નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

વિનયપિટકે

પાચિત્યાદિયોજના

પાચિત્તિયયોજના

મહાકારુણિકં નાથં, અભિનત્વા સમાસતો;

પાચિત્યાદિવણ્ણનાય, કરિસ્સામત્થયોજનં.

૫. પાચિત્તિયકણ્ડં

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

ખુદ્દકાનન્તિ સુખુમાપત્તિપકાસકત્તા અપ્પકાનં, ગણનતો વા પચુરત્તા બહુકાનં. યેસં સિક્ખાપદાનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યેસ’’ન્તિ પદં ‘‘સઙ્ગહો’’તિ પદે સામ્યત્થછટ્ઠી. સઙ્ગહીયતે સઙ્ગહો. ‘‘નવહિ વગ્ગેહી’’તિપદં ‘‘સઙ્ગહો, સુપ્પતિટ્ઠિતો’’તિ પદદ્વયે કરણં. દાનીતિ કાલવાચકો સત્તમ્યન્તનિપાતો ઇદાનિ-પરિયાયો, ઇમસ્મિં કાલેતિ અત્થો. તેસન્તિ ખુદ્દકાનં, અયં વણ્ણનાતિ સમ્બન્ધો. ભવતીતિ એત્થ તિ-સદ્દો એકંસત્થે અનાગતકાલિકો હોતિ ‘‘નિરયં નૂન ગચ્છામિ, એત્થ મે નત્થિ સંસયો’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૩૩૧) વિય. કિઞ્ચાપેત્થ હિ યથા એકંસવાચકો નૂનસદ્દો અત્થિ, ન એવં ‘‘ભવતી’’તિ પદે, અત્થતો પન અયં વણ્ણના નૂન ભવિસ્સતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. અથ વા અવસ્સમ્ભાવિયત્થે અનાગતકાલવાચકો હોતિ ‘‘ધુવં બુદ્ધો ભવામહ’’ન્તિઆદીસુ (બુ. વં. ૨.૧૦૯-૧૧૪) વિય. કામઞ્હેત્થ યથા અવસ્સમ્ભાવિયત્થવાચકો ધુવસદ્દો અત્થિ, ન એવં ‘‘ભવતી’’તિ પદે, અત્થતો પન ધુવં ભવિસ્સતિ અયં વણ્ણનાતિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧. ‘‘તત્થા’’તિ પદં ‘‘મુસાવાદવગ્ગસ્સા’’તિ પદે નિદ્ધારણસમુદાયો, તેસુ નવસુ વગ્ગેસૂતિ અત્થો. પઠમસિક્ખાપદેતિ વા, તેસુ ખુદ્દકેસુ સિક્ખાપદેસૂતિ અત્થો. સક્યાનં પુત્તોતિ ભગિનીહિ સંવાસકરણતો લોકમરિયાદં છિન્દિતું, જાતિસમ્ભેદતો વા રક્ખિતું સક્કુણન્તીતિ સક્યા. સાકવનસણ્ડે નગરં માપેન્તીતિ વા સક્યા, પુબ્બરાજાનો. તેસં વંસે ભૂતત્તા એતરહિપિ રાજાનો સક્યા નામ, તેસં પુત્તોતિ અત્થો. ‘‘બુદ્ધકાલે’’તિ પદં ‘‘પબ્બજિંસૂ’’તિ પદે આધારો. સક્યકુલતો નિક્ખમિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વાદક્ખિત્તો’’ત્યાદિના વાદેન ખિત્તો, વાદમ્હિ વાતિ અત્થં દસ્સેતિ. યત્ર યત્રાતિ યસ્સં યસ્સં દિટ્ઠિયં પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. અવજાનિત્વાતિ પટિસ્સવેન વિયોગં કત્વા. અવસદ્દો હિ વિયોગત્થવાચકો. ‘‘અપજાનિત્વા’’તિપિ પાઠો, પટિઞ્ઞાતં અપનીતં કત્વાતિ અત્થો. દોસન્તિ અયુત્તિદોસં, સલ્લક્ખેન્તો હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. કથેન્તો કથેન્તોતિ અન્તસદ્દો માનસદ્દકારિયો. કથિયમાનો કથિયમાનોતિ હિ અત્થો. પટિજાનિત્વાતિ પટિઞ્ઞાતં કત્વા. આનિસંસન્તિ નિદ્દોસં ગુણં. પટિપુબ્બો ચરસદ્દો પટિચ્છાદનત્થોતિ આહ ‘‘પટિચરતિ પટિચ્છાદેતી’’તિ. ‘‘કિં પન રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ વુત્તે ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ વદતિ. કસ્માતિ વુત્તે ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ વદતિ. યદિ એવં નિબ્બાનમ્પિ જાનિતબ્બત્તા અનિચ્ચં નામ સિયાતિ વુત્તે અત્તનો હેતુમ્હિ દોસં દિસ્વા અહં ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ હેતું ન વદામિ, ‘‘જાતિધમ્મતો’’તિ પન વદામિ. તયા પન દુસ્સુતત્તા એવં વુત્તન્તિ વત્વા અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ. ‘‘કુરુન્દિય’’ન્તિ પદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પદે આધારો. એતસ્સાતિ ‘‘રૂપં અનિચ્ચં જાનિતબ્બતો’’તિ વચનસ્સ. તત્રાતિ કુરુન્દિયં. તસ્સાતિ પટિજાનનાવજાનનસ્સ. ‘‘પટિચ્છાદનત્થ’’ન્તિ પદં ‘‘ભાસતી’’તિપદે સમ્પદાનં. ‘‘મહાઅટ્ઠકથાય’’ન્તિપદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પદે આધારો. ‘‘દિવાટ્ઠાનાદીસૂ’’તિ પદં ઉપનેતબ્બં. ઇદં ‘‘અસુકસ્મિં નામપદેસે’’તિ પદે નિદ્ધારણસમુદાયો.

૩. સમ્મા વદતિ અનેનાતિ સંવાદનં, ઉજુજાતિકચિત્તં, ન સંવાદનં વિસંવાદનં, વઞ્ચનાધિપ્પાયવસપ્પવત્તં ચિત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિસંવાદનચિત્ત’’ન્તિ. ‘‘વાચા’’ત્યાદિના વચતિ એતાયાતિ વાચાતિ અત્થં દસ્સેતિ. હીતિ દળ્હીકરણજોતકં, તદમિના સચ્ચન્તિ અત્થો. ‘‘વાચાયેવા’’તિ પદં ‘‘બ્યપ્પથો’’તિ પદે તુલ્યત્થં, ‘‘વુચ્ચતી’’તિ પદે કમ્મં. પથસદ્દપરત્તા વાચાસદ્દસ્સ બ્યાદેસો કતો. સુદ્ધચેતના કથિતાતિ સમ્બન્ધો. તંસમુટ્ઠિતસદ્દસહિતાતિ તાય ચેતનાય સમુટ્ઠિતેન સદ્દેન સહ પવત્તા ચેતના કથિતાતિ યોજના.

‘‘એવ’’ન્તિ પદં ‘‘દસ્સેત્વા’’તિ પદે નિદસ્સનં, કરણં વા. ‘‘દસ્સેત્વા’’તિ પદં ‘‘દસ્સેન્તો આહા’’તિ પદદ્વયે પુબ્બકાલકિરિયા. અન્તેતિ ‘‘વાચા’’તિઆદીનં પઞ્ચન્નં પદાનં અવસાને. ‘‘આહા’’તિ એત્થ વત્તમાન-તિવચનસ્સ અકારો પચ્ચુપ્પન્નકાલવાચકેન ‘‘ઇદાની’’તિ પદેન યોજિતત્તા. ‘‘તત્થા’’તિ પદં ‘‘અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ પદે આધારો. એત્થાતિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિઆદીસુ. ‘‘પાળિય’’ન્તિ પદં ‘‘દેસના કતા’’તિ પદે આધારો. નિસ્સિતવિઞ્ઞાણવસેન અવત્વા નિસ્સયપસાદવસેન ‘‘ચક્ખુના દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઓળારિકેનેવા’’તિ.

૪. તસ્સાતિ ‘‘તીહાકારેહી’’તિઆદિવચનસ્સ. ‘‘અત્થો’’તિ પદં ‘‘વેદિતબ્બો’’તિ પદે કમ્મં. હીતિ વિસેસજોતકં, વિસેસં કથયિસ્સામીતિ અત્થો. તત્થાતિ ચતુત્થપારાજિકે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે.

૯. આદીનમ્પીતિ પિસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો.

૧૧. મન્દસદ્દો જળત્થવાચકોતિ આહ ‘‘મન્દત્તા જળત્તા’’તિ. યો પન અઞ્ઞં ભણતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સામણેરેના’’તિ પદં ‘‘વુત્તો’’તિ પદે કત્તા. અપિસદ્દો પુચ્છાવાચકો, ‘‘પસ્સિત્થા’’તિ પદેન યોજેતબ્બો, અપિ પસ્સિત્થાતિ અત્થો. ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિઆદિવચનતો અઞ્ઞા પૂરણકથાપિ તાવ અત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞા પૂરણકથા નામ હોતી’’તિ. અપ્પતાય ઊનસ્સ અત્થસ્સ પૂરણવસેન પવત્તા કથા પૂરણકથા. એસા પૂરણકથા નામ કાતિ આહ ‘‘એકો’’તિઆદિ. એસા હિ ગામે અપ્પકમ્પિ તેલં વા પૂવખણ્ડં વા પસ્સિત્વા વા લભિત્વા વા બહુકં કત્વા પૂરણવસેન કથિતત્તા પૂરણકથા નામ. બહુકાનિ તેલાનિ વા પૂવે વા પસ્સન્તોપિ લભન્તોપિ અપ્પકં કત્વા ઊનવસેન કથિતત્તા ઊનકથાપિ અત્થીતિ સક્કા વત્તું. અટ્ઠકથાસુ પન અવુત્તત્તા વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. બહુકાય પૂરણસ્સ અત્થસ્સ ઊનવસેન પવત્તા કથા ઊનકથાતિ વિગ્ગહો કાતબ્બોતિ. પઠમં.

૨. ઓમસવાદ સિક્ખાપદં

૧૨. દુતિયે મસધાતુ વિજ્ઝનત્થે પવત્તતિ ‘‘ઓમટ્ઠં ઉમ્મટ્ઠ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧) વિયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઓમસન્તીતિ ઓવિજ્ઝન્તી’’તિ.

૧૩. ‘‘ઇદં વત્થુ’’ન્તિ પદં ‘‘આહરી’’તિ પદે કમ્મં. નન્દિતબ્બોતિ નન્દો વણ્ણબલાદિ, સો એતસ્સત્થીતિ નન્દી. વિસાલાનિ મહન્તાનિ વિસાણાનિ એતસ્સત્થીતિ વિસાલો, નન્દી ચ સો વિસાલો ચેતિ નન્દિવિસાલોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ ‘‘નન્દિવિસાલો નામા’’તિઆદિના. સોતિ નન્દિવિસાલો, ‘‘આહા’’તિ પદે કત્તા. તત્થેવાતિ યુઞ્જિતટ્ઠાનેયેવ. અહેતુકપટિસન્ધિકાલેપીતિ પિ-સદ્દો અનુગ્ગહત્થવાચકો, પગેવ દ્વિહેતુક તિહેતુક પટિસન્ધિકાલેતિ અત્થો. ‘‘તેન ચા’’તિ ચકારસ્સ અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થત્તા ‘‘અત્તનો કમ્મેન ચા’’તિ અત્થં સમ્પિણ્ડેતીતિ આહ ‘‘અત્તનો કમ્મેન ચા’’તિ. અત્તનોતિ નન્દિવિસાલસ્સ.

૧૫. એત્થાતિ એતિસ્સં પદભાજનિયં, ‘‘આહા’’તિ પદે આધારો. ‘‘યસ્મા’’તિ પદં વિભજિતુકામો’’તિ પદે હેતુ. અટ્ઠુપ્પત્તિયંયેવ ‘‘હીનેનાપી’’તિ વત્વા પદભાજનિયં અવુત્તત્તા ઇદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વેણુકારજાતીતિ વિલીવકારજાતિ. નેસાદજાતીતિ એત્થ કેવટ્ટજાતિપિ સઙ્ગહિતા.

પુ વુચ્ચતિ કરીસં, તં કુસતિ અપનેતીતિ પુક્કુસો. પુપ્ફં વુચ્ચતિ કરીસં, કુસુમં વા, તં છડ્ડેતીતિ પુપ્ફછડ્ડકો.

કુટતિ છિન્દતીતિ કોટ્ઠો, સોયેવ કોટ્ઠકો. યકારભકારે એકતો યોજેત્વા ‘‘યભા’’તિ યો અક્કોસો અત્થિ, એસો હીનો નામ અક્કોસોતિ યોજના.

૧૬. સબ્બપદેસૂતિ નામાદીસુ સબ્બપદેસુ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. અલિકન્તિ અસચ્ચં, મિચ્છાવાચન્તિ સમ્બન્ધો. યોપિ વદતીતિ યોજના.

૨૬. પરિહરિત્વાતિ પરિમુખં કથનં અપનેત્વા. દવં પરિહાસં કામેતીતિ દવકામો, તસ્સ ભાવો દવકમ્યં, તંયેવ દવકમ્યતા. અનુપસમ્પન્નન્તિ એત્થ અકારસ્સ સદિસત્થમગ્ગહેત્વા અઞ્ઞત્થોવ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા ભિક્ખુ’’ન્તિઆદિ. યદિ હિ સદિસત્થો ભવેય્ય, સામણેરોવ અનુપસમ્પન્નો નામ સિયા સણ્ઠાનેન ચ પુરિસભાવેન ચ સદિસત્તા, તસ્મા અઞ્ઞત્થોવ ગહેતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બસત્તાતિ એત્થ સબ્બસદ્દો અનવસેસત્થો મનુસ્સે ઉપાદાય વચનત્થજાનનાજાનનપકતિકાનં સબ્બસત્તાનમ્પિ ગહિતત્તા.

૩૫. અત્થપુરેક્ખારો નામાતિ વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. સિક્ખાપદમપેક્ખિય નપુંસકલિઙ્ગવસેન ‘‘કિરિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. આપત્તિમપેક્ખિય ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ‘‘કિરિયા’’તિઆદિ વુત્તં. વજ્જકમ્મસદ્દા સિક્ખાપદમપેક્ખન્તાપિ આપત્તિ, મપેક્ખન્તાપિ નિયતનપુંસકલિઙ્ગત્તા નપુંસકાયેવ, તસ્મા તે દ્વે આપત્તિટ્ઠાને ન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બન્તિ. દુતિયં.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદં

૩૬. તતિયે ‘‘જાતભણ્ડનાન’’ન્તિ વત્તબ્બે અગ્યાહિતોતિઆદીસુ વિય વિસેસનપરનિપાતવસેન ‘‘ભણ્ડનજાતાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘સઞ્જાતભણ્ડનાન’’ન્તિ. ‘‘પુબ્બભાગો’’તિ વત્વા તસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચા’’તિઆદિના. વિરુદ્ધં વદતિ એતેનાતિ વિવાદો, વિગ્ગાહિકકથા, તં આપન્નાતિ વિવાદાપન્ના, તેસં. પિસતિ સઞ્ચુણ્ણેતીતિ પિસુણો, પુગ્ગલો, તસ્સ ઇદન્તિ પેસુઞ્ઞં, વચનન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પેસુઞ્ઞન્તિ પિસુણવાચ’’ન્તિ.

૩૭. ભિક્ખુપેસુઞ્ઞેતિ ભિક્ખૂનં સન્તિકં ઉપસંહટે પેસુઞ્ઞવચનેતિ છટ્ઠીસમાસો.

૩૮. ‘‘દિસ્વા’’તિ પદં ‘‘ભણન્તસ્સા’’તિ પદે પુબ્બકાલકિરિયા, દસ્સનં હુત્વાતિ અત્થો. તતિયં.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદં

૪૪. ચતુત્થે પટિમુખં આદરેન સુણન્તીતિ પતિસ્સા, ન પતિસ્સા અપ્પતિસ્સાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપ્પતિસ્સવા’’તિ.

૪૫. ‘‘પદસો’’તિ એત્થ સો-પચ્ચયો વિચ્છત્થવાચકોતિ આહ ‘‘પદં પદ’’ન્તિ. તત્થાતિ તેસુ ચતુબ્બિધેસુ. પદં નામ ઇધ અત્થજોતકં વા વિભત્યન્તં વા ન હોતિ, અથ ખો લોકિયેહિ લક્ખિતો ગાથાય ચતુત્થંસો પાદોવ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘પદન્તિ એકો ગાથાપાદો’’તિ. અનુ પચ્છા વુત્તપદત્તા દુતિયપાદો અનુપદં નામ. અનુ સદિસં બ્યઞ્જનં અનુબ્યઞ્જનન્તિ અત્થં દસ્સેતિ ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિઆદિના. બ્યઞ્જનસદ્દો પદ-પરિયાયો. યંકિઞ્ચિ પદં અનુબ્યઞ્જનં નામ ન હોતિ, પુરિમપદેન પન સદિસં પચ્છિમપદમેવ અનુબ્યઞ્જનં નામ.

વાચેન્તો હુત્વા નિટ્ઠાપેતીતિ યોજના. ‘‘એકમેકં પદ’’ન્તિ પદં ‘‘નિટ્ઠાપેતી’’તિ પદે કારિતકમ્મં. ‘‘થેરેના’’તિ પદં ‘‘વુત્તે’’તિ પદે કત્તા, ‘‘એકતો’’તિ પદે સહત્થો. સામણેરો અપાપુણિત્વા ભણતીતિ સમ્બન્ધો. મત્તમેવાતિ એત્થ એવસદ્દો મત્તસદ્દસ્સ અવધારણત્થં દસ્સેતિ, તેન પકારં પટિક્ખિપતિ. ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ ચ ‘‘અનિચ્ચા’’તિ ચ દ્વિન્નં પદાનં સતિપિ લિઙ્ગવિસેસત્તે અનુબ્યઞ્જનત્તા આપત્તિમોક્ખો નત્થીતિ આહ ‘‘અનુબ્યઞ્જનગણનાય પાચિત્તિયા’’તિ.

બ્રહ્મજાલાદીનીતિ એત્થ આદિસદ્દેન સામઞ્ઞફલસુત્તાદીનિ દીઘસુત્તાનિ (દી. નિ. ૧.૧૫૦ આદયો) સઙ્ગહિતાનિ. ચસદ્દેન ઓઘતરણસુત્તાદીનિ સંયુત્તસુત્તાનિ (સં. નિ. ૧.૧) ચ ચિત્તપરિયાદાનસુત્તાદીનિ અઙ્ગુત્તરસુત્તાનિ (અ. નિ. ૧.૨ આદયો) ચ સઙ્ગહિતાનિ. સોતિ દેવતાભાસિતો વેદિતબ્બોતિ યોજના.

કિઞ્ચાપિ વદતીતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિસદ્દો ગરહત્થવાચકો, પનસદ્દો અનુગ્ગહત્થવાચકો. મેણ્ડકમિલિન્દપઞ્હેસૂતિ મેણ્ડકપઞ્હે ચ મિલિન્દપઞ્હે ચ. યન્તિ સુત્તં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. આરમ્મણકથા બુદ્ધિકકથા દણ્ડકકથા ઞાણવત્થુકથાતિ યોજેતબ્બં પેય્યાલવસેન વુત્તત્તા. ઇમાયો પકરણાનિ નામાતિ વદન્તિ. મહાપચ્ચરિયાદીસુ વત્વા પરિગ્ગહિતોતિ યોજના. યન્તિ સુત્તં.

૪૮. તત્રાતિ ‘‘એકતો ઉદ્દિસાપેન્તો’’તિ વચને. ઉદ્દિસાપેન્તીતિ આચરિયં દેસાપેન્તિ બહુકત્તારમપેક્ખિય બહુવચનવસેન વુત્તં. તેહીતિ ઉપસમ્પન્નાનુપસમ્પન્નેહિ. દ્વેપીતિ ઉપસમ્પન્નો ચ અનુપસમ્પન્નો ચ.

ઉપચારન્તિ દ્વાદસહત્થૂપચારં. યેસન્તિ ભિક્ખૂનં. પલાયનકગન્થન્તિ પરિવજ્જેત્વા ગચ્છન્તં પકરણં. સામણેરો ગણ્હાતીતિ યોજના.

ઓપાતેતીતિ અવપાતેતિ, ગળિતાપેતીતિ અત્થો. સુત્તેપીતિ વેય્યાકરણસુત્તેપિ. તન્તિ યેભુય્યેન પગુણગન્થં. પરિસઙ્કમાનન્તિ સારજ્જમાનં. યં પન વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. કિરિયસમુટ્ઠાનત્તાતિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ કિરિયસમુટ્ઠાનત્તાતિ. ચતુત્થં.

૫. સહસેય્યસિક્ખાપદં

૪૯. પઞ્ચમે મુટ્ઠા સતિ એતેસન્તિ મુટ્ઠસ્સતી. નત્થિ સમ્પજાનં એતેસન્તિ અસમ્પજાના. ભવઙ્ગોતિણ્ણકાલેતિ નિદ્દોક્કમનકાલે.

૫૦. ‘‘પકતિયા’’તિ પદં ‘‘દેન્તી’’તિ પદે વિસેસનં. તે ભિક્ખૂ દેન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ગારવેના’’તિ પદઞ્ચ ‘‘સિક્ખાકામતાયા’’તિ પદઞ્ચ ‘‘દેન્તી’’તિ પદે હેતુ. સીસસ્સ ઉપધાનં ઉસ્સીસં, તસ્સ કરીયતે ઉસ્સીસકરણં, તંયેવ અત્થો પયોજનં ઉસ્સીસકરણત્થો, તદત્થાય. તત્રાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં, ‘‘સિક્ખાકામતાયા’’તિ વચનેતિ અત્થો. નિદસ્સનન્તિ સેસો. અથ વા સિક્ખાકામતાયાતિ પચ્ચત્તે ભુમ્મવચનં. ‘‘ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૯૫ આદયો) વિય. ઇદમ્પિ સિક્ખાકામતાય અયં સિક્ખાકામતા સિક્ખાકામભાવો હોતીતિ યોજના. એસ નયો ‘‘તત્રિદં સમન્તપાસાદિકાય સમન્તપાસાદિકત્તસ્મિ’’ન્તિઆદીસુપિ. ભિક્ખૂ ખિપન્તીતિ યોજના. તન્તિ આયસ્મન્તં રાહુલં. અથાતિ ખિપનતો પચ્છા. ઇદન્તિ વત્થુ. સમ્મુઞ્ચનિકચવરછડ્ડનકાનિ સન્ધાય વુત્તં. તેનાયસ્મતા રાહુલેન પાતિતં નુ ખોતિ યોજના. સો પનાયસ્મા ગચ્છતીતિ સમ્બન્ધો. અપરિભોગા અઞ્ઞેસન્તિ અઞ્ઞેહિ ન પરિભુઞ્જિતબ્બા.

૫૧. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. સયનં સેય્યા, કાયપસારણકિરિયા, સયન્તિ એત્થાતિ સેય્યા, મઞ્ચપીઠાદિ. તદુભયમ્પિ એકસેસેન વા સામઞ્ઞનિદ્દેસેન વા એકતો કત્વા ‘‘સહસેય્ય’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સેય્યા’’તિઆદિ. તત્થાતિ દ્વીસુ સેય્યાસુ. તસ્માતિ યસ્મા દ્વે સેય્યા દસ્સિતા, તસ્મા. ‘‘સબ્બચ્છન્ના’’તિઆદિના લક્ખણં વુત્તન્તિ યોજના. પાકટવોહારન્તિ લોકે વિદિતં વચનં. દુસ્સકુટિયન્તિ દુસ્સેન છાદિતકુટિયં. અટ્ઠકથાસુ યથાવુત્તે પઞ્ચવિધચ્છદનેયેવ ગય્હમાને કો દોસોતિ આહ ‘‘પઞ્ચવિધચ્છદનેયેવા’’તિઆદિ. યં પન સેનાસનં પરિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. પાકારેન વાતિ ઇટ્ઠકસિલાદારુના વા. અઞ્ઞેન વાતિ કિલઞ્જાદિના વા. વત્થેનપીતિ પિસદ્દો પગેવ ઇટ્ઠકાદિનાતિ દસ્સેતિ. યસ્સાતિ સેનાસનસઙ્ખાતાય સેય્યાય. ઉપરીતિ વા સમન્તતોતિ વા યોજના. એકેન દ્વારેન પવિસિત્વા સબ્બપાસાદસ્સ વળઞ્જિતબ્બતં સન્ધાય વુત્તં ‘‘એકૂપચારો’’તિ. સતગબ્ભં વા ચતુસ્સાલં એકૂપચારં હોતીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ સેનાસનસઙ્ખાતં સેય્યં.

તત્થાતિ સેનાસનસઙ્ખાતાયં સેય્યાયં. સમ્બહુલા સામણેરા સચે હોન્તિ, એકો ભિક્ખુ સચે હોતીતિ યોજના. ‘‘સામણેરા’’તિ ઇદં પચ્ચાસન્નવસેન વુત્તં, ઉપલક્ખણવસેન વા અઞ્ઞેહિપિ સહસેય્યાનં આપત્તિસમ્ભવતો. તેતિ સામણેરા. સબ્બેસન્તિ ભિક્ખૂનં. તસ્સાતિ સામણેરસ્સ. એસેવ નયોતિ એસો એવ નયો, ન અઞ્ઞો નયોતિ અત્થો. અથ વા એસેવ નયોતિ એસો ઇવ નયો, એસો એતાદિસો નયો ઇવ અયં નયો દટ્ઠબ્બોતિ અત્થો.

અપિ ચાતિ એકંસેન. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. ચતુક્કન્તિ એકાવાસએકાનુપસમ્પન્નં, એકાવાસનાનુપસમ્પન્નં, નાનાવાસએકાનુપસમ્પન્નં, નાનાવાસનાનુપસમ્પન્નન્તિ ચતુસમૂહં, ચતુપરિમાણં વા. યોતિ ભિક્ખુ. હિસદ્દો વિત્થારજોતકો, તં વચનં વિત્થારયિસ્સામીતિ અત્થો, વિત્થારો મયા વુચ્ચતેતિ વા. દેવસિકન્તિ દિવસે દિવસે. ણિકપચ્ચયો હિ વિચ્છત્થવાચકો. યોપિ સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સાપિ આપત્તીતિ યોજેતબ્બો. તત્રાતિ ‘‘તિરચ્છાનગતેનાપી’’તિ વચને.

‘‘અપદાનં અહિમચ્છા, દ્વિપદાનઞ્ચ કુક્કુટી;

ચતુપ્પદાનં મજ્જારી, વત્થુ પારાજિકસ્સિમા’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૫);

ઇમં ગાથં સન્ધાય વુત્તં ‘‘વુત્તનયેનેવા’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા વેદિતબ્બો, તસ્મા. ગોધાતિ કુણ્ડો. બિળાલોતિ આખુભુજો. મઙ્ગુસોતિ નકુલો.

અસમ્બદ્ધભિત્તિકસ્સ કતપાસાદસ્સાતિ યોજના. તુલાતિ એત્થ તુલા નામ થમ્ભાન, મુપરિ દક્ખિણુત્તરવિત્થારવસેન ઠપિતો દારુવિસેસો થલતિ થમ્ભેસુ પતિટ્ઠાતીતિ કત્વા. તા પન હેટ્ઠિમપરિચ્છેદતો તિસ્સો, ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પન પઞ્ચસત્તનવાદયો. નાનૂપચારે પાસાદેતિ સમ્બન્ધો.

વાળસઙ્ઘાટાદીસૂતિ વાળરૂપં દસ્સેત્વા કતેસુ સઙ્ઘાટાદીસુ. આદિસદ્દેન તુલં સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ ચ સઙ્ઘાટો નામ તુલાન, મુપરિ પુબ્બપચ્છિમાયામવસેન ઠપિતો કટ્ઠવિસેસો સમ્મા ઘટેન્તિ એત્થ ગોપાનસ્યાદયોતિ કત્વા. તે પન તયો હોન્તિ. નિબ્બકોસબ્ભન્તરેતિ છદનકોટિઅબ્ભન્તરે. પરિમણ્ડલં વા ચતુરસ્સં વા સેનાસનં હોતીતિ સમ્બન્ધો. તત્રાતિ તસ્મિં સેનાસને. અપરિચ્છિન્નો ગબ્ભસ્સ ઉપચારો એતેસન્તિ અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારા સબ્બગબ્ભા, તે પવિસન્તીતિ અત્થો. નિપન્નાનં ભિક્ખૂનન્તિ યોજના. તત્રાતિ તસ્મિં પમુખે. પમુખસ્સ સબ્બચ્છન્નત્તા, સબ્બપરિચ્છન્નત્તા ચ આપત્તિં કરોતીતિ યોજના. નનુ પમુખે છન્નમેવ અત્થિ, નો પરિચ્છન્નન્તિ આહ ‘‘ગબ્ભપરિક્ખેપો’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં.

યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. જગતીતિ પથવિયા ચ મન્દિરાલિન્દવત્થુસ્સ ચ નામમેતં. ઇધ પન મન્દિરાલિન્દવત્થુસઙ્ખાતા ભૂભેદા ગહિતા. તત્થાતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં. કસ્મા પાળિયા ન સમેતીતિ આહ ‘‘દસહત્થુબ્બેધાપી’’તિઆદિ. હીતિ યસ્મા. તત્થાતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં. યેપિ મહાપાસાદા હોન્તીતિ યોજના. તેસુપીતિ મહાપાસાદેસુપિ.

સુધાછદનમણ્ડપસ્સાતિ એત્થ ‘‘સુધા’’તિ ઇદં ઉપલક્ખણવસેન વુત્તં યેન કેનચિ છદનમણ્ડપસ્સાપિ અધિપ્પેતત્તા. મણ્ડં વુચ્ચતિ સૂરિયરસ્મિ, તં પાતિ રક્ખતિ, તતો વા જનન્તિ મણ્ડપં. નનુ એકૂપચારં હોતિ પાકારસ્સ છિદ્દત્તાતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. વળઞ્જનત્થાય એવાતિ એવકારો યોજેતબ્બો. તેનાહ ‘‘ન વળઞ્જનૂપચ્છેદનત્થાયા’’તિ. અથ વા ‘‘સદ્દન્તરત્થાપોહનેન સદ્દો અત્થં વદતી’’તિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૧; દી. નિ. ટિ. ૧.૧; મ. નિ. ટી. ૧.મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના; સં. નિ. ટી. ૧.૧.ઓઘતરણસુત્તવણ્ણના; અ. નિ. ટી. ૧.૧.રુપાદિવગ્ગવણ્ણના) વુત્તત્તા ‘‘ન વળઞ્જનૂપચ્છેદનત્થાયા’’તિ વુત્તં. કવાટન્તિ એત્થ દ્વારમેવ અધિપ્પેતં પરિયાયેન વુત્તત્તા, અસતિ ચ દ્વારે કવાટસ્સાભાવતો. સંવરણવિવરણકાલે કવતિ સદ્દં કરોતીતિ કવાટં.

તત્રાતિ ‘‘એકૂપચારત્તા’’તિ વચને. યસ્સાતિ પરવાદિનો. અનુયોગો સિયાતિ યોજના. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સહસેય્યસિક્ખાપદે, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ પિહિતદ્વારે ગબ્ભે. સોતિ પરવાદી. સબ્બચ્છન્નત્તા આપત્તિ ઇતિ વુત્તેતિ યોજના. એસેવ નયો ‘‘સબ્બપરિચ્છન્નતા ન હોતી’’તિ એત્થાપિ. પચ્ચાગમિસ્સતીતિ પતિ આગમિસ્સતિ, પુન આગમિસ્સતીતિ અત્થો.

બ્યઞ્જનમત્તેનેવાતિ ‘‘સબ્બચ્છન્ના’’તિઆદિઅક્ખરપદમત્તેનેવ, ન અત્થવસેન. ‘‘એવઞ્ચ સતી’’તિ ઇમિના અબ્યાપિતદોસં દસ્સેતિ. તતોતિ અનાપત્તિતો, પરિહાયેય્યાતિ સમ્બન્ધો. તસ્માતિ યસ્મા અનિયતેસુ વુત્તં, તસ્મા. તત્થાતિ અનિયતેસુ. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદેપિ. યં યન્તિ સેનાસનં. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સેનાસનેસુ, સહસેય્યાપત્તિ હોતીતિ સમ્બન્ધો.

૫૩. દ્વીસુ અટ્ઠકથાવાદેસુ મહાઅટ્ઠકથાવાદોવ યુત્તોતિ સો પચ્છા વુત્તો.

ઇમિનાપીતિ સેનમ્બમણ્ડપેનાપિ. એતન્તિ જગતિયા અપરિક્ખિત્તતં. યથાતિ યંસદ્દત્થો તતિયન્તનિપાતો, યેન સેનમ્બમણ્ડપેનાતિ અત્થોતિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદં

૫૫. છટ્ઠે આગન્તુકા વસન્તિ એત્થાતિ આવસથો, આવસથો ચ સો અગારઞ્ચેતિ આવસથાગારન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘આગન્તુકાનં વસનાગાર’’ન્તિ. મનુસ્સાનં સન્તિકા વચનં સુત્વાતિ વચનસેસો યોજેતબ્બો. સાટકન્તિ ઉત્તરસાટકં, નિવત્થવત્થન્તિપિ વદન્તિ. અચ્ચાગમ્માતિ ત્વાપચ્ચયન્તપદસ્સ સમ્બન્ધં દસ્સેતુમાહ ‘‘પવત્તો’’તિ. યથા ઓમસવાદસિક્ખાપદે અક્કોસેતુકામતાય ખત્તિયં ‘‘ચણ્ડાલો’’તિ વદતો અલિકં ભણતોપિ મુસાવાદસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, ઓમસવાદસિક્ખાપદેનેવ આપત્તિ, એવમિધાપિ માતુગામેન સહ સયતો પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, ઇમિનાવ આપત્તીતિ દટ્ઠબ્બન્તિ. છટ્ઠં.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદં

૬૦. સત્તમે મહાદ્વારેતિ બહિ ઠિતે મહાદ્વારે. આગમ્મ, પવિસિત્વા વા વસનટ્ઠાનત્તા ઓવરકો આવસથો નામાતિ આહ ‘‘ઓવરકદ્વારે’’તિ. સુનિગ્ગતેનાતિ સુટ્ઠુ બહિ નિક્ખમિત્વા ગતેન સદ્દેન. ‘‘અઞ્ઞાતુ’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘ન ઞાતુ’’ન્તિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘આજાનિતુ’’ન્તિ. ઇમિના નકારવિકારો અઇતિ નિપાતો ન હોતિ, આઇતિ ઉપસગ્ગોતિ પન દસ્સેતિ. ‘‘વિઞ્ઞુના પુરિસેના’’તિ એત્તકમેવ અવત્વા ‘‘પુરિસવિગ્ગહેના’’તિ વદન્તો મનુસ્સપુરિસવિગ્ગહં ગહેત્વા ઠિતેન યક્ખેન પેતેન તિરચ્છાનગતેન સદ્ધિં ઠિતાય માતુગામસ્સ દેસેતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ન યક્ખેનાતિ યક્ખેન સદ્ધિં ઠિતાય માતુગામસ્સ દેસેતું ન વટ્ટતીતિ યોજના. એસ નયો ‘‘ન પેતેન, ન તિરચ્છાનગતેના’’તિ એત્થાપિ.

૬૬. છપ્પઞ્ચવાચાહીતિ એત્થ ‘‘પઞ્ચા’’તિ વાચાસિલિટ્ઠવસેન વુત્તં કસ્સચિ પયોજનસ્સાભાવા. તત્થાતિ ‘‘છપ્પઞ્ચવાચાહી’’તિ પદે. એકો ગાથાપાદો એકા વાચાતિ વદન્તો ચુણ્ણિયે વિભત્યન્તં એકં પદં એકા વાચા નામાતિ દસ્સેતિ, અત્થજોતકપદં વા વાક્યપદં વા ન ગહેતબ્બં. ‘‘એકં પદં પાળિતો, પઞ્ચ અટ્ઠકથાતો’’તિ ઇમિના ‘‘દ્વે પદાનિ પાળિતો, ચત્તારિ અટ્ઠકથાતો’’તિઆદિનયોપિ ગહેતબ્બો. છપદાનતિક્કમોયેવ હિ પમાણં. તસ્મિન્તિ એત્થ સતિ વિભત્તિવિપલ્લાસે લિઙ્ગસ્સાપિ વિપલ્લાસો હોતિ ‘‘તસ્મિ’’ન્તિ પુલ્લિઙ્ગેન વુત્તત્તા. સતિ ચ વિભત્તિવિપલ્લાસે ‘‘તસ્સા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગભાવેન પવત્તા. ‘‘માતુગામસ્સા’’તિ નિયતપુલ્લિઙ્ગાપેક્ખનસ્સ અસમ્ભવતો અત્થવસેન ‘‘એકિસ્સા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગભાવેન વુત્તં. ઇમિના ભેદલિઙ્ગનિસ્સિતો વિસેસનવિસેસ્યોપિ અત્થીતિ દસ્સેતિ. તુમ્હાકન્તિ નિદ્ધારણસમુદાયો. ‘‘સુણાથા’’તિ અવત્વા આભોગોપિ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘પઠમ’’ન્તિઆદિ. પઠમન્તિ ચ પઠમમેવ. તેન વુત્તં ‘‘ન પચ્છા’’તિ. પુટ્ઠો હુત્વા ભિક્ખુ કથેતીતિ યોજનાતિ. સત્તમં.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદં

૬૭. અટ્ઠમે તત્થાતિ ચતુત્થપારાજિકસિક્ખાપદે. ઇધાતિ ભૂતારોચનસિક્ખાપદે. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. પયુત્તવાચાતિ પચ્ચયેહિ યુત્તા વાચા. તથાતિ તતો ગુણારોચનકારણા, અરિયા સાદિયિંસૂતિ યોજના.

યતસદ્દાનં નિચ્ચસમ્બન્ધત્તા વુત્તં ‘‘યે’’તિઆદિ. સબ્બેપીતિ પુથુજ્જનારિયાપિ. ભૂતન્તિ વિજ્જમાનં. કસ્મા સબ્બેપિ પટિજાનિંસુ, નનુ અરિયેહિ અત્તનો ગુણાનં અનારોચિતત્તા ન પટિજાનિતબ્બન્તિ આહ ‘‘અરિયાનમ્પી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. અરિયાનમ્પિ અબ્ભન્તરે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો યસ્મા ભૂતો હોતિ, તસ્મા સબ્બેપિ ‘‘ભૂતં ભગવા’’તિ પટિજાનિંસૂતિ યોજના. યસ્મા ભાસિતો વિય હોતિ, તસ્માતિ યોજના. અરિયા પટિજાનિંસૂતિ સમ્બન્ધો. અનાદીનવદસ્સિનોતિ દોસસ્સ અદસ્સનધમ્મા. તેહીતિ અરિયેહિ, ભાસિતોતિ સમ્બન્ધો. યં પિણ્ડપાતં ઉપ્પાદેસુન્તિ યોજના. અઞ્ઞેતિ પુથુજ્જના. સબ્બસઙ્ગાહિકેનેવાતિ સબ્બેસં પુથુજ્જનારિયાનં સઙ્ગહણે પવત્તેનેવ. સિક્ખાપદવિભઙ્ગેપીતિ સિક્ખાપદસ્સ પદભાજનિયેપિ. તત્થાતિ ચતુત્થપારાજિકે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે.

૭૭. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મમેવ સન્ધાય વુત્તં, ન સુતાદિગુણન્તિ અત્થો. અન્તરા વાતિ પરિનિબ્બાનકાલતો અઞ્ઞસ્મિં કાલે વા. અતિકડ્ઢિયમાનેનાતિ અતિનિપ્પીળિયમાનેન. ઉમ્મત્તકસ્સાતિ ઇદં પનાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો. તેન ‘‘ખિત્તચિત્તસ્સા’’તિઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ. દિટ્ઠિસમ્પન્નાનન્તિ મગ્ગપઞ્ઞાય, ફલપઞ્ઞાય ચ સમ્પન્નાનં. અનાપત્તીતિ પાચિત્તિયાપત્તિયા અનાપત્તિ ન વત્તબ્બા, આપત્તિયેવ હોતિ, તસ્મા ‘‘ઉમ્મત્તકસ્સ અનાપત્તી’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયોતિ. અટ્ઠમં.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદં

૭૮. નવમે તત્રાતિ તસ્સં ‘‘દુટ્ઠુલ્લા નામા’’તિઆદિપાળિયં, તાસુ વા પાળિઅટ્ઠકથાસુ. વિચારણાતિ વીમંસના. ઉપસમ્પન્નસદ્દેતિ ઉપસમ્પન્નસદ્દત્થભાવે. એત્થ હિ સદ્દે વુચ્ચમાને અવિનાભાવતો સદ્દેન અત્થોપિ વુત્તો, વિનાપિ ભાવપચ્ચયેન ભાવત્થસ્સ ઞાતબ્બત્તા ભાવોપિ ગહેતબ્બો, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉપસમ્પન્નસદ્દત્થભાવે’’તિ. એસેવ નયો ‘‘દુટ્ઠુલ્લસદ્દે’’તિ એત્થાપિ. એતં પરિમાણં યસ્સાતિ એતં, ‘‘તેરસ સઙ્ઘાદિસેસા’’તિ વચનં. એતં એવ વત્તબ્બં, ન ‘‘ચત્તારિ ચ પારાજિકાની’’તિ ઇદન્તિ અત્થો. તત્થાતિ પાળિયં. કસ્સચિ વિમતિ ભવેય્ય, કિં ભવેય્યાતિ યોજના. આપત્તિં આરોચેન્તેન અક્કોસન્તસ્સ સમાનત્તા વુત્તં ‘‘એવં સતી’’તિઆદિ. પાચિત્તિયમેવ ચાતિ ચસદ્દો બ્યતિરેકત્થો, ન દુક્કટં આપજ્જતીતિ અત્થો. હીતિ સચ્ચં. એતન્તિ પાચિત્તિયાપજ્જનતં, ‘‘અસુદ્ધો હોતિ…પે… ઓમસવાદસ્સા’’તિ વચનં વા, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ પાળિયં. અટ્ઠકથાચરિયાવેતિ એત્થ એવકારો અટ્ઠાનયોગો, પમાણન્તિ એત્થ યોજેતબ્બો, કારણમેવાતિ અત્થો. તેન વુત્તં ‘‘ન અઞ્ઞા વિચારણા’’તિ. અથ વા અઞ્ઞાતિ સામ્યત્થે પચ્ચત્તવચનમેતં, ન અઞ્ઞેસં વિચારણા પમાણન્તિ અત્થો. એવઞ્હિ સતિ એવકારો ઠાનયોગોવ. પુબ્બેપિ ચાતિ ગન્થારમ્ભકાલેપિ ચ.

એતન્તિ અટ્ઠકથાચરિયાનં પમાણતં. સંવરત્થાય એવ, અનાપજ્જનત્થાય એવ ચ અનુઞ્ઞાતન્તિ યોજના. તેનાહ ‘‘ન તસ્સ’’ત્યાદિ. તસ્માતિ યસ્મા ભિક્ખુભાવો નામ ન અત્થિ, તસ્મા સુવુત્તમેવાતિ સમ્બન્ધો.

૮૦. સાતિ ભિક્ખુસમ્મુતિ, સઙ્ઘેન કાતબ્બાતિ યોજના. કત્થચીતિ કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. ‘‘વુત્તત્તા’’તિ પદં ‘‘કાતબ્બા’’તિ પદે હેતુ. એસાતિ એસો ભિક્ખુ. હિતેસિતાયાતિ હિતસ્સ એસિતાય, અત્થસ્સ ઇચ્છતાયાતિ અત્થો.

૮૨. સેસાનીતિ આદિમ્હિ પઞ્ચસિક્ખાપદતો સેસાનિ ઉપરિ પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ. અસ્સાતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ. ઘટેત્વાતિ સમ્બન્ધં કત્વાતિ. નવમં.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદં

૮૬. દસમે ભગવા દસ્સેતીતિ યોજના. એત્થાતિ પથવિયં. તત્થાતિ તેસુ પાસાણાદીસુ. મુટ્ઠિપ્પમાણતોતિ ખટકપમાણતો. સાતિ અદડ્ઢપથવી. હત્થિકુચ્છિયન્તિ એવંનામકે ઠાને. એકપચ્છિપૂરં પથવિન્તિ સમ્બન્ધો. તેસંયેવાતિ અપ્પપંસુઅપ્પમત્તિકાપદાનં એવ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એતન્તિ યેભુય્યેનપાસાણાદિપઞ્ચકં. તન્તિ કુસીતં. આણાપેત્વાતિ એત્થ ‘‘આણ પેસને’’તિ ધાતુપાઠેસુ વુત્તત્તા આણધાતુયેવ પેસનસઙ્ખાતં હેત્વત્થં વદતિ, ન ણાપેપચ્ચયો, સો પન ધાત્વત્થેયેવ વત્તતિ. ન હિ તસ્સ વિસું વુત્તો અભિધેય્યો અત્થિ ધાત્વત્થતો અઞ્ઞસ્સ અભિધેય્યસ્સાભાવા. તાવાતિ પઠમં પાળિમુત્તકવિનિચ્છયસ્સ, તતો વા.

પોક્ખરં પદુમં નેતીતિ પોક્ખરણી. ‘‘સોધેન્તેહી’’તિ પદં ‘‘ઉસ્સિઞ્ચિતું અપનેતુ’’ન્તિ પદેસુ ભાવકત્તા. યોતિ ‘‘તનુકદ્દમો’’તિ પદેન યોજેતબ્બો. યો તનુકદ્દમોતિ હિ અત્થો. કુટેહીતિ ઘટેહિ. ઉસ્સિઞ્ચિતુન્તિ ઉક્ખિપિત્વા, ઉદ્ધરિત્વા વા સિઞ્ચિતું. તત્રાતિ સુક્ખકદ્દમે, ‘‘યો’’તિ પદે અવયવીઆધારો. યોતિ સુક્ખકદ્દમો.

તટન્તિ કૂલં. ઉદકસામન્તાતિ ઉદકસ્સ સમીપે. ઓમકચતુમાસન્તિ ચતુમાસતો ઊનકં. ઓવટ્ઠન્તિ દેવેન ઓવસ્સિતં હોતિ સચેતિ યોજના. પતતીતિ તટં પતતિ. ઉદકેયેવાતિ પકતિઉદકેયેવ. ઉદકસ્સાતિ વસ્સોદકસ્સ. તત્થાતિ પાસાણપિટ્ઠિયં. પઠમમેવાતિ સોણ્ડિખણનતો પઠમં એવ. ઉદકે પરિયાદિણ્ણેતિ ઉદકે સુક્ખે. પચ્છાતિ ઉદકપૂરતો પચ્છા. તત્થાતિ સોણ્ડિયં. ઉદકેયેવાતિ મૂલઉદકેયેવ. ઉદકન્તિ આગન્તુકઉદકં. અલ્લીયતીતિ પિટ્ઠિપાસાણે લગ્ગતિ. તમ્પીતિ સુખુમરજમ્પિ. અકતપબ્ભારેતિ વળઞ્જેન અકતે પબ્ભારે. ઉપચિકાહિ વમીયતિ, ઘરગોળિકાદયો વા સત્તે વમતીતિ વમ્મિકો.

ગાવીનં ખુરો કણ્ટકસદિસત્તા ગોકણ્ટકો નામ, તેન છિન્નો કદ્દમો ‘‘ગોકણ્ટકો’’તિ વુચ્ચતિ. અચ્છદનં વા વિનટ્ઠચ્છદનં વા પુરાણસેનાસનં હોતીતિ યોજના. તતોતિ પુરાણસેનાસનતો, ગણ્હિતું વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. અવસેસન્તિ વિનટ્ઠચ્છદનતો. અવસેસં ઇટ્ઠકં ગણ્હામિ ઇતિ સઞ્ઞાયાતિ યોજેતબ્બો. તેનાતિ ઇટ્ઠકાદિના. યા યાતિ મત્તિકા. અતિન્તાતિ અનલ્લા, અકિલિન્નાતિ અત્થો.

તસ્મિન્તિ મત્તિકાપુઞ્જે. સબ્બોતિ સકલો મત્તિકાપુઞ્જો. અસ્સાતિ મત્તિકાપુઞ્જસ્સ. ‘‘કપ્પિયકારકેહી’’તિ પદં ‘‘અપનામેત્વા’’તિ પદે કારિતકમ્મં. કસ્મા વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ઉદકેના’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

તત્થાતિ મત્તિકાપાકારે. અઞ્ઞમ્પીતિ મણ્ડપથમ્ભતો અઞ્ઞમ્પિ. તેન અપદેસેનાતિ તેન પાસાણાદિપવટ્ટનલેસેન.

પસ્સાવધારાયાતિ મુત્તસોતાય. કત્તરયટ્ઠિયાતિ કત્તરદણ્ડેન. એત્થ હિ કત્તરયતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સિથિલભાવેન સિથિલો હુત્વા ભવતીતિ કત્વા કત્તરો વુચ્ચતિ જિણ્ણમનુસ્સો, તેન એકન્તતો ગહેતબ્બત્તા કત્તરેન ગહિતા યટ્ઠિ, કત્તરસ્સ યટ્ઠીતિ વા કત્વા કત્તરયટ્ઠિ વુચ્ચતિ કત્તરદણ્ડો. દન્તજપઠમક્ખરેન સજ્ઝાયિતબ્બો. વીરિયસમ્પગ્ગહણત્થન્તિ વીરિયસ્સ સુટ્ઠુ પગ્ગણ્હનત્થં, વીરિયસ્સ ઉક્ખિપનત્થન્તિ અત્થો. કેચિ ભિક્ખૂતિ યોજના.

૮૭. તત્રાપીતિ ઇટ્ઠકકપાલાદીસુપિ. હીતિ સચ્ચં. તેસં અનુપાદાનત્તાતિ તેસં ઇટ્ઠકાદીનં અગ્ગિસ્સ અનિન્ધનત્તા. હીતિ સચ્ચં, યસ્માવા. તાનીતિ ઇટ્ઠકાદીનિ. અવિસયત્તાતિ આપત્તિયા અનોકાસત્તા. તિણુક્કન્તિ તિણમયં ઉક્કં. તત્થેવાતિ મહાપચ્ચરિયં એવ. અરીયતિ અગ્ગિનિપ્ફાદનત્થં ઘંસીયતિ એત્થાતિ અરણી, હેટ્ઠા નિમન્થનીયદારુ. સહ ધનુના એતિ પવત્તતીતિ સહિતો, ઉપરિ નિમન્થનદારુ. અરણી ચ સહિતો ચ અરણીસહિતો, તેન અગ્ગિં નિબ્બત્તેત્વાતિ યોજના. યથા કરિયમાને ન ડય્હતિ, તથા કરોહીતિ સમ્બન્ધો.

૮૮. આવાટં જાનાતિ આવાટં કાતું, ખણિતું વા જાનાહીતિ અત્થો. ‘‘એવં મહામત્તિકં જાન, થુસમત્તિકં જાના’’તિ એત્થાપિ યથાલાભં સમ્પદાનવાચકપદં અજ્ઝાહરિત્વા યોજના કાતબ્બા. સાતિ પથવી. તેનાતિ પવટ્ટનાદિનાતિ. દસમં.

મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.

૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

૮૯. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે તસ્સાતિ દેવતાય. ઉક્ખિત્તં ફરસુન્તિ ઉદ્ધં ખિત્તં કુઠારિં. નિગ્ગહેતુન્તિ સણ્ઠાતું, નિવત્તેતું વા. ચક્ખુવિસયાતીતેતિ પસાદચક્ખુસ્સ ગોચરાતિક્કન્તે. મહારાજસન્તિકાતિ વેસ્સવણમહારાજસ્સ સન્તિકા. થનમૂલેયેવાતિ થનસમીપેયેવ. હિમવન્તેતિ હિમઉગ્ગિરણે વને, હિમયુત્તે વા. તત્થાતિ હિમવન્તે, દેવતાસન્નિપાતે વા. રુક્ખધમ્મોતિ રુક્ખસભાવો. રુક્ખધમ્મો ચ નામ છેદનભેદનાદીસુ રુક્ખાનં અચેતનત્તા કોપસ્સ અકરણં, તસ્મિં રુક્ખધમ્મે ઠિતા દેવતા રુક્ખધમ્મે ઠિતા નામ, છેદનભેદનાદીસુ રુક્ખસ્સ વિય રુક્ખટ્ઠકદેવતાય અકોપનં રુક્ખધમ્મે ઠિતા નામાતિ અધિપ્પાયો. તત્થાતિ તાસુ સન્નિપાતદેવતાસુ. ઇતીતિ ઇમસ્સ અલભનસ્સ, ઇમસ્મિં અલભને વા, આદીનવન્તિ સમ્બન્ધો. ભગવતો ચાતિ ચ-સદ્દો ‘‘પુબ્બચરિત’’ન્તિ એત્થ યોજેતબ્બો. ઇમઞ્ચ આદીનવં અદ્દસ, ભગવતો પુબ્બચરિતઞ્ચ અનુસ્સરીતિ વાક્યસમ્પિણ્ડનવસેન યોજના કાતબ્બા. તેનાતિ દસ્સનાનુસ્સરણકારણેન. અસ્સાતિ દેવતાય. સંવિજ્જતિ પિતા અસ્સાતિ સપિતિકો, પુત્તો. (તાવાતિ અતિવિય, પટિસઞ્ચિક્ખન્તિયાતિ સમ્બન્ધો) ‘‘મરિયાદં બન્ધિસ્સતી’’તિ વત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સતી’’તિ. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખન્તિયા અસ્સા દેવતાય એતદહોસીતિ યોજના.

યોતિ યો કોચિ જનો. વેતિ એકન્તેન. ઉપ્પતિતન્તિ ઉપ્પજ્જનવસેન અત્તનો ઉપરિ પતિતં. ભન્તન્તિ ભમન્તં ધાવન્તં, વારયેતિ નિવારેય્ય નિગ્ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. તન્તિ જનં. અયં પનેત્થ યોજના – સારથિ ભન્તં રથં વારયે ઇવ, તથા યો વે ઉપ્પતિતં કોધં વારયે, તં અહં સારથિં ઇતિ બ્રૂમિ. ઇતરો કોધનિવારકતો અઞ્ઞો રાજઉપરાજાદીનં સારથિભૂતો જનો રસ્મિગ્ગાહો રજ્જુગ્ગાહો નામાતિ.

દુતિયગાથાય વેજ્જો વિસટં વિત્થતં સપ્પવિસં સપ્પસ્સ આસીવિસસ્સ વિસં ગરળં ઓસધેહિ ભેસજ્જેન, મન્તેન ચ વિનેતિ ઇવ, તથા યો ભિક્ખવે ઉપ્પતિતં કોધં મેત્તાય વિનેતિ, સો ભિક્ખુ ઉરગો ભુજગો પુરાણં પુરે ભવં જિણ્ણં પુરાણત્તા જિણ્ણં તચં જહાતિ ઇવ, તથા ઓરપારં અપારસઙ્ખાતં પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનં જહાતીતિ યોજના કાતબ્બા.

તત્રાતિ દ્વીસુ ગાથાસુ. વત્થુ પન વિનયે આરૂળ્હન્તિ યોજના. અથાતિ પચ્છા. યસ્સ દેવપુત્તસ્સાતિ યેન દેવપુત્તેન. પરિગ્ગહોતિ પરિચ્છિન્દિત્વા ગહિતો. સોતિ દેવપુત્તો. તતોતિ ઉપગમનતો. યદા હોતિ, તદાતિ યોજના. મહેસક્ખદેવતાસૂતિ મહાપરિવારાસુ દેવતાસુ, મહાતેજાસુ વા. પટિક્કમન્તીતિ અપેન્તિ. દેવતા યમ્પિ પઞ્હં પુચ્છન્તીતિ યોજના. તત્થેવાતિ અત્તનો વસનટ્ઠાનેયેવ. ઉપટ્ઠાનન્તિ ઉપટ્ઠાનત્થાય, સમ્પદાનત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. અથ વા ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ ઉપટ્ઠાનં, ભગવતો સમીપટ્ઠાનં, તં આગન્ત્વાતિ અત્થો. નન્તિ તં, અયમેવ વા પાઠો.

૯૦. ‘‘ભવન્તી’’તિ ઇમિના વિરૂળ્હે મૂલે નીલભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકે તરુણરુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. ‘‘અહુવત્થુ’’ન્તિ ઇમિના પન વડ્ઢિત્વા ઠિતે મહન્તરુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. ‘‘અહુવત્થુ’’ન્તિ ચ હિય્યત્તનિસઙ્ખાતાય ત્થું-વિભત્તિયા હૂ-ધાતુસ્સ ઊકારસ્સ ઉવાદેસો હોતિ. પોત્થકેસુ પન ‘‘અહુવતી’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો અપાઠોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘જાયન્તી’’તિ ઇમિના ભૂ-ધાતુસ્સ સત્તત્થભાવં દસ્સેતિ, ‘‘વડ્ઢન્તી’’તિ ઇમિના વડ્ઢનત્થભાવં. એતન્તિ ‘‘ભૂતગામો’’તિ નામં. પીયતે યથાકામં પરિભુઞ્જીયતે, પાતબ્બં પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ વા પાતબ્યં, પાસદ્દો યથાકામપરિભુઞ્જનત્થો. તેનાહ – ‘‘છેદનભેદનાદીહિ યથારુચિ પરિભુઞ્જિતબ્બતાતિ અત્થો’’તિ.

૯૧. ‘‘ઇદાની’’તિ પદં ‘‘આહા’’તિ પદે કાલસત્તમી. યસ્મિન્તિ બીજે. તન્તિ બીજં. પઞ્ચ બીજજાતાનીતિ એત્થ જાતસદ્દસ્સ તબ્ભાવત્થતં સન્ધાય અટ્ઠકથાસુ એવં વુત્તં. તબ્ભાવત્થસ્સ ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિ ઇમાય પાળિયા અસંસન્દનતં સન્ધાય વુત્તં સઙ્ગહકારેન ‘‘ન સમેન્તી’’તિ. અટ્ઠકથાચરિયાનં મતેન સતિ જાતસદ્દસ્સ તબ્ભાવત્થભાવે ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિઆદીસુ મૂલે મૂલાનિ જાયન્તીતિ દોસો ભવેય્યાતિ મનસિ કત્વા આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તાનીતિ રુક્ખાદીનિ. તસ્સાતિ ‘‘ભૂતગામો નામ પઞ્ચ બીજજાતાની’’તિ પદસ્સ. એતન્તિ ‘‘બીજજાતાની’’તિ નામં. બીજેસુ જાતાનિ બીજજાતાનીતિ વુત્તે ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિઆદિના સમેતિ. એતેનાતિ ‘‘બીજતો’’તિઆદિના સઙ્ગહોતિ સમ્બન્ધો.

‘‘યેહી’’તિ પદં ‘‘જાતત્તા’’તિ પદે અપાદાનં, હેતુ વા ‘‘વુત્તાની’’તિ પદે કરણં, કત્તા વા. તેસન્તિ બીજાનં. રુક્ખાદીનં વિરુહનં જનેતીતિ બીજં. ‘‘બીજતો’’તિઆદિના કારિયોપચારેન કારણસ્સ દસ્સિતત્તા કારણૂપચારં પદીપેતિ. અઞ્ઞાનિપિ યાનિ વા પન ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ અત્થિ સંવિજ્જન્તિ, તાનિ ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ જાયન્તિ સઞ્જાયન્તીતિ યોજના. તાનીતિ ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ. તઞ્ચ મૂલં, પાળિયં વુત્તહલિદ્દાદિ ચ અત્થિ, સબ્બમ્પિ એતં મૂલબીજં નામાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ બીજેસુ, ખન્ધબીજેસુ વા.

૯૨. સઞ્ઞાવસેનાતિ ‘‘બીજ’’ન્તિ સઞ્ઞાવસેન. ‘‘તત્થા’’તિ પદં ‘‘વેદિતબ્બો’’તિ પદે આધારો. ‘‘યથા’’તિઆદિના કારણોપચારેન કારિયસ્સ વુત્તત્તા ફલૂપચારં દસ્સેતિ. યં બીજં વુત્તં, તં દુક્કટવત્થૂતિ યોજના. યદેતં આદિપદન્તિ યોજેતબ્બં. તેનાતિ આદિપદેન. રવીયતિ ભગવતા કથીયતીતિ રુતં, પાળિ, તસ્સ અનુરૂપં યથારુતં, પાળિઅનતિક્કન્તન્તિ અત્થો.

એત્થાતિ ‘‘બીજે બીજસઞ્ઞી’’તિઆદિપદે, ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે વા. ઉદકે ઠાતિ પવત્તતીતિ ઉદકટ્ઠો, એવં થલટ્ઠોપિ. તત્થાતિ ઉદકટ્ઠથલટ્ઠેસુ. સાસપસ્સ મત્તં પમાણં અસ્સ સેવાલસ્સાતિ સાસપમત્તિકો. તિલસ્સ બીજપમાણં અસ્સ સેવાલસ્સાતિ તિલબીજકો. પમાણત્થે કો. આદિસદ્દેન સઙ્ખપણકાદયો સેવાલે સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ તિલબીજપમાણો જલસણ્ઠિતો નીલાદિવણ્ણયુત્તો સેવાલો તિલબીજં નામ, સપત્તો અપ્પકણ્ડો ઉક્ખલિપિધાનાદિપમાણો સમૂલો એકો સેવાલવિસેસો સઙ્ખો નામ, ભમરસણ્ઠાનો નીલવણ્ણો એકો સેવાલવિસેસો પણકો નામ. ઉદકં સેવતીતિ સેવાલો. તત્થાતિ સેવાલેસુ. યોતિ સેવાલો. પતિટ્ઠિતં સેવાલન્તિ સમ્બન્ધો. યત્થ કત્થચીતિ મૂલે વા નળે વા પત્તે વા. ઉદ્ધરિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા. ‘‘હત્થેહી’’તિ પદં ‘‘વિયૂહિત્વા’’તિ પદે કરણં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તસ્સાતિ સેવાલસ્સ. એત્તાવતાતિ ઇતો ચિતો ચ વિયૂહનમત્તેન. યો સેવાલો નિક્ખમતિ, તં સેવાલન્તિ યોજના. પરિસ્સાવનન્તરેનાતિ પરિસ્સાવનછિદ્દેન. ઉપ્પલાનિ અસ્મિં ગચ્છેતિ ઉપ્પલિની. પદુમાનિ અસ્મિં ગચ્છેતિ પદુમિની, ઇનો, ઇત્થિલિઙ્ગજોતકો ઈ. તત્થેવાતિ ઉદકેયેવ. તાનીતિ વલ્લીતિણાનિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. અનન્તકોતિ સાસપમત્તિકો સેવાલો. સો હિ નત્થિ અત્તતો અન્તો લામકો સેવાલો એતસ્સાતિ કત્વા ‘‘અનન્તકો’’તિ વુચ્ચતિ. અત્તનાયેવ હિ સુખુમો, તતો સુખુમો સેવાલો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તત્થાતિ દુક્કટવત્થુભાવે. તમ્પીતિ ‘‘સમ્પુણ્ણભૂતગામં ન હોતી’’તિ વચનમ્પિ. પિસદ્દો મહાપચ્ચરિઆદિઅટ્ઠકથાચરિયાનં વચનાપેક્ખો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ન આગતો, તસ્મા ન સમેતીતિ યોજના. અથાતિ તસ્મિં અનાગતે. એતન્તિ અનન્તકસેવાલાદિં. ગચ્છિસ્સતીતિ વદેય્યાતિ સમ્બન્ધો. તમ્પીતિ ‘‘ગચ્છિસ્સતી’’તિ વચનમ્પિ. પિસદ્દો પુરિમટ્ઠકથાચરિયાનં વચનાપેક્ખો.

અભૂતગામમૂલત્તા તાદિસસ્સ બીજગામસ્સાતિ એત્થ બીજગામો તિવિધો હોતિ – યો સયં ભૂતગામતો હુત્વા અઞ્ઞમ્પિ ભૂતગામં જનેતિ, અમ્બટ્ઠિઆદિકો. યો પન સયં ભૂતગામતો હુત્વા અઞ્ઞં પન ભૂતગામં ન જનેતિ, તાલનાળિકેરાદિખાણુ. યો પન સયમ્પિ ભૂતગામતો અહુત્વા અઞ્ઞમ્પિ ભૂતગામં ન જનેતિ. પાનીયઘટાદીનં બહિ સેવાલોતિ. ભૂતગામો પન ચતુબ્બિધો હોતિ – યો સયં બીજગામતો હુત્વા અઞ્ઞમ્પિ બીજગામં જનેતિ, એતરહિ અમ્બરુક્ખાદિકો. યો પન સયં બીજગામતો અહુત્વાવ અઞ્ઞં બીજગામં જનેતિ, આદિકપ્પકાલે અમ્બરુક્ખાદિકો. યો પન સયં બીજગામતો હુત્વા અઞ્ઞં પન બીજગામં ન જનેતિ, નીલવણ્ણો ફલિતકદલીરુક્ખાદિકો. યો પન સયમ્પિ બીજગામતો અહુત્વા અઞ્ઞમ્પિ બીજગામં ન જનેતિ, ઇધ વુત્તો અનન્તકસેવાલાદિકોતિ. તત્થ ચતુત્થં ભૂતગામં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અભૂતગામમૂલકત્તા તાદિસસ્સ બીજસ્સા’’તિ. અયં પન તતિયબીજગામસ્સ ચ ચતુત્થભૂતગામસ્સ ચ વિસેસો – તતિયબીજગામે મૂલપણ્ણાનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, ચતુત્થભૂતગામે તાનિ પઞ્ઞાયન્તીતિ. મૂલપણ્ણાનં અપઞ્ઞાયનત્તા બીજગામોતિ વુત્તો, તેસં પઞ્ઞાયનત્તા ભૂતગામોતિ વુત્તો. ઇતરથા હિ વિરોધો ભવેય્યાતિ. અત્તનો વાદે પાચિત્તિયભાવતો ગરુકં, મહાપચ્ચરિઆદીનં વાદે દુક્કટમત્તભાવતો લહુકં. એતન્તિ ઠાનં.

એવં ઉદકટ્ઠં દસ્સેત્વા થલટ્ઠં દસ્સેન્તો આહ ‘‘થલટ્ઠે’’તિઆદિ. થલટ્ઠે વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. તત્થાતિ હરિતખાણૂસુ. ઉદ્ધં વડ્ઢતીતિ નવસાખાનિગ્ગમનેન છિન્નતો ઉપરિ વડ્ઢતિ. સોતિ ખાણુ. ફલિતાય કદલિયા ખાણુ બીજગામેન સઙ્ગહિતોતિ યોજના. ફલં સઞ્જાતં એતિસ્સાતિ ફલિતા. તથાતિ ‘‘ભૂતગામેનેવ સઙ્ગહિતા’’તિ પદાનિ આકડ્ઢતિ. યદાતિ યસ્મિં કાલે. રતનપ્પમાણાપીતિ હત્થપ્પમાણાપિ. અથાતિ અપાદાનત્થો, તતો રાસિકરણતો અઞ્ઞન્તિ અત્થો. ભૂમિયં નિખણન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘મૂલેસુ ચેવ પણ્ણેસુ ચા’’તિ એત્થ ચસદ્દો સમુચ્ચયત્થોવ, ન વિકપ્પત્થોતિ આહ ‘‘મૂલમત્તેસુ પના’’તિઆદિ.

બીજાનીતિ મૂલાદિબીજાનિ. ઠપિતાનિ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઉપરી’’તિ પદેન હેટ્ઠા મૂલાનિ ચાતિ અત્થં નયેન ઞાપેતિ. ન અઙ્કુરે નિગ્ગતમત્તેયેવ, અથ ખો હરિતે નીલપણ્ણવણ્ણે જાતેયેવ ભૂતગામસઙ્ગહો કાતબ્બોતિ આહ ‘‘હરિતે’’તિઆદિ. તાલટ્ઠીનં મૂલન્તિ સમ્બન્ધો. દન્તસૂચિ વિયાતિ હત્થિદન્તસૂચિ વિય. યથા અસમ્પુણ્ણભૂતગામો તતિયો કોટ્ઠાસો ન આગતો, ન એવં અમૂલકભૂતગામો. સો પન આગતોયેવાતિ આહ ‘‘અમૂલકભૂતગામે’’તિ. અમૂલિકલતા વિય અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ અત્થો.

વન્દાકાતિ રુક્ખાદની. સા હિ સયં રુક્ખં નિસ્સાય જાયન્તીપિ અત્તનો નિસ્સયાનં રુક્ખાનં અદનત્તા ભક્ખનત્તા વદીયતિ થુતીયતીતિ ‘‘વન્દાકા’’તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞા વાતિ વન્દાકાય અઞ્ઞા વા. તન્તિ વન્દાકાદિં. તતોતિ રુક્ખતો. વનન્તિ ખુદ્દકો ગચ્છો. પગુમ્બોતિ મહાગચ્છો. દણ્ડકોતિ રુક્ખો દણ્ડયોગતો. તસ્સાપીતિ અમૂલિકલતાયપિ. અયમેવ વિનિચ્છયોતિ વન્દાકાદિકસ્સ વિનિચ્છયો વિય અયં વિનિચ્છયો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના. ‘‘દ્વે તીણિ પત્તાની’’તિ વુત્તત્તા એકપત્તો સઞ્જાયન્તોપિ અગ્ગબીજસઙ્ગહં ગચ્છતીતિ અત્થો. ‘‘અનુપસમ્પન્નેના’’તિ પદં ‘‘લિત્તસ્સા’’તિ પદે કત્તા. નિદાઘસમયેતિ ગિમ્હકાલે. અબ્બોહારિકોતિ આપત્તિયા અઙ્ગન્તિ ન વોહરિતબ્બો. વોહરિતું ન અરહતીતિ અત્થો. એતન્તિ અબ્બોહારિકતં, ‘‘સચે…પે… પમજ્જિતબ્બા’’તિ વચનં વા.

અહિં સપ્પં છાદેતીતિ અહિચ્છત્તં, તંયેવ અહિચ્છત્તકં. યથાકથઞ્ચિ હિ બ્યુપ્પત્તિ, રુળ્હિયા અત્થવિનિચ્છયો. તસ્માતિ તતો વિકોપનતો. તત્થાતિ અહિચ્છત્તકે. હેટ્ઠા ‘‘ઉદકપપ્પટકો’’તિ વત્વા ઇધ ‘‘રુક્ખપપ્પટિકાયપી’’તિ વુત્તત્તા પપ્પટકસદ્દો દ્વિલિઙ્ગોતિ દટ્ઠબ્બો. તન્તિ પપ્પટિકં. ઠિતં નિય્યાસન્તિ સમ્બન્ધો. એવં ‘‘લગ્ગ’’ન્તિ એત્થાપિ. હત્થકુક્કુચ્ચેનાતિ હત્થલોલેન. ‘‘છિન્દન્તસ્સાપી’’તિ પદે હેતુ.

વાસત્થિકેનાતિ વાસં ઇચ્છન્તેન. ‘‘ઓચિનાપેતબ્બા’’તિ પદે કત્તા. ઉપ્પાટેન્તેહીતિ ઉદ્ધરન્તેહિ. તેસન્તિ સામણેરાનં. સાખં ગહિતન્તિ સમ્બન્ધો. ઠપિતસ્સ સિઙ્ગીવેરસ્સાતિ યોજના.

છિજ્જનકન્તિ છિજ્જનયુત્તં, છિજ્જનારહન્તિ અત્થો. ‘‘ચઙ્કમિતટ્ઠાનં દસ્સેસ્સામી’’તિ ઇમિના વત્તસીસેન ચઙ્કમનં વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘ભિજ્જતી’’તિ ઇમિના અભિજ્જમાને ગણ્ઠિપિ કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ. દારુમક્કટકન્તિ મક્કટસ્સ હત્થો મક્કટો ઉપચારેન, મક્કટો વિયાતિ મક્કટકો, સદિસત્થે કો. દારુસઙ્ખાતો મક્કટકો દારુમક્કટકો. તં આકોટેન્તીતિ સમ્બન્ધો. અનિયામિતત્તાતિ ઇમન્તિ અનિયામિતત્તા વચનસ્સ. ઇદં મહાસામઞ્ઞં, વિસેસસામઞ્ઞમ્પિ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘નામં ગહેત્વાપી’’તિઆદિ. સબ્બન્તિ સબ્બં વચનં.

‘‘ઇમં જાનાતિઆદીસૂ’’તિ પદં ‘‘એવમત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ પદે આધારો. ઇમં મૂલભેસજ્જં જાનાતિ ઇમં મૂલભેસજ્જં યોજિતું જાનાતિ યોજના. એત્તાવતાતિ ‘‘ઇમં જાના’’તિઆદિવચનમત્તેન. કપ્પિયન્તિ સમણવોહારેન, વોહારસ્સ વા યુત્તં અનુરૂપં. એત્થાતિ ‘‘કપ્પિયં કાતબ્બ’’ન્તિ વચને. નિબ્બટ્ટબીજમેવાતિ ફલતો નિબ્બટ્ટેત્વા વિસું કતં બીજં એવ. તત્થાતિ સુત્તે. કરોન્તેન ભિક્ખુના કાતબ્બન્તિ યોજના. ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવા’’તિ ઇમિના પઠમં કત્વા અગ્ગિસત્થનખાનિ ઉદ્ધરિત્વા પચ્છા વત્તું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. લોહમયસત્થસ્સાતિ અયતમ્બાદિલોહમયસ્સ સત્થસ્સ. તેહીતિ મનુસ્સાદીનં નખેહિ. તેહીતિ અસ્સાદીનં ખુરેહિ. તેહીતિ હત્થિનખેહિ. યેહીતિ નખેહિ. તત્થજાતકેહિપીતિ તસ્મિં સત્થે જાતકેહિપિ, નખેહીતિ સમ્બન્ધો.

તત્થાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં. ‘‘કપ્પિયં કરોન્તેના’’તિઆદિવચનમપેક્ખતિ. ‘‘ઉચ્છું કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ ઉચ્છુમેવ વિજ્ઝતિ, પગેવ. ‘‘દારું કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ ઉચ્છું વિજ્ઝતિ, ‘‘દારું કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ દારુમેવ વા વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિ એકાબદ્ધત્તાતિ વદન્તિ. તન્તિ રજ્જું વા વલ્લિં વા. સબ્બં ખણ્ડન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ મરિચપક્કેસુ. કટાહન્તિ એકાય ભાજનવિકતિયા નામમેતં. ઇધ પન બીજાનં ભાજનભાવેન તંસદિસત્તા ફલફેગ્ગુપિ ‘‘કટાહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એકાબદ્ધન્તિ કટાહેન એકતો આબદ્ધં.

તાનીતિ તિણાનિ. તેનાતિ રુક્ખપવટ્ટનાદિના. તત્રાતિ તસ્મિં ઠપનપાતનટ્ઠાને. ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકવણ્ણનાય’’ન્તિ પદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પદે સામઞ્ઞાધારો. ભિક્ખુ અજ્ઝોત્થટો હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઓપાતેતિ આવાટે. સો હિ અવપતનટ્ઠાનત્તા ‘‘ઓપાતો’’તિ વુચ્ચતિ. રુક્ખન્તિ અજ્ઝોત્થટરુક્ખં. ભૂમિન્તિ ઓપાતથિરભૂમિં. જીવિતહેતૂતિ નિમિત્તત્થે પચ્ચત્તવચનં, જીવિતકારણાતિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખુના’’તિ પદં ‘‘નિક્ખામેતુ’’ન્તિ પદે ભાવકત્તા, કારિતકત્તા વા. ‘‘અજ્ઝોત્થટભિક્ખુ’’ન્તિ વા ‘‘ઓપાતભિક્ખુ’’ન્તિ વા કારિતકમ્મં અજ્ઝાહરિતબ્બં. તત્થાતિ અનાપત્તિભાવે, અનાપત્તિભાવસ્સ વા. એતસ્સાતિ સુત્તસ્સ. પરો પન કારુઞ્ઞેન કરોતીતિ સમ્બન્ધો. એતમ્પીતિ કારુઞ્ઞમ્પિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વાતિ. પઠમં.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદં

૯૪. દુતિયે અનાચારન્તિ અચરિતબ્બં કાયવચીદ્વારવીતિક્કમં. સબ્બનામસ્સ અનિયમત્થત્તા ઇધ વચનન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેન વચનેન અઞ્ઞં વચન’’ન્તિ. સોતિ ભિક્ખુ, વદતીતિ સમ્બન્ધો. કોતિ કો પુગ્ગલો. કિન્તિ કિં આપત્તિં. કિસ્મિન્તિ કિસ્મિં વત્થુસ્મિં. કિન્તિ કિં કમ્મં. કન્તિ કં પુગ્ગલં. કિન્તિ કિં વચનં.

એત્થાતિ ‘‘કો આપન્નો’’તિઆદિપાળિયં. ‘‘ભિક્ખૂહી’’તિ પદં ‘‘વુત્તો’’તિ પદે કત્તા. અસારુપ્પન્તિ ભિક્ખૂનં અસારુપ્પં. એસોતિ એસો અત્થો, વિભવોતિ અત્થો. એતન્તિ વત્થુ. ભણન્તો વા હુત્વા અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ પટિચ્છન્નાસને. સોતન્તિ સોતદ્વારં. ચક્ખુન્તિ ચક્ખુદ્વારં.

૯૮. અઞ્ઞન્તિ પુચ્છિતત્થતો અઞ્ઞં અપુચ્છિતમત્થં. ભાવપ્પધાનોયં કત્તુનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણસ્સેતં નામ’’ન્તિ. તુણ્હીભાવસ્સાતિ અભાસનસ્સ. આત્યૂપસગ્ગો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘આરોપેતૂ’’તિ. એવં ‘‘અરોપિતે’’તિ એત્થપિ. તેનાહ ‘‘અનારોપિતે’’તિ.

૧૦૧. તન્તિ અઞ્ઞવાદકવિહેસકરોપનકમ્મં. અસ્સાતિ ભવેય્ય, હોતિ વા.

૧૦૨. કિન્તિ કિં વચનં. યેનાતિ યેન બ્યાધિના કથેતું ન સક્કોતિ, તાદિસો બ્યાધિ મુખે હોતીતિ યોજના. તપ્પચ્ચયાતિ તતો કથિતકારણાતિ. દુતિયં.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદં

૧૦૩. તતિયે ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાપેન્તીતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ કારિતકમ્મત્તા કરણત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘તેહિ ભિક્ખૂહી’’તિ. ઓકારવિપરીતો ઉકારોતિ ચ ઝેસદ્દો ઞાણત્થોતિ ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવજાનાપેન્તી’’તિ. ‘‘તં આયસ્મન્ત’’ન્તિ પદં ‘‘અવજાનાપેન્તી’’તિ પદે ધાતુકમ્મં. અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ઝેસદ્દો ઓલોકનત્થો ચ ચિન્તનત્થો ચ હોતિ, તેનાહ ‘‘ઓલોકાપેન્તી’’તિઆદિ. એત્થાતિ ‘‘ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાપેન્તી’’તિ પદે. છન્દાયાતિ છન્દત્થં. યેસં સેનાસનાનિ ચ પઞ્ઞપેતિ, ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસતિ, તેસં અત્તનિ પેમત્થન્તિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘છન્દાયાતિ છન્દેના’’તિ વુત્તં. ઇમિના લિઙ્ગવિપલ્લાસનયો વુત્તો. પરેસં અત્તનો પેમેનાતિ અત્થો. પક્ખપાતેનાતિ અત્તનો પક્ખે પાતાપનેન.

૧૦૫. ઉજ્ઝાપેન્તિ અનેનાતિ ઉજ્ઝાપનકં. ખિય્યન્તિ અનેનાતિ ખિય્યનકન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યેન વચનેના’’તિઆદિ.

૧૦૬. ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મતં મઙ્કુકત્તુકામોતિ સમ્બન્ધં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મત’’ન્તિઆદિ. સમ્બજ્ઝનં સમ્બન્ધો, કાતબ્બોતિ યોજના. ઉપસમ્પન્નસ્સ સઙ્ઘેન સમ્મતસ્સ અવણ્ણં કત્તુકામો અયસં કત્તુકામોતિ વિભત્તિવિપરિણામેન સમ્બન્ધં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિભત્તિવિપરિણામો કાતબ્બો’’તિ. ‘‘વસેના’’તિ પદં વિભત્તિવિપરિણામો કાતબ્બો’’તિ પદે વિસેસનં. યસ્મા વિસેસો નત્થિ, તસ્મા કતન્તિ યોજના. તન્તિ ‘‘ખિય્યનક’’ન્તિ પદં. સો ચ ભિક્ખૂતિ ઉજ્ઝાપનકો ચ ખિય્યનકો ચ સો ચ ભિક્ખુ. અથાતિ તસ્મા ઉજ્ઝાપનકખિય્યનકકરત્તા. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. અસ્સાતિ ભવેય્ય.

‘‘ઉપસમ્પન્ન’’ન્તિ પદં ‘‘ઉજ્ઝાપેતી’’તિ પદે ધાતુકમ્મં ‘‘અનુપસમ્પન્ન’’ન્તિ પદં કારિતકમ્મં, ‘‘અનુપસમ્પન્ન’’ન્તિ પદં ‘‘ઉજ્ઝાપેતી’’તિ કારિતકિરિયં અપેક્ખિત્વા કમ્મં હોતિ. ‘‘ખિય્યતી’’તિ સુદ્ધકિરિયાય અપેક્ખાય વિભત્તિવિપલ્લાસો હોતીતિ આહ ‘‘તસ્સ વા’’તિઆદિ. તસ્સાતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકેતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ સઙ્ઘેન સમ્મતં ઉપસમ્પન્નં. ‘‘સઙ્ઘેન અસમ્મત’’ન્તિ એત્થ ન અપલોકનકમ્મેન અસમ્મતં, કમ્મવાચાય પન અસમ્મતન્તિ આહ ‘‘કમ્મવાચાયા’’તિઆદિ. દ્વે તયો હુત્વા કમ્મવાચાય સમ્મનિતુમસક્કુણેય્યત્તા અસમ્મતન્તિ ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્રા’’તિઆદિ. યત્રાતિ યસ્મિં વિહારે. ‘‘અનુપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મત’’ન્તિ એત્થ અનુપસમ્પન્નસ્સ સમ્મુતિયો દાતુમસક્કુણેય્યત્તા પુબ્બવોહારવસેન સમ્મતન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. તન્તિ અનુપસમ્પન્નભાવે ઠિતં. બ્યત્તસ્સાતિ વિયત્તસ્સ. સઙ્ઘેન વા કતોતિ યોજનાતિ. તતિયં.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદં

૧૦૮. ચતુત્થે હિમમેવ હિમન્તો, હિમન્તે નિયુત્તો હેમન્તિકો, કાલોતિ આહ ‘‘હેમન્તકાલે’’તિ. ઓતાપેન્તા પક્કમિંસૂતિ સમ્બન્ધો. કાલસદ્દસ્સ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા સમ્બન્ધાપેક્ખોતિ આહ ‘‘યસ્સ કસ્સચી’’તિ. હિમવસ્સેનાતિ હિમેન ચ વસ્સેન ચ.

૧૧૦. ‘‘વસ્સિકો’’તિ ન સઙ્કેતાતિ અવસ્સિકસઙ્કેતા. ‘‘અટ્ઠ માસે’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતે’’તિ વિસેસિતત્તા હેમન્તિકગિમ્હિકમાસાયેવ ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘ચત્તારો હેમન્તિકે’’તિઆદિ. યત્થાતિ યસ્મિં રુક્ખે. ન ઊહદન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કાકા વા’’તિ એત્થ વાસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞે વા સકુન્તા’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા અનુજાનાતિ, તસ્મા. યત્થાતિ યસ્મિં રુક્ખે, વિસ્સમિત્વા ગચ્છન્તીતિ યોજના. યસ્મિન્તિ રુક્ખે, કત્વા વસન્તીતિ યોજના. અટ્ઠ માસે એવાતિ સમ્ભવતો આહ ‘‘યેસુ જનપદેસૂ’’તિઆદિ. તેસુપીતિ જનપદેસુપિ. અવસ્સિકસઙ્કેતે એવાતિ સમ્ભવતો આહ ‘‘યત્થા’’તિઆદિ. યત્થાતિ યેસુ જનપદેસુ. ‘‘વિગતવલાહકં વિસુદ્ધં નભં હોતી’’તિ ઇમિના સચે અવિગતવલાહકં અવિસુદ્ધં નભં હોતિ, નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. ‘‘એવરૂપે કાલે’’તિ પદં ‘‘નિક્ખિપિતું વટ્ટતી’’તિ પદે આધારો.

અબ્ભોકાસિકેનાપીતિ અબ્ભોકાસધુતઙ્ગયુત્તેનાપિ. પિસદ્દો રુક્ખમૂલિકસ્સ અપેક્ખકો. વત્તં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ. તસ્સાતિ અબ્ભોકાસિકસ્સ. હિસદ્દો વિત્થારજોતકો. તત્થેવાતિ પુગ્ગલિકમઞ્ચકેયેવ. સઙ્ઘિકં મઞ્ચન્તિ સમ્બન્ધો. વીતમઞ્ચકોતિ વાયિતમઞ્ચકો. તસ્મિન્તિ વીતમઞ્ચકે. પુરાણમઞ્ચકો નસ્સન્તોપિ અનગ્ઘોતિ આહ ‘‘પુરાણમઞ્ચકો ગહેતબ્બો’’તિ. ચમ્મેન અવનહિતબ્બોતિ ઓનદ્ધો, સો એવ ઓનદ્ધકો. ગહેત્વા ચ પન પઞ્ઞપેત્વા નિપજ્જિતું ન વટ્ટતીતિ યોજના. અસમયેતિ વસ્સિકસઙ્ખાતે અકાલે. ચતુગ્ગુણેનાપીતિ ચતુપટલેનપિ. વટ્ટન્તિ વલાહકા આવટ્ટન્તિ અસ્મિં સમયેતિ વટ્ટુલો, સો એવ વટ્ટલિકો, સત્તાહં વટ્ટલિકો, સત્તાહો વા વટ્ટલિકો સત્તાહવટ્ટલિકો, સો આદિ યેસં તાનીતિ સત્તાહવટ્ટલિકાદીનિ. આદિસદ્દેન સત્તાહતો ઊનાધિકાનિ ગહેતબ્બાનિ. કાયાનુગતિકત્તાતિ કાયં અનુગમકત્તા કાયસદિસત્તાતિ અત્થો.

પણ્ણકુટીસૂતિ પણ્ણેન છાદિતકુટીસુ. સભાગભિક્ખૂનન્તિ અત્તના સભાગભિક્ખૂનં, સન્તિકન્તિ સમ્બન્ધો. અનોવસ્સકે ઠાનેતિ યોજના. લગ્ગેત્વાતિ લમ્બેત્વા, અયમેવ વા પાઠો. ‘‘સમ્મજ્જનિ’’ન્તિ પદં ‘‘ગહેત્વા’’તિ પદે અવુત્તકમ્મં, ‘‘ઠપેતબ્બા’’તિ પદે વુત્તકમ્મં. ધોવિત્વાતિ સમ્મજ્જનિં સુદ્ધં કત્વા. ઉપોસથાગારાદીસૂતિઆદિસદ્દેન પરિવેણાદીનિ ગહેતબ્બાનિ.

યો પન ભિક્ખુ ગન્તુકામો હોતિ, તેનાતિ યોજના. તત્થાતિ સાલાયં. યત્થ કત્થચીતિ યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને. પાકતિકટ્ઠાનેતિ પકતિયા ગહિતટ્ઠાને. તત્ર તત્રેવાતિ તેસુ તેસુ ચેતિયઙ્ગણાદીસુયેવ. અસનસાલન્તિ અસન્તિ ભક્ખન્તિ અસ્સં સાલાયન્તિ અસના, અસના ચ સા સાલા ચેતિ અસનસાલા, ભોજનસાલાતિ અત્થો. તત્રાતિ તસ્સ સમ્મજ્જન્તસ્સ, તસ્મિં ‘‘વત્તં જાનિતબ્બ’’ન્તિ પાઠે વા. મજ્ઝતોતિ પવિત્તતો, સુદ્ધટ્ઠાનતોતિ અત્થો. પાદટ્ઠાનાભિમુખાતિ સમ્મજ્જન્તસ્સ પાદટ્ઠાનં અભિમુખા. વાલિકા હરિતબ્બાતિ પંસુ ચ વાલિકા ચ અપનેતબ્બા. સમ્મુઞ્ચનીસલાકાય પરં પેલ્લેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. બહીતિ સમ્મજ્જિતબ્બતલતો બહિ.

૧૧૧. મસારકોતીતિ એત્થ ઇતિસદ્દો નામપરિયાયો, મસારકો નામાતિ અત્થો. એવં બુન્દિકાબદ્ધોતીતિઆદીસુપિ. પાદે મસિત્વા વિજ્ઝિત્વા તત્થ અટનિયો પવેસેતબ્બા એત્થાતિ મસારકો. બુન્દો એવ બુન્દિકો, પાદો, તસ્મિં આબદ્ધા બન્ધિતા અટની યસ્સાતિ બુન્દિકાબદ્ધો. કુળીરસ્સ પાદો વિય પાદો યસ્સાતિ કુળીરપાદકો, યથા કુળીરો વઙ્કપાદો હોતિ, એવં વઙ્કપાદોતિ વુત્તં હોતિ. આહચ્ચ અઙ્ગે વિજ્ઝિત્વા તત્થ પવેસિતો પાદો યસ્સાતિ આહચ્ચપાદકો. આણિન્તિ અગ્ગખિલં. મઞ્ચતિ પુગ્ગલં ધારેતીતિ મઞ્ચો. પીઠતિ વિસમદુક્ખં હિંસતીતિ પીઠં. પણવોતિ એકો તૂરિયવિસેસો, તસ્સ સણ્ઠાનં કત્વાતિ અત્થો. તઞ્હિ એતરહિ બુદ્ધપટિમસ્સ પલ્લઙ્કસણ્ઠાનં હોતિ. તન્તિ કોચ્છં. કરોન્તિ કિરાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ સેનાસનપરિભોગે. હીતિ સચ્ચં. તન્તિ કોચ્છં મહગ્ઘં હોતિ, મહગ્ઘત્તા ભદ્દપીઠન્તિપિ વુચ્ચતિ. યેનાતિ યેન ભિક્ખુના. ‘‘થામમજ્ઝિમસ્સા’’તિ પદેન પમાણમજ્ઝિમં નિવત્તેતિ.

એત્થાતિ ‘‘અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્યા’’તિ પદે. થેરો આણાપેતીતિ યોજના. આણાપેતીતિ ચ આણ-ધાતુયા એવ પેસનસઙ્ખાતસ્સ હેત્વત્થસ્સ વાચકત્તા ણાપેસદ્દો સ્વત્થોવ. સોતિ દહરો. તથાતિ યથા થેરેન વુત્તો, તથા કત્વાતિ અત્થો. તત્થાતિ દિવાટ્ઠાને, મઞ્ચપીઠે વા. તતોતિ ઠપનકાલતો. પરિબુન્ધેતિ હિં સેતીતિ પલિબોધો, પરિસદ્દો ઉપસગ્ગો, સો વિકારવસેન અઞ્ઞથા જાતો. સો પલિબોધો અઞ્ઞત્થ આવાસાદિકો, ઇધ પન સન્થરાપિતમઞ્ચાદિકો. સાયન્તિ સાયન્હે, ભુમ્મત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. થેરો ભણતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ મઞ્ચપીઠે. ‘‘બાલો હોતી’’તિ વત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનુગ્ગહિતવત્તો’’તિ. અનુગ્ગહિતં વત્તં યેનાતિ અનુગ્ગહિતવત્તો, થેરો. તજ્જેતીતિ ઉબ્બેજેતિ. તસ્મિન્તિ દહરે. અસ્સાતિ થેરસ્સ.

આણત્તિક્ખણેયેવાતિ થેરસ્સ પેસનક્ખણેયેવ. દહરો વદતીતિ યોજના. ‘‘થેરો’’તિ પદં ‘‘વત્વા ગચ્છતી’’તિ પદદ્વયે કત્તા, ‘‘કારેતબ્બો’’તિ પદે કમ્મં. નન્તિ મઞ્ચપીઠં, ‘‘પઞ્ઞપેત્વા’’તિપદમપેક્ખિય એવં વુત્તં. નન્તિ દહરં વા. ‘‘વત્વા’’તિ પદમપેક્ખિય એવં વુત્તં. તત્થેવાતિ મઞ્ચપીઠેયેવ. અસ્સાતિ થેરસ્સ. તત્થાતિ દિવાટ્ઠાને. ભોજનસાલતો અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તોતિ ભોજનસાલતો નિક્ખમિત્વા મઞ્ચપીઠપઞ્ઞાપનટ્ઠાનતો અઞ્ઞં ઠાનં ગચ્છન્તો, થેરોતિ યોજના. તત્થેવાતિ દિવાટ્ઠાનેયેવ. યત્રિચ્છતીતિ યં ઠાનં ગન્તુમિચ્છતીતિ અત્થો. અન્તરસન્નિપાતેતિ સકલં અહોરત્તં અસન્નિપાતેત્વા અન્તરે સન્નિપાતે સતીતિ યોજના.

તત્થાતિ તસ્મિં ઠાને. આગન્તુકા ગણ્હન્તીતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ ગણ્હનતો. તેસન્તિ આગન્તુકાનં. યેહીતિ આવાસિકો વા હોતુ, આગન્તુકો વા, યેહિ ભિક્ખૂહિ. તેતિ નિસિન્નકભિક્ખૂ. ઉદ્ધં પાળિપાઠં સારેતિ પવત્તેતીતિ ઉસ્સારકો. ધમ્મકથાયં સાધૂતિ ધમ્મકથિકો. તસ્મિન્તિ ઉસ્સારકે વા ધમ્મકથિકે વા. અહોરત્તન્તિ અહો ચ રત્તિ ચ અહોરત્તં, અચ્ચન્તસંયોગપદં. ઇતરસ્મિન્તિ પઠમં નિસિન્નભિક્ખુતો અઞ્ઞસ્મિં ભિક્ખુમ્હીતિ યોજના. અન્તોઉપચારટ્ઠેયેવાતિ લેડ્ડુપાતસઙ્ખાતસ્સ ઉપચારસ્સ અન્તો ઠિતેયેવ, અનાદરે ચેતં ભુમ્મં. સબ્બત્થાતિ આપત્તિવારઅનાપત્તિવારેસુ.

૧૧૨. ચિમિલિકં વાતિઆદીસુ વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. તન્તિ ચિમિલિકત્થરણં. ઉત્તરિ અત્થરિતબ્બન્તિ ઉત્તરત્થરણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉત્તરત્થરણં નામા’’તિઆદિ. ભૂમિયન્તિ સુધાદિપરિકમ્મેન અકતાયં પકતિભૂમિયં. ચમ્મખણ્ડોતિ એત્થ ચમ્મંયેવ અન્તે ખણ્ડત્તા છિન્નત્તા ચમ્મખણ્ડોતિ વુચ્ચતિ. નનુ સીહચમ્માદીનિ ન કપ્પન્તીતિ આહ ‘‘અટ્ઠકથાસુ હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં. તસ્માતિ યસ્મા ન દિસ્સતિ, તસ્મા. પરિહરણેયેવાતિ અત્તનો સન્તકન્તિ પરિચ્છિન્દિત્વા, પુગ્ગલિકન્તિ વા પરિગ્ગહેત્વા તં તં ઠાનં હરણેયેવ. પાદો પુઞ્છીયતિ સોધીયતિ એતાયાતિ પાદપુઞ્છનીતિ કત્વા રજ્જુપિલોતિકાયો પાદપુઞ્છનીતિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘પાદપુઞ્છની નામા’’તિઆદિ. મયસદ્દલોપં કત્વા ફલકપીઠન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ફલકપીઠં નામ ફલકમયં પીઠ’’ન્તિ. ફલકઞ્ચ પીઠઞ્ચ ફલકપીઠન્તિ વા દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અથ વા’’તિ. એતેનાતિ ‘‘ફલકપીઠ’’ન્તિ પદેન. ‘‘સઙ્ગહિત’’ન્તિ પદે કરણં, કત્તા વા. બીજનિપત્તકન્તિ ચતુરસ્સબીજનીયેવ સકુણપત્તસદિસત્તા બીજનિપત્તકં, સદિસત્થે કો. ‘‘અજ્ઝોકાસે’’તિ પદં ‘‘પચિત્વા’’તિ પદે આધારો. અગ્ગિસાલાયન્તિ અગ્ગિના પચનસાલાયં. પબ્ભારેતિ લેણસદિસે પબ્ભારે. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને.

યસ્મિન્તિ પુગ્ગલે. ‘‘અત્તનો પુગ્ગલિકમિવ હોતી’’તિ ઇમિના અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ.

૧૧૩. યો ભિક્ખુ વા લજ્જી હોતિ, તથારૂપં ભિક્ખું વા તિ યોજના. ‘‘લજ્જી હોતી’’તિ વત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતી’’તિ. યોતિ આપુચ્છકો ભિક્ખુ. ‘‘કેનચિ ઉપદ્દુતં હોતી’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘સચેપિ હી’’તિઆદિ. હિસદ્દો વિત્થારજોતકો. વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ ગણ્હાતીતિ સમ્બન્ધો. તં પદેસન્તિ સેનાસનટ્ઠપિતટ્ઠાનં. આપદાસૂતિ વિપત્તીસૂતિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદં

૧૧૬. પઞ્ચમે મઞ્ચકભિસીતિ મઞ્ચે અત્થરિતબ્બો મઞ્ચકો, સોયેવ ભિસીતિ મઞ્ચકભિસિ. એવં પીઠકભિસિપિ. પાવારો કોજવોતિ દ્વેયેવ પચ્ચત્થરણન્તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘પાવારો’’તિઆદિ. વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. દુતિયાતિક્કમેતિ દુતિયપાદાતિક્કમે. સેનાસનતોતિ સચે એકં સેનાસનં હોતિ, તતો. અથ બહૂનિ સેનાસનાનિ હોન્તિ, સબ્બપચ્છિમસેનાસનતો. એકો લેડ્ડુપાતો સેનાસનસ્સ ઉપચારો હોતિ, એકો પરિક્ખેપારહોતિ આહ ‘‘દ્વે લેડ્ડુપાતા’’તિ.

સચે ભિક્ખુ, સામણેરો, આરામિકો ચાતિ તયો હોન્તિ, ભિક્ખું અનાપુચ્છિત્વા સામણેરો વા આરામિકો વા ન આપુચ્છિતબ્બો. અથ સામણેરો, આરામિકો ચાતિ દ્વે હોન્તિ, સામણેરં અનાપુચ્છિત્વા આરામિકોવ ન આપુચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભિક્ખુમ્હિ સતી’’તિઆદિ. તીસુપિ અસન્તેસુ આપુચ્છિતબ્બવિધિં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘તસ્મિમ્પિ અસતી’’તિઆદિ. યેનાતિ ઉપાસકેન, ‘‘કારિતો’’તિ પદે કત્તા. તસ્સાતિ વિહારસામિકસ્સ. તસ્મિમ્પિ અસતિ ગન્તબ્બન્તિ યોજના. પાસાણેસૂતિ પાસાણફલકેસુ. સચે ઉસ્સહતીતિ સચે સક્કોતિ. ઉસ્સહન્તેન ભિક્ખુના ઠપેતબ્બન્તિ યોજના. તેપીતિ ઉપાસકાપિ, ન સમ્પટિચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ દારુભણ્ડાદીસુ.

પરિચ્છેદાકારેન વેણીયતિ દિસ્સતીતિ પરિવેણં. ‘‘અથ ખો’’તિ પદં ‘‘વેદિતબ્બ’’ન્તિ પદે અરુચિલક્ખણં. ‘‘આસન્ને’’તિ ઇમિના ઉપચારસદ્દસ્સ ઉપટ્ઠાનત્થઅઞ્ઞરોપનત્થે નિવત્તેતિ. યસ્મા વમ્મિકરાસિયેવ હોતિ, તસ્માતિ યોજના. ઉપચિનન્તીતિ ઉપચિકા, તાહિ નિમિત્તભૂતાહિ પલુજ્જતિ નસ્સતીતિ અત્થો. સેનાસનન્તિ વિહારં. ખાયિતુન્તિ ખાદિતું, અયમેવ વા પાઠો. તન્તિ મઞ્ચપીઠં. મઞ્ચપીઠં વિહારે અપઞ્ઞપેત્વા વિહારૂપચારે પઞ્ઞાપનસ્સ વિસેસફલં દસ્સેતું આહ ‘‘વિહારૂપચારે પના’’તિઆદિ. વિહારૂપચારે પઞ્ઞપિતન્તિ સમ્બન્ધો.

૧૧૮. ‘‘ગચ્છન્તેના’’તિ પદં ‘‘ગન્તબ્બ’’ન્તિ પદે કત્તા. તથેવાતિ યથા પુરિમભિક્ખુ કરોતિ, તથેવ. વસન્તેન ભિક્ખુના પટિસામેતબ્બન્તિ યોજના. રત્તિટ્ઠાનન્તિ રત્તિં વસનટ્ઠાનં.

યા દીઘસાલા વા યા પણ્ણસાલા વા ઉપચિકાનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનં હોતિ, તતોતિ યોજના. તસ્મિન્તિ દીઘસાલાદિકે. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા, સન્તિટ્ઠન્તીતિ સમ્બન્ધો. સિલુચ્ચયોતિ પબ્બતો, તસ્મિં લેણં સિલુચ્ચયલેણં, પબ્બતગુહાતિ અત્થો. ઉપચિકાસઙ્કાતિ ઉપચિકાનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનન્તિ આસઙ્કા. તતોતિ પાસાણપિટ્ઠિયં વા પાસાણથમ્ભેસુ વા કતસેનાસનાદિતો. આગન્તુકો યો ભિક્ખુ અનુવત્તન્તો વસતીતિ સમ્બન્ધો. સોતિ આગન્તુકો ભિક્ખુ. પુન સોતિ આગન્તુકો ભિક્ખુયેવ. તતોતિ ગહેત્વા ઇસ્સરિયેન વસનતો. ઉભોપીતિ આવાસિકોપિ આગન્તુકોપિ દ્વે ભિક્ખૂ. તેસૂતિ દ્વીસુ તીસુ. પચ્છિમસ્સાતિ સબ્બપચ્છિમસ્સ. આભોગેનાતિ આભોગમત્તેન મુત્તિ નત્થિ, આપુચ્છિતબ્બમેવાતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞતોતિ અઞ્ઞાવાસતો. અઞ્ઞત્રાતિ અઞ્ઞસ્મિં આવાસે. તત્થેવાતિ આનીતાવાસેયેવ. તેનાતિ વુડ્ઢતરેન, ‘‘સમ્પટિચ્છિતે’’તિ પદે કત્તા. સમ્પટિચ્છિતેતિ વુડ્ઢતરેન સમ્પટિચ્છિતેપિ ઇતરસ્સ ગન્તું વટ્ટતિ આપુચ્છિતત્તાતિ વદન્તિ. નટ્ઠં વાતિ નટ્ઠે વા સેનાસને સતિ ગીવા ન હોતીતિ યોજના. અઞ્ઞસ્સાતિ અવિસ્સાસિકપુગ્ગલસ્સ. નટ્ઠાનીતિ નટ્ઠેસુ મઞ્ચપીઠેસુ સન્તેસુ.

વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ ચ ઇસ્સરિયો ચ યક્ખો ચ સીહો ચ વાળમિગો ચ કણ્હસપ્પો ચ વુડ્ઢ…પે… કણ્હસપ્પા, તે આદયો યેસં તેતિ વુડ્ઢ…પે… કણ્હસપ્પાદયો, તેસુ. આદિસદ્દેન પેતાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. ‘‘પલિબુદ્ધો’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ઉપદ્દુતો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદં

૧૧૯. છટ્ઠે રૂમ્ભિત્વાતિ નિવારેત્વા, આવરણં કત્વાતિ અત્થો. વસ્સગ્ગેનાતિ વસ્સગણનાય. અનુપખજ્જાતિ એત્થ ખદ હિંસાયન્તિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૫ દકારન્તધાતુ) વુત્તત્તા ખદસદ્દો હિંસત્થો હોતિ. અનુસમીપં ઉપગન્ત્વા ખદનં હિં સનં નામ અનુસમીપં પવિસનમેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનુપવિસિત્વા’’તિ.

૧૨૦. ‘‘જાન’’ન્તિ એત્થ જાનનાકારં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અનુટ્ઠાપનીયો અય’’ન્તિ. તેનેવાતિ જાનનહેતુના એવ. અસ્સાતિ ‘‘જાન’’ન્તિપદસ્સ. હીતિ વિત્થારજોતકો. સઙ્ઘો પન દેતીતિ સમ્બન્ધો. યસ્સાતિ વુડ્ઢાદીસુ અઞ્ઞતરસ્સ. એત્થાતિ વુડ્ઢગિલાનાદીસુ. ગિલાનસ્સપિ દેતીતિ યોજના. ‘‘ગિલાનો’’તિ પદં ‘‘ન પીળેતબ્બો, અનુકમ્પિતબ્બો’’તિપદદ્વયે વુત્તકમ્મં. ‘‘કામઞ્ચા’’તિ પદસ્સ અનુગ્ગહત્થજોતકત્તા પનસદ્દો ગરહત્થજોતકો.

૧૨૧. મઞ્ચપીઠાનં ઉપચારો નામાતિ સમ્બન્ધો. યતોતિ યતો કુતોચિ ઠાનતો. યાવ મઞ્ચપીઠં અત્થિ, તાવ ઉપચારો નામાતિ યોજના. તસ્મિં ઉપચારે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઉપચારેતિ સમ્બન્ધો.

‘‘અભિનિસીદતિ વા અભિનિપજ્જતિ વા’’તિ એત્થ વાસદ્દસ્સ અનિયમવિકપ્પત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અભિનિસીદનમત્તેના’’તિઆદિ.

૧૨૨. ઇતોતિ વારતો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં પાચિત્તિયવારે. યથા વુત્તો, એવન્તિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થેવાતિ સબ્બેસુ એવ વિહારપરિવેણેસુ. અસ્સાતિ વિસભાગપુગ્ગલસ્સ. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિમ્પિ સિક્ખાપદે. તત્થાતિ વિસ્સાસિકપુગ્ગલે.

૧૨૩. પાળિયં ‘‘આપદાસૂ’’તિપદં ‘‘પવિસતી’’તિ અજ્ઝાહારપદેન સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ આહ ‘‘આપદાસૂતિઆદી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદં

૧૨૬. સત્તમે યે પાસાદા વા યાનિ વા ચતુસ્સાલાનીતિ યોજના. ચતસ્સો ભૂમિયો એતેસન્તિ ચતુભૂમકા. એવં પઞ્ચભૂમકા. કોટ્ઠકાનીતિ દ્વારકોટ્ઠકાનિ. ‘‘પાસાદા’’તિપદમપેક્ખિય વુત્તં ‘‘યે’’તિપદં, ‘‘ચતુસ્સાલાની’’તિપદે અપેક્ખિતે ‘‘યાની’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો હોતિ. સેનાસનેસુ એકેન પયોગેન બહુકે દ્વારે ભિક્ખું અતિક્કામેતીતિ સમ્બન્ધો. નાનાપયોગેહિ નાનાદ્વારે ભિક્ખું અતિક્કામેન્તસ્સાતિ યોજના. ‘‘દ્વારગણનાયા’’તિઇમિના પયોગગણનાયાતિપિ અત્થં ઞાપેતિ અત્થતો પાકટત્તા. અનામસિત્વાતિ અછુપિત્વા.

એત્તકાનીતિ એતપમાણાનિ. તસ્સાતિ નિક્કડ્ઢિયમાનસ્સ ભિક્ખુસ્સ. ગાળ્હન્તિ દળ્હં.

૧૨૭. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિમ્પિ સિક્ખાપદે. પિસદ્દો પુરિમસિક્ખાપદાપેક્ખો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સિક્ખાપદેસુ. યત્રાતિ યસ્મિં સિક્ખાપદે.

૧૨૮. સોતિ ભણ્ડનકારકકલહકારકો ભિક્ખુ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. પક્ખન્તિ અત્તનો પક્ખં. નિક્કડ્ઢિયમાનપુગ્ગલપક્ખે ઉમ્મત્તકસ્સ નિક્કડ્ઢતિ વા નિક્કડ્ઢાપેતિ વાતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. નિક્કડ્ઢકપુગ્ગલપક્ખે ઉમ્મત્તકસ્સ અનાપત્તીતિ સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ. સત્તમં.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદં

૧૨૯. અટ્ઠમે અચ્છન્નતલત્તા ઉપરિ વેહાસો એતિસ્સાતિ ઉપરિવેહાસા, સા ચ સા કુટિ ચેતિ ઉપરિવેહાસકુટીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપરિઅચ્છન્નતલાયા’’તિ. તસ્સા કુટિયા સરૂપં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘દ્વિભૂમિકકુટિયા વા’’તિઆદિ. ‘‘મઞ્ચ’’ન્તિ પદં ‘‘અભી’’તિઉપસગ્ગેન સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ આહ ‘‘અભિભવિત્વા’’તિ. ‘‘નિસીદતી’’તિ કિરિયાપદેન વા યોજેતબ્બોતિ આહ ‘‘ભુમ્મત્થે વા’’તિઆદિ. એતન્તિ ‘‘મઞ્ચ’’ન્તિપદે એતં વચનં ઉપયોગવચનં. અથ વા એતન્તિ ‘‘મઞ્ચ’’ન્તિપદં ઉપયોગવચનવન્તં. એત્થ ચ પચ્છિમસમ્બન્ધે અભીત્યૂપસગ્ગો પદાલઙ્કારમત્તો પદવિભૂસનમત્તોતિ આહ ‘‘અભીતિ ઇદં પના’’તિઆદિ. પદસોભણત્થન્તિ પદસ્સ અલઙ્કારત્થં વિભૂસનત્થં પદસ્સ ફુલ્લિતત્થન્તિ અધિપ્પાયો. નિપતિત્વાતિ એત્થ નીત્યૂપસગ્ગો ધાત્વત્થાનુવત્તકોતિ આહ ‘‘પતિત્વા’’તિ. અથ વા નિક્ખન્તત્થવાચકોતિ આહ ‘‘નિક્ખમિત્વા વા’’તિ. ઇમિના નીત્યૂપસગ્ગસ્સ ધાત્વત્થવિસેસકતં દીપેતિ, નિક્ખન્તો હુત્વા પતિત્વાતિ અત્થો. હીતિ યસ્મા. આણીતિ અગ્ગખીલા.

૧૩૧. યા કુટિ સીસં ન ઘટ્ટેતિ, સા અસીસઘટ્ટા નામાતિ યોજના. ‘‘પમાણમજ્ઝિમસ્સા’’તિઇમિના થામમજ્ઝિમં નિવત્તેતિ. સબ્બહેટ્ઠિમાહીતિ સબ્બેસં દબ્બસમ્ભારાનં હેટ્ઠા ઠિતાહિ. તુલાહીતિ ગેહથમ્ભાનમુપરિ વિત્થારવસેન ઠિતેહિ કટ્ઠવિસેસેહિ. ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન ચ તુલાય સરૂપં પાકટં. કેચિ પન તુલાય સરૂપં અઞ્ઞથા વદન્તિ. એતેનાતિ ‘‘મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ અસીસઘટ્ટા’’તિવચનેન દસ્સિતા હોતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. યા કાચિ કુટિ વુચ્ચતીતિ યોજના. ઉપરીતિ દ્વિભૂમિકકુટિયં ભૂમિતો ઉપરિ ભૂમિયં. અચ્છન્નતલાતિ અનુલ્લોચતલા, અવિતાનતલાતિ અત્થો. ઇધ પનાતિ ઇમસ્મિં પન સિક્ખાપદે.

૧૩૩. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. યાયન્તિ યા અયં કુટિ. તત્થાતિ તસ્સં સીસઘટ્ટકુટિયં. અનોણતેન ભિક્ખુનાતિ યોજના. યસ્સાતિ કુટિયા. અપરિભોગન્તિ ન પરિભુઞ્જિતબ્બં, ન પરિભુઞ્જનારહન્તિ અત્થો. પતાણીતિ પતનસ્સ નિવારણા આણિ અગ્ગખીલા. સા હિ આબન્ધં નયતિ પવત્તેતીતિ આણીતિ વુચ્ચતિ. યત્થાતિ યસ્મિં મઞ્ચપીઠે. ન નિપ્પતન્તીતિ નિક્ખન્તો હુત્વા ન પતન્તિ. આહચ્ચપાદકેતિ અઙ્ગે આહનિત્વા વિજ્ઝિત્વા તત્થ પવેસિતપાદકે. નાગદન્તકાદીસૂતિ નાગસ્સ દન્તો વિયાતિ નાગદન્તકો, સદિસત્થે કો, સો આદિ યેસં તેતિ નાગદન્તકાદયો, તેસુ. આદિસદ્દેન ભિત્તિખીલાદયો સઙ્ગણ્હાતીતિ. અટ્ઠમં.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદં

૧૩૫. નવમે પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સાતિ દ્વારબાહાય. સા હિ પિટ્ઠે દ્વિન્નં કવાટાનં સં એકતો ઘાટો ઘટનં સમાગમો એતસ્સત્થીતિ પિટ્ઠસઙ્ઘાટોતિ વુચ્ચતિ. કુરુન્દિયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ યોજના. તન્તિ મહાઅટ્ઠકથાય વુત્તવચનં. એવં ‘‘તદેવા’’તિ એત્થાપિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ભગવતાપીતિ ન મહાઅટ્ઠકથાચરિયેહિ એવ વુત્તં, અથ ખો ભગવતાપિ કતોતિ યોજના. દ્વારબન્ધેન અગ્ગળસ્સ અવિનાભાવતો ‘‘અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિ વુત્તેપિ અગ્ગળેન સહ દ્વારબન્ધટ્ઠપનાયાતિ અત્થોવ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘સકવાટકદ્વારબન્ધટ્ઠપનાયા’’તિ. અગ્ગળોતિ કવાટફલકો. ઇમમેવત્થન્તિ મયા વુત્તં ઇમં એવ અત્થં સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ ‘‘અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિવચને. અધિપ્પાયોતિ ભગવતો અભિસન્ધિ. હિ-સદ્દો વિત્થારજોતકો. કમ્પતીતિ ભુસં કમ્પતિ. ચલતીતિ ઈસં ચલતિ. તેનાતિ તેન સિથિલપતનહેતુના. માતિકાયં, પદભાજનીયઞ્ચ ‘‘અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિપદસ્સ સમ્બન્ધાભાવતો તસ્સ સમ્બન્ધં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિવચને ન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. અત્થસ્સ કારણસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, સાયેવ અટ્ઠુપ્પત્તીતિ વુચ્ચતિ ત્થકારસ્સ ટ્ઠકારં કત્વા. અધિકારતો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના.

યં પન વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યસ્સાતિ મહાવિહારસ્સ. ઉપરીતિ દ્વારતો ઉપરિ. તીસુ દિસાસૂતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ, ઉપરીતિ તીસુ દિસાસુ. તત્રાપીતિ ખુદ્દકે વિહારેપિ. સાતિ ભિત્તિ. અપરિપૂરઉપચારાપીતિ સમન્તા કવાટપમાણેન અપરિપૂરઉપચારાપિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેનાતિ ઉક્કંસપમાણેન. હત્થપાસતો અતિરેકં ન લિમ્પિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. તીસુ દિસાસુ એવ લિમ્પિતબ્બો ન હોતિ, લેપોકાસે સતિ અધોભાગેપિ લિમ્પિતબ્બોતિ આહ ‘‘સચે પનસ્સા’’તિઆદિ. અસ્સાતિ વિહારસ્સ. આલોકં સન્ધેન્તિ પિદહન્તીતિ ‘‘આલોકસન્ધી’’તિ વુત્તે વાતપાનકવાટકાયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વાતપાનકવાટકા વુચ્ચન્તી’’તિ. વાતં પિવતીતિ વાતપાનં, દ્વારં, તસ્મિં ઠિતા કવાટકા વાતપાનકવાટકા. તેતિ વાતપાનકવાટકા પહરન્તીતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ આલોકસન્ધિમ્હિ. સબ્બદિસાસૂતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ, હેટ્ઠા, ઉપરીતિ ચતૂસુ દિસાસુ. ‘‘તસ્મા’’તિપદં ‘‘લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વા’’તિપદદ્વયે હેતુ. એત્થાતિ ‘‘આલોકસન્ધિપરિકમ્માયા’’તિપદે.