૪. સમથક્ખન્ધકં

૧. સમ્મુખાવિનયકથા

૧૮૬-૭. સમથક્ખન્ધકે એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. છ માતિકાપદાનીતિ વાક્યમ્પિ સમાસોપિ યુત્તોયેવ. તત્થ સમાસો પન અસમાહારદિગુયેવ. ‘‘નિક્ખિપિત્વા’’તિ પદં ‘‘વુત્તો’’તિ પદે પુબ્બકાલકિરિયાવિસેસનં, તુલ્યત્થો વા. વિત્થારોતિ વિભઙ્ગો. તત્થાતિ વિભઙ્ગે. સઞ્ઞાપેતીતિ એત્થ સઞ્ઞં કત્વા જાનાપેતીતિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘પરિતોસેત્વા જાનાપેતી’’તિ. ઇમિના સંપુબ્બો ઞાધાતુ પરિતોસનત્થં અન્તોકત્વા અવબોધનત્થો હોતીતિ દસ્સેતિ. કારણપતિરૂપકાનીતિ કારણસ્સ પટિભાગાનિ. નિજ્ઝાપેતીતિ એત્થ ઝેધાતુ ઓલોકનત્થોતિ આહ ‘‘ઓલોકેતી’’તિ. યથાતિ યેનાકારેન, કરિયમાનેતિ સમ્બન્ધો. સોતિ ધમ્મવાદી. પરતોપિ એસેવ નયો. ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિ ઇમિના અનુપેક્ખતીતિ એત્થ અનુસદ્દો ન ઉપચ્છિન્નત્થોતિ દસ્સેતિ. પેક્ખતિ અનુપેક્ખતીતિ એત્થ ઇક્ખધાતુ ‘‘દસ્સેતિ અનુદસ્સેતી’’તિ એત્થ દિસધાતુયા સદિસત્થોતિ આહ ‘‘દસ્સેતિ…પે… પરિયાયવચનાની’’તિ. તેસઞ્ઞેવાતિ ‘‘પેક્ખતિ અનુપેક્ખતી’’તિ પદાનઞ્ઞેવ. પરિયાયવચનાનીતિ વેવચનસદ્દા અત્થે પરિબ્યત્તિં અયન્તિ ગચ્છન્તિ ઇમેહીતિ પરિયાયાનિ, તાનિયેવ વચનાનિ પરિયાયવચનાનિ. સોતિ અધમ્મવાદી. મોહેત્વાતિ ધમ્મવાદીપુગ્ગલાદિં મોહાપેત્વા.

૧૮૮. ધમ્મવાદી પુગ્ગલો દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. અમોહેત્વાતિ અધમ્મવાદીપુગ્ગલાદિં અમોહાપેત્વા, અવિપરીતં જાનાપેત્વાતિ અત્થો.

૨. સતિવિનયકથા

૧૯૫. પરમ્મુખં વિનેતિ વિનાસેતીતિ વિનયો, પરમ્મુખં વિનેતિ વિનાસેતિ અનેનાતિ વા વિનયો, વિનયકમ્મં. સઙ્ઘધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખાનં દાતબ્બો વિનયો સમ્મુખાવિનયો. પઞ્ચિમાનીતિ એત્થ પઞ્ચન્નં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુદ્ધસ્સા’’તિઆદિ. અનુવદિતસ્સ દાનન્તિ સમ્બન્ધો. એતાનીતિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. ‘‘એકેકઅઙ્ગવસેન ન લબ્ભન્તી’’તિ ઇમિના સમુદાયવાક્યનિબ્બત્તિભાવતો પઞ્ચઙ્ગવસેનેવ લબ્ભન્તીતિ દસ્સેતિ. દેસનામત્તમેવેતન્તિ ‘‘પઞ્ચિમાની’’તિ એતં વચનં દેસનામત્તમેવ, ન અવયવવાક્યનિબ્બત્તિવચનન્તિ અધિપ્પાયો. ધમ્મન્તિ ભૂતં. એત્થાતિ ‘‘પઞ્ચિમાનિ ભિક્ખવે’’તિઆદિવચને. તત્થ ચાતિ ‘‘પઞ્ચિમાનિ ભિક્ખવે’’તિઆદિવચને ચ. અનુવદન્તીતિ એત્થ અનુદ્ધંસનેન વદન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચોદેન્તી’’તિ. અયં પન સતિવિનયો દાતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. અનાગામિનોપીતિ પિસદ્દો સમ્ભાવને, સકદાગામિઆદિકે પન કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. સો ચ ખોતિ સતિવિનયો ચ. ચોદિયમાનેયેવાતિ ચોદિયમાનસ્સેવ, અયમેવ વા પાઠો. તસ્મિન્તિ સતિવિનયસ્મિં દિન્નેતિ સમ્બન્ધો. અચોદિતત્તા કથા ન રૂહતીતિ આહ ‘‘ચોદેન્તોપી’’તિઆદિ. આપજ્જતીતિ ચોદકો આપજ્જતિ. ચોદનાદિઅસારુપ્પે વિનેતિ વિનાસેતીતિ વિનયો, વિનેતિ વિનાસેતિ અનેનાતિ વા વિનયો, વિનયકમ્મં. સતિવેપુલ્લપત્તસ્સ દાતબ્બો વિનયો સતિવિનયો.

૩. અમૂળ્હવિનયકથા

૧૯૬. ભાસિતપરિકન્તન્તિ એત્થ ભાસિતપરિકન્તસદ્દાનં કરણાપેક્ખત્તા વિસું કરણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વાચાય ભાસિતં, કાયેન પરિકન્ત’’ન્તિ. ‘‘પરિક્કમેત્વા કત’’ન્તિ ઇમિના પરિકમતીતિ પરિકન્તં, પરિકન્તં હુત્વા કતં પરિકન્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. પરિક્કમેત્વાતિ અતિક્કમિત્વા. સરતાયસ્માતિ એત્થ ઉકારલોપસન્ધિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સરતુ આયસ્મા’’તિ. ‘‘એવરૂપિયા આપત્તિયા’’તિ ઇમિના આપજ્જિતાતિ એત્થ તુપચ્ચયયોગભાવતો કમ્મત્થછટ્ઠિયાપિ સમ્ભવભાવં દસ્સેતિ. તુપચ્ચયયોગે કમ્મત્થછટ્ઠી અનિચ્ચં હોતિ, તસ્મા પાળિયં ‘‘એવરૂપિયા આપત્તિયા’’તિ કમ્મત્થછટ્ઠીભાવેન અવત્વા ‘‘એવરૂપિં આપત્તિ’’ન્તિ કમ્મત્થદુતિયાભાવેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સાતિ ‘‘આપજ્જિત્વા’’તિ પાઠસ્સ. ‘‘પઠમં પચ્છા’’તિ પદેહિ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. ચોદકસ્સ કથં વિનેતિ વિનાસેતીતિ વિનયો, ચોદકસ્સ કથં વિનેતિ વિનાસેતિ અનેનાતિ વા વિનયો. પઠમં મૂળ્હભાવં ઉપગન્ત્વા પચ્છા અમૂળ્હસ્સ દાતબ્બો વિનયો અમૂળ્હવિનયો.

૪. પટિઞ્ઞાતકરણકથા

૨૦૦. પટિજાનિયતે, પટિજાનનં વા પટિઞ્ઞા, તાય કારેતબ્બં.

૫. યેભુય્યસિકાકથા

૨૦૨. યેભુય્યસિકાતિ એત્થ યેભુય્યેન પવત્તા યેભુય્યસિકા, ધમ્મવાદીનં યેભુય્યતાસમ્પાદિકા કિરિયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સા કિરિયાયા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સા કિરિયાયાતિ યસ્સા યેભુય્યતાસમ્પાદિકાય કિરિયાય. એસાતિ યેભુય્યતાસમ્પાદિકા કિરિયા.

૨૦૪. ઓરમત્તકન્તિ એત્થ ઓરસદ્દો ચ મત્તસદ્દો ચ સમૂહં કત્વા પરિત્તવાચકો અપ્પમત્તવાચકોતિ આહ ‘‘પરિત્તં અપ્પમત્તક’’ન્તિ. ‘‘ભણ્ડનમત્તમેવા’’તિ ઇમિના ન મહન્તં વિવાદાધિકરણં હોતીતિ દસ્સેતિ. ન ચ ગતિગતન્તિ એત્થ ચિરકાલભાવં ન ચ ગતન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દ્વે તયો…પે… અવિનિચ્છિત’’ન્તિ. તત્થ તત્થેવાતિ તસ્મિં તસ્મિં વિવાદાધિકરણજાતઆવાસે એવ, ન ચ સરિતસારિતપદાનં સુદ્ધકારિતકિરિયભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સયં સરિતં વા અઞ્ઞેહિ સારિતં વા ન હોતી’’તિ. તેહિ ભિક્ખૂહીતિ વિવાદકારકેહિ ભિક્ખૂહિ. ‘‘સલાકં ગાહેન્તો’’તિ ઇમિના ‘‘જાનાતી’’તિ પદસ્સ કત્તારં દસ્સેતિ. ઇમિના નીહારેનાતિ ઇમિના કારણેન. અપિ નામાતિ ઇમિના અપ્પેવનામસદ્દો અપિનામપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. અસ્સૂતિ ભવેય્યું. ઇમિના ‘‘પાળિયં અધમ્મવાદી બહુતરા ભવેય્યું, અપ્પેવ નામ સાધૂ’’તિ યોજનાનયં દસ્સેતિ. ‘‘અયમસ્સ અજ્ઝાસયો હોતી’’તિ ઇમિના પાઠસેસં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ સલાકગાહસ્સ. દ્વીસુપીતિ ‘‘જાનાતિ સઙ્ઘો ભિજ્જિસ્સતી’’તિ ચ ‘‘અપ્પેવ નામ સઙ્ઘો ભિજ્જેય્યા’’તિ ચ દ્વીસુપિ પદેસુ.

‘‘અધમ્મેન ગણ્હન્તી’’તિ એત્થ ‘‘ગણ્હન્તી’’તિ કિરિયાપદસ્સ અધમ્મવાદિનો એવ કત્તા નામાતિ આહ ‘‘અધમ્મવાદિનો’’તિ. ‘‘દ્વે ધમ્મવાદિનો’’તિ ઇમિના ‘‘વગ્ગા ગણ્હન્તી’’તિ એત્થ ‘‘ગણ્હન્તી’’તિ કિરિયાપદસ્સ ધમ્મવાદિનો એવ કત્તા નામાતિ દસ્સેતિ. ન ચ યથાદિટ્ઠિયા ગણ્હન્તીતિ એત્થ ધમ્મવાદિનો હુત્વા ધમ્મવાદિસલાકં અગ્ગહેત્વા અધમ્મવાદિસલાકસ્સ ગહણં ન ચ યથાદિટ્ઠિયા ગણ્હન્તિ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ધમ્મવાદિનો હુત્વા’’તિઆદિ. પટિવત્તેત્વાતિ ઇમમેવત્થં પટિસેધેત્વા. ‘‘પરિવત્તેત્વા’’તિપિ પાઠો, હેટ્ઠુપરિયાયં કત્વાતિ અત્થો. તેતિ ધમ્મવાદિનો. એત્થાતિ સમથક્ખન્ધકે.

૬. તસ્સપાપિયસિકાકથા

૨૦૭. અસુચીતિ એત્થ નત્થિ સુચીનિ કાયવચીકમ્માનિ એતસ્સાતિ અસુચીતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અસુચીહિ કાયવચીકમ્મેહિ સમન્નાગતો’’તિ. એસેવ નયો અલજ્જીતિ એત્થાપિ. સાનુવાદોતિ એત્થ અનુવાદઉપવાદસદ્દાનં પરિયાયત્તા વુત્તં ‘‘સઉપવાદો’’તિ. ઇતિ પઞ્ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. એત્થાતિ તસ્સપાપિયસિકકમ્મે. ઇદન્તિ કમ્મં વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ વિત્થારો. યો પુગ્ગલો પાપિયોતિ યોજના. પાપુસ્સન્નતાયાતિ લામકુસ્સન્નતાય. ઇમિના અયઞ્ચ પાપો અયઞ્ચ પાપો, અયમિમેસં વિસેસેન પાપોતિ પાપિયોતિ ચ પાપાનં અતિસયેન પાપોતિ પાપિયોતિ ચ વચનત્થો દસ્સિતો. તસ્સાતિ પુગ્ગલસ્સ. ઇમિના તસ્સ પાપિયસ્સ કત્તબ્બં તસ્સપાપિયસિકં, તમેવ કમ્મં તસ્સપાપિયસિકકમ્મન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. કેસુચિ પોત્થકેસુ યકારે દ્વેભાવો અત્થિ, સો અયુત્તોયેવ. ‘‘યેભુય્યસિકા’’તિ એત્થ યકારે દ્વેભાવસ્સ દસ્સનતો એત્થાપિ દ્વેભાવો યુત્તો ભવેય્યાતિ લિખન્તીતિ દટ્ઠબ્બં.

૭. તિણવત્થારકાદિકથા

૨૧૨. કક્ખળતાય વાળતાયાતિ એત્થ કક્ખળસ્સ ભાવો કક્ખળતા, વાળસ્સ ભાવો વાળતાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કક્ખળભાવાય ચેવ વાળભાવાય ચા’’તિ. ઇમિના તાપચ્ચયસ્સ સમૂહત્થઞ્ચ સ્વત્થઞ્ચ પટિક્ખિપતિ. ‘‘કક્ખળતાય વાળતાયા’’તિ બ્યઞ્જનતોયેવ નાનં, ન અત્થતો. ભેદાયાતિ એત્થ અઞ્ઞસ્સ ભેદં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘સઙ્ઘભેદાયા’’તિ. ગિલાનેપીતિ પિસદ્દો અઞ્ઞે પન કા કથાતિ દસ્સેતિ. તત્થેવાતિ અધિકરણવૂપસમટ્ઠાનેયેવ. ‘‘એકતો’’તિ ઇમિના એકજ્ઝન્તિ પદસ્સ ‘‘એકતો’’તિ પદેન સમાનતં દસ્સેતિ, એકસદ્દતો જ્ઝપચ્ચયો ચ તોપચ્ચયો ચ વિસેસો, ‘‘તિણવત્થારકસદિસત્તા’’તિ ઇમિના સદિસૂપચારં દસ્સેતિ. તિણેહિ અવત્થરિતબ્બન્તિ તિણવત્થારં, ગૂથમુત્તં, તિણવત્થારમિવ તિણવત્થારકં. એત્થ અધિકરણમેવ મુખ્યતો લબ્ભતિ, સમથો પન ફલૂપચારતો, સદિસત્થે કપચ્ચયો. તમેવત્થં પાકટં કરોન્તો આહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. ઘટ્ટિયમાનં ગૂથં વા મુત્તં વાતિ યોજના. ‘‘ઘટ્ટિયમાન’’ન્તિ પદં હેતુઅન્તોગધવિસેસનં, ‘‘બાધતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં. સુપ્પટિચ્છાદિતસ્સ પન અસ્સ ગૂથમુત્તસ્સાતિ યોજના. ‘‘સુપ્પટિચ્છાદિતસ્સા’’તિ પદમ્પિ હેતુઅન્તોગધવિસેસનમેવ, ‘‘ન બાધતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં. યં અધિકરણં સંવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. મૂલાનુમૂલન્તિ મૂલઞ્ચ અનુમૂલઞ્ચ મૂલાનુમૂલં. તન્તિ અધિકરણં. ઇમિના કમ્મેનાતિ તિણવત્થારકકમ્મેન. ગૂથં તિણેહિ પટિચ્છન્નં સુવૂપસન્તં હોતિ વિય તિણવત્થારકેન પટિચ્છન્નં સુવૂપસન્તં હોતીતિ યોજના. ઇતીતિ તસ્મા.

૨૧૩. થુલ્લવજ્જન્તિ એત્થ થુલ્લચ્ચયસ્સાપિ થુલ્લવજ્જત્તા ઇધ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસમેવાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘પારાજિકઞ્ચેવ સઙ્ઘાદિસેસઞ્ચા’’તિ. ગિહિપટિસંયુત્તન્તિ એત્થ ગિહીનં પટિસંયુત્તં ગિહિપટિસંયુત્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ગિહીન’’ન્તિઆદિ. ‘‘હીનેના’’તિ પદં ‘‘ખુંસનવમ્ભન’’ ઇતિ પદેનેવ સમ્બન્ધિતબ્બં. ધમ્મિકપટિસ્સવેસૂતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં.

૨૧૪. કમ્મવાચાપરિયોસાને વુટ્ઠિતા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ અધિકરણવૂપસમટ્ઠાને. અઞ્ઞાવિહિતાપીતિ અધિકરણવિનિચ્છયતો અઞ્ઞસ્મિં ઠાને ચિત્તં આવિહિતાપિ ઠપિતાપિ. ઉપસમ્પદમણ્ડલતોતિ ઉપસમ્પદસીમબિમ્બતો, યે પનાતિ ભિક્ખૂ પન, દિટ્ઠાવિકમ્મં કરોન્તીતિ વા અનાગતાતિ વા નિસિન્નાતિ વા સમ્બન્ધો. તેહિ વાતિ અધિકરણં વિનિચ્છિનન્તેહિ ભિક્ખૂહિ વા. તત્થાતિ અધિકરણવિનિચ્છિતટ્ઠાનં. છન્દં દત્વાતિ છન્દં સઙ્ઘસ્સ દત્વા. પરિવેણાદીસૂતિઆદિસદ્દેન આવાસાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. તેતિ ભિક્ખૂ.

૮. અધિકરણકથા

૨૧૫. વિપચ્ચતાયાતિ એત્થ વિકારભાવેન પતતિ પવત્તતીતિ વિપચ્ચં, ચિત્તદુક્ખં, તદેવ વિપચ્ચતા, તદત્થાયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચિત્તદુક્ખત્થ’’ન્તિ. ‘‘ફરુસવચન’’ન્તિ ઇમિના વોહાર સદ્દો વચનપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. યો તત્થાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસુ અનુવદન્તેસૂ’’તિ. યો ઉપવાદોતિ યોજના. ‘‘અનુવદના’’તિ એતં પદન્તિ યોજના. આકારદસ્સનન્તિ અનુવદનસ્સ આકારદસ્સનં, દસ્સનહેતુ વા. ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિ ઇમિના અનુસમ્પવઙ્કતાતિ એત્થ અનુસદ્દસ્સ ન ઉપચ્છિન્નત્થં દસ્સેતિ. તત્થેવાતિ અનુવદને એવ. સમ્પવઙ્કતાતિ સમ્મા પકારેન નિન્નપોનપબ્ભારતા. અબ્ભુસ્સહનતાતિ એત્થ અતિરેકં ઉસ્સાહનતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ. અનુબલપ્પદાનન્તિ એત્થ પુનપ્પુનં બલસ્સ પદાનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુરિમવચનસ્સા’’તિઆદિ.

કિચ્ચયતાતિ એત્થ ‘‘મા પણ્ડિચ્ચય’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧) વિય બ્યઞ્જનવડ્ઢનવસેન યકારાગમોતિ આહ ‘‘કિચ્ચમેવ કિચ્ચય’’ન્તિ. ‘‘ઉભયંપેતં સઙ્ઘસ્સેવ અધિવચન’’ન્તિ ઇમિના કિચ્ચકરણીયસદ્દો કત્તુવાચકોતિ દસ્સેતિ, સઙ્ઘો હિ કરોતીતિ વચનત્થેન કિચ્ચોતિ ચ કરણીયોતિ ચ વુચ્ચતિ. તસ્સ ભાવો, કિચ્ચયતા કરણીયતાતિ વુત્તે સઙ્ઘકમ્મંયેવ લબ્ભતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉભયંપેતં સઙ્ઘકમ્મસ્સેવ અધિવચન’’ન્તિ. યદિ કમ્મવાચકો ભવેય્ય, ‘‘કત્તબ્બન્તિ કિચ્ચં, કરણીય’’ન્તિ વુત્તેયેવ સઙ્ઘકમ્મસ્સ લભનતો તાપચ્ચયો સ્વત્થો ભવેય્ય. એવઞ્હિ સતિ કિચ્ચયસ્સ ભાવો કિચ્ચયતા કરણીયસ્સ ભાવો કરણીયતાતિ વચનત્થો ન કત્તબ્બો ભવેય્ય, કતો ચ, તસ્મા ન કમ્મવાચકોતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સેવાતિ સઙ્ઘકમ્મસ્સેવ. તત્થાતિ અપલોકનાદીસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ. સીમટ્ઠકસઙ્ઘન્તિ ‘‘ઉપચારસીમાદીસુ ઠિતં સઙ્ઘં. સોધેત્વાતિ એત્થ સોધનં નામ સીમટ્ઠકસઙ્ઘસ્સ હત્થપાસનયનં, છન્દારહાનં છન્દસ્સ આહરણં, સીમતો બહિકરણં. તમેવત્થં એકદેસતો દસ્સેતું વુત્તં ‘‘છન્દારહાનં છન્દં આહરિત્વા’’તિ. અપલોકેતિ આપુચ્છતિ અનેનાતિ અપલોકનં, તંયેવ કમ્મં અપલોકનકમ્મં. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘સીમટ્ઠકસઙ્ઘં સોધેત્વા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ. ‘‘સુણાતુ મે’’તિઆદિના સઙ્ઘગણપુગ્ગલે ઞાપેતિ એતાયાતિ ઞત્તિ, સાયેવ કમ્મં ઞત્તિકમ્મં, ઞત્તિયેવ દુતિયં ઞત્તિદુતિયં, તમેવ કમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં. એત્થ કિઞ્ચાપિ ઞત્તિ પઠમં ઠપિતા, કમ્મવાચાયેવ દુતિયા હોતિ, ‘‘ફસ્સપઞ્ચમા’’તિઆદીસુ (ધાતુ. ૩૧૬) વિય પન પટિલોમવસેન વોહારં કત્વા ‘‘ઞત્તિદુતિયા’’તિ વુત્તં. ફસ્સપઞ્ચમાતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ધમ્મસઙ્ગણિયં (ધ. સ. ૧ આદયો) ‘‘ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતિ, સઞ્ઞા હોતિ, ચેતના હોતિ, ચિત્તં હોતી’’તિ ફસ્સં પઠમં વુત્તં, પટિલોમવસેન પન વોહારં કત્વા ‘‘ફસ્સપઞ્ચમા’’તિ ધાતુકથાયં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એસેવ નયો ઞત્તિ ચતુત્થકમ્મેપિ. એકાય ચ અનુસાવનાયાતિ ઞત્તિતો અનુપચ્છા સાવેતબ્બાતિ અનુસાવના, તાય, તીહિ ચ અનુસાવનાહીતિ ઞત્તિતોઅનુ પચ્છા, પુનપ્પુનં વા તિક્ખત્તું સાવેતબ્બાતિ અનુસાવના, તાહિ. તત્થાતિ ચતૂસુ કમ્મેસુ.

અપલોકેત્વાવાતિ એત્થ એવફલં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઞત્તિકમ્માદિવસેન ન કાતબ્બ’’ન્તિ. ઞત્તિકમ્મમ્પીતિ પિસદ્દેન ન કેવલં અપલોકનકમ્મમેવ, અથ ખો ઞત્તિકમ્મમ્પીતિ દસ્સેતિ. ઞત્તિદુતિયકમ્મં પનાતિ એત્થ પનસદ્દો વિસેસત્થજોતકો, પક્ખન્તરજોતકો વા. તત્થાતિ દ્વીસુ કમ્મેસુ. ગરુકાનીતિ અલહુકાનિ. અવસેસાનીતિ છહિ કમ્મેહિ અવસેસાનિ, એવરૂપાનિ લહુકકમ્માનીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અવસેસા’’તિપિ પાઠો, સમ્મુતિયોતિ સમ્બન્ધો. અપલોકેત્વાપીતિ પિસદ્દો ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચં સાવેત્વાપીતિ સમ્પિણ્ડેતિ. અઞ્ઞત્થાપોહનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઞત્તિકમ્મઞત્તિચતુત્થકમ્મવસેન પન ન કાતબ્બમેવા’’તિ. ઞત્તિચતુત્થકમ્મં કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ સમથક્ખન્ધકે.

વિત્થારતો પન આગતોયેવાતિ સમ્બન્ધો. એતેસન્તિ ચતુન્નં કમ્માનં. યં પન અત્થજાતં અનુત્તાનન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ચતૂસુ કમ્મેસુ. તન્તિ અત્થજાતં. એવન્તિ એવં કમ્મવગ્ગેયેવ વણ્ણયમાને. હીતિ લદ્ધગુણજોતકો. સુવિઞ્ઞેય્યાતિ સુખેન વિઞ્ઞાતબ્બા.

૨૧૬. પાળિવસેનેવાતિ ન અટ્ઠકથાવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

૨૨૦. યેનાતિ ચિત્તુપ્પાદેન. ઇમિના વિવદન્તિ અનેનાતિ વિવાદોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સમથેહિ ચાતિ ચસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન ન કેવલં વિવાદોયેવ, અથ ખો અધિકરણઞ્ચાતિ સમ્પિણ્ડેતિ, અથ વા સમથેહિ ચાતિ સમથેહિ એવ. ઇમિના સમથેહિ અધિકરીયતિ વૂપસમીયતીતિ અધિકરણન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. વિવાદોયેવ અધિકરણં વિવાદાધિકરણં. એવમાદિના નયેનાતિ આદિસદ્દેન અનુદ્ધંસનેન વદન્તિ અનેન ચિત્તુપ્પાદેનાતિ અનુવાદોતિઆદયો વચનત્થે સઙ્ગણ્હાતિ.

૨૨૨. સન્ધાયભાસિતવસેનાતિ લોકવજ્જં સન્ધાય ભાસિતસ્સ વચનસ્સ વસેન. સન્ધાયભાસિતત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘યસ્મિં હી’’તિઆદિ. તત્થ પથવિખણનાદિકે યસ્મિં આપત્તાધિકરણેતિ યોજના. તસ્મિન્તિ કુસલચિત્તઙ્ગે આપત્તાધિકરણે. તસ્માતિ યસ્મા ન સક્કા વત્તું, તસ્મા. ઇદન્તિ ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ વચનં, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સન્ધાય અવુત્તં દસ્સેત્વા સન્ધાય વુત્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં પન સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. તત્થ ઇદં પનાતિ કારણં પન સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો. યં આપત્તાધિકરણન્તિ યોજના. ‘‘લોકવજ્જ’’ન્તિ પદે તુલ્યાધિકરણં. લોકસ્મિં, લોકેહિ વા વજ્જેતબ્બન્તિ લોકવજ્જં. તન્તિ આપત્તાધિકરણં. તત્થાતિ આપત્તાધિકરણે. વિકપ્પોતિ વિવિધા કપ્પનં, વિવિધતક્કો વા. યં પનાતિ આપત્તાધિકરણં પન. ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જ’’ન્તિ પદે તુલ્યાધિકરણં. ભગવતો પઞ્ઞત્તિયા હેતુભૂતાય વજ્જેતબ્બન્તિ પણ્ણત્તિવજ્જં. તન્તિ આપત્તાધિકરણં, અકુસલં હોતીતિ સમ્બન્ધો. કિઞ્ચીતિ અપ્પમત્તકં, આપત્તાનાપત્તિં અજાનન્તસ્સ આપજ્જનતોતિ સમ્બન્ધો. તસ્માતિ યસ્મા અબ્યાકતં હોતિ, તસ્મા. તત્થાતિ પણ્ણત્તિવજ્જભૂતે આપત્તાધિકરણે. ‘‘આપત્તાધિકરણં…પે… કુસલ’’ન્તિ ઇદં વચનં વુત્તન્તિ યોજના.

યદિ કુસલચિત્તો આપજ્જતિ, અથ નનુ આપત્તાધિકરણં કુલલન્તિ વત્તબ્બો ભવેય્યાતિ આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. યન્તિ આપત્તાધિકરણં. ‘‘ઇદં વુચ્ચતિ…પે… કુસલ’’ન્તિ વદેય્ય સચેતિ યોજના. એળકલોમઞ્ચ પદસોધમ્મઞ્ચ એળકલોમપદસોધમ્માનિ, તાનિ આદીનિ યેસં તાનીતિ એળકલોમપદસોધમ્માદીનિ, તાનિ સમુટ્ઠાનાનિ યાસન્તિ એળકલોમપદસોધમ્માદિસમુટ્ઠાના, તાસં આપત્તીનમ્પીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ એળકલોમપદસોધમ્માદિસમુટ્ઠાનાસુ આપત્તીસુ. આપત્તિયા અઙ્ગન્તિ આપત્તિયા કારણં. એવં આપત્તિયા અનઙ્ગં દસ્સેત્વા તસ્સાયેવ અઙ્ગં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કાયવચીવિઞ્ઞત્તિવસેન પના’’તિઆદિ. તત્થ ચલિતપ્પવત્તાનન્તિ ચલિતેન હેતુભૂતેન પવત્તાનં. અથ વા ચલિતો ચ કાયો, પવત્તા ચ વાચાતિ ચલિતપ્પવત્તા, તાસં ચલિતપ્પવત્તાનં કાયવાચાનં. તઞ્ચાતિ કાયવાચાનં અઞ્ઞતરઞ્ચ. અબ્યાકતન્તિ એત્થ ઇતિસદ્દો પરિસમાપનત્થો.

અયમત્થો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. તેનાતિ ચિત્તેન. ‘‘ઇદં…પે… સદ્ધિ’’ન્તિ ઇમિના સઞ્જાનન્તોતિ એત્થ સંસદ્દસ્સ સુન્દરત્થં સહ આકારેન દસ્સેતિ. ‘‘વીતિક્કમ…પે… કપ્પેત્વા’’તિ ઇમિના ચેચ્ચાતિ પદસ્સ અત્થં સહ વિસેસનેન દસ્સેતિ. ‘‘ઉપક્કમવસેન…પે… પેસેત્વા’’તિ ઇમિના અભિવિતરિત્વાતિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. પાળિયં યંસદ્દોવીતિક્કમવિસયોતિ આહ ‘‘યં આપત્તાધિકરણં વીતિક્કમ’’ન્તિ. ‘‘આપજ્જતી’’તિ ઇમિના પાઠસેસં દસ્સેતિ. એવં વીતિક્કમતો તસ્સ ભિક્ખુનોતિ યોજના.

અબ્યાકતવારેપીતિ પિસદ્દો અકુસલવારં અપેક્ખતિ. તસ્સાતિ ચિત્તસ્સ. અજાનન્તોતિઆદીનં પદાનમત્થો અકુસલવારે વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બો. યં આપત્તાધિકરણન્તિઆદીનં પદાનમત્થો અકુસલવારેન સદિસોયેવ.

૨૨૪. અયં વિવાદો નો અધિકરણન્તિઆદીસુ એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો.

૯. અધિકરણવૂપસમનસમથકથા

૨૨૮. ચતુવગ્ગકરણે કમ્મેતિ સીમસમ્મુતિઆદિકમ્મે. પઞ્ચવગ્ગકરણેતિ પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ ઉપસમ્પદાદિકમ્મે. દસવગ્ગકરણેતિ મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ ઉપસમ્પદકમ્મે. વીસતિવગ્ગકરણેતિ અબ્ભાનકમ્મે. કમ્મપ્પત્તાતિ કમ્મસ્સ પત્તા યુત્તા અનુરૂપા.

૨૩૦. સમ્પટિચ્છિતબ્બન્તિ પટિગ્ગણ્હિતબ્બં. સમ્પટિચ્છિત્વા ચ પન અતિક્કામેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ભણ્ડકન્તિ ચીવરાદિભણ્ડકં. માનનિગ્ગહત્થાયાતિ ભણ્ડનજાતાનં માનસ્સ નિગ્ગહત્થાય. કતિપાહન્તિ કતિપયાહં, દ્વીહતીહન્તિ અત્થો.

૨૩૧. અનન્તાનિ ચેવ ભસ્સાનીતિ એત્થ અનન્તસદ્દો અપરિમાણસદ્દેન અત્થતો એકોતિ આહ ‘‘અપરિમાણાની’’તિ. ‘‘વચનાની’’તિ ઇમિના ભસ્સસદ્દો વચનપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. ઉબ્બાહિકાય સમ્મનિતબ્બોતિ કેન સમ્મનિતબ્બોતિ આહ ‘‘અપલોકેત્વા વા’’તિઆદિ. ઇમિના અપલોકનકમ્મેન વા ઞત્તિદુતિયકમ્મેન વા સમ્મનિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. અનન્તાનિ ભસ્સાનિ ધમ્મકથિકં ઉદ્ધરિત્વા બાહતિ પટિસેધેતિ ઇમાય સમ્મુતિયાતિ ઉબ્બાહિકા, તાય. એવં સમ્મતેહિ પન ભિક્ખૂહિ વિનિચ્છિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. વિસું નિસીદિત્વા તસ્સાયેવ પરિસાય નિસીદિત્વા વાતિ યોજના. અઞ્ઞેહીતિ સમ્મતભિક્ખૂહિ અઞ્ઞેહિ.

૨૩૩. તત્રસ્સાતિ એત્થ તત્ર અસ્સાતિ પદવિભાગં કત્વા તસદ્દો પરિસવિસયો પસિદ્ધવિસયો, અસ્સસદ્દો આખ્યાતિકોતિ આહ ‘‘તસ્સં પરિસતિ ભવેય્યા’’તિ. ‘‘નેવ સુત્તં આગત’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ‘‘નો સુત્તવિભઙ્ગો’’તિ વક્ખમાનત્તા માતિકં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘ન માતિકા આગતા’’તિ. વિનયોપીતિ ખન્ધકવિનયોપિ. પિસદ્દેન સુત્તવિભઙ્ગં અપેક્ખતિ. બ્યઞ્જનચ્છાયાયાતિ એત્થ છાયાસદ્દો પટિબિમ્બે ચ પભાય ચ હોતીતિ આહ ‘‘બ્યઞ્જનમત્તમેવા’’તિ, બ્યઞ્જનપટિબિમ્બિકબ્યઞ્જનપભાવન્તભૂતં અત્થં અગ્ગહેત્વા બ્યઞ્જનપટિબિમ્બબ્યઞ્જનપભામત્તમેવ ગહેત્વાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પટિસેધેતી’’તિ ઇમિના પટિબાહસદ્દો પટિસેધત્થોયેવ, ન મદ્દનત્થોતિ દસ્સેતિ. પટિબાહનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘જાતરૂપરજતખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણાદીસૂ’’તિઆદિ. કિન્તિ કેન કારણેન, કસ્મા કારણા વા. ઇમેતિ જાતરૂપાદિપટિગ્ગાહકે ભિક્ખૂ. કારેથાતિ તુમ્હે કારેય્યાથ. એય્યાથસ્સ હિ એથાદેસો. પુચ્છાયં સત્તમીવિભત્તિ હોતિ. સુત્તેતિ સુત્તન્તપિટકે. અપરો ધમ્મકથિકો વદતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમેસન્તિ ઓલમ્બેત્વા નિવાસેન્તાનં. એત્થાતિ ઓલમ્બેત્વા નિવાસને.

૨૩૪. બહુતરા ભિક્ખૂતિ એત્થ દ્વિગુણતિગુણાદિના અધિકા એવ બહુતરા નામાતિ આહ ‘‘એકેનપિ અધિકા બહુતરાવા’’તિ. ‘‘કો પન વાદો’’તિઆદિના ‘‘એકેનપી’’તિ એત્થ પિસદ્દસ્સ ગરહત્થં દસ્સેતિ.

તિવિધસલાકગ્ગાહકથા

૨૩૫. સઞ્ઞત્તિયાતિ એત્થ સઞ્ઞાપનં સઞ્ઞત્તિ, તદત્થાયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઞ્ઞાપનત્થાયા’’તિ. ગૂહિતબ્બોતિ ગૂળ્હો, સોયેવ ગૂળ્હકો, સલાકગ્ગાહો કાતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. વિવરિતબ્બોતિ વિવટો, સોયેવ વિવટકો. સસ્સ અત્તનો કણ્ણસમીપે જપ્પીયતિ કથીયતીતિ સકણ્ણજપ્પો, સોયેવ સકણ્ણજપ્પકો. ‘‘નિમિત્તસઞ્ઞં આરોપેત્વા’’તિ ઇમિના વણ્ણાવણ્ણાયો કત્વાતિ એત્થ વણ્ણસદ્દો સણ્ઠાનવાચકોતિ દસ્સેતિ. સુસણ્ઠાનદુસણ્ઠાના સલાકાયો કત્વાતિ અત્થો. તતોતિ વિસભાગકરણતો પરં ગહેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. સબ્બાપિ તા સલાકાયોતિ યોજના. કત્વાતિ પક્ખિપનં કત્વા. વુત્તનયેનાતિ ‘‘અલજ્જુસ્સન્નાયા’’તિઆદિના વુત્તનયેન. ‘‘યાવતતિય’’ન્તિ ઇમિના પચ્ચુક્કડ્ઢિતબ્બન્તિ એત્થ પુનપ્પુનં ઉદ્ધં કડ્ઢિતબ્બન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. અતિરેકજાતેતિ અધમ્મવાદીહિ અતિરેકતો જાતે સતીતિ સમ્બન્ધો. યાવતતિયમ્પીતિ પિસદ્દો તતો ઊને એકદ્વેવારે પન કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ.

સકણ્ણજપ્પકે પન એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. સચે સઙ્ઘત્થેરો ગણ્હાતીતિ સમ્બન્ધો. સોતિ સઙ્ઘત્થેરો. વયોઅનુપ્પત્તાતિ પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તા. એતન્તિ અધમ્મવાદિસલાકં. અસ્સાતિ સઙ્ઘત્થેરસ્સ. ઇતરા સલાકાતિ અધમ્મવાદિસલાકાહિ અઞ્ઞા ધમ્મવાદિસલાકા. સોતિ સઙ્ઘત્થેરો. તન્તિ ધમ્મવાદિસલાકં. તતોતિ નેવ અવબુજ્ઝનકારણા. વુત્તનયમેવાતિ ગૂળ્હકે વુત્તનયમેવ. વિવટો અત્થો ઇમસ્સાતિ વિવટત્થો.

તસ્સપાપિયસિકાવિનયકથા

૨૩૮. પારાજિકસામન્તં નામાતિ પારાજિકસ્સ આસન્નં નામ. અદિન્નાદાનાદીસૂતિ આદિસદ્દેન મનુસ્સવિગ્ગહ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપારાજિકે સઙ્ગણ્હાતિ. નિબ્બેઠયમાનન્તિ વેઠનરહિતં, તમેનં ભિક્ખુન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમિના નિબ્બેઠેન્તન્તિ એત્થ અન્તસદ્દો માનસદ્દપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. અતિવેઠેતીતિ એત્થ કેહિ અતિવેઠેતીતિ આહ ‘‘ઇઙ્ઘાયસ્માતિઆદિવચનેહી’’તિ. તેનાતિ ચોદકેન. મન્તિ મમં. આહાતિ ચુદિતકો આહ. એતસ્સાતિ અવજાનનપટિજાનનાદિકારકસ્સ પાપિયસ્સ પુગ્ગલસ્સ. સીલવા ભવિસ્સતીતિ પાપિયો પુગ્ગલો સચે સીલવા ભવિસ્સતિ. પટિપ્પસ્સદ્ધિન્તિ પાપિયભાવતો પટિપ્પસ્સમ્ભનં. નો ચેતિ સીલવા નો ભવિસ્સતિ ચે. તથા નાસિતોતિ તેન તસ્સ પાપિયસિકકમ્મકરણેન નાસં ગતો ભવિસ્સતિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં સમથક્ખન્ધકે.

ઇતિ સમથક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.