં વત્તબ્બં. એવઞ્હિ વુત્તે મનુસ્સાદીનંયેવ જાતિલેસાદયો વુત્તા હોન્તિ, અઞ્ઞથા ચતુન્નં અધિકરણાનં તે આપજ્જન્તિ ‘‘અધિકરણસ્સ કઞ્ચિ દેસં લેસમત્ત’’ન્તિ સામિવચનં પુબ્બઙ્ગમં ઉદ્દિટ્ઠત્તાતિ ચે? ન, નામસ્સ વિય જાતિઆદીનં મનુસ્સાદીનં આધારભાવનિયમસમ્ભવતો, અધિકરણભાવાનિયમતોતિ વુત્તં હોતિ. નિયમે ચ સતિ જાતિયા આધારો જાતિ, લિઙ્ગસ્સ ચ લિઙ્ગં, આપત્તિયા ચ આપન્નો આધારો, વિરુદ્ધાનમ્પિ અસમાદિન્નાનમ્પિ પત્તચીવરાનં સામિકો આધારો, યેન અધિકરણસઙ્ખ્યં ગચ્છેય્યાતિ આપજ્જતીતિ અધિકરણસ્સાતિ પદં અભાજેતબ્બમેવ ભવેય્યાતિ ન ઉદ્ધરિતબ્બં સિયા, ઉદ્ધરિતબ્બં. તસ્મા ‘‘અધિકરણન્તિ વચનસામઞ્ઞતો’’તિઆદિ સબ્બં વત્તબ્બં. અપાકટા ઇતો અઞ્ઞત્ર દસ્સિતટ્ઠાનાભાવતો. જાનિતબ્બા ચ વિનયધરેહિ યસ્મા અઞ્ઞથા પરિવારે ‘‘વિવાદાધિકરણં ચતુન્નં અધિકરણાનં વિવાદાધિકરણં ભજતી’’તિઆદિના નયેન અનાગતટ્ઠાને ‘‘કસ્મા’’તિ વુત્તે કારણં ન પઞ્ઞાયેય્ય, તસ્મા તેસં તબ્ભાગિયતા ચ અઞ્ઞભાગિયતા ચ જાનિતબ્બા વિનયધરેહિ. તાસુ હિ વિઞ્ઞાતાસુ વિવાદાધિકરણં વિવાદાધિકરણં ભજતિ. કસ્મા? તબ્ભાગિયત્તા. ઇતરં ન ભજતિ અઞ્ઞભાગિયત્તાતિ સુખકારણતો પઞ્ઞાયન્તિ, તસ્મા વચનસામઞ્ઞતો લદ્ધં અધિકરણં નિસ્સાયાતિઆદિ. તત્થ યસ્મા આપત્તઞ્ઞભાગિયં મહાવિસયં, ઇતરેહિ અસદિસનિદ્દેસઞ્ચ, તસ્મા તં અધિકરણપરિયાપન્નમ્પિ સમાનં વિસું વુત્તં ‘‘આપત્તઞ્ઞભાગિયં વા હોતી’’તિ. અધિકરણપરિયાપન્નત્તા ચ ‘‘અધિકરણઞ્ઞભાગિયં વા’’તિ એત્થ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થાપિ મહાવિસયત્તા, માતિકાયં આગતત્તા ચ પઠમં અઞ્ઞભાગિયતા વુત્તા, પચ્છા તબ્ભાગિયતાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ યસ્મા અધિકરણઞ્ઞભાગિયવચનેન અત્થાપત્તિનયેન સિદ્ધં. અધિકરણં તબ્ભાગિયં, તસ્મા ‘‘અધિકરણં તબ્ભાગિયં હોતી’’તિ એવં ઉદ્દેસં અકત્વા ‘‘કથં અધિકરણં અધિકરણસ્સ તબ્ભાગિયં હોતી’’તિ પુચ્છાપુબ્બઙ્ગમનિદ્દેસો કતો. તત્થાપિ આપત્તાધિકરણસ્સ અઞ્ઞભાગિયતા કિઞ્ચાપિ પારાજિકેન અનુદ્ધંસિભાધિકારત્તા પારાજિકાનંયેવ વસેન વુત્તા, અથ ખો સેસાપત્તિક્ખન્ધવસેનાપિ વેદિતબ્બા. યા ચ સા ચોદના ‘‘અસુકો નામ ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતી’’તિઆદિકા, તત્થ ‘‘સઙ્ઘાદિસેસે થુલ્લચ્ચયદિટ્ઠિ હોતિ, દુબ્ભાસિતે સઙ્ઘાદિસેસદિટ્ઠિ હોતી’’તિ એવમાદિકા વિનયે અપકતઞ્ઞુતાય, તંતંવત્થુસરિક્ખતાય વા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. સબ્બત્થાપિ ‘‘પારાજિકદિટ્ઠિ હોતી’’તિ ન વુત્તં. તથાસઞ્ઞિનો અનાપત્તિતો. ‘‘તબ્ભાગિયવિચારણાય’’ન્તિ તબ્ભાગિયપદનિદ્દેસે અઞ્ઞભાગિયતાયપિ નિદ્દિટ્ઠત્તા વુત્તં.

વત્થુસભાગતાયાતિ અનુવાદવત્થુસભાગતાયાતિ અત્થો. અઞ્ઞથા ‘‘ચતસ્સો વિપત્તિયો’’તિ વચનં વિરુજ્ઝેય્ય. સભાવસરિક્ખાસરિક્ખતો ચાતિ સભાવેન સદિસાસદિસતો. તત્થ ઝાનાદિવત્થુવિસભાગતાયપિ સભાવસરિક્ખતાય ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપારાજિકાપત્તિ તસ્સેવ તબ્ભાગિયાવ હોતિ. તથા વત્થુવસેન અનુવાદાધિકરણં, કિચ્ચાધિકરણઞ્ચ પાટેક્કં ચતુબ્બિધમ્પિ વુત્તઞ્ઞભાગિયં ન જાતં, તસ્મા તદઞ્ઞભાગિયતાય વિદિતાય તબ્ભાગિયતા પારિયેસયુત્તિયા અવુત્તાપિ સિજ્ઝતીતિ કત્વા ‘‘અઞ્ઞભાગિયમેવ પઠમં નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિપિ વત્તું યુજ્જતિ. એકંસેન તબ્ભાગિયં ન હોતીતિ સરિક્ખવસેન અરહત્તં આપત્તિ અનાપત્તીતિ વિવાદસબ્ભાવતો અબ્યાકતભાવેન વિવાદાધિકરણસ્સપિ અઞ્ઞભાગિયં સિયા, પાળિયં આપત્તાધિકરણસ્સ વુત્તત્તા એવં વુત્તં, આદિતો પટ્ઠાયાતિ ‘‘અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સા’’તિ ઇતો પટ્ઠાય. ‘‘મેથુનરાગેન મનુસ્સવિગ્ગહો દોસેનાતિઆદિના સરિક્ખતો ચા’’તિ લિખિતં. તં વત્થુવિસભાગતાય એવ સિદ્ધં. અયં પન વત્થુસભાગતાયપિ સતિ આપત્તિસભાગતા સરિક્ખતોતિ નો તક્કોતિ ચ, એકસ્મિમ્પિ હિ વત્થુસ્મિં આપત્તિભેદો હોતીતિ આચરિયો. પરતો વુત્તનયેન વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

‘‘કિચ્ચમેવ કિચ્ચાધિકરણ’’ન્તિ વુત્તત્તા સઙ્ઘકમ્માનમેતં અધિવચનં. કમ્મલક્ખણન્તિ કમ્માનં સભાવં. તં નિસ્સાયાતિ પુબ્બેવ હિ સંવિધાય સઙ્ઘો કમ્મં કરોતિ. અથ વા પુરિમં પુરિમન્તિ પરિવાસઉક્ખેપનિયાદીનિ સઙ્ઘકમ્માનિ નિસ્સાય અબ્ભાનઓસારણાદિ ઉપ્પન્નન્તિ કત્વા વુત્તં. તસ્મા કિઞ્ચાપિ સઙ્ઘકમ્મમેવ કિચ્ચાધિકરણં, તથાપિ સેસવિસેસો લબ્ભતીતિ દસ્સેતિ.

૩૯૪. અત્થતો એકં, તસ્મા દેસસ્સ અત્થમવત્વા ‘‘લેસો’’તિઆદિ વુત્તં કિર.

૩૯૫. સવત્થુકં કત્વાતિ પુગ્ગલસ્સ ઉપરિ આરોપેત્વા ખત્તિયાદિભાવેન એકજાતિકોપિ દીઘરસ્સકાળકોદાતાદીનં દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતાનં વસેન અઞ્ઞભાગિયતા, દીઘં ખત્તિયં અજ્ઝાચરન્તં દિસ્વા રસ્સાદિખત્તિયપઞ્ઞત્તિયા આધારભાવતો જાતિલેસેન ચોદેતિ, એકં વા ખત્તિયં અજ્ઝાચરન્તં દિસ્વા તતો વિસિટ્ઠઞ્ઞભાગભૂતં ખત્તિયં જાતિલેસં ગહેત્વા ‘‘ખત્તિયો દિટ્ઠો ત્વં ખત્તિયોસી’’તિ ચોદેતિ દિટ્ઠાદિઅઞ્ઞભાગેન. એત્થ ચ ‘‘દીઘાદયો, દિટ્ઠાદયો ચ જાતિનામાદીનં વત્થુભૂતત્તા અધિકરણ’’ન્તિ લિખિતં. તં ‘‘અધિકરણભાવાનિયમતો’’તિ વુત્તદોસં નાતિક્કમતિ, અટ્ઠકથાયં ‘‘ખત્તિયજાતિપઞ્ઞત્તિયા આધારવસેન અધિકરણતા ચ વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં. તમ્પિ નામગોત્તતો અઞ્ઞિસ્સા નામગોત્તપઞ્ઞત્તિયા નામ કસ્સચિ અભાવતો ન સબ્બસાધારણં, તસ્મા ‘‘અધિકરણસ્સા’’તિ પદુદ્ધારણં અધિકરણચતુક્કદસ્સનત્થં, તં સમાનવચનદસ્સનત્થન્તિ નો તક્કોતિ. તત્થ દીઘાદિનો વા દિટ્ઠાદિનો વાતિ એત્થ દીઘાદિતા, દિટ્ઠાદિતા ચ અઞ્ઞભાગો, યો ચુદિતકો ઇતરસ્સ વિસેસો યતો અઞ્ઞોતિ વુચ્ચતિ.

૩૯૯. લહુકં આપત્તિન્તિ પારાજિકતો લહુકાપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસાદિ. તેનેવ અન્તે તં દસ્સેન્તેન ‘‘ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. આપત્તિલેસોપિ કિમત્થં જાતિલેસાદયો વિય ન વિત્થારિતોતિ ચે? તથા અસમ્ભવતોતિ વેદિતબ્બં.

૪૦૦. સાટકપત્તો સરીરટ્ઠપત્તો. આપત્તિયાતિ પારાજિકાપત્તિયા અઞ્ઞભાગિયં સઙ્ઘાદિસેસાદિ, અધિકરણઞ્ચ આપત્તિપઞ્ઞત્તિયા. ‘‘લેસો નામ આપત્તિભાગો’’તિ વુત્તત્તા આપત્તિભાવલેસો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો, તસ્મા પારાજિકાપત્તિતો અઞ્ઞભાગિયસ્સ આપત્તિપઞ્ઞત્તિયા આધારણટ્ઠેન ‘‘અધિકરણ’’ન્તિ સઙ્ખ્યં ગતસ્સ સઙ્ઘાદિસેસાદિનો આપત્તિનિકાયસ્સ આપત્તિભાવલેસં ગહેત્વા ચોદના આપત્તિલેસચોદનાતિ વેદિતબ્બા.

૪૦૮. અનાપત્તિ તથાસઞ્ઞી ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વાતિ આપત્તઞ્ઞભાગિયચોદનાયમેવ, ન અઞ્ઞત્થ. એત્તાવતા પઠમદુટ્ઠદોસે વુત્તવિચરણાય સંસન્દિતં હોતિ, તં ઇધ કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? કઙ્ખાવિતરણિયા વચનતો. વુત્તઞ્હિ ‘‘તત્થ ઇધ ચ આપત્તઞ્ઞભાગિયચોદનાય તથાસઞ્ઞિનોપિ અનાપત્તી’’તિ.

અઞ્ઞાભાગિયસિક્ખં યો, નેવ સિક્ખતિ યુત્તિતો. ગચ્છે વિનયવિઞ્ઞૂહિ, અઞ્ઞભાગિયતઞ્ચ

સોતિ.

દુતિયદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.