ચૂળવગ્ગયોજના
મહાવગ્ગખન્ધકસ્સેવં, કત્વાન યોજનાનયં;
અધુના ચૂળવગ્ગસ્સ, કરિસ્સં યોજનાનયં.
૧. કમ્મક્ખન્ધકં
૧. તજ્જનીયકમ્મકથા
૧. ચૂળવગ્ગસ્સ પઠમે કમ્મક્ખન્ધકે એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ‘‘ચૂળવગ્ગસ્સા’’તિ પદં ‘‘કમ્મક્ખન્ધકે’’તિ પદે અવયવિસમ્બન્ધો. તાવાતિ પારિવાસિકક્ખન્ધકાદિતો, પારિવાસિક્ખન્ધકાદીનં વા પઠમં. ચેવસદ્દો ચ ચસદ્દો ચ ‘‘પણ્ડુકલોહિતકા’’તિ પદસ્સ અસમાહારદ્વન્દવાક્યં દીપેન્તિ. નિસ્સયાનં નામં નિસ્સિતેસુ ઉપચારવસેન તેસં સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકાપિ પણ્ડુકલોહિતકનામાયેવ હોન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસં નિસ્સિતકાપી’’તિઆદિ. પિસદ્દેન ઉપચારત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. ‘‘સુટ્ઠુ બલવ’’ન્તિ ઇમિના બલવાબલવન્તિ દ્વિન્નં સદ્દાનં પરિયાયભાવેન વુત્તત્તા અતિસયત્થોતિ દસ્સેતિ. ‘‘બલવબલવ’’ન્તિ વત્તબ્બે વાચાસિલિટ્ઠવસેન દીઘં કત્વા એવં વુત્તં. પટિવદથાતિ પટિચ્છન્નટ્ઠાને કથેથ. ઇમિના પટિમન્તેથાતિ એત્થ મન્તધાતુયા ગુત્તભાસનત્થં દસ્સેતિ. અત્થેસુ કરણભાસનકિચ્ચેસુ અલં સમત્થાતિ અલમત્થા, તેસં વિસેસેનાતિ અલમત્થતરાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમત્થતરા’’તિ.
અધમ્મકમ્મદ્વાદસકકથા
૪. અસમ્મુખા કતન્તિઆદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. સમ્મુખેહિ વિરહિતા અસમ્મુખાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ઘધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખાનં વિના કત’’ન્તિ. ‘‘અપ્પટિપુચ્છિત્વા’’તિ ઇમિના અપ્પટિપુચ્છાતિ એત્થ ત્વાપચ્ચયસ્સાકારભાવં દસ્સેતિ. તસ્સેવાતિ ચુદિતકસ્સેવ. અદેસનાગામિનિયાતિ એત્થ અકારસ્સ અઞ્ઞત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પારાજિકા…પે… વા’’તિ. એત્થાતિ તજ્જનીયકમ્મે. નવ પદાતિ નવસુ પદેસુ, નિદ્ધારણે ચેતં પચ્ચત્તવચનં. પુરિમકેસુ તીસુ તિકેસુ વુત્તેસુ નવસુ પદેસૂતિ યોજના. ‘‘એકેક’’ન્તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇમેહીતિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ. દ્વાદસ તિકાતિ પુરિમેહિ તીહિ તિકેહિ નવ તિકે મિસ્સેત્વા દ્વાદસ. સુક્કપક્ખેસુપીતિ પટિસેધવિરહવસેન સુક્કેસુ પક્ખેસુપિ.
૬. ‘‘પબ્બજિતાન’’ન્તિ ઇમિના ગિહીનં અનનુલોમિકતં નિવત્તેતિ. સહસોકિતાદીહીતિ આદિસદ્દેન સહનન્દિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇમસ્મિં ઠાને સબ્બઅટ્ઠકથાપોત્થકેસુ ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બન્તિ ઉપજ્ઝાયેન હુત્વા ન ઉપસમ્પાદેતબ્બ’’ન્તિ પાઠતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘ન સમ્પયોજેતબ્બન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં યોજેત્વા કલહો ન કારેતબ્બો’’તિ પાઠો અત્થિ, તાવ અટ્ઠારસસમ્માવત્તનવત્તાનં સંવણ્ણનાપાઠો લિખિતો, સો પાઠો ઇમસ્મિં ઠાને ન લિખિતબ્બો. કસ્મા? પાળિક્કમાનુપ્પત્તાભાવતો, અટ્ઠકથાયમેવ ‘‘અટ્ઠારસ સમ્માવત્તનવત્તાનિ પારિવાસિકક્ખન્ધકે વણ્ણયિસ્સામા’’તિ વક્ખમાનત્તા, યથાવચનઞ્ચ પારિવાસિકક્ખન્ધકે (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૭૬) સંવણ્ણિતત્થા ચ. તસ્મા સો પાઠો ન પોરાણપાઠો હોતિ, પચ્છા પક્ખિત્તપાઠોતિ દટ્ઠબ્બો.
તિણ્ણં ભિક્ખવે ભિક્ખૂનન્તિઆદિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એકેકેનાપીતિ તીસુ અઙ્ગેસુ એકેકેનાપિ. ઇમિના અવયવવાક્યનિબ્બત્તિવસેન કમ્મારહભાવં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. નિયસ્સસ્સ વિસેસેન અભિણ્હાપત્તિકત્તં અઙ્ગં ઇતિ વુત્તન્તિ યોજના. એત્થ આકારવાચકો ઇતિસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ દટ્ઠબ્બં. એસેવ નયો અનન્તરેપિ. તજ્જીયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ તજ્જનીયં, તમેવ કમ્મં તજ્જનીયકમ્મં. ‘‘નિસ્સાય તે વત્થબ્બ’’ન્તિ નિયસ્સીયતિ બાલો ભજાપીયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ નિયસ્સં, દિવાદિગણિકત્તા સકારસ્સ દ્વેભાવો હોતિ ‘‘નસ્સં વસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય, નિયસ્સમેવ કમ્મં નિયસ્સકમ્મં. ગામાદિતો પબ્બાજિયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ પબ્બાજનીયં, તમેવ કમ્મં પબ્બાજનીયકમ્મં. તીસૂતિ ભણ્ડનકારકઅભિણ્હાપત્તિકકુલદૂસકવસેન તિવિધેસુ અઙ્ગેસુ. યેન કેનચિ અઙ્ગેનાતિ સમ્બન્ધો. યદિ સબ્બાનિ કમ્માનિ કાતું વટ્ટતીતિ યોજના. એવં સતિ ચમ્પેય્યક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૦૦ આદયો) વુત્તં ઇદં વચનં વિરુજ્ઝતીતિ સમ્બન્ધો. વચનત્થનાનત્તતોતિ વચનસ્સ ચ અત્થસ્સ ચ નાનાભાવતો. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘તજ્જનીયકમ્મારહસ્સાતિ ઇમસ્સ હી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘તિણ્ણં ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનસ્સ અઙ્ગસમ્ભવો અત્થોતિ યોજના. તસ્માતિ યસ્મા ન વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા. સઙ્ઘેન કતં હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના લક્ખણેન તજ્જનીયાદિકમ્મારહસ્સ તસ્સ ભિક્ખુસ્સાતિ યોજના. એવં કમ્મસન્નિટ્ઠાનત્થં દસ્સેત્વા અઙ્ગસમ્ભવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સ પના’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ, અત્થીતિ સમ્બન્ધો. ભણ્ડનકારકાદીસૂતિઆદિસદ્દેન અભિણ્હાપત્તિકકુલદૂસકાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. આકઙ્ખમાનો સઙ્ઘો કરેય્યાતિ સમ્બન્ધો. કમ્મારહન્તિ કમ્મસ્સ, કમ્મે વા અરહં. એત્થાતિ કમ્મક્ખન્ધકે. પુબ્બેનાતિ પુબ્બે વુત્તેન ચમ્પેય્યક્ખન્ધકેન. અપરન્તિ અપરે વુત્તં કમ્મક્ખન્ધકં. સમેતીતિ સમં ગચ્છતિ.
તત્થાતિ કમ્મેસુ, તજ્જનીયકમ્મેતિ સમ્બન્ધો, અઙ્ગેસુ વા, ભણ્ડનકારકવસેનાતિ સમ્બન્ધો. અથ ખોતિ તથા વુત્તાપીતિ અત્થો. કરોન્તેન કમ્મવાચાવાચકેનાતિ સમ્બન્ધો. હીતિ ફલજોતકો. ભૂતેન વત્થુનાતિ તચ્છેન વત્થુના. અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સાતિ તજ્જનીયકમ્મતો અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સ. કસ્મા બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ આપત્તિબહુલસ્સ તજ્જનીયકમ્મં કાતબ્બન્તિ યોજના. ઇદમ્પીતિ તજ્જનીયકમ્મમ્પિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ કમ્મેસુ.
નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બઅટ્ઠારસકાદિકથા
૮. પન્નલોમાતિ પતિતમાનલોમા. એતન્તિ વત્તં. નેત્થારન્તિ એત્થ અફુટ્ઠક્ખરસંયોગે પરસ્સ તકારસ્સ થકારો હોતિ, તસ્મા દુતિયક્ખરેન પાઠો યુત્તો. યેનાતિ વત્તેન. નિસ્સારણાતિ નિસ્સારણતો. દસ વા દિવસાનિ, પઞ્ચ વા દિવસાનિ પૂરેતબ્બન્તિ યોજના. હીતિ સચ્ચં. એત્તકેનાતિ એતપ્પમાણેન દસપઞ્ચદિવસેન.
૨. નિયસ્સકમ્મકથા
૧૧. અપિસ્સુ ભિક્ખૂ પકતાતિ એત્થ નિપાતાનમનેકત્થત્તા ઇધ અપિસ્સુસદ્દો નિચ્ચત્થો હોતિ. પકતસદ્દો ‘‘કુક્કુચ્ચપકતા’’તિઆદીસુ (પારા. અટ્ઠ. ૧.તતિયસઙ્ગીતિકથા; પાચિ. અટ્ઠ. ૪૩૮) અભિભવનત્થો, ઇધ પન બ્યાવટત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિચ્ચં બ્યાવટા હોન્તી’’તિ.
૩. પબ્બાજનીયકમ્મકથા
૨૭. એત્થાતિ અસ્સજિપુનબ્બસુકવત્થુમ્હિ. કાયિકોતિ એત્થ કાયેન કીળતીતિ કાયિકોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કાયકીળા વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના વાચાય કીળતીતિ વાચસિકો, કાયિકો ચ વાચસિકો ચ કાયિકવાચસિકોતિ વચનત્થં અતિદિસતિ. એત્થ ચ પચ્છિમવચનત્થો સમાહારદ્વન્દો, સમાહારદ્વન્દેપિ કત્થચિ પુલ્લિઙ્ગમિચ્છન્તિ સદ્દવિદૂ ‘‘ધમ્મવિનયો’’તિઆદીસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૫૦૯) વિય. કાયદ્વારપઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં વીતિક્કમતીતિ કાયિકોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમો વુચ્ચતી’’તિ. કાયેન પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં વીતિક્કમેતીતિ કાયિકોતિ વચનત્થોપિ યુજ્જતેવ. ‘‘ઉપહનનં વુચ્ચતી’’તિ ઇમિના ઉપહનનં ઉપઘાતં, તમેવ ઉપઘાતિકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘નાસન’’ન્તિ ઇમિના હનધાતુયા હિંસનત્થં દસ્સેતિ. પટિક્ખિત્તવેજ્જકમ્માદિવસેન તેલપચનઅરિટ્ઠપચનાદીનિ કાયિકો મિચ્છાજીવો નામાતિ યોજના. ઇમિના મિચ્છાજીવસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ.
૪. પટિસારણીયકમ્મકથા
૩૩. સુધમ્મવત્થુસ્મિં એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. અનપલોકેત્વાતિ એત્થ અપપુબ્બો લોકસદ્દો આપુચ્છનત્થોતિ આહ ‘‘ન આપુચ્છિત્વા’’તિ.
૩૪. કિન્તિ કિં નામ ખાદનીયભોજનીયં. વોતિ તુમ્હેહિ. ગહપતીતિ આલપનપદં. થેરાનં અત્થાયાતિ સમ્બન્ધો. પટિયત્તન્તિ પટિયાદિતં. ‘‘એતં અવોચા’’તિ ઇમિના એતદવોચાતિ એત્થ નિગ્ગહિતાદેસસન્ધિં દસ્સેતિ. યદિદન્તિ સદ્દો ‘‘તિલસંગુળિકા’’તિ પદેન યોજિતત્તા ઇત્થિલિઙ્ગોતિ આહ ‘‘યા અય’’ન્તિ. તિલસક્ખલિકાતિ તિલેન સંસટ્ઠા સક્ખલિકા. ‘‘સા નત્થી’’તિ ઇમિના ઉત્તરવાક્યે યંસદ્દસ્સ પુબ્બવાક્યે તંસદ્દાપેક્ખતં દસ્સેતિ. એકો પુરિસોતિ સમ્બન્ધો. પૂવિયોતિ પૂવં, પૂવેન વા કયવિક્કયો. તેનાતિ કારણેન. નન્તિ ગહપતિં. થેરોતિ સુધમ્મત્થેરો. યદેવ કિઞ્ચીતિ એત્થ કિઞ્ચિ એવ યં વચનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિઞ્ચિદેવ તિલસંગુળિકાવચન’’ન્તિ. ઇદન્તિ ઇમં અત્થં. સોતિ કુક્કુટપોતકો. કાકવસ્સિતન્તિ કાકસ્સ વસ્સિતં, નેવ અકાસીતિ સમ્બન્ધો. તયાપીતિ પિસદ્દો કુક્કુટપોતકં અપેક્ખતિ. નેવ ભિક્ખુવચનં વુત્તં, ન ગિહિવચનં વુત્તં, ઇતિ ઇમમત્થં દસ્સેતીતિ યોજના.
અધમ્મકમ્માદિદ્વાદસકકથા
૩૯. પુરિમેહિ કમ્મેહીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ અઙ્ગેસુ. યથા પરિસક્કિયમાને ગિહિનો લાભં ન લભન્તીતિ યોજના. પરિપુબ્બો સક્કધાતુ પરક્કમત્થોતિ આહ ‘‘પરક્કમન્તો’’તિ. તત્થાતિ અનત્થાદીસુ. અત્થભઙ્ગોતિ ગિહીનં અત્થસ્સ ભઙ્ગો. અવસનન્તિ ગિહીનં અવસનં. ગિહીનન્તિ એત્થ સામ્યત્થે સામિવચનન્તિ આહ ‘‘ગિહીનં સન્તિકે’’તિ. યથા કરિયમાને સચ્ચો હોતિ, એવં ન કરોતીતિ યોજના. એકઙ્ગેનાપીતિ પિસદ્દો સમ્ભાવનત્થો, તતો અધિકેહિ અઙ્ગેહિ કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. એત્થાતિ પટિસારણીયકમ્મે. પટિમુખં અત્તનો દોસં સરાપેતબ્બં અનેન વિનયકમ્મેનાતિ પટિસારણીયં, તમેવ કમ્મં પટિસારણીયકમ્મં.
૫. આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખેપનીયકમ્મકથા
૪૬. સંસથાતિ એત્થ સંસધાતુયા કથનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આરોચેથા’’તિ. તુમ્હે સંસથ, કથેથાતિ અત્થો.
૫૦. ભણ્ડનકારકો હોતીતિઆદિ કારણૂપચારવસેન વુત્તોતિ આહ ‘‘ભણ્ડનાદિપચ્ચયા’’તિઆદિ. ભણ્ડનકારકાદિ કારણં, તેન આપન્ના આપત્તિ ફલં, તસ્સા અદસ્સને ઉક્ખેપનીયકમ્મં કાતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તસ્સાતિ આપત્તિયા.
૫૧. એત્થાતિ ઉક્ખેપનીયકમ્મે. તત્થાતિ તેચત્તાલીસવત્તેસુ. અનુદ્ધંસેતબ્બોતિ એત્થ ધંસધાતુયા ગત્યત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘ન ચોદેતબ્બો’’તિ. ‘‘રજોનુદ્ધંસતી’’તિઆદીસુ (બુ. વં. ૨.૧૦૧) હિ ધંસધાતુ ગત્યત્થે વત્તતિ. ‘‘ન ભિક્ખુ ભિક્ખૂહી’’તિ એત્થ સોયેવ ભિક્ખુ તેહેવ ભિક્ખૂહીતિ અત્થં નિવારેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞો ભિક્ખુ અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહી’’તિ. ન ગિહિદ્ધજોતિ એત્થ ગિહીનં ધજો ગિહિદ્ધજોતિ વુત્તે ઓદાતવત્થાદીનીતિ આહ ‘‘ઓદાતવત્થાની’’તિઆદિ. ન તિત્થિયાદિપદત્તયન્તિ ‘‘ન તિત્થિયા સેવિતબ્બા, ભિક્ખૂ સેવિતબ્બા, ભિક્ખુસિક્ખાય સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ પદાનં તયં. ‘‘ન અપસાદેતબ્બો’’તિ ઇમિના ન આસાદેતબ્બોતિ એત્થ આપુબ્બસદધાતુયા અપપુબ્બસદધાતુયા સમાનભાવં દસ્સેતિ. ‘‘અન્તો વા બહિ વાતિ’’ એત્થ કસ્સ અન્તો વા બહિ વાતિ આહ ‘‘વિહારસ્સા’’તિ. સેસં સબ્બંવત્તન્તિ યોજના. ઇમિનાતિ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખેપનીયકમ્મેન.
૬૫. તસ્સાતિ આપત્તિયા. ઇધાતિ પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે કતે ઉક્ખેપનીયકમ્મે. આપત્તિઅદસ્સનાદીસુ ઉદ્ધરિત્વા ખિપીયતિ અપનીયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ ઉક્ખેપનીયં, તમેવ કમ્મં ઉક્ખેપનીયકમ્મં.
ઇતિ કમ્મક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.
૨. પારિવાસિકક્ખન્ધકં
૧. પારિવાસિકવત્તકથા
૭૫. પારિવાસિકક્ખન્ધકે પારિવાસિકાતિ પદસ્સ પરિવાસં પરિવસન્તીતિ પારિવાસિકાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિવાસં પરિવસન્તા’’તિ. તત્થાતિ ‘‘પરિવાસં પરિવસન્તા’’તિ તદ્ધિતવાક્યે. તેસૂતિ ચતુબ્બિધેસુ પરિવાસેસુ. તિત્થિયપરિવાસોતિ તિત્થિયાનં પરિવાસો, તિત્થિયાનં વા દાતબ્બો પરિવાસો, તિત્થિયેહિ વા પરિવસિતબ્બો પરિવાસો તિત્થિયપરિવાસો. અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસોતિ અપ્પટિચ્છન્નો પરિવાસો અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસો. તત્થાતિ અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસે. યન્તિ વચનં. અયં પનાતિ અયં પટિચ્છન્નપરિવાસો પન. ઇધાતિ પારિવાસિકક્ખન્ધકે. સેસાતિ અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસતો સેસા. તયોતિ અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસાદયો તયો, દાતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. કસ્સ દાતબ્બાતિ આહ ‘‘યેના’’તિઆદિ. આપન્ના ચેવાતિ આપજ્જિતબ્બા ચેવ. તેસૂતિ તિવિધેસુ પરિવાસેસુ. એતે પનાતિ તયો પન. ઇધાતિ પારિવાસિકક્ખન્ધકે. તસ્માતિ યસ્મા ઇધ અધિપ્પેતા, તસ્મા. એતેસૂતિ તિવિધેસુ પરિવાસેસુ.
પકતત્તાનં ભિક્ખૂનન્તિ એત્થ અધિપ્પેતપકતત્તે દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઠપેત્વા’’તિઆદિ. મૂલાયપટિકસ્સનારહાદીનમ્પીતિ એત્થ આદિસદ્દેન માનત્તારહમાનત્તચારિકઅબ્ભાનારહાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. પિસદ્દેન પકતિપકતત્તં અપેક્ખતિ. તેતિ પકતત્તા. યં અભિવાદનાદિં કરોન્તીતિ યોજના. સાદિયન્તીતિ એત્થ સાદિયનં નામ સમ્પટિચ્છનન્તિ આહ ‘‘સમ્પટિચ્છન્તી’’તિ. તત્થાતિ અભિવાદનાદીસુ, નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મવચનં. સામીચિકમ્મન્તિ એતં આભિસમાચારિકસ્સ અધિવચનન્તિ યોજના. અભિવાદનાદીનીતિ અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્માનિ. બીજનવાતદાનાદિનોતિ બીજનિયા પહરિતેન પવત્તસ્સ વાતસ્સ દાનાદિનો. આસનાભિહારન્તિ એત્થ અભિહરણં અભિહારો, આસનસ્સ અભિહારો આસનાભિહારોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આસનસ્સ અભિહરણ’’ન્તિ. પઞ્ઞાપનમ્પિ અભિહરિત્વા પઞ્ઞાપિતત્તા અભિહારોયેવ નામાતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાપનમેવ વા’’તિ. ‘‘પાદધોવનઉદક’’ન્તિ ઇમિના પાદસ્સ ધોવનં ઉદકં પાદોદકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘પાદટ્ઠપનક’’ન્તિ ઇમિના પાદસ્સ ઠપનકં પીઠં પાદપીઠન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘પાદઘંસનં વા’’તિ ઇમિના પાદસ્સ ઘંસનં કથલિકં પાદકથલિકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સદ્ધિવિહારિકાનમ્પિ અભિવાદનાદિન્તિ સમ્બન્ધો. પિસદ્દેન અઞ્ઞેસં સાદિયન્તસ્સ કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. તેતિ સદ્ધિવિહારિકા. સદ્ધાપબ્બજિતાતિ સદ્ધાય પબ્બજિતા. કુલપુત્તાતિ જાતિકુલપુત્તા, આચારકુલપુત્તા ચ. કરોન્તિ, આપુચ્છન્તિયેવાતિ સમ્બન્ધો. વારિતમ્પિ અસાદિયનં નામાતિ આહ ‘‘વારિતકાલતો પટ્ઠાય અનાપત્તી’’તિ. મિથુ યથાવુડ્ઢન્તિ એત્થ મિથુસદ્દો અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયાયો, યથાસદ્દો યંસદ્દપરિયાયો, વિચ્છત્થો ચાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં યો યો વુડ્ઢો’’તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્હિ મિથતિ સઙ્ગમં કરોતીતિ મિથૂતિ વુચ્ચતિ. તેન તેનાતિ ભિક્ખુના, ‘‘સાદિતુ’’ન્તિ પદે ભાવકત્તા. સાદિતું અનુજાનામીતિ સમ્બન્ધો.
‘‘વુડ્ઢપટિપાટિયા’’તિ ઇમિના વુડ્ઢાનં પટિપાટિ યથાવુડ્ઢન્તિ ચતુત્થીઅબ્યયીભાવં દસ્સેતિ. પુરિમપદે પન પઠમાઅબ્યયીભાવો. પાળિયાતિ પન્તિયા. તત્થેવાતિ સઙ્ઘનવકટ્ઠાને એવ. પવારણાયપીતિ પિસદ્દેન ન કેવલં ઉપોસથેયેવ, અથ ખો પવારણાયપીતિ દસ્સેતિ. સઙ્ઘેન ભાજિયમાનન્તિ સમ્બન્ધો.
ઓણોજનન્તિ અવનુદતે ઓણોજનં. અવપુબ્બો નુદધાતુ નકારસ્સ ણકારં, દકારસ્સ ચ જકારં કત્વા ઓણોજનન્તિ વુચ્ચતિ. નુદધાતુ અપનયનત્થો, તેન વુત્તં ‘‘વિસ્સજ્જનં વુચ્ચતી’’તિ. ઉદ્દેસભત્તાદીનીતિઆદિસદ્દેન સલાકભત્તાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. અસ્સાતિ પારિવાસિકસ્સ. તાનીતિ દ્વે તીણિ ઉદ્દેસભત્તાદીનિ. હેટ્ઠાતિ અત્તનો હેટ્ઠા. ગાહેથાતિ નવકતરે ભિક્ખૂ ગાહાપેથ. ભત્તપચ્ચાસાતિ ભત્તમેવ પચ્ચાસા ભત્તપચ્ચાસા, પચ્ચાસાભત્તન્તિ અત્થો. ‘‘વિસ્સજ્જેતબ્બાની’’તિ ઇમિના અવનુદિતબ્બન્તિ ઓણોજનન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. એવન્તિ ગહેત્વા વિસ્સજ્જમાનેતિ યોજના. તાનીતિ ઉદ્દેસભત્તાદીનિ. યદિ પન ન ગણ્હાતીતિ સચે સઙ્ઘતો વસ્સગ્ગેન ન ગણ્હાતિ. ન વિસ્સજ્જેતીતિ સચે અઞ્ઞસ્સ ન વિસ્સજ્જેતિ. ઓદિસ્સાતિ ઉદ્દિસિત્વા. તસ્સાતિ પારિવાસિકસ્સ. હીતિ યસ્મા. સઙ્ઘનવકટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ તસ્સાતિ યોજના. ભત્તગ્ગેતિ ભત્તસ્સ ગહણટ્ઠાને. સોતિ પારિવાસિકો, મા કિલમિત્થાતિ સમ્બન્ધો. ઇદન્તિ ઓણોજનં. અસ્સાતિ પારિવાસિકસ્સ, અનુઞ્ઞાતન્તિ સમ્બન્ધો.
આગતાગતેહિ ભિક્ખૂહીતિ સમ્બન્ધો. ચતુસ્સાલભત્તન્તિ ચતુમુખા સાલા ચતુસ્સાલા ભોજનસાલા, તત્થ પટિપાટિયા દિન્નં ભત્તં ચતુસ્સાલભત્તં. એતન્તિ ચતુસ્સાલભત્તં. પાળિયાતિ ભિક્ખૂનં પાળિયા. ઓસક્કિત્વાતિ હેટ્ઠા સક્કિત્વા. હત્થપાસેતિ ભત્તદાયકસ્સ હત્થપાસે. સેનોતિ કુલલો. ‘‘આરામિકસમણુદ્દેસેહી’’તિ પદં ‘‘આહરાપેતુ’’ન્તિ પદે કારિતકમ્મં. સયમેવાતિ પારિવાસિકેન અનાણત્તો હુત્વા સયમેવ. મહાપેળભત્તેપીતિ મહતિયં પેળાયં પક્ખિપિત્વા દિન્ને ભત્તેપિ. યત્થ પનાતિ પરિવિસટ્ઠાને પન.
૭૬. તત્રાયં સમ્માવત્તનાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ અનિયમનિદ્દેસભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદાનિ યા અયં સમ્માવત્તના વુત્તા’’તિ. સમ્મા વત્તિતબ્બં એતાયાતિ સમ્માવત્તના. તત્થાતિ સમ્માવત્તનાયં. ન ઉપસમ્પાદેતબ્બન્તિ એત્થ આચરિયેન હુત્વા કમ્મવાચાસાવનમ્પિ ઉપસમ્પાદનમેવાતિ આહ ‘‘આચરિયેન હુત્વાપિ કમ્મવાચા ન સાવેતબ્બા’’તિ. અઞ્ઞસ્મિં અસતીતિ અત્તના અઞ્ઞસ્મિં કમ્મવાચાવાચકે અસતિ. ન નિસ્સયો દાતબ્બોતિ એત્થ આગન્તુકાનમેવ નિસ્સયો ન દાતબ્બો, ન દિન્નનિસ્સયાનમ્પીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘આગન્તુકાનં નિસ્સયો ન દાતબ્બો’’તિઆદિ, યેહિપિ ભિક્ખૂહિ ગહિતોતિ સમ્બન્ધો.
અઞ્ઞો સામણેરોતિ પકતત્તકાલે ઉપજ્ઝં દત્વા ગહિતસામણેરેહિ અઞ્ઞો સામણેરો. આધિપચ્ચટ્ઠાનભૂતાતિ સબ્બસમ્મુતીનં અધિપતિભાવસ્સ ઠાનભૂતા. પટિબલસ્સાતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું પટિબલસ્સ. ઇમિના લદ્ધસમ્મુતિકેન આણત્તો અલદ્ધસમ્મુતિકોપિ ગરુધમ્મેહિ વા અઞ્ઞેહિ વા ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું લભતીતિ દસ્સેતિ. આગતા ભિક્ખુનિયો વત્તબ્બાતિ સમ્બન્ધો. વોતિ તુમ્હાકં. સોતિ ભિક્ખુ. વોતિ તુમ્હાકં, દસ્સતીતિ સમ્બન્ધો.
સુક્કવિસ્સટ્ઠિયાતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆપત્તિકારણા. કાયસંસગ્ગાદિગરુકાપત્તિ નાપજ્જિતબ્બાતિ યોજના. આપત્તિક્ખન્ધવસેન આપત્તિવત્થૂનં પાપિટ્ઠભાવઞ્ચ પાપિટ્ઠતરભાવઞ્ચ વિત્થારેન્તો આહ ‘‘સત્તસુ હી’’તિઆદિ. પાપિટ્ઠતરાતિ દુબ્ભાસિતાપત્તિતો દુક્કટાપત્તિ પાપિટ્ઠતરા. તાસન્તિ સત્તન્નં આપત્તીનં. પુરિમનયેનેવાતિ પુરિમાનં આપત્તીનં નયેનેવ. ભેદોતિ વત્થૂનં વિસેસો. એવં આપત્તિક્ખન્ધવસેન આપત્તિવત્થૂનં પાપિટ્ઠપાપિટ્ઠતરભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સિક્ખાપદવસેન તેસં તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જસિક્ખાપદે પના’’તિઆદિ. ઉભયમ્પીતિ વત્થુઆપત્તિસઙ્ખાતં ઉભયમ્પિ.
કમ્મન્તિ એત્થ કારણભૂતસ્સ કમ્મસ્સ નામં કારિયભૂતાયં કમ્મવાચાયં ઉપચારવસેન કારિયભૂતા કમ્મવાચા કમ્મન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘પરિવાસકમ્મવાચા વુચ્ચતી’’તિ. કમ્મસ્મિં સતિ, કમ્મેન વા વચિતબ્બાતિ કમ્મવાચાતિ વચનત્થો કાતબ્બો. કસિકમ્મન્તિ કસિસઙ્ખાતં કમ્મં. ગોરક્ખકમ્મન્તિ ગોરક્ખસઙ્ખાતં કમ્મં. ‘‘કમ્મં કત’’ન્તિ ઇમિના કમ્મં કરોન્તીતિ કમ્મિકાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તેતિ કમ્મિકા ભિક્ખૂ, ન ગરહિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો.
વચિતબ્બં અનેન દોસેનાતિ વચનીયં, સંવિજ્જતિ વચનીયં અસ્સાતિ સવચનીયં, તં ન કાતબ્બન્તિ અત્થો. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘પલિબોધત્થાય હી’’તિઆદિ. યાવ ન તં અધિકરણં વૂપસન્તં હોતિ, તાવ ઇમમ્હા આવાસા એકપદમ્પિ મા પક્કામીતિ યોજના. તેતિ તુય્હં.
અનુવાદોતિ એત્થ અનુસાસનવસેન અઞ્ઞે વદતીતિ અનુવાદોતિ વુત્તે જેટ્ઠકટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘વિહારે જેટ્ઠકટ્ઠાનં ન કાતબ્બ’’ન્તિ. જેટ્ઠકટ્ઠાનં સરૂપેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વા’’તિઆદિ. મેતિ મય્હં. તન્તિ તવં. ન ચોદેતબ્બોતિ એત્થ કેન ન ચોદેતબ્બોતિ આહ ‘‘વત્થુના વા આપત્તિયા વા’’તિ. ન સારેતબ્બોતિ ન સરાપેતબ્બો. ન ભિક્ખૂહિ સમ્પયોજેતબ્બન્તિ એત્થ ભિક્ખૂહિ અત્તના કલહવસેન ન સમ્પયોજેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં યોજેત્વા કલહો ન કારેતબ્બો’’તિ.
સઙ્ઘત્થેરેન હુત્વાતિ સઙ્ઘત્થેરેન હોન્તેનપીતિ અત્થો. પુરતો અગન્તબ્બે સમાને કિં પચ્છતો ગન્તબ્બન્તિ આહ ‘‘દ્વાદસહત્થ’’ન્તિઆદિ. આસનપરિયન્તોતિ આસનમેવ પરિયન્તો લામકોતિ આસનપરિયન્તો, તદત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ઘનવકાસનં વુચ્ચતી’’તિ. સ્વાસ્સાતિ સો અસ્સ. સોતિ આસનપરિયન્તો. અસ્સાતિ પારિવાસિકસ્સ. તત્થાતિ આસનપરિયન્તે. અયન્તિ પારિવાસિકો, ન લભતીતિ સમ્બન્ધો. ગહિતાવસેસાતિ ગહિતાહિ સેય્યાહિ અવસેસા. મઙ્ગુલગૂથભરિતાતિ મઙ્ગુલાનં ગૂથેહિ પૂરિતા. અસ્સાતિ પારિવાસિકસ્સ. રજેહિ હતા નાસિતા ભૂમિ એત્થાતિ રજોહતભૂમિ. જતુકમૂસિકભરિતાતિ જતૂહિ ચ મૂસિકાહિ ચ પૂરિતા. પણ્ણસાલાતિ પણ્ણેહિ છાદિતા સાલા. અસ્સાતિ પારિવાસિકસ્સ. સબ્બેપિ આવાસાતિ યોજના. એતેહીતિ પકતત્તેહિ. તેસૂતિ આવાસેસુ. યન્તિ આવાસં. પચ્ચયન્તિ વસ્સાવાસિકલાભં. એકપસ્સેતિ ભિક્ખૂનં પાળિયં અટ્ઠત્વા એકસ્મિં પસ્સે.
અસ્સાતિ પારિવાસિકસ્સ, દેન્તીતિ સમ્બન્ધો. સો એવાતિ આસનાદિપરિયન્તો એવ. ઞાતિપવારિતટ્ઠાને નિમન્તિતેનાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ તં કુલં. સંવિધાયાતિ સંવિદહિત્વા. અસ્સાતિ કુલસ્સ, ભવેય્ય વા.
હરાયમાનેનાતિ લજ્જમાનેન. યેનાપીતિ પારિવાસિકેનપિ. સમાદિન્નન્તિ આરઞ્ઞિકધુતઙ્ગસમાદિન્નં. તથાતિ યથા આરઞ્ઞિકઙ્ગં ન સમાદાતબ્બં, તથા. પિણ્ડપાતિકધુતઙ્ગમ્પીતિ પિસદ્દો આરઞ્ઞિકઙ્ગં અપેક્ખતિ. યો પનાતિ પારિવાસિકો પન.
અનારોચેન્તસ્સ મેતિ યોજના. અનારોચેન્તે સતીતિ વા યોજના. ‘‘ઇમિના કારણેના’’તિ ઇમિના તપ્પચ્ચયાતિ એત્થ પચ્ચયસદ્દો કારણત્થો, નિસ્સક્કવચનઞ્ચ કારણત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. સો રત્તિચ્છેદો એવ પચ્ચયો તપ્પચ્ચયોતિ વચનત્થો કાતબ્બો. ‘‘સામણેરેહી’’તિ પદં ‘‘પચાપેત્વા’’તિ પદે કારિતકમ્મં. એત્થાપિ પકતિયા નીહરાપેત્વાપિ વિહારે પચાપેત્વાપિ ભુઞ્જન્તસ્સ પટિસેધો નત્થિ. કસ્મા? ‘‘તપ્પચ્ચયા’’તિ વુત્તત્તા. ગામેતિ મહાગામે, સબ્બકાલં અનેકસતેહિ ભિક્ખૂહિ અવિવિત્તે ગામેતિ અત્થો. ગામકાવાસન્તિ ગામોયેવ ખુદ્દકટ્ઠેન ગામકો, તસ્મિં કારિતો આવાસો ગામકાવાસો, તં.
ગતેન આગન્તુકપારિવાસિકેનાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ કિસ્મિઞ્ચિ વિહારે, સબ્બે ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠિતટ્ઠાને. ન એકચ્ચે પસ્સતિ, અપસ્સિતત્તા નારોચેતિ, રત્તિચ્છેદોવ હોતીતિ અધિપ્પાયો.
એકસ્સ વા બહૂનં વા આગન્તુકાનન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ ‘‘આગન્તુકસ્સ આરોચેતબ્બ’’ન્તિ પદે. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘આગન્તુકેન આરોચેતબ્બ’’ન્તિ પદે વુત્તનયેનેવ. તં વુત્તનયમાવિકરોન્તો આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. તેસમ્પીતિ આગન્તુકાનમ્પિ. તસ્સાતિ પારિવાસિકસ્સ. અજાનન્તસ્સેવાતિ અનાદરે ચેતં સામિવચનં. અયઞ્ચ પનાતિ પારિવાસિકો ચ. ગતકાલેતિ આગન્તુકાનં ગતકાલે. યેપીતિ આગન્તુકાપિ. ઓક્કમિત્વાતિ ઓસરિત્વા, પવિસિત્વાતિ અત્થો. અયઞ્ચાતિ પારિવાસિકો ચ, જાનાતીતિ સમ્બન્ધો. નેસન્તિ આગન્તુકાનં. યોપીતિ આગન્તુકોપિ. અસ્સાતિ પારિવાસિકસ્સ. અઞ્ઞાતત્તાતિ આગતભાવસ્સ અજાનિતત્તા. ‘‘અબ્ભાન’’ન્તિ પદં ‘‘કરોતી’’તિ પદે કમ્મં, ‘‘હોતી’’તિ પદે કત્તા. અધિકા રત્તિયોતિ આપત્તિપટિચ્છન્નરત્તિતો અધિકા રત્તિયો. અયન્તિ પારિવાસિકવત્તપટિપદા. અપણ્ણકપટિપદાતિ અવિરદ્ધપટિપદા, એકંસપટિપદાતિ અત્થો.
ગચ્છન્તમ્પિ ભિક્ખુન્તિ સમ્બન્ધો. સાવેતુન્તિ સુણાપેતું. વિસયાવિસયેનાતિ આરોચેતું દેસાદેસેન. કરવીકતિસ્સત્થેરો આહાતિ સમ્બન્ધો.
‘‘ઉપોસથદિવસે’’તિ ઇમિના ઉપોસથેતિ એત્થ ઉપોસથસદ્દસ્સ પાતિમોક્ખુદ્દેસાદયો અત્થે નિવત્તેતિ. પવારણાયપીતિ પવારણદિવસેપિ. ગન્તુન્તિ ભિક્ખુસ્સ ઠિતટ્ઠાનં ગન્તું. દૂતેનાપીતિ એત્થ અનધિપ્પેતદૂતં પટિક્ખિપિત્વા અધિપ્પેતદૂતં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અનુપસમ્પન્નં…પે… આરોચાપેતબ્બ’’ન્તિ.
સુઞ્ઞવિહારોતિ ભિક્ખૂહિ વિવિત્તવિહારો. યત્થાતિ યસ્મિં આવાસે. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તત્થાતિ સુઞ્ઞવિહારે. દસવિધન્તરાયે સતિ પન ગન્તબ્બમેવાતિ યોજના. નાનાસંવાસકેહીતિ કમ્મનાનાસંવાસકલદ્ધિનાનાસંવાસકેહિ.
૮૧. આવાસાદીનં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આવાસો નામા’’તિઆદિ. તતિયપદેનાતિ ‘‘આવાસે વા અનાવાસે વા’’તિ તતિયપદેન. એતેસૂતિ આવાસાદીસુ. છદનતોતિ છદનકોટિતો. અન્તોઆવાસેતિ ભિત્તિપરિચ્છિન્ને અન્તોઆવાસે. અવિસેસેનાતિ ‘‘ઉક્ખિત્તકો’’તિ વા ‘‘પારિવાસિકો’’તિ વા વિસેસં અકત્વા સામઞ્ઞેન. ઉદકપાતેનાતિ છદનતો ઉદકં પતતિ એત્થાતિ ઉદકપાતો, તેન. પઞ્ચવણ્ણચ્છદનબદ્ધટ્ઠાનેસૂતિ પઞ્ચપમાણેન છદનેન બદ્ધટ્ઠાનેસુ એતેસુ આવાસેસૂતિ સમ્બન્ધો. પારિવાસિકસ્સ ચ ઉક્ખિત્તકસ્સ ચ પકતત્તેન સદ્ધિં વારિતન્તિ યોજના. નાનૂપચારેપીતિ પિસદ્દેન એકૂપચારે પન કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. એત્થાતિ એકચ્છન્ને આવાસાદિકે, સચે નિપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. તસ્મિન્તિ સટ્ઠિવસ્સેપિ પારિવાસિકે.
વુટ્ઠાતબ્બં, નિમન્તેતબ્બોતિ એત્થ કિં અત્તનો વુડ્ઢતરં પકતત્તં દિસ્વા વુટ્ઠાતબ્બં, નિમન્તેતબ્બોતિ આહ ‘‘તદહુપસમ્પન્નમ્પી’’તિઆદિ. ઓબુદ્ધન્તિ પલિબુદ્ધં. એકાસનેતિ એત્થ એકસદ્દો સમાનપરિયાયોતિ આહ ‘‘સમાનવસ્સિકાસને’’તિ, સમાનવસ્સિકાનં આસનેતિ અત્થો. છમાયં નિસિન્નેતિ એત્થ છમાસદ્દો ભૂમિપરિયાયોતિ આહ ‘‘ભૂમિયં નિસિન્ને’’તિ. ઇતરેનાતિ પારિવાસિકેન. સહાયેન સદ્ધિં ચઙ્કમતિ વિયાતિ યોજના. ‘‘એકસ્મિં ચઙ્કમે’’તિ ઇમિના એકચઙ્કમસદ્દસ્સ તુલ્યાધિકરણસમાસવાક્યં દસ્સેતિ.
છમાયં ચઙ્કમન્તન્તિ એત્થ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘છમાયં ચઙ્કમન્તે’’તિ. અયં પનાતિ વક્ખમાનો પન. એત્થાતિ ‘‘છમાયં ચઙ્કમન્તે’’તિ પાઠે. ચઙ્કમન્તેતિ પકતત્તે ચઙ્કમન્તે. ન ચઙ્કમિતબ્બન્તિ પારિવાસિકેન ન ચઙ્કમિતબ્બં. કો પન વાદો ઇટ્ઠકાચયસમ્પન્ને વેદિકાપરિક્ખિત્તે ઇતિ અત્થોતિ યોજના. પબ્બતન્તરવનન્તરગુમ્બન્તરેસૂતિ પબ્બતમજ્ઝવનમજ્ઝગુમ્બમજ્ઝેસુ, પબ્બતવિવરવનવિવરગુમ્બવિવરેસુ વા. ઉપચારન્તિ દ્વાદસહત્થં ઉપચારં.
૮૨. ઇતરોતિ નવકો. અસ્સાતિ નવકસ્સ. ન વત્તભેદે દુક્કટન્તિ અઞ્ઞાતત્તા ન વત્તભેદે દુક્કટં. એસેવ નયો સબ્બત્થ. અપચ્છાપુરિમન્તિ અપચ્છા અપુરિમં, એકપહારેનાતિ અત્થો. સમવસ્સા દ્વે પારિવાસિકાતિ યોજના. દ્વિન્નં પારિવાસિકાનં એકતો વસનદોસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે હિ દ્વે’’તિઆદિ. નેસન્તિ દ્વિન્નં પારિવાસિકાનં. એત્થાતિ પારિવાસિકાદીસુ પઞ્ચસુ ભિક્ખૂસુ. મૂલાયપટિકસ્સનારહાદયો ચત્તારોતિ યોજના.
પરિવાસદાનાદીનીતિ આદિસદ્દેન મૂલાયપટિકસ્સનમાનત્તદાનઅબ્ભાનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. એતેસ્વેવાતિ પરિવાસદાનાદીસુ એવ. અયન્તિ પારિવાસિકો.
૮૩. ‘‘અથ ખો આયસ્મા ઉપાલી’’તિઆદિવચનસ્સ અનુસન્ધિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇમં પના’’તિઆદિ. રહોગતસ્સ ઉપાલિત્થેરસ્સાતિ યોજના. અથ વા અનાદરે સામિવચનં કત્વા ઉપાલિત્થેરસ્સ રહોગતસ્સાતિ યોજના કાતબ્બા. એત્થાતિ પારિવાસિકવત્તે. સોતિ ઉપાલિત્થેરો. અસ્સાતિ ઉપાલિત્થેરસ્સ. તત્થાતિ તીસુ રત્તિચ્છેદેસુ. ય્વાયન્તિ યો અયં, એકતો વાસોતિ સમ્બન્ધો. સો વાસો સહવાસો નામાતિ યોજના. વિપ્પવાસોતિ એત્થ પકતત્તેન વિપ્પયુત્તો હુત્વા વાસોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકકસ્સેવ વાસો’’તિ. આગન્તુકાદીનન્તિ આદિસદ્દેન આવાસિકા ગહેતબ્બા.
૮૪. તત્થ તત્થાતિ તં તં ઠાનં. દ્વીસુ પદેસૂતિ દ્વીસુ વાક્યસઙ્ખાતેસુ પદેસુ. એકેનેકેનપીતિ એકેન એકેન વાક્યપદેનપિ. પરિવસિયિત્થાતિ પરિવુત્થો, પરિવુત્થો પરિવાસો એતસ્સાતિ પરિવુત્થપરિવાસો, તસ્સ. હીતિ સચ્ચં. એસાતિ એસો ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. સુદ્ધન્તેતિ સુદ્ધકોટ્ઠાસે. દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ. અન્તન્તિ અવસાનં, વિનાસં વા.
૨. મૂલાયપટિકસ્સનારહવત્તકથા
૮૬. નવકતરં મૂલાયપટિકસ્સનારહં ઠપેત્વાતિ યોજના. ઇમેસં પઞ્ચન્નં પકતત્તા એવાતિ સમ્બન્ધો. નેસન્તિ મૂલાયપટિકસ્સનારહમાનત્તારહમાનત્તચારિકઅબ્ભાનારહાનં ચતુન્નં, મૂલાયપટિકસ્સનારહાદિલક્ખણન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ મૂલાયપટિકસ્સનારહસ્સ વત્તે. ઇતોતિ મૂલાયપટિકસ્સનારહસ્સ વત્તતો.
૮૭. યથેવ પારિવાસિકો ગણપૂરકો ન હોતિ, એવં એતેપિ ન હોન્તીતિ યોજના.
૪. માનત્તાચારિકવત્તકથા
૯૨. ઊને ગણેતિ એત્થ ગણો નામ ગણભોજનસિક્ખાપદે (પાચિ. ૨૧૭ આદયો) વિય હોતીતિ આહ ‘‘ચત્તારો વા અતિરેકા વા’’તિ. સબ્બત્થાતિ પારિવાસિકક્ખન્ધકે.
ઇતિ પારિવાસિકક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.
૩. સમુચ્ચયક્ખન્ધકં
૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિકથા
સમુચ્ચયક્ખન્ધકે તત્થાતિ ચતુબ્બિધેસુ માનત્તેસુ. યં માનત્તં દિય્યતિ, ઇદં અપ્પટિચ્છન્નમાનત્તં નામાતિ યોજના. એસેવ નયો અનન્તરવાક્યેસુપિ. પટિચ્છન્નાય આપત્તિયાતિ હેત્વત્થે કરણવચનં, કારણત્થે નિસ્સક્કવચનં વા. અદ્ધમાસન્તિ પન્નરસદિવસકાલં. ઓધાયાતિ સમૂહં કત્વા. ‘‘એકતો કત્વા’’તિ ઇમિના ‘‘ઓધાયા’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. તેસૂતિ ચતુબ્બિધેસુ માનત્તેસુ. ઇદન્તિ માનત્તં. અપ્પટિચ્છન્નાય…પે… વચનતોતિ ઞાપકહેતુ. એતેન અપ્પટિચ્છન્નાય આપત્તિયા દાતબ્બં માનત્તં અપ્પટિચ્છન્નમાનત્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તન્તિ અપ્પટિચ્છન્નમાનત્તં. ઇધાતિ ઇમિસ્સં પાળિયં. તતુત્તરીતિ તતો તીહિપિ ઉત્તરિ. નાનાવત્થૂનિ એતાસન્તિ નાનાવત્થુકાયો. તાસન્તિ નાનાવત્થુકાનં.
માળકસીમાયમેવાતિ સીમમાળકે એવ, સીમઙ્ગણે એવાતિ અત્થો. તત્થેવાતિ માળકસીમાયમેવ.
વેદયામહન્તિ વેદયામિ અહં. મમ માનત્તચરભાવં સઙ્ઘં જાનાપેમીતિ અત્થો. વેદયતીતિ મન્તિ જાનાપેતિ, ઇતિ મં સઙ્ઘો ધારેતૂતિ અધિપ્પાયો. વુત્તનયેનેવાતિ પારિવાસિકક્ખન્ધકે વુત્તનયેનેવ. નિક્ખિપિતબ્બન્તિ ‘‘માનત્તં નિક્ખિપામિ, વત્તં નિક્ખિપામી’’તિ નિક્ખિપિતબ્બં. માળકતોતિ સીમઙ્ગણતો. સોપીતિ સહ ગચ્છન્તોપિ. ‘‘માળકે નારોચિત’’ન્તિ ઇમિના યસ્સ માળકે આરોચિતં, તસ્સ અનારોચેત્વાપિ નિક્ખિપિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. આરોચેન્તેન વત્તબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.
વિસભાગેહિ સહ વસન્તસ્સ વત્તસ્સ દુપ્પૂરિતત્તા વુત્તં’’સભાગા ભિક્ખૂ વસન્તી’’તિ. ચતૂહિ, પઞ્ચહિ વાતિ વાસદ્દેન તતો અતિરેકમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતોતિ ચીવરક્ખન્ધકે (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વુત્તપરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો. ‘‘દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા’’તિ ઇદં વિહારે ભિક્ખૂનં સજ્ઝાયાદિસદ્દસવનૂપચારપહાનત્થં વુત્તં. સચે સવનૂપચારતો ન મુચ્ચતિ, તતો અતિરેકમ્પિ અતિક્કમિતબ્બં. ઓક્કમ્માતિ મગ્ગપટિપન્નાનં ભિક્ખૂનં વચનસદ્દસવનૂપચારપહાનત્થં ઓક્કમિત્વા. ‘‘ગુમ્બેન વા વતિયા વા’’તિ દસ્સનૂપચારપહાનત્થં વુત્તં. ઇધ ઉપચારો નામ યત્થ ઠત્વા પસ્સતિ સુણાતિ, સોયેવ દેસો. અઞ્ઞોતિ ચતૂહિ પઞ્ચહિ વા ભિક્ખૂહિ અઞ્ઞો. એસાતિ એસો માનત્તચારિકો.
‘‘દ્વાદસહત્થં ઉપચારં ઓક્કમિત્વા’’તિ ઇમિના અનોક્કમિત્વા અજાનન્તસ્સેવ ગચ્છતિ, નત્થિ રત્તિચ્છેદોપીતિ દસ્સેતિ. એત્થ દિટ્ઠરૂપાનં સુતસદ્દાનં દ્વાદસહત્થૂપચારતો બહિ ઠિતાનમ્પિ આરોચેતબ્બં. અદિટ્ઠાસુતાનમ્પિ અન્તો દ્વાદસહત્થૂપચારગતાનં આરોચેતબ્બન્તિ દટ્ઠબ્બં. સતિ કરણીયેતિ ઇદં ગન્તુસ્સ કારણદસ્સનત્થં વુત્તં. અસતિ કરણીયેપિ ગન્તું વટ્ટતિ. સોપીતિ એકો ભિક્ખુપિ. ‘‘તસ્સ સન્તિકે આરોચેત્વા’’તિ ઇમિના અનારોચને વત્તભેદદુક્કટં હોતીતિ દસ્સેતિ. એકસ્સ સન્તિકે આરોચેત્વા નિક્ખિપિયમાને કિં ઊને ગણે ચરણદોસો વા વિપ્પવાસો વા ન હોતીતિ આહ ‘‘અયઞ્ચા’’તિઆદિ. તત્થ અયઞ્ચાતિ માનત્તચારિકો પન. યસ્મા કારણા વસિ, તેન કારણેનાતિ યોજના. ભિક્ખૂનઞ્ચ અત્થિભાવં સલ્લક્ખેત્વાતિ પકતત્તાગતકાલે તસ્સ અનારોચેત્વાવ ગચ્છન્તિ, તસ્મા ભિક્ખૂનઞ્ચ દ્વાદસહત્થૂપચારે અત્થિભાવં સલ્લક્ખેત્વાતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘ગણસ્સ આરોચેત્વા’’તિ ઇમિના ઊને ગણે ચરણદોસાભાવં દસ્સેતિ. ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ અત્થિભાવં સલ્લક્ખેત્વા’’તિ ઇમિના વિપ્પવાસદોસાભાવં દસ્સેતિ. યન્તિ પુબ્બે અનારોચિતં યં ભિક્ખું. અયન્તિ પઠમં પસ્સિતબ્બસ્સ આરોચેત્વા નિક્ખિપનં. ‘‘નિક્ખિત્તવત્તસ્સ પરિહારો’’તિ ઇમિના અનિક્ખિત્તવત્તે અન્તોઉપચારગતાનં સબ્બેસં આરોચેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.
અયન્તિ માનત્તચારિકો, ઠિતોતિ સમ્બન્ધો. તેનાપીતિ માનત્તચારિકેનપિ, યાચિતબ્બન્તિ યોજના. સોતિ અનિક્ખિત્તવત્તો ભિક્ખુ. તત્રાતિ ‘‘સો અબ્ભેતબ્બો’’તિ વચને. અયં અબ્ભાનવિધિ વુત્તોતિ યોજના. અયઞ્ચાતિ અબ્ભાનવિધિ ચ. તાસન્તિ આપત્તીનં. એવન્તિઆદિ નિગમનં. પટિચ્છન્નમાનત્તં પન દાતબ્બં હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પટિચ્છન્નાયા’’તિઆદિના પટિચ્છન્નાય આપત્તિયા દાતબ્બં માનત્તં પટિચ્છન્નમાનત્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. નન્તિ પટિચ્છન્નમાનત્તં.
૨. પરિવાસકથા
૧૦૨. તસ્સાતિ પટિચ્છન્નમાનત્તસ્સ. સમોધાનેત્વાતિ ઇધેવ પરિવાસકથાયં સમોધાનેત્વા. ઇધેવ પરિવાસકથાયં દસ્સયિસ્સામાતિ યોજના. ઇધેવસદ્દો હિ પુબ્બાપરાપેક્ખો.
ઇધ અધિપ્પેતં પરિવાસં વિત્થારેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘અયં હી’’તિઆદિ. ઇધ અધિપ્પેતો પરિવાસો નામ તિવિધો હોતીતિ યોજના. તત્થાતિ તિવિધેસુ પરિવાસેસુ. ‘‘યથાપટિચ્છન્નાય આપત્તિયા’’તિ વચનં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘કસ્સચિ હી’’તિઆદિ. યથા ઉદાયિત્થેરસ્સ એકાહપટિચ્છન્ના અયં આપત્તિ હોતિ, તથા કસ્સચિ એકાહપટિચ્છન્ના આપત્તિ હોતીતિ યોજના. યથા ચ પરતો આગતા ઉદાયિત્થેરસ્સેવ આપત્તિ હોતિ, તથા કસ્સચિ દ્વિહાદિપટિચ્છન્ના આપત્તિ હોતીતિ યોજના. ઇમિના વુત્તનયાનુસારેન પરતોપિ નયો નેતબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા એકાહાદિપટિચ્છન્ના એકાદિઆપત્તિ હોતિ, તસ્મા જાનિતબ્બોતિ યોજના.
પટિચ્છન્નભાવં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘અયં હી’’તિઆદિ. તત્થાતિ ‘‘દસહાકારેહી’’તિ પાઠે. આપત્તિઇતિ સઞ્ઞા એતસ્સાતિ આપત્તિસઞ્ઞી . પહુ ચાતિ સમત્થો ચ. પપુબ્બો હૂધાતુ સમત્થત્થે હોતિ.
તત્થાતિ તસ્સં માતિકાયં. યન્તિ આપત્તિં. સોપિ ચાતિ ભિક્ખુપિ ચ. તત્થાતિ તસ્સં આપત્તિયં. અયન્તિ ભિક્ખુ. તત્થાતિ આપત્તિયં. અલજ્જિપક્ખે તિટ્ઠતીતિ ‘‘સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં પરિગૂહતી’’તિ (પરિ. ૩૫૯) વુત્તપક્ખે ઠિતત્તા અલજ્જિપક્ખે તિટ્ઠતિ.
પકતત્તોતિ એત્થ ‘‘પારાજિકં અનજ્ઝાપન્નો’’તિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘તિવિધં ઉક્ખેપનીયકમ્મં અકતો’’તિ. એતન્તિ અપ્પટિચ્છન્નભાવં, ‘‘આપજ્જતિ…પે… કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ વચનં વા.
ગાથાય ‘‘સાવસેસ’’ન્તિ ઇમિના પારાજિકં નિવત્તેતિ. ગરુકન્તિ એત્થ સઙ્ઘાદિસેસમેવ અધિપ્પેતન્તિ દસ્સેતિ. અનાદરિયન્તિ સિક્ખાપદે અનાદરિયં. વજ્જન્તિ દુક્કટં. ઉક્ખિત્તકેન કરણભૂતેન.
યસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ, નત્થીતિ સમ્બન્ધો. ભીરુકજાતિકતાયાતિ ભીરુકસભાવતાય. પબ્બતવિહારે વસન્તસ્સ યસ્સ ભિક્ખુનોતિ યોજના. પબ્બતવિહારેતિ પબ્બતસ્સ તલે, અન્તરે વા કારિતે વિહારે. એતસ્મિન્તિ એતાદિસે. અન્તરાયે સતિયેવાતિ યોજના. તસ્સ અચ્છન્નાવ હોતીતિ યોજના. અનન્તરાયિકસઞ્ઞાય છાદયતો અચ્છન્નાવાતિ અનન્તરાયિકસઞ્ઞાય છાદેન્તસ્સાપિ એકન્તેન અન્તરાયિકત્તા અચ્છન્નાવાતિ અધિપ્પાયો.
અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. હનુકવાતોતિ હનુકસ્સ ગેલઞ્ઞકરો વાતો. વિજ્ઝતીતિ હનુકં વિજ્ઝતિ. ઇમિનાતિ ભિક્ખુના. પહુસઞ્ઞિનો છાદિતાપિ એકન્તેન અપહુત્તા અચ્છાદિતાવ હોતિ.
છાદેતુકામો ચાતિ એત્થ ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં છાદેતુકામો છાદેતિ, છાદેતુકામો નચ્છાદેતિ, અચ્છાદેતુકામો છાદેતિ, નચ્છાદેતુકામો નચ્છાદેતીતિ. તત્થ પઠમપદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઇદં ઉત્તાનત્થમેવા’’તિ. એવં સેસાસુપિ માતિકાસુ ચતુક્કં વેદિતબ્બં. ચતૂસુ ચતુક્કેસુ પઠમપદે એવ છન્ના હોતિ, ન સેસપદેસુ. અનુત્તાનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. પુરેભત્તે વાતિ પુરેભત્તં વા, ભત્તતો, ભત્તસ્સ વા પુરેતિ પુરેભત્તં. અબ્યયીભાવસમાસે સત્તમીવિભત્તિયા અમિતિકારિયસ્સ અનિચ્ચભાવતો વુત્તં ‘‘પુરેભત્તે’’તિ. એસેવ નયો ‘‘પચ્છાભત્તે’’તિ એત્થાપિ. દુતિયપદસ્સ અત્થં દસ્સેત્વા તતિયપદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સ પના’’તિઆદિ. અભિક્ખુકે ઠાને વસન્તસ્સ યસ્સ ભિક્ખુસ્સાતિ યોજના. આગમેન્તસ્સ ગચ્છન્તસ્સાતિ અનાદરે ચેતાનિ સામિવચનાનિ.
ચતુત્થપદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યો પના’’તિઆદિ. તત્થ યો પનાતિ ભિક્ખુ પન, આવિ કરોતીતિ સમ્બન્ધો. સભાગન્તિ અવેરિં. અયન્તિ ભિક્ખુ. ઉપજ્ઝાયો ઇતિ વા આચરિયો ઇતિ વાતિ યોજના. લજ્જાયાતિ લજ્જનિમિત્તં, લજ્જકારણા, લજ્જહેતુ વા. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા, ઇધાતિ આપત્તિઆરોચનટ્ઠાને. અવેરિસભાગસ્સાતિ અવેરી હુત્વા સભાગસ્સ.
પકાસેતુકામોતિ અઞ્ઞેસં પકાસેતુકામો. ઉપજ્ઝાયસ્સાપીતિ પિસદ્દેન અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. તત્થાતિ આપત્તિઆરોચનટ્ઠાને. સભાગસઙ્ઘાદિસેસન્તિ વત્થુસભાગસઙ્ઘાદિસેસં. સુદ્ધસ્સાતિ વત્થુસભાગસઙ્ઘાદિસેસતો સુદ્ધસ્સ. આવિકરણાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આવિકરોન્તો ચા’’તિઆદિ. ઇતિ ઇમાનીતિઆદિ નિગમનં.
તતોતિ જાનિતબ્બતો, પરન્તિ સમ્બન્ધો. એકાહપટિચ્છન્નાતિ એકાહેન પટિચ્છન્ના. યાવ ચુદ્દસ દિવસાનિ, તાવ દિવસવસેન યોજના કાતબ્બાતિ યોજના. પક્ખપટિચ્છન્નન્તિ પક્ખેન પટિચ્છન્નં. અતિરેકપક્ખપટિચ્છન્નન્તિ પક્ખતો અતિરેકેન પટિચ્છન્નં.
સંવચ્છરપટિચ્છન્નન્તિ સંવચ્છરેન પટિચ્છન્નં. તતો વાતિ અતિરેકસટ્ઠિસંવચ્છ રતો વા. ભિય્યોપીતિ અતિરેકમ્પિ.
તતોતિ તીહિ આપત્તીહિ. પરન્તિ અતિરેકં. ગણનવસેનાતિ આપત્તિગણનવસેન. વત્થુકિત્તનવસેન વાતિ આપત્તીનં વત્થુકિત્તનવસેન વા. નામમત્તવસેન વાતિ ‘‘સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયો’’તિ એવં નામસ્સેવ વસેન વા. એત્થ હિ મત્તસદ્દો અવધારણત્થો, તેન વત્થું નિવત્તેતિ.
તત્થાતિ ‘‘નામમત્તવસેના’’તિ પદે. સજાતિસાધારણન્તિ સસ્સ અત્તનો જાતિ સજાતિ, તાય સાધારણં સજાતિસાધારણં. સબ્બેસં, સબ્બેહિ વા આપત્તીહિ સાધારણં સબ્બસાધારણં. તત્થાતિ દુવિધેસુ નામેસુ. સબ્બસાધારણનામવસેનાપીતિ એત્થ પિસદ્દો ‘‘અહં ભન્તે સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપજ્જિં એકાહપટિચ્છન્નાયો’’તિ એવં સજાતિસાધારણનામવસેનપિ ‘‘અહં ભન્તે સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિં એકાહપટિચ્છન્નાયો’’તિ એવં ઉભયસાધારણવસેનપિ વત્તું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. સબ્બમ્પિ પરિવાસાદિકં ઇદં વિનયકમ્મન્તિ યોજના. વસતિ આપત્તિ એત્થ તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ વત્થુ. ગો વુચ્ચતિ વચનં વા ઞાણં વા, તં તાયતીતિ ગોત્તં.
તત્થાતિ વત્થાદીસુ ચતુબ્બિધેસુ. તત્થાતિ તેસુ વચનેસુ. સુક્કવિસ્સટ્ઠિં કાયસંસગ્ગન્તિઆદિના વચનેનાપીતિ એત્થ આદિસદ્દેન દુટ્ઠુલ્લાદિવચનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. ઇધ પનાતિ ઇમસ્મિં પન ઠાને. યો યોતિ તિસ્સો વા ફુસ્સો વા આપન્નો હોતિ.
એવં આરોચેતબ્બન્તિ એવં વક્ખમાનનયેન આરોચેતબ્બન્તિ યોજના. કિં આરોચેતબ્બં? ‘‘અહં ભન્તે…પે… સઙ્ઘો ધારેતુ’’ ઇતિ આરોચેતબ્બન્તિ યોજના.
વેદયામહન્તિ વેદયામિ અહં. મમ પારિવાસિકભાવં સઙ્ઘં, સઙ્ઘસ્સ વા જાનાપેમીતિ અત્થો. વેદયતીતિ મન્તિ વેદયતિ ઇતિ મં. પારિવાસિકભાવં સઙ્ઘં, સઙ્ઘસ્સ વા જાનાપેતીતિ મં સઙ્ઘો ધારેતૂતિ અત્થો. એત્થ બહૂસુ અટ્ઠકથાપોત્થકેસુ ‘‘તિણ્ણં વા અતિરેકાનં વા આરોચેન્તેન આયસ્મન્તો ધારેન્તૂ’’તિ પાઠો અત્થિ. કેસુચિ અટ્ઠકથાપોત્થકેસુ ‘‘તિણ્ણં આરોચેન્તેન આયસ્મન્તો ધારેન્તૂ’’તિ એત્તકોયેવ પાઠો અત્થિ. હેટ્ઠા માનત્તકથાયમ્પિ એવમેવ અત્થિ. તત્થ ‘‘અતિરેકાન’’ન્તિ ઇમિના તીહિ અતિરેકાનં આરોચેન્તેન સઙ્ઘં અપેક્ખિત્વા સચે એકવચનવસેન વત્તુકામો હોતિ, ‘‘મં સઙ્ઘો ધારેતૂ’’તિ વત્તબ્બં. અથ સમ્બહુલે ભિક્ખૂ અપેક્ખિત્વા સચે બહુવચનવસેન વત્તુકામો હોતિ, યથા તિણ્ણં, એવં ‘‘મં આયસ્મન્તો ધારેન્તૂ’’તિ વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ઇદઞ્ચ સદ્દસત્થવસેનેવ વુત્તં, ન વિનયકમ્મવિપત્તિવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.
‘‘વિહારેયેવ રત્તિપરિગ્ગહો’’તિ ઇમિના અન્તોઉપચારસીમાયમ્પિ પરિવસિતબ્બભાવં દસ્સેતિ. ઉપચારસીમન્તિ પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપં, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં. એસાતિ પારિવાસિકો ભિક્ખુ. અસ્સાતિ આગતસ્સ ભિક્ખુનો.
તતોતિ આપત્તિપટિચ્છન્નદિવસતો. કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થાયાતિ આપત્તિપટિચ્છન્નદિવસેન સમં પરિવસિતબ્બં નુખો, ન નુખોતિ કુક્કુચ્ચસ્સ વિનોદનત્થાય. પરિવુત્થત્તાતિ પરિવસિતત્તા. સોતિ પરિવુત્થો ભિક્ખુ. ઇદન્તિ દાતબ્બમાનત્તં. તન્તિ પટિચ્છન્નમાનત્તં. છારત્તન્તિ છરત્તિયો સમાહટાતિ છારત્તં, સમાહારે દિગુ. ‘‘છરત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બે સુખુચ્ચારણત્થં છકારસ્સ દીઘં કત્વા એવં વુત્તં, અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં.
અપ્પટિચ્છન્નાપત્તિં દાતું વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના હેટ્ઠા વુત્તં પટિચ્છન્નમાનત્તં ઇમસ્મિં પટિચ્છન્નમાનત્તે સમોધાનેત્વાપિ દાતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. એવં સન્તેપિ મૂલમાનત્તં પટિચ્ચ પટિચ્છન્નમાનત્તન્તિ વુચ્ચતિ. કથં દાતું વટ્ટતીતિ યોજના.
અસ્સાતિ માનત્તં યાચન્તસ્સ. તદનુરૂપન્તિ તસ્સ યાચનસ્સ અનુરૂપં. સચે પટિચ્છન્ના દ્વેતિ એત્થ દ્વેતિ નિદસ્સનમત્તં તતો અતિરેકમ્પિ ગહેતબ્બત્તા. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ એકબહૂસુ. તદનુરૂપમે વાતિ તસ્સ માનત્તદાનસ્સ અનુરૂપમેવ. ઇધ પનાતિ પટિચ્છન્નમાનત્તે પન. ઇતીતિઆદિ નિગમનં. યં માનત્તં દિય્યતીતિ યોજના. એત્થાતિ પટિચ્છન્નમાનત્તે.
અવસેસાતિ અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસપટિચ્છન્નપરિવાસેહિ અવસેસા. તત્થાતિ અવસેસેસુ દ્વીસુ પરિવાસેસુ. અધમ્મિકમાનત્તચારાવસાને અનુઞ્ઞાતપરિવાસોતિ સમ્બન્ધો. કિસ્મિં વત્થુસ્મિં અનુઞ્ઞાતોતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ. એસાતિ સુદ્ધન્તો, દાતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. એતન્તિ જાનનાજાનનં.
તત્થાતિ દ્વીસુ સુદ્ધન્તેસુ, ચૂળસુદ્ધન્તોતિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. યોતિ ભિક્ખુ, વદતીતિ સમ્બન્ધો. આરોચિતદિવસતોતિ આપત્તિઆરોચિતદિવસતો.
તન્તિ ચૂળસુદ્ધન્તં, પરિવસન્તેન પરિવસિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. અગ્ગહેસીતિ પરિવાસં અગ્ગહેસિ. અઞ્ઞન્તિ ગહિતમાસતો અઞ્ઞં. ‘‘પરિવાસદાનકિચ્ચં નત્થી’’તિ ઇમિના પરિવાસગહણકિચ્ચમ્પિ નત્થીતિ દસ્સેતિ ગણ્હન્તસ્સેવ દાતબ્બત્તા, દેન્તસ્સેવ ગહેતબ્બત્તા વા. ઉદ્ધમ્પિ આરોહતીતિ પરિવાસગહણકાલતો અઞ્ઞમ્પિ કાલં પરિવસિતબ્બત્તા ઉદ્ધમ્પિ આરોહતિ. હેટ્ઠાપિ ઓરોહતીતિ પરિવાસગહણકાલતો ઊનમ્પિ કાલં પરિવસિતબ્બત્તા હેટ્ઠાપિ ઓરોહતિ. ઇદન્તિ આરોહનોરોહનં. તસ્સાતિ સુદ્ધન્તપરિવાસસ્સ. એકમેવ પટિચ્ચ દ્વે, તિસ્સો, સમ્બહુલા વા ભવન્તીતિ આહ ‘‘એકં વિના સમ્બહુલાનં અભાવતો’’તિ.
એવં ચૂળસુદ્ધન્તં દસ્સેત્વા મહાસુદ્ધન્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યો પના’’તિઆદિ. તન્તિ મહાસુદ્ધન્તં. યાવ યત્તકો ઉપસમ્પદદિવસો હોતિ, તાવ તત્તકં કાલન્તિ યોજના. ઉદ્ધં નારોહતીતિ ઉદ્ધં આરોહનકાલસ્સ અભાવતો ઉદ્ધં ન આરોહતિ. એત્થાતિ સુદ્ધન્તપરિવાસે. અયં સુદ્ધન્તપરિવાસો નામાતિ નિગમનં.
તત્થાતિ તિવિધેસુ સમોધાનપરિવાસેસુ. ‘‘ઓધુનિત્વા સમોદહિત્વા દાતબ્બપરિવાસો’’તિ ઇમિના ઓધુનિત્વા સમોધાનેત્વા દાતબ્બો પરિવાસો ઓધાનસમોધાનોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ, ‘‘પરિવાસો’’તિ ઇમિના તદ્ધિતણપચ્ચયસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. એત્થ ચ અવધુનિયતે, અવધુનિતબ્બન્તિ વા ઓધાનં, સં એકતો ઓદહીયતે સમ્પિણ્ડીયતે, ઉદહિયતિ સમ્પિણ્ડિયતીતિ વા સમોધાનન્તિ અવયવવચનત્થો કાતબ્બો. ‘‘મક્ખેત્વા’’તિ ઇમિના ધુધાતુયા પપ્પોટનધંસનધોવનાનિ દસ્સેતિ. સોતિ ઓધાનસમોધાનો, આગતોતિ સમ્બન્ધો.
એત્થાતિ ઓધાનસમોધાને. યોતિ ભિક્ખુ, પટિચ્છાદેતીતિ સમ્બન્ધો. પરિવસન્તો વા માનત્તારહો વા માનત્તં ચરન્તો વા અબ્ભાનારહો વા યો ભિક્ખૂતિ યોજના. ‘‘પુરિમાય આપત્તિયા’’તિ પદં ‘‘સમા વા’’તિ પદે સહાદિયોગો. ‘‘ઊનતરા’’તિપદે વિભત્તિઅપાદાનં, અનુમેય્યવિસયઅપાદાનં વા. ‘‘અદિવસે કત્વા’’તિ ઇમિના ઓધુનિત્વાતિ એત્થ ધુધાતુયા યથાવુત્તત્થેયેવ દસ્સેતિ. ઊનકપક્ખપટિચ્છન્નાતિ પક્ખતો ઊનકેન પટિચ્છન્ના. એતેનુપાયેનાતિ પક્ખે વુત્તેન એતેન ઉપાયેન.
તત્થાતિ મૂલાપત્તિતો અતિરેકપટિચ્છન્ને. આવિ કારાપેત્વાતિ મૂલાપત્તિતો અન્તરાપત્તિયા પટિચ્છન્નભાવં આવિ કારાપેત્વા. એત્થાતિ આપત્તિપટિચ્છન્ને. પમાણન્તિ કારણં. યાતિ આપત્તિ. તત્થાતિ મૂલભાવેન કત્તબ્બાયં મૂલિઆપત્તિયં. ઇતરન્તિ મૂલિભાવેન કત્તબ્બં મૂલાપત્તિં. સમોધાયાતિ સમોદહિત્વા. પક્ખિપિત્વાતિ અત્થો.
એકા વા યા આપત્તિ સબ્બચિરપટિચ્છન્ના હોતીતિ યોજના. સબ્બચિરપટિચ્છન્નાયોતિ સબ્બાસં આપત્તીનં ચિરેન પટિચ્છન્નાયો. તાસન્તિ આપત્તીનં. અગ્ઘેનાતિ પરિચ્છેદેન. અગ્ઘસદ્દો હેત્થ પરિચ્છેદત્થવાચકો. અભિધાને (અભિધાનપ્પદીપિકાયં ૧૦૪૮ ગાથાયં) વુત્તં ‘‘અગ્ઘો મુલ્યે ચ પૂજને’’તિ. એત્થ ‘‘મુલ્યે ચા’’તિ પદસ્સ મૂલપરિચ્છેદેતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તમેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તાસં રત્તિપરિચ્છેદવસેના’’તિ. ઇમેહિ પદેહિ અગ્ઘેન રત્તિપરિચ્છેદેન સમોધાનેત્વા દાતબ્બો પરિવાસો અગ્ઘસમોધાનોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. એત્થ ચ ‘‘સબ્બચિરપટિચ્છન્નાયો’’તિ વુત્તત્તા કિઞ્ચાપિ કોટિઅત્થવાચકો તતિયક્ખરેન પાઠો યુત્તો વિય દિસ્સતિ. તથાપિ સો પાઠો ન ગહેતબ્બો. કસ્મા? બહૂસુ પાળિપોત્થકેસુ, અટ્ઠકથાપોત્થકેસુ ચ અલિખિતત્તા. બહૂસુ હિ પોરાણપોત્થકેસુ ચતુત્થક્ખરેન પાઠોયેવ લિખિતો, તસ્મા સો પાઠોયેવ ગહેતબ્બો, ન અઞ્ઞોતિ દટ્ઠબ્બં. સોતિ અગ્ઘસમોધાનો. આગતોયેવાતિ સમ્બન્ધો.
યસ્સ પનાતિ ભિક્ખુસ્સ, પટિચ્છન્નાતિ સમ્બન્ધો. સબ્બન્તિ સકલં. આપત્તિસહસ્સગાથાય –
દસસતં આપત્તિયો રત્તિસતં છાદયિત્વાનાતિ યોજના. ઇમિના નયેનપિ અગ્ઘસમોધાનોતિ એત્થ અગ્ઘસદ્દસ્સ ચતુત્થક્ખરેન પાઠસ્સ યુત્તભાવો વેદિતબ્બો. અગ્ઘેન દસરત્તિપરિચ્છેદેન સમોધાય દાતબ્બો અગ્ઘસમોધાનો.
યો પરિવાસો નાનાવત્થુકાયો આપત્તિયો એકતો કત્વા દિય્યતિ, અયં પરિવાસો મિસ્સકસમોધાનો નામાતિ યોજના. એત્થ વત્થુવસેન મિસ્સકા આપત્તિયો સમોધાનેત્વા દાતબ્બો પરિવાસો મિસ્સકસમોધાનોતિ વચનત્થો કાતબ્બો. તત્રાતિ મિસ્સકસમોધાને. તદનુરૂપાયાતિ તસ્સ યાચનસ્સ અનુરૂપાય.
એત્થ ચાતિ મિસ્સકસમોધાને ચ, કાતું વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો.
‘‘પક્ખમાનત્તઞ્ચ …પે… કથયિસ્સામા’’તિ યં વચનં વુત્તં, તસ્સ વચનસ્સ ઓકાસોતિ યોજના. તં પનાતિ પક્ખમાનત્તં પન. ‘‘અડ્ઢમાસમેવ દાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના પક્ખમેવ દાતબ્બં માનત્તં પક્ખમાનત્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. તં પનાતિ પક્ખમાનત્તં પન, દાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. અત્તનો સીમન્તિ અત્તનો વિહારસીમં, મહાસીમન્તિ અત્થો. સોધેત્વાતિ સબ્બાસં હત્થપાસનયનવસેન, છન્દારહાનં છન્દનયનવસેન, સીમતો બહિકરણવસેન ચ સોધેત્વા. ચતુવગ્ગગણન્તિ ચતુવગ્ગસઙ્ઘં. ગણોતિ ચેત્થ સઙ્ઘોયેવાધિપ્પેતો.
તત્રાતિ ‘‘યોજના કાતબ્બા’’તિ વચને. મુખમત્તદસ્સનન્તિ ઉપાયમત્તદસ્સનં, આદિમત્તદસ્સનં વા. ‘‘આપન્નાય ભિક્ખુનિયા’’તિ પદં ‘‘એવમસ્સ વચનીયો’’તિ પદે કત્તા, ‘‘યાચાપેત્વા’’તિ પદે કારિતકમ્મં. ‘‘બ્યત્તાય ભિક્ખુનિયા’’તિ પદં ‘‘ઞાપેતબ્બો’’તિ પદે કારિતકત્તા, ‘‘સઙ્ઘો’’તિ પદં તત્થેવ કારિતકમ્મં. ‘‘એતં કારણ’’ન્તિ ધાતુકમ્મં અજ્ઝાહરિતબ્બં. તબ્બપચ્ચયેન કારિતકમ્મમેવ વુત્તં. ઞાપેતબ્બાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુણાતુ મે’’તિઆદિ.
નિક્ખિત્તવત્તન્તિ કરણત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. નિક્ખિત્તવત્તેનાતિ હિ અત્થો. તત્થેવાતિ માળકસીમાયમેવ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. અસ્સાતિ માનત્તચારિકાય ભિક્ખુનિયા. તત્રાતિ તસ્મા કત્તબ્બવિનયકમ્મભાવતોતિ અત્થો. નોતિ અમ્હાકં, સન્તિકન્તિ સમ્બન્ધો. ચતૂહિ પકતત્તભિક્ખુનીહિ નિસીદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ગામૂપચારતો દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વાતિ ઇદં ભિક્ખુનીવિહારૂપચારાતિક્કમં સન્ધાય વુત્તં. વિહારૂપચારતોપીતિ ભિક્ખુવિહારૂપચારતોપિ. તત્થાતિ ભિક્ખુનીનં નિસિન્નટ્ઠાનં. કુરુન્દિમહાપચ્ચરીસુ પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. વિહારસ્સ ચાતિ ભિક્ખુવિહારસ્સ ચ. ગામસ્સ ઉપચારં મુઞ્ચિતું વટ્ટતીતિ ન વુત્તન્તિ યોજના. તસ્મા ગામૂપચારેપિ નિસીદિતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો.
તાય ભિક્ખુનિયા આરોચેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.
તત્થેવાતિ ભિક્ખુનીનં નિસીદનટ્ઠાનેયેવ. ઠાનન્તિ ભિક્ખૂનં ઠાનં. એતીતિ આગચ્છતિ. પગેવાતિ પાતોયેવ. તાયાતિ માનત્તચારિનિયા.
અનિક્ખિત્તવત્તાય પન ભિક્ખુનિયાતિ સમ્બન્ધો. અજાનનપચ્ચયાતિ અજાનનકારણા. તન્તિ વચનં. પારિવાસિકવત્તાદીનન્તિ આદિસદ્દેન આગન્તુકવત્તપૂરણનિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. યુત્તતરં દિસ્સતીતિ યુત્તતરં હુત્વા દિસ્સતિ. ઇમિના અનિક્ખિત્તવત્તભિક્ખુના વિય ભિક્ખુનિયાપિ અન્તોઉપચારસીમગતાનંયેવ આરોચેતબ્બં, ન ગામે ઠિતાનમ્પિ ગન્ત્વા આરોચેતબ્બન્તિ દીપેતિ. ઉપોસથેતિ ઉપોસથદિવસે. એસેવ નયો પવારણાયપિ. દેવસિકન્તિ દિવસે દિવસે. તસ્મિં ગામેતિ ભિક્ખુનીનં વસનગામે. અઞ્ઞત્રાતિ ભિક્ખુનીનં વસનગામતો અઞ્ઞસ્મિં ગામે. તત્રાતિ ભિક્ખુનીનં વસનગામં. દસ્સેત્વાતિ ભિક્ખુનીનં દસ્સેત્વા. તાયાતિ માનત્તચારિનિયા. વિહારન્તિ ભિક્ખૂનં વિહારં. ઉપચારસીમાયાતિ ઉપચારસીમતો બહીતિ સમ્બન્ધો. અયન્તિ માનત્તચારિની.
વીસતિ ગણો ઇમસ્સાતિ વીસતિગણો, સઙ્ઘો, તસ્મિં. માનત્તં ચરમાના ભિક્ખુનીતિ યોજના. ઇદં પક્ખમાનત્તં નામાતિ ઇદં પુબ્બવચનસ્સ નિગમવસેન પરવચનસ્સ કથનત્થાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.
તત્થાતિ તિવિધેસુ માનત્તેસુ. યદેતં માનત્તં અનુઞ્ઞાતન્તિ સમ્બન્ધો. પરતોતિ પરસ્મિં. પરિવાસં પરિવસન્તસ્સ મૂલાયપટિકસ્સિતસ્સ ઉદાયિત્થેરસ્સ અનુઞ્ઞાતન્તિ સમ્બન્ધો. આપજ્જિત્વાતિ આપજ્જનતો. ઇદન્તિ માનત્તં વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ઓધાનસમોધાનન્તિ એત્થ વચનત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. તમ્પીતિ કુરુન્દિયં વુત્તવચનમ્પિ.
તન્તિ અગ્ઘસમોધાનમિસ્સકસમોધાનં, દાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એત્તાવતાતિ એતપરિમાણેન વચનક્કમેન, ‘‘અયઞ્હિ ઇધ અધિપ્પેતો પરિવાસો નામા’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) વચનતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘યોજેત્વા દાતબ્બ’’ન્તિ વચનં, તાવ વચનક્કમેનાતિ અત્થો. ‘‘તેન હિ ભિક્ખવે…પે… દસ્સેસ્સામા’’તિ યં વચનં વુત્તન્તિ યોજના. ‘‘અત્થતો’’તિ ઇમિના સદ્દોપિ ગહેતબ્બો અવિનાભાવતો.
પટિચ્છન્નપરિવાસકથા
૧૦૨. યા પાળિ વુત્તાતિ સમ્બન્ધો.
૧૦૮. તતોતિ પાળિતો. તં આપત્તિન્તિ તં અન્તરાપત્તિં. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. નિક્ખિત્તવત્તો ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો, હુત્વાતિ વા. સોતિ ભિક્ખુ, ઠિતો હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સા આપત્તિયાતિ તસ્સા અન્તરાપત્તિયા. પટિચ્છન્ના હોતીતિ અન્તરાપત્તિપિ પટિચ્છન્ના હોતિ. તસ્મિમ્પીતિ મૂલાય પટિકસ્સનેપિ. મક્ખિતાતિ પિસિતા, ધંસિતા વા. મક્ખિયન્તિ પિસિયન્તિ, ધંસિયન્તીતિ વા મક્ખિતા, પરિવુત્થદિવસા. તતોતિ પાળિતો પરન્તિ સમ્બન્ધો. પરતોપિ એસેવ નયો. એવન્તિઆદિ નિગમનં. પટિચ્છન્નવારે દસ્સિતા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો.
સમોધાનપરિવાસકથા
૧૨૫. તતોતિ પટિચ્છન્નવારતો, પરં દસ્સિતન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચાતિ એતસ્મિં વારે ચ. યસ્માતિ યસ્મા કારણા, યેન કારણેન વા. તેનેવાતિ તેનેવ કારણેન, તસ્મા કારણા વા, ‘‘મૂલાય…પે… દેતૂ’’તિ વુત્તન્તિ યોજના. તસ્મા સબ્બે મક્ખિતાવ હોન્તીતિ યોજના. તતોતિ વારતો પરં નિટ્ઠાપિતન્તિ સમ્બન્ધો.
અગ્ઘસમોધાનપરિવાસકથા
૧૩૪. તતોતિ વારતો પરં દસ્સિતોતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ વારતો પરં પાળિ ઠપિતાતિ સમ્બન્ધો. લજ્જિધમ્મે વા ઉપ્પન્નેતિ સમ્બન્ધો. યન્તિ કમ્મં. તતોતિ વારતો પરં તથેવ પાળિ ઠપિતાતિ સમ્બન્ધો.
૧૩૮. તતોતિ વારતો પરં પુરિમનયેનેવ પાળિ ઠપિતાતિ સમ્બન્ધો.
સુદ્ધન્તપરિવાસાદિકથા
૧૫૬. તતોતિ વારતો પરં સુદ્ધન્તપરિવાસો દસ્સિતોતિ સમ્બન્ધો.
૧૬૦. તતોતિ પાળિતો પરં પાળિ ઠપિતાતિ સમ્બન્ધો.
૧૬૫. તત્થાતિ પાળિયં. અન્તરા…પે… અપ્પટિચ્છન્નાયોતિઆદીસુ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ સમ્બન્ધો.
૧૬૬. પચ્છિમસ્મિં આપત્તિક્ખન્ધેતિ એત્થ આપત્તિક્ખન્ધસ્સ ભેદભાવતો કિં ‘‘પચ્છિમસ્મિં આપત્તિક્ખન્ધે’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘એકોવ સો આપત્તિક્ખન્ધો’’તિ. અથ કસ્મા ‘‘પચ્છિમસ્મિં આપત્તિક્ખન્ધે’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પચ્છા છાદિતત્તા પના’’તિઆદિ. એત્થ પનસદ્દો ગરહત્થવાચકો, તથાપીતિ હિ અત્થો. એકોપિ આપત્તિક્ખન્ધો પચ્છા છાદિતત્તા પચ્છિમસ્મિં આપત્તિક્ખન્ધેતિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.
૧૮૦. ‘‘વવત્થિતા સમ્ભિન્ના’’તિ એતં વચનન્તિ યોજના.
૮. દ્વેભિક્ખુવારએકાદસકાદિકથા
૧૮૧. તતોતિ પાળિતો પરં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ પાળિયં. મિસ્સકન્તિ એત્થ કેહિ મિસ્સકન્તિ આહ ‘‘થુલ્લચ્ચયાદીહિ મિસ્સક’’ન્તિ.
૧૮૪. તતોતિ પાળિતો પરં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ‘‘ઇધ પન ભિક્ખવે’’તિઆદિપાઠે. તઞ્ચાતિ ‘‘ઇધ પન ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનઞ્ચ ઇતો પુબ્બે અવુત્તં સબ્બં વચનઞ્ચાતિ યોજના.
ઇતિ સમુચ્ચયક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.
૪. સમથક્ખન્ધકં
૧. સમ્મુખાવિનયકથા
૧૮૬-૭. સમથક્ખન્ધકે એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. છ માતિકાપદાનીતિ વાક્યમ્પિ સમાસોપિ યુત્તોયેવ. તત્થ સમાસો પન અસમાહારદિગુયેવ. ‘‘નિક્ખિપિત્વા’’તિ પદં ‘‘વુત્તો’’તિ પદે પુબ્બકાલકિરિયાવિસેસનં, તુલ્યત્થો વા. વિત્થારોતિ વિભઙ્ગો. તત્થાતિ વિભઙ્ગે. સઞ્ઞાપેતીતિ એત્થ સઞ્ઞં કત્વા જાનાપેતીતિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘પરિતોસેત્વા જાનાપેતી’’તિ. ઇમિના સંપુબ્બો ઞાધાતુ પરિતોસનત્થં અન્તોકત્વા અવબોધનત્થો હોતીતિ દસ્સેતિ. કારણપતિરૂપકાનીતિ કારણસ્સ પટિભાગાનિ. નિજ્ઝાપેતીતિ એત્થ ઝેધાતુ ઓલોકનત્થોતિ આહ ‘‘ઓલોકેતી’’તિ. યથાતિ યેનાકારેન, કરિયમાનેતિ સમ્બન્ધો. સોતિ ધમ્મવાદી. પરતોપિ એસેવ નયો. ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિ ઇમિના અનુપેક્ખતીતિ એત્થ અનુસદ્દો ન ઉપચ્છિન્નત્થોતિ દસ્સેતિ. પેક્ખતિ અનુપેક્ખતીતિ એત્થ ઇક્ખધાતુ ‘‘દસ્સેતિ અનુદસ્સેતી’’તિ એત્થ દિસધાતુયા સદિસત્થોતિ આહ ‘‘દસ્સેતિ…પે… પરિયાયવચનાની’’તિ. તેસઞ્ઞેવાતિ ‘‘પેક્ખતિ અનુપેક્ખતી’’તિ પદાનઞ્ઞેવ. પરિયાયવચનાનીતિ વેવચનસદ્દા અત્થે પરિબ્યત્તિં અયન્તિ ગચ્છન્તિ ઇમેહીતિ પરિયાયાનિ, તાનિયેવ વચનાનિ પરિયાયવચનાનિ. સોતિ અધમ્મવાદી. મોહેત્વાતિ ધમ્મવાદીપુગ્ગલાદિં મોહાપેત્વા.
૧૮૮. ધમ્મવાદી પુગ્ગલો દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. અમોહેત્વાતિ અધમ્મવાદીપુગ્ગલાદિં અમોહાપેત્વા, અવિપરીતં જાનાપેત્વાતિ અત્થો.
૨. સતિવિનયકથા
૧૯૫. પરમ્મુખં વિનેતિ વિનાસેતીતિ વિનયો, પરમ્મુખં વિનેતિ વિનાસેતિ અનેનાતિ વા વિનયો, વિનયકમ્મં. સઙ્ઘધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખાનં દાતબ્બો વિનયો સમ્મુખાવિનયો. પઞ્ચિમાનીતિ એત્થ પઞ્ચન્નં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુદ્ધસ્સા’’તિઆદિ. અનુવદિતસ્સ દાનન્તિ સમ્બન્ધો. એતાનીતિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. ‘‘એકેકઅઙ્ગવસેન ન લબ્ભન્તી’’તિ ઇમિના સમુદાયવાક્યનિબ્બત્તિભાવતો પઞ્ચઙ્ગવસેનેવ લબ્ભન્તીતિ દસ્સેતિ. દેસનામત્તમેવેતન્તિ ‘‘પઞ્ચિમાની’’તિ એતં વચનં દેસનામત્તમેવ, ન અવયવવાક્યનિબ્બત્તિવચનન્તિ અધિપ્પાયો. ધમ્મન્તિ ભૂતં. એત્થાતિ ‘‘પઞ્ચિમાનિ ભિક્ખવે’’તિઆદિવચને. તત્થ ચાતિ ‘‘પઞ્ચિમાનિ ભિક્ખવે’’તિઆદિવચને ચ. અનુવદન્તીતિ એત્થ અનુદ્ધંસનેન વદન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચોદેન્તી’’તિ. અયં પન સતિવિનયો દાતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. અનાગામિનોપીતિ પિસદ્દો સમ્ભાવને, સકદાગામિઆદિકે પન કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. સો ચ ખોતિ સતિવિનયો ચ. ચોદિયમાનેયેવાતિ ચોદિયમાનસ્સેવ, અયમેવ વા પાઠો. તસ્મિન્તિ સતિવિનયસ્મિં દિન્નેતિ સમ્બન્ધો. અચોદિતત્તા કથા ન રૂહતીતિ આહ ‘‘ચોદેન્તોપી’’તિઆદિ. આપજ્જતીતિ ચોદકો આપજ્જતિ. ચોદનાદિઅસારુપ્પે વિનેતિ વિનાસેતીતિ વિનયો, વિનેતિ વિનાસેતિ અનેનાતિ વા વિનયો, વિનયકમ્મં. સતિવેપુલ્લપત્તસ્સ દાતબ્બો વિનયો સતિવિનયો.
૩. અમૂળ્હવિનયકથા
૧૯૬. ભાસિતપરિકન્તન્તિ એત્થ ભાસિતપરિકન્તસદ્દાનં કરણાપેક્ખત્તા વિસું કરણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વાચાય ભાસિતં, કાયેન પરિકન્ત’’ન્તિ. ‘‘પરિક્કમેત્વા કત’’ન્તિ ઇમિના પરિકમતીતિ પરિકન્તં, પરિકન્તં હુત્વા કતં પરિકન્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. પરિક્કમેત્વાતિ અતિક્કમિત્વા. સરતાયસ્માતિ એત્થ ઉકારલોપસન્ધિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સરતુ આયસ્મા’’તિ. ‘‘એવરૂપિયા આપત્તિયા’’તિ ઇમિના આપજ્જિતાતિ એત્થ તુપચ્ચયયોગભાવતો કમ્મત્થછટ્ઠિયાપિ સમ્ભવભાવં દસ્સેતિ. તુપચ્ચયયોગે કમ્મત્થછટ્ઠી અનિચ્ચં હોતિ, તસ્મા પાળિયં ‘‘એવરૂપિયા આપત્તિયા’’તિ કમ્મત્થછટ્ઠીભાવેન અવત્વા ‘‘એવરૂપિં આપત્તિ’’ન્તિ કમ્મત્થદુતિયાભાવેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સાતિ ‘‘આપજ્જિત્વા’’તિ પાઠસ્સ. ‘‘પઠમં પચ્છા’’તિ પદેહિ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. ચોદકસ્સ કથં વિનેતિ વિનાસેતીતિ વિનયો, ચોદકસ્સ કથં વિનેતિ વિનાસેતિ અનેનાતિ વા વિનયો. પઠમં મૂળ્હભાવં ઉપગન્ત્વા પચ્છા અમૂળ્હસ્સ દાતબ્બો વિનયો અમૂળ્હવિનયો.
૪. પટિઞ્ઞાતકરણકથા
૨૦૦. પટિજાનિયતે, પટિજાનનં વા પટિઞ્ઞા, તાય કારેતબ્બં.
૫. યેભુય્યસિકાકથા
૨૦૨. યેભુય્યસિકાતિ એત્થ યેભુય્યેન પવત્તા યેભુય્યસિકા, ધમ્મવાદીનં યેભુય્યતાસમ્પાદિકા કિરિયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સા કિરિયાયા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સા કિરિયાયાતિ યસ્સા યેભુય્યતાસમ્પાદિકાય કિરિયાય. એસાતિ યેભુય્યતાસમ્પાદિકા કિરિયા.
૨૦૪. ઓરમત્તકન્તિ એત્થ ઓરસદ્દો ચ મત્તસદ્દો ચ સમૂહં કત્વા પરિત્તવાચકો અપ્પમત્તવાચકોતિ આહ ‘‘પરિત્તં અપ્પમત્તક’’ન્તિ. ‘‘ભણ્ડનમત્તમેવા’’તિ ઇમિના ન મહન્તં વિવાદાધિકરણં હોતીતિ દસ્સેતિ. ન ચ ગતિગતન્તિ એત્થ ચિરકાલભાવં ન ચ ગતન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દ્વે તયો…પે… અવિનિચ્છિત’’ન્તિ. તત્થ તત્થેવાતિ તસ્મિં તસ્મિં વિવાદાધિકરણજાતઆવાસે એવ, ન ચ સરિતસારિતપદાનં સુદ્ધકારિતકિરિયભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સયં સરિતં વા અઞ્ઞેહિ સારિતં વા ન હોતી’’તિ. તેહિ ભિક્ખૂહીતિ વિવાદકારકેહિ ભિક્ખૂહિ. ‘‘સલાકં ગાહેન્તો’’તિ ઇમિના ‘‘જાનાતી’’તિ પદસ્સ કત્તારં દસ્સેતિ. ઇમિના નીહારેનાતિ ઇમિના કારણેન. અપિ નામાતિ ઇમિના અપ્પેવનામસદ્દો અપિનામપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. અસ્સૂતિ ભવેય્યું. ઇમિના ‘‘પાળિયં અધમ્મવાદી બહુતરા ભવેય્યું, અપ્પેવ નામ સાધૂ’’તિ યોજનાનયં દસ્સેતિ. ‘‘અયમસ્સ અજ્ઝાસયો હોતી’’તિ ઇમિના પાઠસેસં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ સલાકગાહસ્સ. દ્વીસુપીતિ ‘‘જાનાતિ સઙ્ઘો ભિજ્જિસ્સતી’’તિ ચ ‘‘અપ્પેવ નામ સઙ્ઘો ભિજ્જેય્યા’’તિ ચ દ્વીસુપિ પદેસુ.
‘‘અધમ્મેન ગણ્હન્તી’’તિ એત્થ ‘‘ગણ્હન્તી’’તિ કિરિયાપદસ્સ અધમ્મવાદિનો એવ કત્તા નામાતિ આહ ‘‘અધમ્મવાદિનો’’તિ. ‘‘દ્વે ધમ્મવાદિનો’’તિ ઇમિના ‘‘વગ્ગા ગણ્હન્તી’’તિ એત્થ ‘‘ગણ્હન્તી’’તિ કિરિયાપદસ્સ ધમ્મવાદિનો એવ કત્તા નામાતિ દસ્સેતિ. ન ચ યથાદિટ્ઠિયા ગણ્હન્તીતિ એત્થ ધમ્મવાદિનો હુત્વા ધમ્મવાદિસલાકં અગ્ગહેત્વા અધમ્મવાદિસલાકસ્સ ગહણં ન ચ યથાદિટ્ઠિયા ગણ્હન્તિ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ધમ્મવાદિનો હુત્વા’’તિઆદિ. પટિવત્તેત્વાતિ ઇમમેવત્થં પટિસેધેત્વા. ‘‘પરિવત્તેત્વા’’તિપિ પાઠો, હેટ્ઠુપરિયાયં કત્વાતિ અત્થો. તેતિ ધમ્મવાદિનો. એત્થાતિ સમથક્ખન્ધકે.
૬. તસ્સપાપિયસિકાકથા
૨૦૭. અસુચીતિ એત્થ નત્થિ સુચીનિ કાયવચીકમ્માનિ એતસ્સાતિ અસુચીતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અસુચીહિ કાયવચીકમ્મેહિ સમન્નાગતો’’તિ. એસેવ નયો અલજ્જીતિ એત્થાપિ. સાનુવાદોતિ એત્થ અનુવાદઉપવાદસદ્દાનં પરિયાયત્તા વુત્તં ‘‘સઉપવાદો’’તિ. ઇતિ પઞ્ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. એત્થાતિ તસ્સપાપિયસિકકમ્મે. ઇદન્તિ કમ્મં વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ વિત્થારો. યો પુગ્ગલો પાપિયોતિ યોજના. પાપુસ્સન્નતાયાતિ લામકુસ્સન્નતાય. ઇમિના અયઞ્ચ પાપો અયઞ્ચ પાપો, અયમિમેસં વિસેસેન પાપોતિ પાપિયોતિ ચ પાપાનં અતિસયેન પાપોતિ પાપિયોતિ ચ વચનત્થો દસ્સિતો. તસ્સાતિ પુગ્ગલસ્સ. ઇમિના તસ્સ પાપિયસ્સ કત્તબ્બં તસ્સપાપિયસિકં, તમેવ કમ્મં તસ્સપાપિયસિકકમ્મન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. કેસુચિ પોત્થકેસુ યકારે દ્વેભાવો અત્થિ, સો અયુત્તોયેવ. ‘‘યેભુય્યસિકા’’તિ એત્થ યકારે દ્વેભાવસ્સ દસ્સનતો એત્થાપિ દ્વેભાવો યુત્તો ભવેય્યાતિ લિખન્તીતિ દટ્ઠબ્બં.