પરિવારવગ્ગયોજના

ચૂળવગ્ગખન્ધકસ્સેવં, કત્વાન યોજનાનયં;

અધુના પરિવારસ્સ, કરિસ્સં યોજનાનયં.

સોળસમહાવારો

પઞ્ઞત્તિવારયોજના

એવં દ્વાવીસતિખન્ધકાનં સંવણ્ણનં કત્વા ઇદાનિ ‘‘પરિવારો’’તિ સઙ્ગહમારૂળ્હસ્સ વિનયસ્સ સંવણ્ણનં કરોન્તો અયમાચરિયો પઠમં તાવ અનુસન્ધિદસ્સનમુખેન પટિઞ્ઞં કાતુકામો આહ ‘‘વિસુદ્ધપરિવારસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ વિસુદ્ધપરિવારસ્સાતિ વિસુદ્ધાય ચતુપરિસાય પરિવારિતસ્સ, અથવા વિસુદ્ધેન ચતુપરિસસઙ્ખાતેન પરિવારેન સમન્નાગતસ્સ ભગવતોતિ સમ્બન્ધો. પરિવારે હિ વિસુદ્ધે તેન પરિવારિતો, તંપરિવારિતો વા ભગવાપિ વિસુદ્ધોયેવ નામ હોતિ. ઇમિના સંવણ્ણિયમાનસ્સ ‘‘પરિવારો’’તિ સઙ્ગહમારૂળ્હસ્સ દેસેતબ્બધમ્મસ્સ અનુરૂપેન દેસકભૂતસ્સ ભગવતો થોમનં કતં હોતિ. ધમ્મક્ખન્ધસરીરસ્સાતિ સીલાદિધમ્મક્ખન્ધસઙ્ખાતેન સરીરેન સમન્નાગતસ્સ, ઇમિના સંવણ્ણિતાનં ખન્ધકાનમનુરૂપેન ભગવતો થોમનં કતં હોતિ. પકતિ હેસાચરિયાનં યદિદં દેસેતબ્બધમ્માનુરૂપેન દેસકસ્સ થોમના (સારત્થ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથા; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧). અનન્તરાતિ અનન્તરે કાલે.

યોતિ વિનયો. પુબ્બાગતન્તિ પુબ્બે વુત્તેસુ વિભઙ્ગખન્ધકેસુ આગતં. નયન્તિ સદ્દઅત્થવિનિચ્છયનયસઙ્ખાતં સબ્બં નયં. હિત્વાતિ ચજિત્વા. અનુત્તાનત્થવણ્ણનન્તિ અનુત્તાનાનં પદાનમત્થવણ્ણનં. અયં પનેત્થ યોજના – વિસુદ્ધપરિવારસ્સ ધમ્મક્ખન્ધસરીરસ્સ ભગવતો સાસને ખન્ધકાનમનન્તરા ‘‘પરિવારો’’તિ યો વિનયો સઙ્ગહં સમારૂળ્હો, તસ્સ વિનયસ્સ પુબ્બાગતં નયં હિત્વા ઇદાનિ અનુત્તાનત્થવણ્ણનં કરિસ્સામીતિ.

૧. તત્થ તત્થાતિ ‘‘તસ્સ અનુત્તાનત્થવણ્ણનં કરિસ્સામી’’તિ યો પરિવારસઙ્ખાતો વિનયો સંવણ્ણેતબ્બભાવેન વુત્તો, તત્થ. સઙ્ખેપત્થોતિ સમાસત્થો. યં તેનાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ અનિયમનિદ્દેસભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યો સો’’તિ. તત્થ યોતિ અનિયમ નિદ્દેસો, તસ્સ ‘‘તેના’’તિ નિયમનં દટ્ઠબ્બં. સોતિ પદાલઙ્કારો. દ્વીસુ હિ સબ્બનામેસુ યેભુય્યેન પુબ્બમેવ પધાનં, પચ્છિમં પન વચનાલઙ્કારં. યો સો ભગવા પઞ્ઞપેસીતિ સમ્બન્ધો. ચિરટ્ઠિતિકત્થન્તિ ચિરં પઞ્ચવસ્સસહસ્સકાલં ઠિતિકત્થાય, ‘‘યાચિતો’’તિ ચ ‘‘પઞ્ઞપેસી’’તિ ચ સમ્બન્ધો. ધમ્મસેનાપતિના યાચિતોતિ સમ્બન્ધો. યાચિતો હુત્વા પઞ્ઞપેસીતિ યોજના. તેન ભગવતા પઞ્ઞત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘જાનતા પસ્સતા’’તિ દ્વિન્નં પદાનં કમ્મમેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્સ તસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘પઞ્ઞત્તિકાલ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘જાનતા’’તિ પદસ્સ કમ્મં દસ્સેતિ, ‘‘દસ અત્થવસે’’તિ ઇમિના ‘‘પસ્સતા’’તિ પદસ્સ કમ્મં.

એવં કમ્મદસ્સનેન યોજનાનયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કરણદસ્સનેન અપરમ્પિ યોજનાનયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. ‘‘પુબ્બેનિવાસાદીહી’’તિઆદિસદ્દેન દિબ્બચક્ખુસ્સ વિસું ગહેતબ્બત્તા ઇદ્ધિવિધદિબ્બસોતપરચિત્તવિજાનનાનિ ગહેતબ્બાનિ. ઇમેહિ પદેહિ ‘‘જાનતા, પસ્સતા’’તિ દ્વિન્નં પદાનં પઞ્ચન્નં લોકિયઅભિઞ્ઞાનમેવ કરણભાવં દસ્સેતિ. તીહિ વિજ્જાહીતિ પુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઆસવક્ખયઞાણસઙ્ખાતાહિ તીહિ વિજ્જાહિ. છહિ વા પન અભિઞ્ઞાહીતિ સહ આસવક્ખયઞાણેન પઞ્ચલોકિયાભિઞ્ઞાસઙ્ખાતાહિ છહિ અભિઞ્ઞાહિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ તીસુ કાલેસુ, પઞ્ચસુપિ ઞેય્યધમ્મેસુ. સમન્તચક્ખુનાતિ અનાવરણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતેન સમન્તચક્ખુના. પઞ્ઞાયાતિ સબ્બઞ્ઞુતપઞ્ઞાય. તિરોકુટ્ટાદીતિ આદિસદ્દેન તિરોપબ્બતાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. મંસચક્ખુનાતિ પસાદચક્ખુના. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. દેસનાપઞ્ઞાયાતિ સબ્બઞ્ઞુતપઞ્ઞાય. સબ્બઞ્ઞુતપઞ્ઞાયેવ હિ અત્થતો દેસનાપઞ્ઞા નામ. તેન વુત્તં ‘‘તસ્સા પઞ્ઞાય તેજસા. અભિધમ્મકથામગ્ગં, દેવાનં સમ્પવત્તયીતિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા ૫). ઇમેહિ પદેહિ અવત્થાવસેન વિસું વિસું દ્વિન્નં પદાનં કરણસમ્ભવં દસ્સેતિ. અરહતાતિ અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનઞ્ચ અરહત્તા અરહતા. સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન, તેન ભગવતાતિ સમ્બન્ધો. કેનાભતન્તિ તં પઠમં પારાજિકં કેન આભતં, ઇતિ સઙ્ખેપત્થોતિ યોજના.

૨. પુચ્છાવિસજ્જને પન એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. યં તેન…પે… પારાજિકન્તિ ઇદં પદં પચ્ચુદ્ધરણમત્તમેવાતિ સમ્બન્ધો. પતિઉદ્ધરણમત્તમેવ, ન અત્થદસ્સનન્તિ અત્થો. એત્થાતિ એતેસુ પદેસુ. એકા પઞ્ઞત્તીતિ એકા પઠમપઞ્ઞત્તિ. અનુપઞ્ઞત્તિયોતિ પચ્છા ઠપિતા પઞ્ઞત્તિયો.

એત્તાવતાતિ એત્તકેન ‘‘એકા પઞ્ઞત્તિ, દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયો’’તિ વચનમત્તેન વિસ્સજ્જિતા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. તતિયં પુચ્છન્તિ સમ્બન્ધો. કસ્મા અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થીતિ આહ ‘‘અયં હી’’તિઆદિ. તત્થ હિ યસ્મા અઞ્ઞત્ર નત્થિ, તસ્મા નત્થીતિ યોજના. ‘‘અનુપ્પન્ને દોસે પઞ્ઞત્તા’’તિ ઇમિના અનુપ્પન્ને દોસે પઞ્ઞપેતબ્બાતિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સાતિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ. તસ્માતિ યસ્મા અઞ્ઞત્ર નત્થિ, તસ્મા. સબ્બત્થપઞ્ઞત્તીતિ એત્થ સબ્બસ્મિં પદેસે પઞ્ઞત્તિ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તીતિ અલુત્તસમાસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મજ્ઝિમદેસે ચેવા’’તિઆદિ. ‘‘મજ્ઝિમદેસે ચેવ પચ્ચન્તિમજનપદેસુ ચા’’તિ ઇમિના ‘‘સબ્બત્થા’’તિ પદસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. પદેસપઞ્ઞત્તિં અપનેત્વા સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિં પારિસેસનયેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિનયધરપઞ્ચમેના’’તિઆદિ. તત્થ વિનયધરપઞ્ચમેનાતિ અનુસ્સાવનાચરિયપઞ્ચમેન. એત્થેવાતિ મજ્ઝિમદેસેયેવ. એતેહીતિ ચતૂહિ સિક્ખાપદેહિ. સેસાનીતિ ચતૂહિ સિક્ખાપદેહિ સેસાનિ.

સાધારણપઞ્ઞત્તીતિ એત્થ સાધારણા નામ ભિક્ખુભિક્ખુનીનમેવાતિ આહ ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ભિક્ખુનીનઞ્ચા’’તિ. ઇદં પનાતિ પઠમપારાજિકં પન, પઞ્ઞત્તન્તિ સમ્બન્ધો. વિનીતકથામત્તમેવાતિ વિનીતવત્થુપકાસકં કથામત્તમેવ. તાસન્તિ ભિક્ખુનીનં. બ્યઞ્જનમત્તમેવાતિ ‘‘સાધારણા’’તિ ચ ‘‘ઉભતો’’તિ ચ બ્યઞ્જનમત્તમેવ. એત્થાતિ સાધારણપઞ્ઞત્તિઉભતોપઞ્ઞત્તિપદે.

‘‘નિદાને અનુપવિટ્ઠ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘નિદાનોગધ’’ન્તિ પદસ્સ સત્તમીસમાસઞ્ચ ઓગધસદ્દસ્સ અનુપવિટ્ઠત્થઞ્ચ દસ્સેતિ. ઓગાળ્હો હુત્વા ધરતિ તિટ્ઠતીતિ ઓગધં. નનુ નિદાનોગધે સતિ ‘‘પઠમેન ઉદ્દેસેના’’તિ વત્તબ્બં, કસ્મા ‘‘દુતિયેન ઉદ્દેસેના’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘નિદાનોગધ’’ન્તિ. નિદાનપરિયાપન્નમ્પિ સમાનન્તિ નિદાનપરિયાપન્નં સમાનમ્પીતિ યોજના. પિસદ્દો ગરહત્થો, પગેવ દુતિયે ઉદ્દેસે પરિયાપન્નેતિ દસ્સેતિ. ‘‘સીલવિપત્તિઆદીન’’ન્તિ વચનં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘પઠમા હી’’તિઆદિ.

દ્વઙ્ગિકેનાતિ કાયચિત્તસઙ્ખાતેન દ્વઙ્ગિકેન. નનુ ‘‘એકેન સમુટ્ઠાનેના’’તિ વુત્તત્તા ‘‘કાયતોયેવા’’તિ વત્તબ્બં, અથ કસ્મા ‘‘કાયતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘એત્થ હી’’તિઆદિ. એત્થાતિ ‘‘એકેન સમુટ્ઠાનેના’’તિ વચને. ચિત્તન્તિ સેવનચિત્તં. આપન્નોસીતિ ત્વં આપન્નો અસીતિ યોજના. આમ આપન્નોમ્હીતિ આમ અહં આપન્નો અમ્હીતિ યોજના. તાવદેવાતિ તસ્મિં પટિજાનક્ખણેયેવ. તં પુગ્ગલન્તિ પારાજિકમાપન્નં તં પુગ્ગલં. તપ્પચ્ચયાતિ તસ્સ પારાજિકમાપન્નસ્સ કારણા. ‘‘ન કતમેન સમથેન સમ્મતી’’તિ યં પન વચનં વુત્તન્તિ યોજના. તન્તિ વચનં, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

વુત્તમાતિકા પઞ્ઞત્તીતિ વુત્તમાતિકાસઙ્ખાતા પઞ્ઞત્તિ વિનયો નામાતિ યોજના. માતિકા હિ યસ્મા પઞ્ઞપીયતિ સઙ્ખેપેન ઠપીયતિ, પકારં જાનાપેતિ વા, તસ્મા પઞ્ઞત્તીતિ વુચ્ચતિ. ‘‘પદભાજનં વુચ્ચતી’’તિ ઇમિના વિત્થારેન ભાજિયતિ એતાયાતિ વિભત્તીતિ દસ્સેતિ. વીતિક્કમોતિ કાયવાચાવીતિક્કમો. સો હિ ન સંવરતિ કાયવાચં ન પિદહતીતિ અસંવરોતિ વુચ્ચતિ. યેસં વત્તતીતિ એત્થ વત્તતિકિરિયાય કત્તારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિનયપિટકઞ્ચ અટ્ઠકથા ચા’’તિ. પગુણાતિ વાચુગ્ગતા. તેતિ તે પુગ્ગલા, ધારેન્તીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એતસ્સાતિ પઠમપારાજિકસ્સ. કેનાભતન્તિ એત્થ ભરધાતુયા ધારણપોસનત્થેસુ (પાણિની ૧૦૮ ધાતુપાઠે) ધારણત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કેન આનીત’’ન્તિ. ‘‘પરમ્પરાય આનીત’’ન્તિ ઇમિના પરમ્પરાભતન્તિ પદસ્સ તતિયાસમાસં દસ્સેતિ. અથવા ‘‘કેનાભત’’ન્તિ પુચ્છાય અનુરૂપં યકારલોપવસેન વાક્યન્તિ દસ્સેતિ.

૩. ઉપાલિ દાસકો ચેવાતિઆદિકા ગાથાયો કિમત્થં કેહિ ઠપિતાતિ આહ ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ. તન્તિ પરં પરં. તત્થાતિ તાસુ ગાથાસુ. યન્તિ વચનં. ઇમિના નયેનાતિ પઠમપારાજિકસ્સ પુચ્છાવિસજ્જને વુત્તેન ઇમિના નયેન.

ઇતિ મહાવિભઙ્ગે પઞ્ઞત્તિવારવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

કતાપત્તિવારાદિવણ્ણના

૧૫૭. ઇતોતિ પઞ્ઞત્તિવારતો, પરં વુત્તા સત્ત વારા ઉત્તાનત્થા એવાતિ યોજના. કતાપત્તિવારોતિ ‘‘કતાપત્તી’’તિ પદેન લક્ખિતો વારો. એસેવ નયો સેસેસુપિ. તદનન્તરોતિ તેસં સત્તન્નં વારાનં અનન્તરે વુત્તો. સમુચ્ચયવારોતિ સં એકતો આપત્તિવિપત્તિઆદયો ઉચિયન્તિ સમ્પિણ્ડિયન્તિ એત્થાતિ સમુચ્ચયો, સોયેવ વારો સમુચ્ચયવારો.

૧૮૮. તતોતિ તેહિ અટ્ઠહિ વારેહિ, પરં વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. પચ્ચયવસેન વુત્તો એકો પઞ્ઞત્તિવારોતિ યોજના. પચ્ચયવસેનાતિ પચ્ચયસદ્દસ્સ વસેન. તસ્સાતિ પચ્ચયસ્સ. તેપીતિ અટ્ઠ વારાપિ. ઇતીતિઆદિ નિગમનં. તતોતિ મહાવિભઙ્ગતો, પરં આગતાતિ સમ્બન્ધો. એવં ઇમે દ્વત્તિંસ વારાતિ યોજના. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એત્થાતિ દ્વત્તિંસવારેસુ.

સમુટ્ઠાનસીસવણ્ણના

૨૫૭. તદનન્તરાયાતિ તેસં દ્વત્તિંસવારાનં અનન્તરં વુત્તાય સમુટ્ઠાનકથાય એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. અનત્તા ઇતિ નિચ્છિતાતિ અનત્તાત્વેવ વિનિચ્છિતા. ઇમિના અનત્તા ઇતિ નિચ્છયાતિ એત્થ ચિધાતુયા વિનિચ્છયત્થં દસ્સેતિ. ‘‘અનિચ્ચાકારાદીહી’’તિ ઇમિના સભાગધમ્માનન્તિ એત્થ અનિચ્ચાકારાદીહિ સમાનો ભાગો એતેસન્તિ સભાગા, તેયેવ ધમ્મા સભાગધમ્માતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. નામમત્તમ્પીતિ અનિચ્ચાદિનામમત્તમ્પિ. પિસદ્દેન પગેવ નામિકો અનિચ્ચાદિસભાવોતિ દસ્સેતિ. ન પઞ્ઞાયતીતિ ન ખાયતિ. ઇમિના ન નાયતીતિ એત્થ ઞાધાતુયા ખાયનત્થં દસ્સેતિ. દુક્ખહાનિન્તિ એત્થ દુક્ખં જહાતીતિ દુક્ખહાનીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દુક્ખઘાતન’’ન્તિ. દુક્ખં હનતીતિ દુક્ખઘાતનો, સદ્ધમ્મો, તં. ‘‘ખન્ધકા યા ચ માતિકા’’તિ વત્તબ્બે સુખુચ્ચારણત્થાય રસ્સવસેન પાઠો અત્થીતિ આહ ‘‘ખન્ધકા ય ચ માતિકા’’તિ. સમુટ્ઠાનં નિયતોકતન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૬) એત્થ ‘‘સમુટ્ઠાનં નિયતકત’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘પરોસહસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય ઓકારાગમવસેન ‘‘સમુટ્ઠાનનિયતોકત’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘સમુટ્ઠાનં નિયતકત’’ન્તિ. એતેનાતિ ‘‘સમુટ્ઠાનં નિયતોકત’’ન્તિ પાઠેન. પચ્ચેતબ્બોતિ પતિ એતબ્બો, પટિમુખં ઞાતબ્બોતિ અત્થો. અઞ્ઞેહીતિ તીહિ સિક્ખાપદેહિ અઞ્ઞેહિ સિક્ખાપદેહિ.

તત્થાતિ સમ્ભેદનિદાનવચનેસુ. સમ્ભેદવચનેન પચ્ચેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. તાનિ તીણિ સિક્ખાપદાનિ ઠપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. પઞ્ઞત્તિદેસસઙ્ખાતન્તિ પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનભૂતદેસસઙ્ખાતં. ‘‘ઇમાનિ તીણી’’તિ ઇમિના ‘‘દિસ્સન્તી’’તિ કિરિયાય કત્તારં દસ્સેતિ. ‘‘પઞ્ઞાયન્તી’’તિ ઇમિના દિસધાતુયા ખાયનત્થં દસ્સેતિ. તત્થાતિ સમુટ્ઠાનનિયમસમ્ભેદનિદાનસઙ્ખાતેસુ તીસુ, નિદ્ધારણે ભુમ્મં. ઇતરં પનાતિ સમુટ્ઠાનનિયમસમ્ભેદેહિ અઞ્ઞં પન.

આળવીતિ આળવિયં. સક્કેસુ ભગ્ગેસુ ચાતિ એત્થ જનપદનામત્તા બહુવચનવસેન વુત્તં.

દ્વીસુ વિભઙ્ગેસુ પઞ્ઞત્તં યં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસન્તીતિ યોજના. ‘‘વિભઙ્ગેસૂ’’તિ ઇમિના વિભઙ્ગેતિ એત્થ સુકારલોપોતિ દસ્સેતિ. તસ્સાતિ સિક્ખાપદસ્સ. યથાઞાયન્તિ યુત્તિયા અનુરૂપં. તન્તિ સમુટ્ઠાનં. મે સુણાથાતિ મમ સન્તિકા સુણાથ. ઇતીતિ અયમત્થો.

કથિનન્તિ પઠમકથિનસમુટ્ઠાનં. અનનુઞ્ઞાતાય સદ્ધિન્તિ અનનુઞ્ઞાતસમુટ્ઠાનેન સદ્ધિં. સદિસા ઇધ દિસ્સરેતિ એત્થ ઇધસદ્દો અત્થપકરણવસેન ઉભતોવિભઙ્ગવિસયોતિ આહ ‘‘ઇધ ઉભતોવિભઙ્ગે’’તિ. ‘‘સદિસાની’’તિ ઇમિના સદિસાતિ એત્થ નિકારસ્સાકારાદેસો દસ્સિતો. ‘‘દિસ્સન્તી’’તિ ઇમિના દિસ્સરેતિ એત્થ અન્તિસદ્દસ્સ રેકારો (નિરુત્તિદીપનિયં ૫૭૦ સુતે) દસ્સિતો.

સમુટ્ઠાનસીસો

પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૫૮. કિમત્થં ‘‘મેથુનં સુક્કસંસગ્ગો’’તિઆદિવચનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘મેથુનં સુક્કસંસગ્ગો’’તિઆદિવચને. સમુટ્ઠાનસીસન્તિ સમુટ્ઠાનાનં, સમુટ્ઠાનેસુ વા સીસં. સેસાનીતિ પઠમપારાજિકતો સેસાનિ પઞ્ચસત્તતિ સિક્ખાપદાનિ. તેનાતિ પઠમપારાજિકેન. ‘‘સુક્કસંસગ્ગો’’તિઆદિવચનં સંવણ્ણેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘સુક્કસંસગ્ગો’’તિઆદિવચને.

ખુદ્દકવણ્ણનાવસાનેતિ ખુદ્દકટ્ઠકથાય અવસાને.

લિઙ્ગવિપરિયાયોતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો. કાયમાનસિકા કતાતિ એત્થ કાયમાનસેસુ પવત્તા કાયમાનસિકાતિ વુત્તે સમુટ્ઠાનાતિ આહ ‘‘કાયચિત્તસમુટ્ઠાના કતા’’તિ.

દુતિયપારાજિકસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૫૯. ઇદં સમુટ્ઠાનં એકં સમુટ્ઠાનસીસન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અદિન્નાદાન’’ન્તિ ઇમિના અદિન્નન્તિ એત્થ સમુદાયનામે એકદેસવોહારોતિ દસ્સેતિ. સેસાનીતિ દુતિયપારાજિકતો સેસાનિ એકૂનસત્તતિ સિક્ખાપદાનિ. તેનાતિ દુતિયપારાજિકેન. તત્થાતિ ‘‘વિગ્ગહુત્તરી’’તિઆદિવચને. વિગ્ગહુત્તરીતિઆદિપદાનં બ્યઞ્જને આદરમકત્વા અત્થમેવ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસિક્ખાપદાની’’તિ. અનિયતા દુતિયિકાતિ આપત્તિં અપેક્ખિત્વા પાળિયં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તં, અટ્ઠકથાયં પન સિક્ખાપદં અપેક્ખિત્વા નપુંસકલિઙ્ગવસેન દુતિયન્તિ વુત્તં.

સમુટ્ઠાના તિકા કતાતિ એત્થ ‘‘તિકસમુટ્ઠાના’’તિ વત્તબ્બે પદવિપરિયાયવસેન કકારસ્સ દીઘવસેન સમુટ્ઠાના તિકાતિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તિકસમુટ્ઠાના કતા’’તિ.

સઞ્ચરિત્તસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૦. ‘‘સઞ્ચરી’’તિ ઇદં તાવ સઞ્ચરિત્તં નામ એકસમુટ્ઠાનસીસં, સેસાનિ તેન સદિસાનિ.

વિભઙ્ગે આગતેન ‘‘રિઞ્ચન્તી’’તિ (પારા. ૫૭૬) પદેન એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદં ઉપલક્ખિત્વા વુત્તન્તિ આહ ‘‘વિભઙ્ગે રિઞ્ચન્તિ ઉદ્દેસન્તિ આગત’’ન્તિ.

‘‘યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાય’’ ઇતિ (પાચિ. ૧૩૫-૧૩૬) ચ ‘‘અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં દદેય્ય’’ઇતિ (પાચિ. ૧૬૯) ચ ‘‘ચીવરં સિબ્બેય્ય’’ઇતિ (પાચિ. ૧૭૬-૧૭૭) ચ વુત્તસિક્ખાપદત્તયન્તિ યોજના.

‘‘સમણચીવરેન ચા’’તિ એવં વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘સમણચીવરં દદેય્યા’’તિ ઇદં (પાચિ. ૯૧૭) વચનં સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો.

સમનુભાસનાસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૧. ભેદન્તિ ઇદં સમનુભાસનં નામ એકં સમુટ્ઠાનસીસં, સેસાનિ તેન સદિસાનિ.

કથિનસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૨. ઉબ્ભતન્તિ ઇદં કથિનસમુટ્ઠાનં નામ એકં સમુટ્ઠાનસીસં, સેસાનિ તેન સદિસાનિ.

આવસથેન સદ્ધિન્તિ આવસથસદ્દેન સદ્ધિં.

એળકલોમસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૩. ‘‘એળકલોમા’’તિ ઇદં એળકલોમસમુટ્ઠાનં નામ એકં સમુટ્ઠાનસીસં. ઇતોતિ યથાવુત્તતો. પાળિન્તિ માતિકાપાળિં. વિરજ્ઝિત્વાતિ પુબ્બાપરતો વિરાધેત્વા. યથાતિ યેનાકારેન. પનસદ્દો અનુગ્ગહત્થો. કિઞ્ચાપિ લિખન્તિ, પન તથાપીતિ યોજના. એવન્તિ તથાકારેન. અત્થાનુક્કમોતિ અત્થસ્સ અનુક્કમો.

‘‘અભિક્ખુકાવા સેન ચા’’તિ એતં વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અભિક્ખુકે આવાસે વસ્સં વસેય્યા’’તિ (પાચિ. ૧૦૪૭) ઇદં વચનં સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ભિક્ખુની’’તિઆદિના વુત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. આદિસદ્દેન ‘‘સિક્ખમાના ચ સામણેરી ગિહિનિયા’’તિ પાઠં સઙ્ગણ્હાતિ.

પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૪. પદન્તિ ઇદં પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનં નામ એકં સમુટ્ઠાનસીસં, સેસાનિ તેન સદિસાનિ. ‘‘તથા અત્થઙ્ગતેન ચા’’તિ એતં વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ઓવદેય્યા’’તિ (પાચિ. ૧૫૪-૧૫૫) ઇદં વચનં સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો. અનોકાસો ચ…પે… સન્ધાય વુત્તન્તિ (પાચિ. ૧૨૧૯-૧૨૨૧) એત્થાપિ એસેવ નયો.

અદ્ધાનસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૫. અદ્ધાનન્તિ ઇદં અદ્ધાનસમુટ્ઠાનં નામ એકં સમુટ્ઠાનસીસં, સેસાનિ તેન સદિસાનિ.

થેય્યસત્થસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૬. થેય્યસત્થન્તિ ઇદં થેય્યસત્થસમુટ્ઠાનં નામ એકં સમુટ્ઠાનસીસં, સેસાનિ તેન સદિસાનિ. ‘‘બ્યૂહેન સત્તમા’’તિ ઇદં વચનં વુત્તન્તિ યોજના. તદનન્તરમેવાતિ તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અનન્તરમેવ, ‘‘આગત’’ઇતિ સમ્બન્ધો.

ધમ્મદેસનાસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૭. ધમ્મદેસનાસમુટ્ઠાને સમુટ્ઠાનસીસં નત્થિ, સબ્બાનિ એકદસ સિક્ખાપદાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા ધમ્મદેસનાસમુટ્ઠાનાનીતિ વુત્તાનિ. એવન્તિઆદિ નિગમનં. તેસન્તિ તેસં સિક્ખાપદાનં. સમ્ભિન્નસમુટ્ઠાનન્તિ સંસગ્ગસમુટ્ઠાનં. તિવિધન્તિ ભૂતારોચનચોરિવુટ્ઠાપનઅનનુઞ્ઞાતસમુટ્ઠાનવસેન તિપ્પકારં. તન્તિ નિયતસમુટ્ઠાનં, હોતીતિ સમ્બન્ધો. પુન તન્તિ નિયતસમુટ્ઠાનં, દસ્સેતુન્તિ સમ્બન્ધો. પુન તન્તિ વચનં. નેત્તિધમ્માનુલોમિકન્તિ એત્થ કાયવાચં નેતિ વિનેતીતિ નેત્તિ, કાયવાચં નેતિ વિનેતિ એત્થ, એતાયાતિ વા નેત્તિ. ધમ્મોતિ પાળિ. સા હિ યસ્મા અત્થં ધારેતિ, તસ્મા ધમ્મોતિ વુચ્ચતિ. નેત્તિયેવ ધમ્મો નેત્તિધમ્મો, તસ્સ અનુલોમિકં નેત્તિધમ્માનુલોમિકં. તેન વુત્તં ‘‘વિનયપાળિધમ્મસ્સ અનુલોમ’’ન્તિ.

ઇતિ સમુટ્ઠાનસીસવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

અન્તરપેય્યાલ કતિપુચ્છાવારવણ્ણના

૨૭૧. ઇદાનિ વુત્તોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇદાની’’તિ પદેન સમ્બન્ધત્તા વુત્તોતિ એત્થ તપચ્ચયો પચ્ચુપ્પન્નકાલિકોતિ દટ્ઠબ્બો.

તત્થાતિ માતિકાયં, પુચ્છાસુ વા. આગતાપત્તિપુચ્છાતિ આગતાપત્તિયા પુચ્છા. હીતિ વિસેસજોતકો, હિ વિસેસં વક્ખામીતિ અત્થો. એત્થાતિ ‘‘કતિ આપત્તિક્ખન્ધા’’તિ દુતિયપદે. ‘‘રાસિવસેના’’તિ ઇમિના ખન્ધસદ્દસ્સ રાસત્થં દસ્સેતિ. વિનીતવત્થૂનીતિ એત્થ વિનીતસદ્દો વિનયપરિયાયોતિ આહ ‘‘વિનયપુચ્છા’’તિ. નનુ વિનીતવિનયસદ્દાનં સદ્દતો નાનત્તા અત્થતોપિ નાનં, કસ્મા પન ‘‘વિનયપુચ્છા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘વિનીતં…પે… એક’’ન્તિ. ઇદન્તિ પદત્તયં. અત્થતો એકન્તિ અત્થતોયેવ એકં, ન સદ્દતો. વિનીતવત્થૂનીતિ આપત્તિવિનયકારણત્તા વિનીતવત્થૂનિ. યેસૂતિ અગારવેસુ. સતીતિ સન્તેસુ. એત્થ ચ યેસુ સતિ આપત્તિયો ન હોન્તિ, અસતિ હોન્તીતિ વાક્યમ્પિ અવુત્તસિદ્ધિનયેન ગહેતબ્બં. યેસૂતિ ગારવેસુ. તેતિ અગારવગારવે. યસ્મા પન નત્થીતિ સમ્બન્ધો. વિપત્તિભાવપુચ્છાતિ વિપત્તિભાવસ્સ પુચ્છા. પુચ્છિયતિ ઇમાયાતિ પુચ્છા. વિવાદમૂલાનિ અનુવાદમૂલાનીતિ ઇમા પુચ્છાયો મૂલપુચ્છાતિ સમ્બન્ધો. પોત્થકેસુ ‘‘ઇમાની’’તિ નિકારેન સહ પાઠો અત્થિ, સો અપાઠોયેવ. મૂલપુચ્છાતિ પુચ્છિયન્તિ ઇમાહીતિ પુચ્છા, મૂલાનં પુચ્છા મૂલપુચ્છા. ‘‘અધિકરણ’’ન્તિઆદીસુ ‘‘વુત્તં’’ ઇતિ સમ્બન્ધો. તેસંયેવાતિ અધિકરણાનંયેવ. અયમેત્થ માતિકા.

નિદ્દેસે માતિકાયાતિ પાતિમોક્ખે. વિભઙ્ગેતિ પદભાજનિયં, આગતવસેન વુત્તાતિ યોજના. અયમેત્થ નિદ્દેસો.

પટિનિદ્દેસે આરતીતિઆદિપદાનં વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આરકા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘આરકા’’તિ ઇમિના આરતીતિ એત્થ આઉપસગ્ગસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. એતેહીતિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ, આરકાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘રમતી’’તિ ઇમિના તિપચ્ચયો કત્વત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. રતીતિ રમનં. ઇમિના તિપચ્ચયો ભાવત્થેપિ હોતીતિ દસ્સેતિ. વિનાતિ એતેહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વિના. ઇમિના વિરતીતિ એત્થ વિત્યૂપસગ્ગસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. પચ્ચેકન્તિ પતિ એકં, પટિસદ્દો વિચ્છત્થજોતકો, વિસું વિસુન્તિ અત્થો. ઇમિના પટિવિરતીતિ એત્થ પટિત્યૂપસગ્ગસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. વિરતિ પટિવિરતીતિ એત્થાપિ તિપચ્ચયો ભાવત્થેપિ વેદિતબ્બો. વેરન્તિ અનત્થકરત્તા વિરમિતબ્બન્તિ વિરં, તદેવ વેરં, રાગાદિઅકુસલધમ્મા. તે હિ વેરહેતુત્તા વેરન્તિ વુચ્ચન્તિ. એતાયાતિ વિરતિયા. ઇમિના અકિરિયાતિ એત્થ રિરિયપચ્ચયો કરણત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. યં આપત્તિક્ખન્ધકરણન્તિ યોજના. તસ્સાતિ આપત્તિક્ખન્ધકરણસ્સ. પટિપક્ખતોતિ વિરુદ્ધભાવતો. ઇમિના અકરણન્તિ એત્થ અકારો વિરુદ્ધત્થોતિ દસ્સેતિ. આપત્તિક્ખન્ધઅજ્ઝાપત્તિયાતિ આપત્તિક્ખન્ધાનં અતિક્કમિત્વા આપજ્જનસ્સ. ‘‘વેલનતો’’તિ ઇમિના વેલતીતિ વેલા, વેલનં વા વેલાતિ વચનત્થે દસ્સેતિ. નિય્યાનન્તિ મગ્ગં. મગ્ગો હિ નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેન યાતિ ગચ્છતીતિ નિય્યાનન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘બન્ધતી’’તિ ઇમિના સિધાતુયા બન્ધનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘નિવારેતી’’તિ ઇમિના બન્ધધાતુયા અધિપ્પાયત્થં. એતન્તિ ‘‘સેતૂ’’તિ નામં. તં સેતુન્તિ આપત્તિક્ખન્ધસઙ્ખાતં તં સેતું. એત્થ કેસુચિ પોત્થકેસુ ‘‘સો સેતૂ’’તિ ચ ‘‘એતાય પઞ્ઞત્તિયા’’તિ ચ પાઠો અત્થિ, સો અપાઠોયેવ.

બુદ્ધે અગારવાદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. યોતિ યો કોચિ, ન ગચ્છતીતિઆદીસુ સમ્બન્ધો. ધરમાનેતિ તિટ્ઠમાને, સંવિજ્જમાનેતિ અત્થો. ઉપટ્ઠાનન્તિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાનત્થં વા. એતસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા. ધમ્મસ્સવનન્તિ ધમ્મસ્સવનટ્ઠાનં, ધમ્મસ્સવનત્થં વા. ધમ્મસ્સવનગ્ગન્તિ ધમ્મસ્સવનં ગણ્હન્તિ એત્થાતિ ધમ્મસ્સવનગ્ગો, ધમ્મસવનમણ્ડપો. અથ વા ધમ્મસ્સવનં ગણ્હાતીતિ ધમ્મસ્સવનગ્ગો, ધમ્મસ્સવનટ્ઠાને સમાગમજનો, તં ધમ્મસ્સવનગ્ગં. ચિત્તીકારન્તિ અપચાયનાકારં. વિક્ખિત્તો વા અનાદરો વા હુત્વા નિસીદતીતિ યોજના. કાયપાગબ્બિયન્તિ ભુસં ગરતિ અઞ્ઞે પીળેતિ અનેનાતિ પગબ્બો, અતિમાનો, ઓટ્ઠજો તતિયક્ખરો. પગબ્બસ્સ ભાવો પાગબ્બિયં, કાયેન પાગબ્બિયં કાયપાગબ્બિયં (વજિર. ટી. પરિવાર ૨૭૧; સારત્થ. ટી. પરિવાર ૩.૨૭૧; વિ. વિ. ટી. પરિવાર ૨.૨૭૧ સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૪૬; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૮૨-૮૪; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૪), કાયાનાચારં. તિસ્સો સિક્ખાતિ અધિસીલસિક્ખાદિકા તિસ્સો સિક્ખા. પમજ્જનં પમાદો, સતિવિપ્પવાસોતિ આહ ‘‘પમાદે ચ સતિવિપ્પવાસે’’તિ. આમિસપટિસન્ધારન્તિ આમિસેન અત્તનો, પરેસઞ્ચ અન્તરસ્સ પટિસન્દહનં આમિસપટિસન્ધારો, તથા ધમ્મપટિસન્ધારો.

૨૭૨. સત્થરિપિ અગારવોતિઆદીનં અત્થોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અનીચવુત્તી’’તિઆદિના અપ્પતિસ્સોતિ પદસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ, સદ્દત્થો પનેવં વેદિતબ્બો, પટિમુખં આદરેન સત્થુવચનં અસુણન્તો અપ્પતિસ્સો નામાતિ. અજ્ઝત્તં વાતિ એત્થ નિયકજ્ઝત્તાદીસુ ચતૂસુ નિયકજ્ઝત્તભાવઞ્ચ સત્તમીવિભત્તિયા અમાદેસભાવઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તનો સન્તાને વા’’તિ. ‘‘અત્તનો પક્ખે વા’’તિ ઇમિના અત્તનો ચિત્તસન્તાનેતિ અત્થં પટિક્ખિપતિ. તત્ર તુમ્હેતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્મિં અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદે’’તિ. સપરસન્તાનેતિ અત્તપરસન્તાને. પહાનાયાતિ એત્થ હાધાતુયા કરણઞ્ચ આયસદ્દસ્સ તદત્થભાવઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મેત્તાભાવનાદીહિ નયેહિ પહાનત્થ’’ન્તિ. મેત્તાભાવનાદીહીતિઆદિસદ્દેન કરુણાભાવનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તન્તિ વિવાદમૂલં. ‘‘અપ્પવત્તિભાવાયા’’તિ ઇમિના અનવસ્સવાયાતિ એત્થ અવપુબ્બ સુધાતુયા પવત્તનત્થં દસ્સેતિ.

સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ એત્થ સસ્સ અત્તનો ઇદં સં, સં દિટ્ઠિં પરતો આમસતીતિ સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સકમેવ દિટ્ઠિં પરામસતી’’તિ. ‘‘ય’’ન્તિઆદિના પરામસનાકારં દસ્સેતિ. આધાનગ્ગાહીતિ એત્થ આભુસો ઠિયતે આધાનન્તિ વચનત્થેન આધાનસદ્દો દળ્હપરિયાયોતિ આહ ‘‘દળ્હગ્ગાહી’’તિ. દળ્હં ગણ્હાતીતિ દળ્હગ્ગાહી.

૨૭૩. અનુવાદમૂલનિદ્દેસો કિઞ્ચાપિ સમાનોતિ યોજના. અથ ખોતિ તથા સમાનોપિ, અયમેત્થ વિસેસોતિ સમ્બન્ધો. વિવદન્તાનં પુગ્ગલાનન્તિ યોજના. તથા વિવદન્તાતિ તેનાકારેન વિવદન્તા, અનુવદન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અસુકં નામ વિપત્તિં આપન્નો’’તિ વુત્તમેવત્થં આપત્તિયા સલ્લક્ખેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘પારાજિકં આપન્નોસી’’તિઆદિ. એત્થાતિ અનુવાદમૂલે. વિસેસોતિ વિવાદમૂલતો વિસેસો. વિવદન્તાનં કોધૂપનાહાદીનિ વિવાદમૂલાનિ, અનુવદન્તાનં અનુવાદમૂલાનીતિ વુત્તં હોતિ.

૨૭૪. મેત્તં કાયકમ્મં નામાતિ એત્થ મેત્તા એતસ્સત્થીતિ મેત્તં, કાયકમ્મં, મેત્તચિત્તસહગતં કાયકમ્મન્તિ વુત્તં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘મેત્તચિત્તેન કતં કાયકમ્મ’’ન્તિ. સમ્મુખપરમ્મુખાનં વિત્થારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ સમ્મુખપરમ્મુખેસુ. કાયકમ્મં નામાતિ મેત્તં કાયકમ્મં નામ. થેરાનં દાનઇતિ સમ્બન્ધો. ઉભયેહિપીતિ નવકત્થેરેહિપિ. તેસૂતિ નવકત્થેરેસુ. અવમઞ્ઞન્તિ અવમાનં. અત્તનો દુન્નિક્ખિત્તાનં પટિસામનં વિય પટિસામનન્તિ યોજના. ‘‘મેત્તાકાયકમ્મસઙ્ખાતો’’તિ ઇમિના અયમ્પિ ધમ્મોતિ એત્થ ધમ્મસરૂપં દસ્સેતિ. પિસદ્દો ઉપરિ વક્ખમાને ધમ્મે અપેક્ખતિ. ‘‘સરિતબ્બો’’તિ ઇમિના અનીયસદ્દો કમ્મવાચકોતિ દસ્સેતિ. સતિજનકોતિ સબ્રહ્મચારીનં સતિજનકો. તસ્સ પદસ્સ અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યો ન’’ન્તિઆદિ. તત્થ યોતિ પુગ્ગલો. નન્તિ મેત્તં કાયકમ્મં. તં પુગ્ગલં અનુસ્સરન્તીતિ સમ્બન્ધો. યેસન્તિ સબ્રહ્મચારીનં. તેતિ સબ્રહ્મચારિનો. પસન્નચિત્તા હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પિયં કરોતી’’તિ ઇમિના પિયકરણોતિ પદસ્સ પિયં કરોતીતિ પિયકરણોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. એસેવ નયો ગરુકરણોતિ એત્થાપિ. ‘‘સઙ્ગહેતબ્બભાવાયા’’તિ ઇમિના સઙ્ગહાયાતિ પદસ્સ ભાવપ્પધાનકમ્મનિદ્દેસભાવં દસ્સેતિ. સઙ્ગહેતબ્બોતિ સઙ્ગહો, તદત્થાય. તેહીતિ સબ્રહ્મચારીહિ. ‘‘સમગ્ગભાવાયા’’તિ ઇમિના સમગ્ગસ્સ ભાવો સામગ્ગીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

પગ્ગય્હ વચનન્તિ પગ્ગહેત્વા વચનં. વિહારેતિ આધારે ભુમ્મં, થેરે અસન્તેતિ યોજના. તન્તિ થેરં કદા આગમિસ્સતિ નુખોતિ યોજના. મમાયનવચનન્તિ મમાયનાકારેન પવત્તં વચનં. મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનીતિ મેત્તાસઙ્ખાતેન સિનેહેન સિનેહિતાનિ. નયનાનીતિ ચક્ખૂનિ. ‘‘અપ્પાબાધો’’તિ ઇમિના અરોગોતિ પદસ્સેવ અત્થં દસ્સેતિ. નિચ્ચાબાધેન વા અરોગો, આગન્તુકાબાધેન અપ્પાબાધો, અજ્ઝત્તાબાધેન વા અરોગો, બહિદ્ધાબાધેન અપ્પાબાધો, કાયાબાધેન વા અરોગો, ચિત્તાબાધેન અપ્પાબાધો. સમન્નાહરણન્તિ પુનપ્પુનં મનસિકરણં.

ન પુગ્ગલં પટિવિભજિત્વા ભુઞ્જતીતિ યોજના. તદત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘યો હી’’તિઆદિ. તત્થ યોતિ પુગ્ગલો, ભુઞ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘એત્તકં…પે… ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ ઇમિના આમિસપટિવિભત્તભોગિભાવં દસ્સેતિ. ‘‘એત્તકં વા અસુકસ્સ ચ…પે… ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ ઇમિના પુગ્ગલપટિવિભત્તભોગિભાવં દસ્સેતિ. અયન્તિ પુગ્ગલો. આભતન્તિ ગામાદિતો આનીતં. અદાતુમ્પીતિ પિસદ્દેન દાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. દાનઞ્હિ નામ ન કસ્સચિ વારિતં. સબ્બેસન્તિ દુસ્સીલસીલવન્તાનં. વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૯૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૧૧) વુત્તં. વિચેય્યાતિ વિચિનિત્વા. દાતુમ્પીતિ પિસદ્દેન અવિચિનિત્વા સામઞ્ઞતો દાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ સમ્પિણ્ડેતિ. નનુ એવં સતિ પુગ્ગલવિભાગો કતો નામ હોતિ, કસ્મા વિચેય્ય દાતું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. હીતિ યસ્મા. એતેતિ ગિલાનાદયો. ઇદં પદં વિચિનિત્વાતિ પદે કમ્મં, ‘‘દેન્તેના’’તિ પદે સમ્પદાનં. હીતિ સચ્ચં. ઇતિ અયન્તિ ઇતિ મનસિકત્વા અયં સારણીયધમ્મપૂરકો.

અખણ્ડાનીતિઆદીસુ પઠમં તાવ ખણ્ડછિદ્દસબલકમ્માસાનિ દસ્સેત્વા તેસં પટિપક્ખવસેન અખણ્ડાદીનિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ, સિક્ખાપદં ભિન્નન્તિ સમ્બન્ધો. સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસૂતિ આધારે ભુમ્મં, સિક્ખાપદન્તિ સમ્બન્ધો. આપત્તિઞ્હિ પટિચ્ચ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા આપત્તિ તસ્સ વિસયો હોતિ. આદિમ્હિ વા અન્તે વાતિ સિક્ખાપદાનં આદિમ્હિ વા અન્તે વા. વાસદ્દો અનિયમવિકપ્પત્થો. સિક્ખાપદે ભિન્ને આપત્તિસમ્ભવતો વુત્તં ‘‘સિક્ખાપદં ભિન્ન’’ન્તિ. ખણ્ડં નામાતિ છિન્નં નામ. વેમજ્ઝેતિ સિક્ખાપદાનં વેમજ્ઝે. ભિન્નન્તિ સિક્ખાપદં ભિન્નં. છિદ્દં નામાતિ વિવરં નામ. દ્વે તીણિ સિક્ખાપદાનીતિ સમ્બન્ધો. સબલં નામાતિ ચિત્રં નામ. ભિન્નાનીતિ સિક્ખાપદાનિ ભિન્નાનિ. કમ્માસં નામાતિ વિચિત્રં નામ. એત્થ ચ એકસ્મિં ઠાને એકેન વિસભાગવણ્ણેન ચિત્રં સબલં નામ, નાનાઠાને નાનાવણ્ણેન વિચિત્રં કમ્માસં નામાતિ અયમેતેસં વિસેસો. ખણ્ડાદીનં વિપરિવત્તનવસેન અખણ્ડાદીનિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સ પના’’તિઆદિ. અભિન્નાનિસીલાનીતિ અભિન્નાનિ સિક્ખાપદસીલાનિ. તાનિ પનાતિ સીલાનિ પન. ‘‘એતાની’’તિ પદં પદાલઙ્કારમત્તં. ભુજિસ્સભાવકરણતોતિ તણ્હાદાસબ્યતો મોચેત્વા ભુજિસ્સકરણભાવતો. ઇમિના ‘‘ભુજિસ્સભાવકરણાની’’તિ વત્તબ્બે ઉત્તરપદલોપવસેન એવં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. ભુજિસ્સાનીતિ વુચ્ચન્તીતિ સમ્બન્ધો. વિઞ્ઞૂહીતિ બુદ્ધાદીહિ સપ્પુરિસેહિ. ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિં વાતિ એત્થ વાસદ્દો સમુચ્ચયત્થો. ઉપચારસમાધિઞ્ચ અપ્પનાસમાધિં ચાતિ હિ અત્થો. ‘‘સંવત્તયન્તી’’તિ ઇમિના સમાધિસંવત્તનિકાનીતિ એત્થ અનીયસદ્દો બહુલં કત્તુવાચકોતિ દસ્સેતિ. સીલસામઞ્ઞગતોતિ એત્થ સમાનસ્સ ભાવો સામઞ્ઞં, તં ગતોતિ સામઞ્ઞગતો, સીલેન સામઞ્ઞગતો સીલસામઞ્ઞગતો, હુત્વા વિહરતીતિ યોજના. તેન વુત્તં ‘‘સમાનભાવૂપગતસીલો વિહરતી’’તિ.

યાયં દિટ્ઠીતિ એત્થ ‘‘દિટ્ઠી’’તિ સામઞ્ઞગતસ્સાપિ સદ્દસ્સ ‘‘અરિયા’’તિ સદ્દન્તરસન્નિધાનેન વિસેસવિસયત્તા સમ્માદિટ્ઠીતિ આહ ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તા સમ્માદિટ્ઠી’’તિ. ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તા’’તિ ઇમિના લોકિયસમ્માદિટ્ઠિં પટિક્ખિપતિ. નિદ્દોસાતિ વિસુદ્ધત્તા, ઉત્તમત્તા વા નિદ્દોસા. ઇમિના અરિયસદ્દો નિદ્દોસત્થવાચકો અનિપ્ફન્નપાટિપદિકોતિ દસ્સેતિ. નિય્યાતીતિ નિબ્બાનં યાતિ. ઇમિના અનીયસદ્દો બહુલં કત્તુવાચકોતિ દસ્સેતિ. યો તથાકારી હોતિ, તક્કરસ્સાતિ યોજના. તથાકારીતિ તાય મગ્ગસમ્પયુત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા કારી હોતિ. ઇમિના તાય સમ્માદિટ્ઠિયા કરોતીતિ તક્કરોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. દુક્ખક્ખયાયાતિ એત્થ ખીયનં ખયો, દુક્ખસ્સ ખયો દુક્ખક્ખયો, તદત્થાયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બદુક્ખસ્સ ખયત્થ’’ન્તિ. સેસન્તિ વુત્તવચનતો સેસં વચનં.

ઇતિ કતિપુચ્છાવારવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

ખન્ધકપુચ્છાવારો

પુચ્છાવિસ્સજ્જનાવણ્ણના

૩૨૦. ઉપસમ્પદક્ખન્ધકન્તિ મહાખન્ધકં. ‘‘નિદાનેન ચ નિદ્દેસેન ચ સદ્ધિ’’ન્તિ ઇમિના સહ નિદાનેનાતિ સનિદાનં, સહ નિદ્દેસેનાતિ સનિદ્દેસન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. એત્થ નિદાનેનાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિદેસસઙ્ખાતેન નિદાનેન. નિદ્દેસેનાતિ પુગ્ગલાદિનિદ્દેસેન. તત્થાતિ ઉપસમ્પદક્ખન્ધકે. સમુક્કટ્ઠપદાનન્તિ એત્થ સમુક્કટ્ઠસદ્દો ઉત્તમપરિયાયોતિ આહ ‘‘ઉત્તમાની’’તિ. પદાનીતિ ‘‘ન ભિક્ખવે ઊનવીસતિવસ્સો પુગ્ગલો ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ (પાચિ. ૪૦૨-૪૦૩; મહાવ. ૧૨૪) આદિના નયેન વુત્તાનિ પદાનિ. ઇમેહિ પદેહિ ‘‘સમુક્કટ્ઠાનિ પદાનિ સમુક્કટ્ઠપદાની’’તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ઇતીતિ અયમત્થો. કસ્મા પનેત્થ ‘‘સમુક્કટ્ઠપદાનં કતિ આપત્તિયો’’તિ પદાનમેવ સામિવસેન નિદ્દેસો કતો, નનુ આપત્તિયો નામ પુગ્ગલાનઞ્ઞેવ હોન્તીતિ આહ ‘‘યેન યેન હી’’તિઆદિ. હીતિ યસ્મા. યેન યેન પદેન પઞ્ઞત્તાતિ સમ્બન્ધો. સા સાતિ આપત્તિ. દ્વે આપત્તિયોતિ એત્થ દ્વિન્નં આપત્તીનં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાચિત્તિયં, દુક્કટ’’ન્તિ.

નસ્સન્તેતેતિ નસ્સન્તુ એતે. વિનસ્સન્તેતેતિ વિનસ્સન્તુ એતે ભિક્ખૂતિ અત્થો. તેહીતિ ભિક્ખૂહિ. વદતોતિ વદન્તાનં. સેસેસુ ઉપોસથકરણેસૂતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દુક્કટાપત્તિયેવા’’તિ ઇમિના એકા આપત્તીતિ એત્થ અત્થપકરણાદિવસેન દુક્કટાપત્તિયેવાતિ દસ્સેતિ.

પવારણક્ખન્ધકેપીતિ પિસદ્દો ઉપોસથક્ખન્ધકં અપેક્ખતિ.

ચમ્મસંયુત્તેપીતિ ચમ્મેન સંયુત્તં કત્વા દેસિતે ખન્ધકેપિ, ચમ્મક્ખન્ધકેપીતિ અત્થો. પિસદ્દો પવારણક્ખન્ધકં અપેક્ખતિ. ભેસજ્જક્ખન્ધકેપીતિ પિસદ્દો ચમ્મક્ખન્ધકં અપેક્ખતિ. સમન્તાતિ અઙ્ગજાતસ્સ સમન્તતો.

તત્થાતિ કથિનક્ખન્ધકે. ચીવરસંયુત્તેતિ ચીવરક્ખન્ધકે.

ચમ્પેય્યકેતિ ચમ્પેય્યક્ખન્ધકે. સમુચ્ચયક્ખન્ધકેસુપીતિ પિસદ્દો ચમ્પેય્યક્ખન્ધકં અપેક્ખતિ.

સમથક્ખન્ધકે ઇમા દ્વે આપત્તિયો હોન્તીતિ યોજના. એસેવ નયો સેસેસુપિ. ખુદ્દકવત્થુકેતિ ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકે. ગરુભણ્ડવિસ્સજ્જનેતિ ગરુભણ્ડસ્સ વિસ્સજ્જને.

સઙ્ઘભેદેતિ સઙ્ઘભેદક્ખન્ધકે. ‘‘સમાચારં પુચ્છિસ્સન્તિ વુત્તે વત્તક્ખન્ધકે’’તિ ઇમિના સમાચારસદ્દેન વત્તક્ખન્ધકં ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. સાતિ દુક્કટાપત્તિ. ‘‘તથા’’તિ પદેન ‘‘એકા દુક્કટાપત્તિયેવા’’તિ પદં અતિદિસતિ. ‘‘પાતિમોક્ખટ્ઠપને’’તિ ઇમિના પાળિયં ઠપનં પુચ્છિસ્સન્તિ એત્થ ‘‘પાતિમોક્ખ’’ન્તિઆદિપદસ્સ લોપં દસ્સેતિ. પઞ્ચસતિકસત્તસતિકેસૂતિ પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકસત્તસતિકક્ખન્ધકેસુ. આરોપિતોતિ એત્થ રુપધાતુયા દ્વિકમ્મિકત્તા, ન્યાદિગણત્તા ચ ‘‘ધમ્મો’’તિ પધાનકમ્મમેવ વુત્તં, ન ‘‘સઙ્ગહ’’ન્તિ અપધાનકમ્મં. તેન વુત્તં ‘‘ધમ્મો સઙ્ગહ’’ન્તિ. તત્થાતિ પઞ્ચસતિકસત્તસતિકેસુ.

ઇતિ ખન્ધકપુચ્છાવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

એકુત્તરિકનયો

એકુત્તરિકનયો એકકવારવણ્ણના

૩૨૧. એવં ખન્ધકપુચ્છાય વણ્ણનં કત્વા ઇદાનિ એકુત્તરિકનયસ્સ તં કરોન્તો આહ ‘‘આપત્તિ…પે… નયે’’તિ. તત્થ એકુત્તરિકનયે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ‘‘છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાની’’તિ ઇમિના સમુટ્ઠાનાનિ આપત્તિં કરોન્તીતિ અત્થેન આપત્તિકરા નામાતિ દસ્સેતિ. એતેસન્તિ છન્નં આપત્તિસમુટ્ઠાનાનં. હીતિ યસ્મા, આપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. સિક્ખાપદે ચાતિ માતિકાસિક્ખાપદે ચ. લહુકા આપત્તીતિ એત્થ અપ્પસાવજ્જત્તા ન લહુકા નામ હોતિ, લહુકેન પન વિનયકમ્મેનાતિ આહ ‘‘લહુકેન વિનયકમ્મેન વિસુજ્ઝનતો’’તિ. પઞ્ચવિધાતિ થુલ્લચ્ચયાદિવસેન પઞ્ચપકારા. કેનચીતિ લહુકેન વા ગરુકેન વા કેનચિ આકારેન. સંવિજ્જતિ ગિહિભાવતો અવસેસો સમણભાવો એતિસ્સાતિ સાવસેસા, પટિપક્ખવસેન અનવસેસા. દ્વે આપત્તિક્ખન્ધાતિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસવસેન દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા.

‘‘કરોન્તી’’તિ ઇમિના અન્તરાયિકાતિ એત્થ ણિકપચ્ચયસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. અન્તરાયિકા આપત્તિયો સબ્બથા અન્તરાયિકા હોન્તીતિ આહ ‘‘અન્તરાયિકં આપન્નસ્સાપી’’તિઆદિ. દેસેત્વા સુદ્ધિપત્તસ્સાતિ સમ્બન્ધો. લોકવજ્જાતિ લોકેહિ વજ્જેતબ્બા. પણ્ણત્તિવજ્જાતિ ભગવતો પણ્ણત્તિયા વજ્જેતબ્બા. યન્તિ યં આપત્તિં આપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. કરોન્તોતિ કિરિયમાનતો. એત્થ હિ માનસદ્દસ્સ અન્તાદેસો. ઇમિના કરણં કિરિયન્તિ ભાવત્થં દસ્સેતિ. આપજ્જતીતિ પુગ્ગલો આપજ્જતિ. સા આપત્તિ કિરિયતો સમુટ્ઠિતા નામાતિ યોજના. કા આપત્તિ વિયાતિ આહ ‘‘પારાજિકાપત્તિ વિયા’’તિ. એસેવ નયો અનન્તરવાક્યેસુપિ.

પુબ્બાપત્તીતિ એત્થ પુબ્બસદ્દો પઠમત્થોતિ આહ ‘‘પઠમં આપન્નાપત્તી’’તિ. ‘‘આપન્ના’’તિ પદેન મજ્ઝેલોપં દસ્સેતિ. પચ્છા આપન્નાપત્તીતિ વત્તભેદદુક્કટાપત્તિ. મૂલવિસુદ્ધિયાતિ મૂલે કાયચિ આપત્તિયા અમિસ્સત્તા વિસુદ્ધિયા આપત્તિયા. કુરુન્દિયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઇદમ્પીતિ કુરુન્દિયં વુત્તવચનમ્પિ. પિસદ્દેન પુરિમં મહાઅટ્ઠકથાવચનં અપેક્ખતિ. એકેન પરિયાયેનાતિ એકેન કારણેન.

યાતિ આપત્તિ, દેસિતા હોતીતિ સમ્બન્ધો. અયં દેસિતા ગણનૂપિકા નામાતિ યોજના. યા દેસિતા હોતિ, અયં અગણનૂપિકા નામાતિ યોજના. સઉસ્સાહેનેવાતિ પુનપિ આપજ્જિસ્સામીતિ સહ ઉસ્સાહેનેવ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ‘‘ગણનં ન ઉપેતી’’તિ ઇમિના ગણનં ન ઉપગચ્છતીતિ અગણનૂપિકાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અટ્ઠમે વત્થુસ્મિં પૂરણેતિ સમ્બન્ધો. ઇદં પાળિયં અટ્ઠવત્થુકપૂરણવસેન ભિક્ખુનીનં આગતત્તા ભિક્ખુનિયો સન્ધાય વુત્તં. ભિક્ખૂનમ્પિ દુતિયપારાજિકટ્ઠાને લબ્ભતિયેવ.

થુલ્લવજ્જાતિ એત્થ થુલ્લં વજ્જં એતિસ્સાતિ થુલ્લવજ્જાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘થુલ્લદોસે પઞ્ઞત્તા’’તિ. યા ચ ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપને આપત્તિ અત્થિ, સા ચ ગિહિપટિસંયુત્તાતિ યોજના. પઞ્ચાનન્તરિયકમ્માપત્તીતિ પઞ્ચહિ આનન્તરિયકમ્મેહિ આપન્ના પારાજિકાપત્તિ. સુદિન્નત્થેરાદીતિ આદિસદ્દેન ધનિયત્થેરાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. આદિકમ્મિકોતિ આદિકમ્મં કરોન્તો, તસ્મિં નિયુત્તો વા. મક્કટિસમણાદીતિ આદિસદ્દેન વજ્જિપુત્તકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. યો કદાચિ કરહચિ આપત્તિં આપજ્જતિ, સો અધિચ્ચાપત્તિકો નામાતિ યોજના. પરતોપિ એસેવ નયો.

‘‘ચોદેતી’’તિ ઇમિના ચોદેતીતિ ચોદકોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ચોદિતો’’તિ ઇમિના ચોદિતબ્બોતિ ચુદિતો, સોયેવ ચુદિતકોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. પઞ્ચદસસૂતિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકે વુત્તેસુ પઞ્ચદસધમ્મેસુ. તેનાતિ અધમ્મચોદકેન, ચોદિતોતિ સમ્બન્ધો. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૪૦૧) વુત્તે સચ્ચે ચ અકુપ્પે ચ અતિટ્ઠન્તોપિ અધમ્મચુદિતકોયેવ નામ, સો પન ધમ્મચોદકેન ચોદિતેયેવ કુપ્પન્તો અધમ્મચુદિતકો નામ, અધમ્મચોદકેન ચોદિતે પન કુપ્પન્તોપિ અધમ્મચુદિતકો નામ ન હોતિ, તસ્મા ઇધ ન વુત્તો. ‘‘સમન્નાગતો’’તિ ઇમિના નિયતા એતસ્સ સન્તીતિ નિયતોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

આપજ્જિતું ભબ્બાતિ ભબ્બાપત્તિકા. કેનચિ કમ્મેન અકતોપિ અનુક્ખિત્તકોયેવ નામ, સો પન ઉક્ખિત્તકોતિ સઙ્કાભાવતો ઇધ ન વુત્તો. અયન્તિ તજ્જનીયાદિકમ્મકતો ભિક્ખુ. હીતિ યસ્મા, ન કોપેતીતિ સમ્બન્ધો. લિઙ્ગદણ્ડકમ્મસંવાસનાસનાહીતિ લિઙ્ગનાસનેન ચ દણ્ડકમ્મનાસનેન ચ સંવાસનાસનેન ચ. યેનાતિ ભિક્ખુના. સોતિ નાનાસંવાસકો. દ્વિન્નં નાનાસંવાસકાનં વિસેસો હેટ્ઠા (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૨૮) વુત્તોયેવ. ઠપનં જાનિતબ્બન્તિ એત્થ કિં ઠપનં નામાતિ આહ ‘‘પાતિમોક્ખટ્ઠપન’’ન્તિ.

ઇતિ એકકવારવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

એકુત્તરિકનયો દુકવારવણ્ણના

૩૨૨. દુકેસુ અચિત્તકા આપત્તીતિ સમ્બન્ધો. ભૂતારોચનાપત્તીતિ પાચિત્તિયાપત્તિ. અભૂતારોચનાપત્તીતિ પારાજિકથુલ્લચ્ચયાપત્તિ. પદસોધમ્માદિકાતિઆદિસદ્દેન ઉત્તરિછપઞ્ચવાચા સઙ્ગહિતા. મઞ્ચપીઠાદીનન્તિઆદિસદ્દેન ભિસિઆદયો સઙ્ગણ્હાતિ. અનાપુચ્છાગમનાદીસૂતિ આદિસદ્દેન અનુદ્ધરિત્વા ગમનં સઙ્ગણ્હાતિ. સપુગ્ગલોતિ સો અત્તસઙ્ખાતો પુગ્ગલો સપુગ્ગલો. પરપુગ્ગલોતિ પરો પુગ્ગલો પરપુગ્ગલો. ગરુકન્તિ સઙ્ઘાદિસેસં. લહુકન્તિ પાચિત્તિયં. પુન ગરુકન્તિ પારાજિકં. પુન લહુકન્તિ પાચિત્તિયમેવ.

અઙ્ગુલિમત્તમ્પીતિ પિસદ્દેન કેસગ્ગમત્તમ્પીતિ અત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. તન્તિ મઞ્ચપીઠં. ગમિયો આપજ્જતિ નામાતિ સમ્બન્ધો.

‘‘આદિયન્તો આપજ્જતિ નામા’’તિઆદિના અત્થાપત્તિ આદિયન્તો આપજ્જતીતિ પાળિયં આદિયન્તો હુત્વા આપજ્જતિ આપત્તિ અત્થીતિ યોજનાનયં દસ્સેતિ. એવઞ્હિ સતિ ‘‘આપજ્જતી’’તિ આખ્યાતપદં ‘‘અત્થી’’તિ કિરિયન્તરં અપેક્ખિત્વા કત્તા હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા આદિયન્તો પુગ્ગલો યં આપત્તિં આપજ્જતિ, સા આપત્તિ અત્થીતિ યોજના. એસેવ નયો અઞ્ઞેસુપિ. મૂગબ્બતાદીનીતિ આદિસદ્દેન ગોવતકુક્કુરવતાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. પારિવાસિકાદયો આપજ્જન્તીતિ સમ્બન્ધો. તજ્જનીયાદિકમ્મકતા વા પુગ્ગલાતિ યોજના. અસમાદિયન્તા આપજ્જન્તીતિ અસમાદિયન્તા હુત્વા આપજ્જન્તિ. તેતિ પુગ્ગલે. કરોન્તો આપજ્જતિ નામાતિ કરોન્તો હુત્વા આપજ્જતિ નામાતિ યોજના. એવં દેન્તો આપજ્જતિ નામાતિઆદીસુપિ.

એકરત્તછારત્તસત્તાહદસાહમાસાતિક્કમેસૂતિ ‘‘એકરત્તમ્પિ તિચીવરેન વિપ્પવસેય્યા’’તિ (પારા. ૪૭૫-૪૭૬) ચ ‘‘છારત્તપરમં તેન ભિક્ખુના તેન ચીવરેન વિપ્પવસિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૩) ચ ‘‘સત્તાહપરમં સન્નિધિકારકં પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૬૨૨-૬૨૩) ચ ‘‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૪૬૨-૪૬૩) ચ ‘‘માસપરમં નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૪૯૯-૫૦૦) ચ વુત્તકાલાતિક્કમેસુ.

ઇમં પન આપત્તિં આપજ્જતિ નામાતિ સમ્બન્ધો.

યસ્મિં પક્ખે નિસિન્નોતિ યસ્મિં પક્ખે સયં નિસિન્નો. તેસન્તિ અત્તનો પક્ખે નિસિન્નાનં, નાનાસંવાસકન્તિ સમ્બન્ધો. યેસન્તિ સકપક્ખે નિસિન્નાનં. કમ્મં કોપેતીતિ નાનાસંવાસકત્તા કમ્મં કોપેતિ. ઇતરેસન્તિ પરપક્ખે નિસિન્નાનં. હત્થપાસં અનાગતત્તા કમ્મં કોપેતીતિ યોજના. ‘‘એસેવ નયો’’તિ વુત્તવચનં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘યેસં હી’’તિઆદિ. યેસન્તિ સકપક્ખે વા પરપક્ખે વા નિસિન્નાનં યેસં ભિક્ખૂનં. સોતિ ભિક્ખુ. આપજ્જિતબ્બતોતિ આપજ્જિતબ્બભાવતો. ઇમિના પુગ્ગલેન છહિ સમુટ્ઠાનેહિ આપજ્જિતબ્બાતિ આપત્તિયોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. કમ્મેન વા સલાકગ્ગાહેન વાતિ એત્થ ઉદ્દેસો કમ્મે લક્ખણહારનયેન સઙ્ગહં ગચ્છતિ, વોહારાનુસ્સાવના સલાકગ્ગાહેતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉદ્દેસો ચેવ…પે… એક’’ન્તિ. પુબ્બભાગાતિ સઙ્ઘભેદસ્સ પુબ્બભાગે પવત્તા. પમાણન્તિ સઙ્ઘભેદસ્સ કારણં.

અદ્ધાનહીનો નામાતિ એત્થ અદ્ધાનસદ્દો કાલપરિયાયોતિ આહ ‘‘ઊનવીસતિવસ્સો’’તિ. થેય્યસંવાસકાદયોતિઆદિસદ્દેન તિત્થિયપક્કન્તકભિક્ખુનીદૂસકપઞ્ચાનન્તરિયા સઙ્ગહેતબ્બા. અટ્ઠ અભબ્બપુગ્ગલા કરણદુક્કટકા નામ હોન્તીતિ યોજના. એત્થ કત્તબ્બન્તિ કરણં, કમ્મં, દુટ્ઠુ કત્તબ્બન્તિ દુક્કટં, કમ્મમેવ. કરણં દુક્કટમેતસ્સાતિ કરણદુક્કટકો. વિસેસનપરનિપાતો ‘‘અગ્યાહિતો’’તિઆદીસુ વિય. તદેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દુક્કટકિરિયા’’તિઆદિ. નો ચ યાચતીતિ એત્થ યાચધાતુયા પધાનકમ્મં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપસમ્પદ’’ન્તિ, ‘‘સઙ્ઘ’’ન્તિ અપધાનકમ્મમાનેતબ્બં. તેપિટકોતિ તિપિટકં વાચુગ્ગતવસેન ધારકો. આણાયપીતિ પિસદ્દો ‘‘મતેનપી’’તિ અત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. યાચન્તસ્સેવાતિ નિસ્સયં આચરિયં યાચન્તસ્સેવ. યં વત્થું અજ્ઝાચરન્તો આપત્તિં આપજ્જતિ, તં વત્થુ સાતિસારં નામાતિ યોજના.

ઉપઘાતિકાતિ એત્થ ઉપહનન્તીતિ ઉપઘાતા, તેયેવ ઉપઘાતિકાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપઘાતા’’તિ. તત્થાતિ દ્વીસુ ઉપઘાતિકેસુ. દ્વે વેનયિકાતિ એત્થ વિનયેન સિદ્ધા વેનયિકાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિનયસિદ્ધા’’તિ. ‘‘દ્વે અત્થા’’તિ ઇમિના ણિકસદ્દસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. પઞ્ઞત્તાનુલોમં નામ દટ્ઠબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. પચ્ચયઘાતોતિ પચ્ચયસ્સ ઘાતો. ઇમિના સેતુઘાતોતિ એત્થ સેતુસદ્દો પચ્ચયવાચકોતિ દસ્સેતિ. ચિત્તસ્સાપીતિ પિસદ્દો પગેવ કાયવાચાનન્તિ દસ્સેતિ. ઇતિપીતિ પિસદ્દો દુતિયત્થસમ્પિણ્ડનો. ‘‘પમાણેના’’તિ ઇમિના મત્તકારિતાતિ એત્થ મત્તસદ્દો પમાણત્થોતિ દસ્સેતિ. ‘‘કરણ’’ન્તિ ઇમિના કારિતાતિ તદ્ધિતભાવં કિતભાવેન દસ્સેતિ સભાગત્તા. કાયદ્વારિકન્તિ કાયદ્વારે પવત્તં આપત્તિં. ઇમિના આપજ્જતીતિ પદસ્સ કમ્મં દસ્સેતિ. કાયેનેવ વુટ્ઠાતીતિ કાયસામગ્ગિયા દાનત્તા કાયેનેવ વુટ્ઠાતિ. સીસમક્ખનાદીતિ આદિસદ્દેન પાદમક્ખનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

તન્તિ ભારં. ‘‘નિત્થરિતું વીરિયં આરભતી’’તિ ઇમિના વહનાકારં દસ્સેતિ. થેરો સમાનોતિ યોજના. નવહનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનુજાનામી’’તિઆદિ. ‘‘કુક્કુચ્ચાયિત્વા કરોતી’’તિ ઇમિના કુક્કુચ્ચસદ્દસ્સ નામધાતું દસ્સેતિ. ‘‘દિવા ચ રત્તો ચા’’તિ ઇમિના અભિણ્હં આસવવડ્ઢનં દસ્સેતિ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ તેસુ વિભઙ્ગક્ખન્ધકેસુ.

ઇતિ દુકવારવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

એકુત્તરિકનયો તિકવારવણ્ણના

૩૨૩. તિકેસુ ભગવતિ તિટ્ઠન્તે યં આપત્તિં આપજ્જતિ, સા આપત્તિ અત્થીતિ યોજના. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ પદેસુ. વિત્થારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તિકેસુ, વિત્થારો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. લોહિતુપ્પાદાપત્તીતિ અનુલોમપારાજિકાપત્તિ. ‘‘આવુસોવાદેના’’તિ ‘‘આવુસો’’તિ વોહારેન. વોતિ તુમ્હેહિ.

કાલેતિ પુરેભત્તકાલે. વિકાલેતિ પચ્છાભત્તકાલે. અવસેસં આપત્તિન્તિ સમ્બન્ધો. દસવસ્સોમ્હીતિ અહં દસવસ્સો અમ્હિ. નવોતિ પઞ્ચવસ્સઅપરિપુણ્ણો. મજ્ઝિમોતિ પઞ્ચવસ્સતો પટ્ઠાય યાવ દસવસ્સઅપરિપુણ્ણો. કુસલચિત્તો આપજ્જતીતિ કુસલચિત્તો હુત્વા આપજ્જતિ. અબ્યાકતચિત્તોતિ સુપન્તસ્સ ભવઙ્ગચિત્તં સન્ધાય વુત્તં. યન્તિ આપત્તિં. સબ્બન્તિ આપત્તિં, આપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. દુક્ખવેદનાસમઙ્ગી હુત્વા આપજ્જતીતિ યોજના. યન્તિ આપત્તિં.

તયો પટિક્ખેપાતિ એત્થ પટિક્ખેપસ્સ સામિકં દસ્સેન્તો આહ ‘‘બુદ્ધસ્સ ભગવતો’’તિ. કિલેસસલ્લેખનકપટિપત્તિયાતિ કિલેસં સલ્લિખતિ તનું કરોતીતિ કિલેસસલ્લેખનકા, સાયેવ પટિપત્તિ કિલેસસલ્લેખનકપટિપત્તિ, તાય.

પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો બાલોતિ સમ્બન્ધો. પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો પણ્ડિતો ચાતિ સમ્બન્ધો. અવસેસં આપત્તિન્તિ યોજના. કાળેતિ કાળપક્ખે. જુણ્હેતિ જુણ્હપક્ખે.

કત્તિકપુણ્ણમાસિયાતિ પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમાસિયા. કુરુન્દિયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સુવુત્તકારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચાતુમાસ’’ન્તિઆદિ. હીતિ યસ્મા, પરિયેસન્તો ચ નિવાસેન્તો ચ ભિક્ખૂતિ યોજના.

વત્થુન્તિ મેથુનધમ્માદિવત્થું.

પટિચ્છાદેતિ એતાયાતિ પટિચ્છાદીતિ કરણત્થોપિ યુજ્જતિ. વિત્થારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દ્વારં પિદહિત્વા’’તિઆદિ. એતદેવાતિ પરિકમ્મમેવ. ઉભયત્થાતિ ઉભયેસુ જન્તાઘરપટિચ્છાદિઉદકપટિચ્છાદીસુ. સબ્બન્તિ અખિલં પરિકમ્માદિં. નિય્યન્તીતિ નિલીયિત્વા યન્તિ. ઇમિના વહન્તીતિ એત્થ વહધાતુ ગત્યત્થોતિ દસ્સેતિ. અબ્ભમહિકાધૂમરજરાહુવિમુત્તન્તિ અબ્ભેન ચ મહિકાય ચ ધૂમેન ચ રજેન ચ રાહુના ચ વિમુત્તં. તેસૂતિ અબ્ભાદીસુ. તથાતિ યથા ચન્દમણ્ડલં વિરોચતિ, તથા સૂરિયમણ્ડલં.

કરણીયેન હુત્વાતિ સમ્બન્ધો.

કપ્પેન્તોતિ કરોન્તો. આગન્તુકો આપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. અનજ્ઝિટ્ઠોતિ અનજ્ઝેસિતો હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. તિણવત્થારકસમથે કાયેન વુટ્ઠાતિ કાયસામગ્ગિયા દાનત્તા.

આગાળ્હાય ચેતેય્યાતિ આગાળ્હસદ્દો દળ્હપરિયાયોતિ આહ ‘‘દળ્હભાવાયા’’તિ. આ ભુસો ગાહિયતે આગાળ્હો, ગાળ્હો બાળ્હો દળ્હોતિ અત્થતો એકં. ચેતેય્યાતિ પકપ્પેય્ય. ન પૂરયતોતિ ન પૂરયન્તસ્સ. અલજ્જી ચ હોતિ બાલો ચ અપકતત્તો ચાતિ એત્થ બાલમત્તઅપકતત્તમત્તેન કમ્મં ન કાતબ્બં, આપત્તિવસેનેવ પન કાતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘બાલો’’તિઆદિ. તત્થ બાલો ન જાનાતીતિ સમ્બન્ધો. અયન્તિ બાલો. એત્તાવતાતિ એત્તકેન અજાનનમત્તેન. બાલભાવમૂલકં આપત્તિન્તિ સમ્બન્ધો. દ્વે આપત્તિક્ખન્ધેતિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસવસેન દ્વે આપત્તિરાસયો. તેસન્તિ તિણ્ણં પુગ્ગલાનં, કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

કાયિકો દવો નામાતિ કાયિકો પરિહાસો નામ. મુખાલમ્બરકરણાદિભેદોતિ મુખેન આલમ્બરનામકતૂરિયકિચ્ચસ્સ કરણાદિભેદો. દ્વીહિપિ દ્વારેહીતિ કાયવચીવસેન દ્વીહિપિ દ્વારેહિ. કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમોતિ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસ્સ કાયસંસગ્ગાદિસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો. વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમોતિ વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસ્સ દુટ્ઠુલ્લવાચાદિસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો. કાયિકેન ઉપઘાતિકેનાતિ એત્થ ઉપઘાતિકં નામ અસિક્ખનન્તિ આહ ‘‘અસિક્ખનેના’’તિ. કસ્મા અસિક્ખનં ઉપઘાતં નામાતિ આહ ‘‘યો હી’’તિઆદિ. તત્થ યોતિ પુગ્ગલો. તન્તિ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં. નન્તિ એવમેવ. હિ યસ્મા ઉપઘાતેતીતિ સમ્બન્ધો. વેજ્જકમ્મેન સમન્નાગતોતિ સમ્બન્ધો. સાસનઉગ્ગહણઆરોચનાદિના વાચસિકેન મિચ્છાજીવેનાતિ યોજના.

‘‘મા ભણ્ડનં કરી’’તિ ઇમિના ‘‘મા’’તિ પટિસેધસ્સ ‘‘કરી’’તિ પાઠસેસેન સમ્બન્ધિતબ્બભાવં દસ્સેતિ. ન વોહરિતબ્બન્તિ એત્થ વિપુબ્બઅવપુબ્બ-હરધાતુ કથનત્થોતિ આહ ‘‘ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બ’’ન્તિ. હીતિ સચ્ચં. બીજનગ્ગાહાદિકેતિ આદિસદ્દેન ધમ્મજ્ઝેસનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઓકાસકમ્મં કારેન્તસ્સાતિ એત્થ ‘‘ઓકાસ’’ન્તિ ચ ‘‘ઓકાસકમ્મ’’ન્તિ ચ સદિસન્તિ આહ ‘‘ઓકાસં કારેન્તસ્સા’’તિ. ન આદાતબ્બન્તિ ન ગણ્હિતબ્બં. તમેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્થ ગહેત્વા’’તિઆદિ.

યન્તિ વિનયં. સોતિ ભિક્ખુ. સોતિ વિનયો. તસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. ઇદન્તિ કમ્મં. અઞ્ઞં પુચ્છાતિ મયા અઞ્ઞં ભિક્ખું પુચ્છાહીતિ યોજના. ઇતીતિ એવં. સોતિ તીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ. અસ્સાતિ તીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ. ન સાકચ્છિતબ્બોતિ ન સહ કથેતબ્બો.

‘‘લદ્ધિ’’ન્તિ ઇમિના ઇદમપ્પહાયાતિ એત્થ ઇદંસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. ‘‘અવિજહિત્વા’’તિ ઇમિના હાધાતુ ત્વાપચ્ચયોતિ દસ્સેતિ. સુદ્ધં બ્રહ્મચારિન્તિ એત્થ સબ્બથા કિલેસસુદ્ધો ખીણાસવોવ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘ખીણાસવં ભિક્ખુ’’ન્તિ. ‘‘પાતબ્યભાવ’’ન્તિ ઇમિના પાતબ્યતન્તિ એત્થ તાપચ્ચયો ભાવત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘પટિસેવન’’ન્તિ ઇમિના પાતબ્યસદ્દો યથાકામપરિભુઞ્જનત્થોતિ દસ્સેતિ. ગતિવિસોધનન્તિ દુગ્ગતિતો સુગતિયા વિસુજ્ઝનં. ‘‘અકુસલાનિ ચેવ મૂલાનિ ચા’’તિ ઇમિના અકુસલસદ્દસ્સ ચ મૂલસદ્દસ્સ ચ તુલ્યાધિકરણભાવં દસ્સેતિ. તસ્મા અકુસલસઙ્ખાતાનિ મૂલાનિ અકુસલમૂલાનીતિ તુલ્યાધિકરણસમાસો કાતબ્બો. દુચ્ચરિતાનીતિ એત્થ દુસદ્દસ્સ દુટ્ઠુવિરૂપત્થભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દુટ્ઠુ ચરિતાનિ, વિરૂપાનિ વા ચરિતાની’’તિ. વિરૂપાનીતિ વિકારસભાવાનિ. ‘‘કરણભૂતેના’’તિ ઇમિના ‘‘કત્તુભૂતેના’’તિ અત્થં પટિક્ખિપતિ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ખન્ધકે.

ઇતિ તિકવારવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

એકુત્તરિકનયો ચતુક્કવારવણ્ણના

૩૨૪. ચતુક્કેસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. તિણવત્થારકસમથટ્ઠાનન્તિ તિણવત્થારકસમથેન અધિકરણવૂપસમિતટ્ઠાનં. પરસ્સ કમ્મવાચાયાતિ પરસ્સ કરણભૂતાય કમ્મવાચાય. તતોતિ ચતુક્કતો. પરેસૂતિ અઞ્ઞેસુ ચતુક્કેસુ એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. તમેવાતિ કાયદ્વારિકમેવ. પુન તમેવાતિ વચીદ્વારિકમેવ. આપજ્જિતબ્બાપત્તિઞ્ચ સહાગારસેય્યાપત્તિઞ્ચાતિ યોજના. જગ્ગન્તોતિ જાગરન્તો.

અચિત્તકો આપજ્જતિ નામાતિ ‘‘અચિત્તકો ભિક્ખુ આપજ્જતિ નામા’’તિ વા ‘‘અચિત્તકો હુત્વા આપજ્જતિ નામા’’તિ વા યોજના કાતબ્બા. સભાગન્તિ વત્થુસભાગં. તઞ્ચાતિ અઞ્ઞતરં તઞ્ચ આપત્તિં. ઇતીતિ એવં.

કમ્મેનાતિ સમનુભાસનકમ્મેન. કમ્મેન વુટ્ઠાતીતિ કમ્મેન એવ વુટ્ઠાતિ.

સોતિ ગિહિપરિક્ખારો, આહટો હોતીતિ સમ્બન્ધો. અવાપુરણન્તિ કુઞ્ચિકં. અન્તોતિ ભણ્ડાગારસ્સ અન્તો.

સમ્મુખા વુટ્ઠાતીતિ સમ્મુખા એવ વુટ્ઠાતિ.

સયિતાય એવ ભિક્ખુનિયાતિ યોજના. ઇદન્તિ સહાગારસેય્યાપત્તિં, પટિચ્ચાતિ સમ્બન્ધો. એતન્તિ ‘‘લિઙ્ગપાતુભાવેના’’તિ વચનં, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઉભિન્નમ્પીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનમ્પિ. લિઙ્ગપટિલાભેનાતિ ઇત્થિલિઙ્ગપટિલાભેન. પઠમન્તિ આદિકપ્પકાલે. ‘‘પઠમં ઉપ્પન્નવસેના’’તિ ઇમિના પુરે ઉપ્પન્નં પુરિમન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘સેટ્ઠભાવેના’’તિ ઇમિના પુરભાવેન સેટ્ઠભાવેન ઉપ્પન્નં પુરિમન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘પુરિસલિઙ્ગ’’ન્તિ ઇમિના ઇમપચ્ચયસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. પુરિસકુત્તપુરિસાકારાદીતિ આદિસદ્દેન પુરિસનિમિત્તાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. યાનિ છચત્તાલીસ સિક્ખાપદાનીતિ યોજના. ઇમિના વુત્તનયાનુસારેન દુતિયચતુક્કેપિ અત્થો વેદિતબ્બો. તેહીતિ તિંસાધિકેહિ સતસિક્ખાપદેહિ.

મહાપદેસાતિ વિનયે (મહાવ. ૩૦૫) આગતા મહાપદેસા. કસ્મા મહાપદેસા ‘‘સામુક્કંસા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘તે હી’’તિઆદિ. તત્થ તેતિ ચત્તારો મહાપદેસા, વુચ્ચન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સય’’ન્તિ ઇમિના સામુક્કંસાતિ એત્થ સંસદ્દસ્સ સયમત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ઉક્ખિપિત્વા’’તિ ઇમિના ઉક્કંસસદ્દો ઉક્ખિપનત્થોતિ દસ્સેતિ. ‘‘ઠપિતત્તા’’તિ ઇમિના સયં ઉક્કંસિત્વા ઠપિતા સામુક્કંસાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘અજ્ઝોહરણીયપરિભોગા’’તિ ઇમિના બાહિરપરિભોગં નિવત્તેતિ. ઉદકં પનાતિ કેનચિ અસંસગ્ગં પસન્નોદકં પન. કાલેતિ સપ્પદટ્ઠકાલે. ‘‘પઞ્ચ વા દસ વા સીલાની’’તિ ઇમિના પઞ્ચ વા દસ વા સીલાનિ ઉપાસકસીલન્તિ દસ્સેતિ.

તત્થ ચાતિ વિહારે ચ. ઉભોપીતિ આગન્તુકાવાસિકવસેન ઉભોપિ. અસાધારણન્તિ દ્વીહિ અસાધારણં. આપત્તિન્તિ ભિક્ખુનીહિયેવ સાધારણં આપત્તિં. ગમિયચતુક્કેપીતિ પિસદ્દો આગન્તુકચતુક્કં અપેક્ખતિ. વત્થુનાનત્તતાવાતિ મેથુનાદિવત્થુનાનત્તતા એવ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. સાતિ આપત્તિ. તથાતિ યથા કાયસંસગ્ગે, તથા લસુણખાદનેતિ યોજના. એત્થાતિ વત્થુનાનત્તતાદિચતુક્કે. ચત્તારિ પારાજિકાનીતિ ભિક્ખુપાતિમોક્ખે આગતાનિ. વિસું આપજ્જન્તેસુપિ એસેવ નયોતિ સમ્બન્ધો.

પુરિમચતુક્કેતિ વત્થુનાનત્તતાદિચતુક્કે. યો પઠમો પઞ્હોતિ યોજના. ઇધાતિ વત્થુસભાગતાદિચતુક્કે. યો ચાતિ યો ચ પઞ્હો. તત્થાતિ વત્થુનાનત્તતાદિચતુક્કે. તતિયચતુત્થેસુ પઞ્હેસૂતિ સમ્બન્ધો.

‘‘સદ્ધિવિહારિકસ્સા’’તિ પદં ‘‘કત્તબ્બ’’ઇતિ પદે સમ્પદાનં.

ગરુકન્તિ પારાજિકં. લહુકન્તિ થુલ્લચ્ચયં વા દુક્કટં વા.

અટ્ઠન્નં ભિક્ખુનીનં પટિપાટિયા નિસીદિતબ્બતો વુત્તં ‘‘નવમભિક્ખુનિતો’’તિ. પચ્ચુટ્ઠાનારહાતિ પટિમુખં ઉપટ્ઠાતું અરહા. અવિસેસેન ચાતિ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વા ‘‘ભિક્ખુની’’તિ વા વિસેસ, મકત્વા સામઞ્ઞેન ચ. ‘‘આસનારહચતુક્કસ્સા’’તિ પદં ‘‘પઠમપદ’’ન્તિ પદે અવયવિસમ્બન્ધો.

અસાધારણન્તિ ભિક્ખૂહિ અસાધારણં. વિકાલે કપ્પતીતિ તદહુવિકાલે કપ્પતિ. કાલાતીતન્તિ કાલયામસત્તહાતીતં. યાવકાલિકાદિત્તયઞ્ચ અકપ્પિયમંસઞ્ચ ઉગ્ગહિતકઞ્ચ અપટિગ્ગહિતકઞ્ચાતિ યોજના.

ગુણઙ્ગુણૂપાહનઞ્ચ ધુવન્હાનઞ્ચ ચમ્મત્થરણઞ્ચ ગુણઙ્ગુણૂપાહનધુવન્હાનચમ્મત્થરણાનિ. ઇમાનિ ચત્તારીતિ પઞ્ચવગ્ગેન ગણેન ઉપસમ્પદદાનાદીનિ. ઇધાતિ પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ. ઇધાતિ મજ્ઝિમેસુ. ઇદન્તિ ચતુબ્બિધં વત્થુ. દીપેતુમ્પીતિ દીપનમ્પિ. તુંપચ્ચયો હિ કત્વત્થજોતકો. એસેવ નયો દીપેતું પનાતિ એત્થાપિ. સેસં અનુઞ્ઞાતકન્તિ સમ્બન્ધો. ઉભયત્થપીતિ પચ્ચન્તિમમજ્ઝિમવસેન ઉભયત્થાપિ.

છન્દપારિસુદ્ધિઅક્ખાનં એકં કત્વા ‘‘ચત્તારો’’તિ વુત્તં. ચત્તારો પુબ્બકિચ્ચાતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો, ‘‘ચત્તારિ પુબ્બકિચ્ચાની’’તિ હિ અત્થો. એવં વુત્તાનિ ઇમાનિ ચત્તારીતિ સમ્બન્ધો. એવં આગતા સમ્મુતિયોતિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ચતુક્કેસુ.

ઇતિ ચતુક્કવારવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

એકુત્તરિકનયો પઞ્ચકવારવણ્ણના

૩૨૫. પઞ્ચકેસુ ‘‘પઞ્ચ પુગ્ગલા નિયતા’’તિ એતં આનન્તરિયાનમેવ ગહણન્તિ યોજના. પઞ્ચ છેદન કા આપત્તિયો નામ વેદિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. યા વિકપ્પના વુત્તાતિ યોજના. ઉસ્સઙ્કિતોતિ ઉટ્ઠહિત્વા સઙ્કિતો. પરિસઙ્કિતોતિ પુનપ્પુનં સઙ્કિતો. અકુપ્પો અરહત્તફલસઙ્ખાતો ધમ્મો ઇમસ્સાતિ અકુપ્પધમ્મો, ખીણાસવો. ખીણાસવો સમાનોપિ ઉસ્સઙ્કિતો ચેવ પરિસઙ્કિતો ચાતિ યોજના. પરિહરિતબ્બાતિ અપનેતબ્બા. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એતેસૂતિ અગોચરેસુ. થૂપચીવરન્તિ એત્થ થૂપં પરિક્ખિપિત્વા કતં ચીવરં થૂપચીવરન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વમ્મિક’’ન્તિઆદિ. વમ્મિકો હિ થૂપયતિ ઉદ્ધં આરોહતીતિ થૂપોતિ વુચ્ચતિ. ન્હાનટ્ઠાનેતિ સબ્બેસં ન્હાનટ્ઠાને. તઞ્હિ ઉદકેન કાયં અભિસિઞ્ચતિ એત્થાતિ અભિસેકન્તિ વુચ્ચતિ. અભિસેકે છડ્ડિતં આભિસેકિકં, ચીવરં. તેન વુત્તં ‘‘છડ્ડિતચીવર’’ન્તિ. ભતપટિયાભતન્તિ એત્થ ભરધાતુયા પોસનત્થં પટિક્ખિપિત્વા ધારણત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુસાનં નેત્વા પુન આનીતક’’ન્તિ. તત્થ ‘‘સુસાન’’ન્તિ ઇમિના કમ્મં દસ્સેતિ, ‘‘પુના’’તિ ઇમિના પટિસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ઇમેહિ પદેહિ સુસાનં ભતં હુત્વા ગેહં પટિઆભરિતબ્બન્તિ ભતપટિયાભતન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ, યકારો પદસન્ધિકરો. પાળિયં, અટ્ઠકથાયઞ્ચ પોત્થકેસુ ‘‘ગતપટિયાગત’’ન્તિ કણ્ઠજતતિયક્ખરેન પાઠો અત્થિ, સો અસુન્દરો.

કાયો પઠમં, વાચા દુતિયં, કાયવાચા તતિયં, ઇદં સન્ધાય ‘‘તતિયેના’’તિ વુત્તં. તત્થેવાતિ અન્તરપેય્યાલે એવ.

અદિન્નન્તિ એત્થ અકારસ્સ નકારિયભાવઞ્ચ તપચ્ચયસ્સ કમ્મવાચકભાવઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞેન ન દિન્ન’’ન્તિ. તત્થ ‘‘અઞ્ઞેના’’તિ ઇમિના તપચ્ચયસ્સ કમ્મવાચકભાવં દસ્સેતિ, નકારેન અકારસ્સ કારિયં દસ્સેતિ. કેન કારણેન અવિદિતન્તિ આહ ‘‘પટિગ્ગણ્હામીતિ ચેતનાય અભાવેના’’તિ. અવિદિતન્તિ અપાકટં. નટસમજ્જાદિદાનન્તિ નટસમજ્જાદીનં સબ્બેસં દાનં. ઉસભવિસ્સજ્જનન્તિ ઉસભસ્સ વિસ્સજ્જનં. ઇદં ઉપલક્ખણવસેન વુત્તં. સબ્બાસમ્પિ પન મનુસ્સામનુસ્સાનં ઇત્થીનં મેથુનરતિવસેન પુરિસાનં દાનમ્પિ ગહેતબ્બં. ઇત્થિદાનન્તિ એત્થાપિ યાસં કાસઞ્ચિ ઇત્થીનં યેસં કેસઞ્ચિ પુરિસાનં દાનં ગહેતબ્બં. પટિભાનચિત્તકમ્મદાનન્તિ મેથુનસેવનપટિભાનચિત્તકમ્મદાનં. લોકસ્સાતિ લોકેન. કથેતુકમ્યતાતિ કથેતુકામતા. ‘‘ન સુપ્પટિવિનોદયા’’તિ ઇમિના દુક્ખેન પટિવિનોદેતબ્બાતિ દુપ્પટિવિનોદયા, પટિવિનોદેતું ન સુકરાતિ દસ્સેતિ. ઉપાયેનાતિ યુત્તિયા.

ફુસ્સદેવત્થેરો અટ્ઠાસિ કિરાતિ સમ્બન્ધો. એકંસન્તિ ભુમ્મત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. એકસ્મિં અંસેતિ હિ અત્થો. બુદ્ધારમ્મણન્તિ બુદ્ધગુણારમ્મણં. મારોતિ દેવપુત્તમારો, ગતોતિ સમ્બન્ધો. ગોમયન્તિ ગોમીળ્હં. જરગ્ગવોતિ જરગોણો. તાદિસમેવાતિ ગોમયવિપ્પકિરણસભાવમેવ. વિપ્પકારન્તિ વિસેસપકારેન કરણં. વઙ્કપાદન્તિ કુટિલપાદં. પરિકસન્તોતિ પરિચ્છેદં કત્વા વિલેખન્તો. વિગચ્છપુરિસોતિ વિકારં, વિરૂપં વા ગતપુરિસો. ‘‘વિભચ્છપુરિસો’’તિપિ પાઠો, વિસેસેન સોભણં ભક્ખપુરિસોતિ અત્થો. અયમેવ પાઠો અભિધાનાદીસુ (અભિધાનપ્પદીપિકાયં ૧૦૨ ગાથાયં) દિસ્સતિ. સમન્તાતિ કટઅન્ધકારવિહારસ્સ સમન્તતો. મારો સિયા નુ ખોતિ યોજના. ન અસક્ખિં ઇતિ આહાતિ યોજના. દિટ્ઠપુબ્બોતિ પુબ્બે દિટ્ઠો. મહાનુભાવોતિ દેવિદ્ધિયા મહાનુભાવો. ઇઙ્ઘાતિ ઉય્યોજનત્થે નિપાતો, ઉય્યોજેમીતિ અત્થો. અત્તભાવન્તિ તવ અત્તભાવં. તાદિસં રૂપન્તિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો અત્તભાવસદિસં રૂપં. તંસરિક્ખકન્તિ તેન રૂપેન સદિસં. પતિરૂપમેવ સદિસટ્ઠેન પતિરૂપકં, ન એકંસસદિસં રૂપં કિઞ્ચિ સદિસરૂપન્તિ અત્થો. સકત્તભાવન્તિ સસ્સ એસો સકો, સોયેવ અત્તભાવો સકત્તભાવો, તં. અયન્તિ મારો. કથન્તિ કેન કારણેન ભગવા ન સોભતિ નુ ખો, સોભતિયેવાતિ અત્થો. તદેવ સમત્થેતું વુત્તં ‘‘સબ્બસો વીતરાગદોસમોહો’’તિ. વઞ્ચિતોમ્હીતિ અહં વઞ્ચિતો અમ્હિ. કિં અત્થીતિ કિં નામ અત્થિ, મમ વઞ્ચનચિત્તં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. દહરભિક્ખુ પટિલભતીતિઆદિના સમ્બન્ધિતબ્બં.

દહરભિક્ખુ અટ્ઠાસીતિ સમ્બન્ધો. સઙ્કારછડ્ડનિં પચ્છિન્તિ સમ્બન્ધો. સઙ્કારં છડ્ડેતિ ઇમાયાતિ સઙ્કારછડ્ડની. તિસ્સદત્તત્થેરો નામ પુચ્છીતિ સમ્બન્ધો. નાવાતોતિ પોતતો. પઞ્હાસહસ્સન્તિ સમથવિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનેસુ પુચ્છાસહસ્સં. પુચ્છીતિ દહરં પુચ્છિ. પરિચ્છિન્દીતિ તસ્મિં દિવસે કાતબ્બવત્તં નિટ્ઠપેસીતિ અત્થો. યોનકવિસયતોતિ યોનકલોકતો. અટ્ઠ કપ્પે અનુસ્સરીતિ ચેતિયઙ્ગણં દિસ્વા ચિત્તસ્સ પસીદનતો પુબ્બેનિવાસઞાણેન અટ્ઠ કપ્પે અનુસ્સરિ.

એકો ભિક્ખુ ગતોતિ સમ્બન્ધો. દેવતા પુપ્ફહત્થા અટ્ઠંસૂતિ મનુસ્સવેસં ગહેત્વા અટ્ઠંસુ. તેન વુત્તં ‘‘કતરગામવાસિકાત્થા’’તિ. તુમ્હે કતરસ્મિં ગામે વસનસીલા અત્થ ભવથાતિ યોજના. ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ ઠાને. ઠિતામ્હાતિ મયં ઠિતા અમ્હાતિ યોજના.

અયં કથાતિ અયં વક્ખમાનકથા. કિં અમચ્ચપુત્તો પાસાદિકો નુ ખોતિ યોજના. નેતિ અમચ્ચપુત્તઅભયત્થેરે. ઞાતકા અગમંસૂતિ સમ્બન્ધો. થેરમાતાપિ પહિણીતિ સમ્બન્ધો. પિસદ્દેન ઞાતકે અપેક્ખતિ. પહિણાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુત્તો મે’’તિઆદિ. અમચ્ચપુત્તો આરૂળ્હોતિ સમ્બન્ધો. અભયત્થેરો આહાતિ સમ્બન્ધો. તેનાતિ અમચ્ચપુત્તેન. યુગગ્ગાહન્તિ યુગસ્સ ગાહં. ‘‘મહલ્લકત્થેરસ્સ સમ્મટ્ઠટ્ઠાને કચવરં છડ્ડેત્વા’’તિ વચનં આવિ કરોન્તો આહ ‘‘અતીતત્તભાવે કિરા’’તિઆદિ. અમચ્ચપુત્તો છડ્ડેસીતિ સમ્બન્ધો.

તન્તિ સમ્મજ્જનવત્તં. તત્રાતિ ‘‘સત્થુસાસનં કતં હોતી’’તિવચને. આયસ્મા સારિપુત્તો નિસીદિ કિરાતિ સમ્બન્ધો. ભગવા પચ્ચાગઞ્છીતિ સમ્બન્ધો. પાદાનીતિ પાદસ્સ અક્કમનટ્ઠાનાનિ, પાદચેતિયાનીતિ અત્થો. થેરો નિસીદીતિ સમ્બન્ધો. જણ્ણુકેહિ પતિટ્ઠાય ‘‘પાદચેતિયં વન્દિત્વા’’તિ પાઠસેસો અજ્ઝાહરિતબ્બો. મે નિસિન્નભાવં મે સત્થા અઞ્ઞાસિ વતાતિ યોજના. મેસદ્દો હિ પુબ્બપરાપેક્ખો. ચોદનન્તિ દોસારોપનં. કારેસ્સામીતિ દસબલં કારેસ્સામિ. ભગવા આહાતિ સમ્બન્ધો. ગતોસીતિ ત્વં ગતો અસિ, વિચરન્તસ્સ તુય્હં ન પતિરૂપન્તિ યોજના. તતોતિ ચોદનકાલતો.

એત્તકો વિનિચ્છયો ઉપલબ્ભતીતિ સમ્બન્ધો. ભાસપરિયન્તન્તિ વચનપરિચ્છેદં. અયન્તિ કથા. એત્તકં વચનન્તિ સમ્બન્ધો. ગય્હૂપગન્તિ ગહેતબ્બભાવં ઉપગમનં, ગણ્હિતું ખમનીયન્તિ અત્થો. તાનીતિ દ્વે મૂલાનિ. પુન તાનીતિ સમુદયભૂતાનિ છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનિ. વત્થુન્તિ મેથુનાદિવત્થું. ઇતિપીતિ પિસદ્દો પઠમનયં અપેક્ખતિ. એત્થ પઠમનયે મૂલેન સમુદયસ્સ પાયતો અભેદો હોતિ, પચ્છિમનયે પન સબ્બથા ભેદો હોતિ. તસ્મા પચ્છિમનયોયેવ યુત્તતરોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘વૂપસમ્મતી’’તિ ઇમિના ‘‘નિરુજ્ઝતી’’તિ પદસ્સ સમુચ્છેદનિરોધં દસ્સેતિ. વુટ્ઠાનેનાતિ પરિવાસાદિવિનયકમ્મેન.

તેત્તિંસમૂલાનં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિવાદાધિકરણસ્સ દ્વાદસ મૂલાની’’તિઆદિ. એકં મૂલન્તિ સમ્બન્ધો. તાનીતિ તેત્તિંસ મૂલાનિ. પરતોતિ પરસ્મિં. ‘‘અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂની’’તિઆદિના અધિકરણાનં સમુટ્ઠાનં દસ્સેતિ. ચત્તારિ સઙ્ઘકિચ્ચાનિ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના. ઇદન્તિ વત્થુ. સત્તન્નં નિદાનન્તિ સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનસઙ્ખાતં નિદાનં. એત્થાતિ ઠાને. પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતીતિ એત્થ ‘‘અનુપઞ્ઞત્તિં ન જાનાતી’’તિ વક્ખમાનત્તા પઠમપઞ્ઞત્તિ ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘પઠમપઞ્ઞત્તિં ન જાનાતી’’તિ. અનુપઞ્ઞત્તીતિ એત્થ અનુસદ્દો નઉપચ્છિન્નત્થોતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતી’’તિ. પચ્છાત્થોપિ યુજ્જતેવ પઠમપઞ્ઞત્તિતો પચ્છા પઞ્ઞત્તત્તા. અનુસન્ધિવચનપથન્તિ એત્થ અનુસન્ધીનં વસેન વચનપથન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કથાનુસન્ધિવિનિચ્છયાનુસન્ધિવસેન વત્થુ’’ન્તિ. ઞત્તિકિચ્ચન્તિ ઞત્તિયા કિચ્ચં. ઇમિના ઞત્તિયાતિ એત્થ સામ્યત્થે સામિવચનં. કરધાતુસમ્બન્ધે કરણવચનમ્પિ યુજ્જતેવ. કરણન્તિ એત્થ ચ યુપચ્ચયસ્સ કમ્મત્થભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. ન કેવલં ઞત્તિકમ્મે એવ ઞત્તિકિચ્ચં ન જાનાતિ, અથ ખો ઞત્તિદુતિયઞત્તિચતુત્થકમ્મેસુપિ ન જાનાતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઞત્તિદુતિયઞત્તિચતુત્થકમ્મેસૂ’’તિઆદિ. પુબ્બે ઠપેતબ્બાતિ ઞત્તિ નામ કમ્મવાચાય પુબ્બે ઠપેતબ્બાતિ ન જાનાતિ. ઇમિના નપુબ્બકુસલભાવં દસ્સેતિ. ‘‘પચ્છા’’તિ ઇમિના નઅપરકુસલભાવં દસ્સેતિ. પિસદ્દેન પઠમનયં અપેક્ખતિ. ‘‘કાલં ન જાનાતી’’તિ ઇમિના અકાલઞ્ઞૂતિ પદસ્સ વિગ્ગહવાક્યં દસ્સેતિ. કાલં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનજ્ઝિટ્ઠો’’તિઆદિ.

‘‘ધુતઙ્ગે આનિસંસં અજાનિત્વા’’તિ ઇમિના મન્દમોમૂહાનં ફલં દસ્સેતિ. પાપિચ્છોતિ એત્થ પાપિચ્છો નામ પચ્ચયલાભસ્સ પત્થનાતિ આહ ‘‘પચ્ચયલાભં પત્થયમાનો’’તિ. કાયવિવેકો ચ ચિત્તવિવેકો ચ ઉપધિવિવેકો ચ કાયચિત્તઉપધિવિવેકં, સમાહારદ્વન્દો, પુબ્બપદેસુ ઉત્તરપદલોપો. એતસ્સાતિ આરઞ્ઞિકસ્સ. ઇમિના ઇમાય અત્થો ઇદમત્થો, સો એતસ્સત્થીતિ ઇદમત્થીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અપ્પિચ્છઞ્ઞેવાતિઆદીસુ એવસદ્દાનં છડ્ડેતબ્બત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ લોકામિસ’’ન્તિ.

નવવિધન્તિ દિવસવસેન તિવિધં, તથા કત્તબ્બાકારવસેન, તથા કારકવસેનાતિ નવવિધં ઉપોસથં.

કાયદુચ્ચરિતાદિ યસ્મા ન પસાદં સંવત્તેતિ, ન પસાદાય વા સંવત્તતિ, તસ્મા અપાસાદિકન્તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘અપાસાદિકન્તિ કાયદુચ્ચરિતાદિ અકુસલ’’ન્તિ. વેલં અતિક્કમ્માતિ ભોજનાદિકાલં અતિક્કમિત્વા. ઇમિના અતિવેલન્તિ એત્થ અતિસદ્દસ્સ અતિક્કમનત્થઞ્ચ ‘‘અતિવેલ’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘વિહરતો’’તિ પદે કિરિયવિસેસનભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. અપ્પં કાલન્તિ યોજના. અવતરણં ઓતારોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઓતરણ’’ન્તિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ પઞ્ચકેસુ.