૮. અધિકરણકથા

૨૧૫. વિપચ્ચતાયાતિ એત્થ વિકારભાવેન પતતિ પવત્તતીતિ વિપચ્ચં, ચિત્તદુક્ખં, તદેવ વિપચ્ચતા, તદત્થાયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચિત્તદુક્ખત્થ’’ન્તિ. ‘‘ફરુસવચન’’ન્તિ ઇમિના વોહાર સદ્દો વચનપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. યો તત્થાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસુ અનુવદન્તેસૂ’’તિ. યો ઉપવાદોતિ યોજના. ‘‘અનુવદના’’તિ એતં પદન્તિ યોજના. આકારદસ્સનન્તિ અનુવદનસ્સ આકારદસ્સનં, દસ્સનહેતુ વા. ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિ ઇમિના અનુસમ્પવઙ્કતાતિ એત્થ અનુસદ્દસ્સ ન ઉપચ્છિન્નત્થં દસ્સેતિ. તત્થેવાતિ અનુવદને એવ. સમ્પવઙ્કતાતિ સમ્મા પકારેન નિન્નપોનપબ્ભારતા. અબ્ભુસ્સહનતાતિ એત્થ અતિરેકં ઉસ્સાહનતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ. અનુબલપ્પદાનન્તિ એત્થ પુનપ્પુનં બલસ્સ પદાનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુરિમવચનસ્સા’’તિઆદિ.

કિચ્ચયતાતિ એત્થ ‘‘મા પણ્ડિચ્ચય’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧) વિય બ્યઞ્જનવડ્ઢનવસેન યકારાગમોતિ આહ ‘‘કિચ્ચમેવ કિચ્ચય’’ન્તિ. ‘‘ઉભયંપેતં સઙ્ઘસ્સેવ અધિવચન’’ન્તિ ઇમિના કિચ્ચકરણીયસદ્દો કત્તુવાચકોતિ દસ્સેતિ, સઙ્ઘો હિ કરોતીતિ વચનત્થેન કિચ્ચોતિ ચ કરણીયોતિ ચ વુચ્ચતિ. તસ્સ ભાવો, કિચ્ચયતા કરણીયતાતિ વુત્તે સઙ્ઘકમ્મંયેવ લબ્ભતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉભયંપેતં સઙ્ઘકમ્મસ્સેવ અધિવચન’’ન્તિ. યદિ કમ્મવાચકો ભવેય્ય, ‘‘કત્તબ્બન્તિ કિચ્ચં, કરણીય’’ન્તિ વુત્તેયેવ સઙ્ઘકમ્મસ્સ લભનતો તાપચ્ચયો સ્વત્થો ભવેય્ય. એવઞ્હિ સતિ કિચ્ચયસ્સ ભાવો કિચ્ચયતા કરણીયસ્સ ભાવો કરણીયતાતિ વચનત્થો ન કત્તબ્બો ભવેય્ય, કતો ચ, તસ્મા ન કમ્મવાચકોતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સેવાતિ સઙ્ઘકમ્મસ્સેવ. તત્થાતિ અપલોકનાદીસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ. સીમટ્ઠકસઙ્ઘન્તિ ‘‘ઉપચારસીમાદીસુ ઠિતં સઙ્ઘં. સોધેત્વાતિ એત્થ સોધનં નામ સીમટ્ઠકસઙ્ઘસ્સ હત્થપાસનયનં, છન્દારહાનં છન્દસ્સ આહરણં, સીમતો બહિકરણં. તમેવત્થં એકદેસતો દસ્સેતું વુત્તં ‘‘છન્દારહાનં છન્દં આહરિત્વા’’તિ. અપલોકેતિ આપુચ્છતિ અનેનાતિ અપલોકનં, તંયેવ કમ્મં અપલોકનકમ્મં. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘સીમટ્ઠકસઙ્ઘં સોધેત્વા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ. ‘‘સુણાતુ મે’’તિઆદિના સઙ્ઘગણપુગ્ગલે ઞાપેતિ એતાયાતિ ઞત્તિ, સાયેવ કમ્મં ઞત્તિકમ્મં, ઞત્તિયેવ દુતિયં ઞત્તિદુતિયં, તમેવ કમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં. એત્થ કિઞ્ચાપિ ઞત્તિ પઠમં ઠપિતા, કમ્મવાચાયેવ દુતિયા હોતિ, ‘‘ફસ્સપઞ્ચમા’’તિઆદીસુ (ધાતુ. ૩૧૬) વિય પન પટિલોમવસેન વોહારં કત્વા ‘‘ઞત્તિદુતિયા’’તિ વુત્તં. ફસ્સપઞ્ચમાતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ધમ્મસઙ્ગણિયં (ધ. સ. ૧ આદયો) ‘‘ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતિ, સઞ્ઞા હોતિ, ચેતના હોતિ, ચિત્તં હોતી’’તિ ફસ્સં પઠમં વુત્તં, પટિલોમવસેન પન વોહારં કત્વા ‘‘ફસ્સપઞ્ચમા’’તિ ધાતુકથાયં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એસેવ નયો ઞત્તિ ચતુત્થકમ્મેપિ. એકાય ચ અનુસાવનાયાતિ ઞત્તિતો અનુપચ્છા સાવેતબ્બાતિ અનુસાવના, તાય, તીહિ ચ અનુસાવનાહીતિ ઞત્તિતોઅનુ પચ્છા, પુનપ્પુનં વા તિક્ખત્તું સાવેતબ્બાતિ અનુસાવના, તાહિ. તત્થાતિ ચતૂસુ કમ્મેસુ.

અપલોકેત્વાવાતિ એત્થ એવફલં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઞત્તિકમ્માદિવસેન ન કાતબ્બ’’ન્તિ. ઞત્તિકમ્મમ્પીતિ પિસદ્દેન ન કેવલં અપલોકનકમ્મમેવ, અથ ખો ઞત્તિકમ્મમ્પીતિ દસ્સેતિ. ઞત્તિદુતિયકમ્મં પનાતિ એત્થ પનસદ્દો વિસેસત્થજોતકો, પક્ખન્તરજોતકો વા. તત્થાતિ દ્વીસુ કમ્મેસુ. ગરુકાનીતિ અલહુકાનિ. અવસેસાનીતિ છહિ કમ્મેહિ અવસેસાનિ, એવરૂપાનિ લહુકકમ્માનીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અવસેસા’’તિપિ પાઠો, સમ્મુતિયોતિ સમ્બન્ધો. અપલોકેત્વાપીતિ પિસદ્દો ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચં સાવેત્વાપીતિ સમ્પિણ્ડેતિ. અઞ્ઞત્થાપોહનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઞત્તિકમ્મઞત્તિચતુત્થકમ્મવસેન પન ન કાતબ્બમેવા’’તિ. ઞત્તિચતુત્થકમ્મં કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ સમથક્ખન્ધકે.

વિત્થારતો પન આગતોયેવાતિ સમ્બન્ધો. એતેસન્તિ ચતુન્નં કમ્માનં. યં પન અત્થજાતં અનુત્તાનન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ચતૂસુ કમ્મેસુ. તન્તિ અત્થજાતં. એવન્તિ એવં કમ્મવગ્ગેયેવ વણ્ણયમાને. હીતિ લદ્ધગુણજોતકો. સુવિઞ્ઞેય્યાતિ સુખેન વિઞ્ઞાતબ્બા.

૨૧૬. પાળિવસેનેવાતિ ન અટ્ઠકથાવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

૨૨૦. યેનાતિ ચિત્તુપ્પાદેન. ઇમિના વિવદન્તિ અનેનાતિ વિવાદોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સમથેહિ ચાતિ ચસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન ન કેવલં વિવાદોયેવ, અથ ખો અધિકરણઞ્ચાતિ સમ્પિણ્ડેતિ, અથ વા સમથેહિ ચાતિ સમથેહિ એવ. ઇમિના સમથેહિ અધિકરીયતિ વૂપસમીયતીતિ અધિકરણન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. વિવાદોયેવ અધિકરણં વિવાદાધિકરણં. એવમાદિના નયેનાતિ આદિસદ્દેન અનુદ્ધંસનેન વદન્તિ અનેન ચિત્તુપ્પાદેનાતિ અનુવાદોતિઆદયો વચનત્થે સઙ્ગણ્હાતિ.

૨૨૨. સન્ધાયભાસિતવસેનાતિ લોકવજ્જં સન્ધાય ભાસિતસ્સ વચનસ્સ વસેન. સન્ધાયભાસિતત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘યસ્મિં હી’’તિઆદિ. તત્થ પથવિખણનાદિકે યસ્મિં આપત્તાધિકરણેતિ યોજના. તસ્મિન્તિ કુસલચિત્તઙ્ગે આપત્તાધિકરણે. તસ્માતિ યસ્મા ન સક્કા વત્તું, તસ્મા. ઇદન્તિ ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ વચનં, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સન્ધાય અવુત્તં દસ્સેત્વા સન્ધાય વુત્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં પન સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. તત્થ ઇદં પનાતિ કારણં પન સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો. યં આપત્તાધિકરણન્તિ યોજના. ‘‘લોકવજ્જ’’ન્તિ પદે તુલ્યાધિકરણં. લોકસ્મિં, લોકેહિ વા વજ્જેતબ્બન્તિ લોકવજ્જં. તન્તિ આપત્તાધિકરણં. તત્થાતિ આપત્તાધિકરણે. વિકપ્પોતિ વિવિધા કપ્પનં, વિવિધતક્કો વા. યં પનાતિ આપત્તાધિકરણં પન. ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જ’’ન્તિ પદે તુલ્યાધિકરણં. ભગવતો પઞ્ઞત્તિયા હેતુભૂતાય વજ્જેતબ્બન્તિ પણ્ણત્તિવજ્જં. તન્તિ આપત્તાધિકરણં, અકુસલં હોતીતિ સમ્બન્ધો. કિઞ્ચીતિ અપ્પમત્તકં, આપત્તાનાપત્તિં અજાનન્તસ્સ આપજ્જનતોતિ સમ્બન્ધો. તસ્માતિ યસ્મા અબ્યાકતં હોતિ, તસ્મા. તત્થાતિ પણ્ણત્તિવજ્જભૂતે આપત્તાધિકરણે. ‘‘આપત્તાધિકરણં…પે… કુસલ’’ન્તિ ઇદં વચનં વુત્તન્તિ યોજના.

યદિ કુસલચિત્તો આપજ્જતિ, અથ નનુ આપત્તાધિકરણં કુલલન્તિ વત્તબ્બો ભવેય્યાતિ આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. યન્તિ આપત્તાધિકરણં. ‘‘ઇદં વુચ્ચતિ…પે… કુસલ’’ન્તિ વદેય્ય સચેતિ યોજના. એળકલોમઞ્ચ પદસોધમ્મઞ્ચ એળકલોમપદસોધમ્માનિ, તાનિ આદીનિ યેસં તાનીતિ એળકલોમપદસોધમ્માદીનિ, તાનિ સમુટ્ઠાનાનિ યાસન્તિ એળકલોમપદસોધમ્માદિસમુટ્ઠાના, તાસં આપત્તીનમ્પીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ એળકલોમપદસોધમ્માદિસમુટ્ઠાનાસુ આપત્તીસુ. આપત્તિયા અઙ્ગન્તિ આપત્તિયા કારણં. એવં આપત્તિયા અનઙ્ગં દસ્સેત્વા તસ્સાયેવ અઙ્ગં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કાયવચીવિઞ્ઞત્તિવસેન પના’’તિઆદિ. તત્થ ચલિતપ્પવત્તાનન્તિ ચલિતેન હેતુભૂતેન પવત્તાનં. અથ વા ચલિતો ચ કાયો, પવત્તા ચ વાચાતિ ચલિતપ્પવત્તા, તાસં ચલિતપ્પવત્તાનં કાયવાચાનં. તઞ્ચાતિ કાયવાચાનં અઞ્ઞતરઞ્ચ. અબ્યાકતન્તિ એત્થ ઇતિસદ્દો પરિસમાપનત્થો.

અયમત્થો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. તેનાતિ ચિત્તેન. ‘‘ઇદં…પે… સદ્ધિ’’ન્તિ ઇમિના સઞ્જાનન્તોતિ એત્થ સંસદ્દસ્સ સુન્દરત્થં સહ આકારેન દસ્સેતિ. ‘‘વીતિક્કમ…પે… કપ્પેત્વા’’તિ ઇમિના ચેચ્ચાતિ પદસ્સ અત્થં સહ વિસેસનેન દસ્સેતિ. ‘‘ઉપક્કમવસેન…પે… પેસેત્વા’’તિ ઇમિના અભિવિતરિત્વાતિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. પાળિયં યંસદ્દોવીતિક્કમવિસયોતિ આહ ‘‘યં આપત્તાધિકરણં વીતિક્કમ’’ન્તિ. ‘‘આપજ્જતી’’તિ ઇમિના પાઠસેસં દસ્સેતિ. એવં વીતિક્કમતો તસ્સ ભિક્ખુનોતિ યોજના.

અબ્યાકતવારેપીતિ પિસદ્દો અકુસલવારં અપેક્ખતિ. તસ્સાતિ ચિત્તસ્સ. અજાનન્તોતિઆદીનં પદાનમત્થો અકુસલવારે વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બો. યં આપત્તાધિકરણન્તિઆદીનં પદાનમત્થો અકુસલવારેન સદિસોયેવ.

૨૨૪. અયં વિવાદો નો અધિકરણન્તિઆદીસુ એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો.