૫. ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકં

ખુદ્દકવત્થુકથા

૨૪૩. ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકે મુટ્ઠિકમલ્લાતિ મુટ્ઠિકેન મથન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં હિંસન્તીતિ મુટ્ઠિકમલ્લા. ઇમિના પાળિયં પદસ્સ હેટ્ઠુપરિયં દસ્સેતિ. ગામમુદવાતિ એત્થ છવિરાગમણ્ડનાનુયુત્તેન મુદો મોદનં એતેસમત્થીતિ મુદવા, ગામે વસન્તા મુદવા ગામમુદવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘છવિરાગમણ્ડનાનુયુત્તા નાગરિકમનુસ્સા’’તિ. ‘‘વણ્ણવા અહેસુ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૧૯૩; પાચિ. ૬૭) વિય વચનં દટ્ઠબ્બં. થમ્ભેતિ એત્થ ન યત્થ કત્થચિ થમ્ભો હોતિ, અથ ખો ન્હાનતિત્થે નિખણિત્વા ઠપિતથમ્ભોયેવાતિ આહ ‘‘ન્હાનતિત્થે નિખણિત્વા ઠપિતત્થમ્ભે’’તિ.

ઇટ્ઠકાસિલાદારુકુટ્ટાનન્તિ ઇટ્ઠકાકુટ્ટસિલાકુટ્ટદારુકુટ્ટાનં. અટ્ઠપદાકારેનાતિ અટ્ઠપદફલકાકારેન. રાજિયોતિ લેખાયો. તત્થાતિ અટ્ટાને, આકિરિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ગન્ધબ્બહત્થકોતિ ગન્ધબ્બાનં વીણાહત્થો વિયાતિ ગન્ધબ્બહત્થકો. દારૂહિ કતત્તા વુત્તં ‘‘દારુમયહત્થેના’’તિ. તેનાતિ ગન્ધબ્બહત્થેન, ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. કુરુવિન્દકપાસાણચુણ્ણાનીતિ એવંનામકસ્સ પાસાણસ્સ ચુણ્ણાનિ. તન્તિ કતગુળિકકલાપકં, ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. વિગ્ગય્હાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સરીરે દળ્હં ગહેત્વાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં સરીરેન સરીર’’ન્તિ. મકરદન્તકેતિ મકરનામકસ્સ મચ્છસ્સ દન્તસદિસે દન્તે. મલ્લકમૂલસણ્ઠાનેનાતિ ખેળપટિગ્ગહપાદસણ્ઠાનેન. ગિલાનસ્સાપીતિ પિસદ્દો અગિલાનસ્સ પગેવાતિ દસ્સેતિ.

૨૪૪. દન્તેતિ મકરદન્તે. અકતં મલ્લકં અકતમલ્લકં. કપાલખણ્ડં વાતિ વાસદ્દો સમુચ્ચયત્થો. કાસફુલ્લવિરહિતત્તા વત્થવટ્ટિ ઉક્કાસિકા નામ. નત્થિ કાસં ફુલ્લમેતિસ્સાતિ ઉક્કાસા, સા એવ ઉક્કાસિકા. યસ્સ કસ્સચીતિ ગિલાનાગિલાનસ્સ વા જરાદુબ્બલતરુણબલવસ્સ વા. પિટ્ઠિન્તિ પિટ્ઠિયં, અયમેવ વા પાઠો. પાણિતલસ્સ પુથુટ્ઠાનં પુથુપાણિ, તેન કતં પુથુપાણિકં, હત્થપરિકમ્મં, તેન વુત્તં ‘‘હત્થપરિકમ્મં વુચ્ચતી’’તિ. સબ્બેસન્તિ ન્હાયન્તાનં વા અન્હાયન્તાનં વા સબ્બેસં.

૨૪૫. કણ્ણતોતિ કણ્ણચ્છિદ્દતો. મુત્તોલમ્બકાદિવલ્લિસદિસત્તા વલ્લિકા નામ. પલમ્બકસુત્તન્તિ પરિમુઞ્ચિત્વા લમ્બિયતિ અનેનાતિ પલમ્બકં, તમેવ સુત્તં પલમ્બકસુત્તં. વલયન્તિ નિયુરં.

૨૪૬. દ્વીહિ માસેહિ નિયુત્તં દુમાસિકં. દ્વે અઙ્ગુલાનિ એતસ્સાતિ દુવઙ્ગુલં, કેસો. ઉભયેનપીતિ દુમાસિકદુવઙ્ગુલસઙ્ખાતેન ઉભયેનપિ. અયમ્પિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદોવ વુત્તોતિ યોજના. તતોતિ દુમાસિકદુવઙ્ગુલતો.

ઓસણ્ઠેન્તીતિ એત્થ ઓલિખિત્વા સમં પતિટ્ઠાપેન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઓલિખિત્વા સન્નિસીદાપેન્તી’’તિ. દન્તમયાદીસૂતિ આદિસદ્દેન અટ્ઠિમયાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. હત્થફણેનાતિ હત્થસઙ્ખાતેન ફણેન. ચિક્ખલ્લેનાતિ ચિક્ખલ્લસદિસેન નિય્યાસેન. ઉદકતેલેનાતિ એત્થ ઉદકઞ્ચ તેલઞ્ચાતિ ચ ઉદકસઙ્ખાતેન તેલેનાતિ ચ અત્થં નિવત્તેન્તો આહ ‘‘ઉદકમિસ્સકેન તેલેના’’તિ. ઇમિના ઉદકેન મિસ્સકં તેલં ઉદકતેલન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ઉટ્ઠલોમેતિ ઉટ્ઠિતલોમે. હત્થં તેમેત્વાતિ હત્થં ઉદકતેલેન તેમેત્વા. ઉણ્હાભિતત્તરજોકિણ્ણસિરાનમ્પીતિ ઉણ્હેન અભિતત્તો ચ રજેહિ ઓકિણ્ણસિરો ચ ઉણ્હાભિતત્તરજોકિણ્ણસિરા, અથ વા ઉણ્હેન અભિતત્તો સિરો એતેસન્તિ ઉણ્હાભિતત્તસિરા, રજેહિ ઓકિણ્ણો સિરો એતેસન્તિ રજોકિણ્ણસિરા, ઉણ્હાભિતત્તસિરા ચ રજોકિણ્ણસિરા ચ ઉણ્હાભિતત્તરજોકિણ્ણસિરા, પુબ્બપદે ઉત્તરપદલોપો, તેસમ્પિ. અલ્લહત્થેનાતિ અદ્દહત્થેન, અયમેવ વા પાઠો.

૨૪૭. યેસુ કંસપત્તાદીસુ મુખનિમિત્તં પઞ્ઞાયતિ, સબ્બાનિ તાનિ કંસપત્તાદીનિપીતિ યોજના. યત્થ કત્થચીતિ યસ્મિં કસ્મિંચિ આદાસે વા ઉદકપત્તે વાતિ સમ્બન્ધો. સઞ્છવિ નુ ખોતિ સઞ્જાતા છવિ નુ ખો, અહં જિણ્ણો અમ્હિ નુ ખો, નોતિ યોજના.

મુખં આલિમ્પન્તીતિ એત્થ કેહિ આલિમ્પન્તીતિ આહ ‘‘વિપ્પસન્નછવિરાગકરેહિ મુખલેપનેહી’’તિ. ‘‘મનોસિલાયા’’તિ ઇમિના મનોસિલા એવ મનોસિલિકાતિ દસ્સેતિ. તાનીતિ લઞ્છનાનિ. હરિતાલાદીહિપીતિ પિસદ્દેન ન કેવલં મનોસિલિકાય એવ, અથ ખો હરિતાલાદીહિપીતિ દસ્સેતિ.

૨૪૮. ન ભિક્ખવે નચ્ચં વાતિઆદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. નિચ્ચાપેન્તસ્સ વાતિ પરેહિ નચ્ચાપેન્તસ્સ વા. સાધુગીતન્તિ સુન્દરં અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તં ગીતં, સજ્જનાનં વા. દન્તગીતમ્પિ ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. યન્તિ ગીતં. પુબ્બભાગેતિ ગાયનતો પુબ્બભાગે. ગાયાપેન્તસ્સાપીતિ પરેહિ વા ગાયાપેન્તસ્સાપિ. યં પનાતિ કિરિયાપરામસનં. યં પહરતિ, તત્થ પહરણે અનાપત્તીતિ યોજના. સબ્બન્તિ અખિલં નચ્ચગીતવાદિતં. પસ્સતોતિ પસ્સન્તસ્સ ચ સુણન્તસ્સ ચ. સવનમ્પિ હિ એકસેસેન વા સામઞ્ઞનિદ્દેસેન વા પસ્સનેનેવ સઙ્ગહિતં. વિહારતોતિ અનચ્ચઅગીતઅવાદિતટ્ઠાનવિહારતો. વિહારન્તિ નચ્ચગીતવાદિતટ્ઠાનવિહારં. અસનસાલાયાતિ ગામે ઠિતાય અસનસાલાય.

૨૪૯. સરકિરિયન્તિ સરસ્સ કિરિયં. ઇમિના સરકુત્તિન્તિ એત્થ સરસ્સ કરણં સરકુત્તીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અલદ્ધં સમાધિન્તિ સમ્બન્ધો. પચ્છિમા જનતાતિ એત્થ સમૂહિં અવયવં વિના સમૂહસ્સ અવયવિનો અભાવા તાપચ્ચયો સ્વત્થોપિ હોતીતિ આહ ‘‘પચ્છિમો જનો’’તિ. તં તં વત્તન્તિ સુત્તન્તવત્તાદિં તં તં વત્તં. અક્ખરાનિ વિનાસેત્વાતિ અઞ્ઞથા વત્તબ્બાનિ અક્ખરાનિ અઞ્ઞથા વદનેન ચ દીઘાદીનિ રસ્સાદિવદનેન ચ વિનાસેત્વા. ધમ્મે પનાતિ એત્થ સદ્દો પન વિસેસજોતકો. ગીતતો વિસેસોવ વેદિતબ્બોતિ હિ અત્થો. સુત્તન્તવત્તન્તિ સુત્તન્તસ્સ ઉચ્ચારણં વત્તં. એસેવ નયો ‘‘જાતકવત્તં ગાથાવત્ત’’ન્તિ એત્થાપિ. તન્તિ વત્તં. યદિ પન તં વિનાસેત્વા અતિદીઘં કાતું ન વટ્ટતિ, એવં સતિ યથા સુત્તન્તવત્તાદીનિ હોન્તિ, તથા કથં દસ્સેતબ્બાનીતિ આહ ‘‘ચતુરસ્સેન વત્તેના’’તિઆદિ. તત્થ ચતુરસ્સેન વત્તેનાતિ પરિપુણ્ણેન ઉચ્ચારણવત્તેન. પરિમણ્ડલાનીતિ સમન્તતો મણ્ડલાનિ બિમ્બાનિ પુણ્ણાનીતિ અત્થો. ‘‘સરેન ભણિત’’ન્તિ ઇમિના સરભઞ્ઞન્તિ એત્થ સરેન ભણિતબ્બન્તિ સરભઞ્ઞન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સરભઞ્ઞે કિર અત્થીતિ સમ્બન્ધો. તરઙ્ગવત્થાદીનં ઉચ્ચારણવિધાનાનિ (વજિર. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨૪૯; સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૨૪૯; વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૨૪૮-૯) એતરહિ નત્થિ. દ્વત્તિંસવત્તાનીતિ ચ સઙ્ખ્યામત્તમેવ અત્થિ, ન સઙ્ખ્યેય્યં. તસ્મા ટીકાસુ (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૨૪૯; વજિર. ટી. ચૂળવગ્ગ. ૨૪૯) ‘‘તરઙ્ગવત્તાદીનં ઉચ્ચારણવિધાનાનિ નટ્ઠપયોગાની’’તિ વુત્તં. અત્થીતિ સંવિજ્જન્તિ. અયઞ્હિ અત્થિસદ્દો નિપાતો. તેસૂતિ દ્વત્તિંસવત્તેસુ. યન્તિ વત્તં. ઉચ્ચારણવિધાનાનિ નટ્ઠપયોગાનિપિ તેસં સબ્બેસં સામઞ્ઞલક્ખણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિઆદિ. તત્થ સબ્બેસન્તિ દ્વત્તિંસવત્તાનં, લક્ખણન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અવિનાસેત્વા’’તિ વત્વા તમેવત્થં પાકટં કરોન્તો આહ ‘‘વિકારં અકત્વા’’તિ. તત્થ વિકારકરણં નામ યત્તકાહિ મત્તાહિ અક્ખરં પરિપુણ્ણં હોતિ, તતો અધિકમત્તાયુત્તં કત્વા કથનં, તથા અકત્વા સમણસારુપ્પેન ચતુરસ્સેન નયેન પવત્તનંયેવ લક્ખણન્તિ અત્થો.

બાહિરલોમિં ઉણ્ણિન્તિ એત્થ ‘‘બાહિરલોમિ’’ન્તિ પદં ભાવનપુંસકન્તિ આહ ‘‘ઉણ્ણલોમાનિ બહિ કત્વા’’તિ. ‘‘ઉણ્ણપાવાર’’ન્તિ ઇમિના ઉણ્ણીતિ એત્થ ઉત્તરપદલોપં દસ્સેતિ. અથ વા પાવારપદેન ઉણ્ણા એતસ્સ અત્થીતિ ઉણ્ણીતિ કત્વા તદ્ધિતપચ્ચયસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘તથા ધારેન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ વચનસ્સ અત્થાપત્તિનયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘લોમાનિ અન્તો કત્વા પારુપિતું વટ્ટતી’’તિ.

૨૫૧. અઙ્ગજાતં છિન્દન્તસ્સેવાતિ અઙ્ગજાતમેવ છિન્દન્તસ્સાતિ યોજના. અથ વા અઙ્ગજાતં છિન્દન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયમેવાતિ યોજના. અહિકીટદટ્ઠાદીસુ નિમિત્તભૂતેસુ છિન્દન્તસ્સાતિ યોજના.

૨૫૨. ઉપ્પન્ના હોતીતિ પટિલાભવસેન ઉપ્પન્ના હોતિ. ઉપ્પન્નભાવં પાકટં કરોન્તો આહ ‘‘સો’’તિઆદિ. તત્થ સોતિ રાજગહકો સેટ્ઠિ, કીળતીતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ સેટ્ઠિસ્સ. ઇદં પદં ‘‘જાલે’’તિ પદે સામ્યત્થછટ્ઠી, ‘‘ઉપ્પન્ના હોતી’’તિ પદે સમ્પદાનં. તન્તિ ચન્દનગણ્ઠિં. અસ્સાતિ સેટ્ઠિસ્સ. ઇદં પદં ‘‘પુરિસા’’તિ પદે સામ્યત્થછટ્ઠી, ‘‘અદંસૂ’’તિ પદે સમ્પદાનં. વિકુબ્બનિદ્ધીતિ વિવિધં, વિકારં વા કુબ્બનવસેન પવત્તા ઇદ્ધિ (પટિ. મ. ૩.૧૨-૧૬; વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૯-૩૭૩). અધિટ્ઠાનિદ્ધીતિ અધિટ્ઠાનવસેન પવત્તા ઇદ્ધિ (પટિ. મ. ૩.૧૨-૧૬; વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૯-૩૭૩).

ગિહી ઉપનામેન્તીતિ સમ્બન્ધો. બ્યઞ્જનં કત્વાતિ બ્યઞ્જનં પક્ખિપનં કત્વા. તન્તિ સુવણ્ણતટ્ટિકાદિં. આમસિતુમ્પીતિ પિસદ્દો પગેવ પટિગ્ગણ્હિતુન્તિ દસ્સેતિ. સઙ્ઘિકપરિભોગેન વાતિ વાસદ્દો પનસદ્દત્થો. સઙ્ઘિકપરિભોગેન પનાતિ હિ અત્થો. ગિહિવિકટાનિ વાતિ વાસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. ગિહિવિકટાનિ ભાજનાનિપિ વટ્ટન્તીતિ હિ અત્થો. કંસલોહવટ્ટલોહાનં સભાગત્તા વુત્તં ‘‘કંસ…પે… સઙ્ગહિતો’’તિ.

૨૫૩. ‘‘લિખિતુ’’ન્તિ એતં વુત્તન્તિ યોજના. પકતિમણ્ડલન્તિ એત્થ કિં મકરદન્તમત્તમ્પિ અચ્છિન્નમણ્ડલન્તિ આહ ‘‘મકરદન્તચ્છિન્નકમણ્ડલમેવા’’તિ.

૨૫૪. પહરિત્વાતિ આવટ્ટનતો અઞ્ઞમઞ્ઞં પહરિત્વા. તયો પત્તે ઉપરુપરિ ઠપેતું વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. ભૂમિઆધારકો નામ ભૂમિયા આસન્નો દન્તાદીહિ કતો વલયાધારકો. દારુઆધારકો નામ એકદારુના કતો આધારકો. દણ્ડાધારકો નામ ચતુદણ્ડતો પટ્ઠાય બહૂહિ દણ્ડેહિ કતો આધારકો. તત્થાતિ ભમકોટિસદિસદારુ આધારકતિદણ્ડકાધારેસુ. ગહેત્વા એવાતિ પત્તં ગહેત્વા એવ, એકમેવ ઠપેતબ્બં ઇતિ વુત્તન્તિ યોજના.

તત્થેવાતિ મિડ્ઢન્તેયેવ. વિત્થિણ્ણાયાતિ વિત્થારાય. બાહિરપસ્સેતિ કુટ્ટસ્સ બાહિરપસ્સે. કતાયાતિ કુટ્ટસ્સ થિરભાવત્થં કતાય. એત્થાતિ પરિભણ્ડન્તે.

યં વત્થં પત્થરિત્વા પત્તો ઠપિયતીતિ વત્થં ચોળકં નામાતિ યોજના. તસ્મિં પનાતિ ચોળકે પન. યત્થાતિ યસ્સં વાલિકાયં. ન દુસ્સતીતિ પત્તો ન દુસ્સતિ. પત્તમાળકન્તિ પત્તસ્સ ઠપનત્થાય કતં અટ્ટં. ભણ્ડકુક્ખળિકાતિ પત્તાદિભણ્ડકાનં પક્ખિપના ઉક્ખળિકા. યત્થ કત્થચીતિ ભિત્તિખીલાદિકે યસ્મિં કસ્મિંચિ. લગ્ગેન્તસ્સાતિ પત્તં થવિકાય લગ્ગેન્તસ્સ. નિસીદનસયનત્થં વા કતં હોતૂતિ યોજના. અઞ્ઞેનાતિ પત્તતો અઞ્ઞેન. અટ્ટકછન્નેનાતિ અટ્ટપતિરૂપેન, અટ્ટકસદિસેનાતિ અત્થો. તત્થાતિ અટ્ટકછન્નેન ઠપિતે મઞ્ચપીઠે. અંસે બદ્ધિયતિ અનેનાતિ અંસબદ્ધો, સોયેવ અંસબદ્ધકો, તેન લગ્ગેત્વાતિ સમ્બન્ધો. છત્તે ઠપેતું ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. ભત્તેન પૂરો ભત્તપૂરો, પત્તો. બન્ધિત્વા ઠપિતે છત્તે વા અટ્ટકં કત્વા ઠપિતે છત્તે વાતિ યોજના. યો કોચિ ભત્તપૂરોપિ તુચ્છપત્તોપીતિ સમ્બન્ધો.

૨૫૫. યસ્સાતિ ભિક્ખુનો. હત્થે પત્તો અત્થિ, સો એવ ભિક્ખુ પત્તહત્થો ન હોતિ, અપિચ ખો પન હત્થે વા પિટ્ઠિપાદે વા યત્થ કત્થચિ સરીરાવયવે પત્તસ્મિં સતીતિ યોજના. એસેવ નયો અનન્તરવાક્યેપિ. ઇમેહિ વાક્યેહિ ‘‘પત્તહત્થો’’તિ ચ ‘‘કવાટં પણામેતુ’’ન્તિ ચ ઉપલક્ખણમત્તમેવાતિ દસ્સેતિ. સૂચિં વા અવાપુરિતુન્તિ સમ્બન્ધો. કુઞ્ચિકાય વાતિ વાસદ્દો ‘‘સરીરાવયવેના’’તિ પદં અપેક્ખતિ.

લાબુકટાહન્તિ લમ્બતીતિ લાબુ, લાબુયા કટાહં લાબુકટાહં. ‘‘તાવકાલિક’’ન્તિ ઇમિના એકવારમેવ તેન આમિસં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિત્વા છડ્ડેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ઘટિકપાલન્તિ ભાજનકપાલં. અભું મેતિ અવડ્ઢિ મય્હં, ઉપ્પજ્જિત્થાતિ અત્થો. ‘‘અભુ મે’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૯; મ. નિ. ટી. ૨.૧૪૯) વત્તબ્બે નિગ્ગહિતાગમવસેન એવં વુત્તં. ઉત્રાસવચનન્તિ ઉત્રાસેન વચનકારણં પદં. દિન્નકમેવાતિ પરેહિ દિન્નકમેવ આમિસન્તિ સમ્બન્ધો.

ચમ્બેત્વાતિ મુખેન ચમ્બેત્વા. અપવિદ્ધામિસાનીતિ છડ્ડિતાનિ આમિસાનિ. એતેસૂતિ ચલકાદીસુ. અનુચ્છિટ્ઠં સુદ્ધપત્તન્તિ નત્થિ ઉચ્છિટ્ઠો એત્થાતિ અનુચ્છિટ્ઠો, સુદ્ધપત્તો, તં. ઉચ્છિટ્ઠહત્થેનાતિ ઉચ્છિટ્ઠો એત્થ અત્થીતિ ઉચ્છિટ્ઠો, સોયેવ હત્થો ઉચ્છિટ્ઠહત્થો, તેન. વામહત્થેન આસિઞ્ચિત્વાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ સુદ્ધપત્તે. એત્તાવતાપીતિ એત્તકેન એકઉદકગેણ્ડુસગહણમત્તેનાપિ. સોતિ સુદ્ધપત્તો. હત્થં પનાતિ ઉચ્છિટ્ઠહત્થમ્પિ. પનસદ્દો હેત્થ સમ્પિણ્ડનત્થો. યં અટ્ઠિં વા યં ચલકં વાતિ યોજના. તત્થાતિ મચ્છમંસફલાદીસુ. તન્તિ અટ્ઠિચલકં. યં પનાતિ અટ્ઠિચલકાદિં પન, પટિખાદિતુકામોતિ સમ્બન્ધો, પુન ખાદિતુકામોતિ અત્થો. તત્થેવાતિ પત્તે એવ. કત્વાતિ ઠપનં કત્વા. યં કિઞ્ચિ અટ્ઠિકણ્ટકાદિન્તિ સમ્બન્ધો.

૨૫૬. સત્થકવેઠનકન્તિ સત્થકસ્સ વેઠનકરણં. પિપ્ફલિકં વા દણ્ડસત્થકં નામાતિ યોજના. પિપ્ફાલેતિ એતાયાતિ પિપ્ફલિ, સાયેવ પિપ્ફલિકં. અઞ્ઞમ્પીતિ પિપ્ફલિકતો અઞ્ઞમ્પિ. યંકિઞ્ચિ દણ્ડં યોજેત્વા કતસત્થકં વા દણ્ડસત્થકં નામાતિ યોજના. ઇમિના દણ્ડેન યોજિતં સત્થકં દણ્ડસત્થકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

મલગ્ગહિતાતિ અયમલગ્ગહિતા. કિણ્ણેનાતિ મદિરાદિબીજેન કિણ્ણેન. તેનાતિ પાસાણચુણ્ણસઙ્ખાતેન સરિતકેન. મક્ખેતુન્તિ સૂચિં મક્ખેતું. મક્ખિતમધુસિત્થકં તં સરિતકં પરિભિજ્જતીતિ યોજના. મધુસિત્થકપિલોતિકન્તિ મધુસિત્થકેન મક્ખિતં પિલોતિકં. તત્થાતિ નિસ્સેણિયં. યાય રજ્જુયા કથિને બન્ધન્તિ, સા રજ્જુ કથિનરજ્જુ નામાતિ યોજના. તત્થાતિ દીઘસ્સ ભિક્ખુનો પમાણેન કતે કથિને. દણ્ડકેતિ કથિનદણ્ડકમ્હિ. તસ્સાતિ દીઘસ્સ ભિક્ખુનો પમાણેન કતસ્સ કથિનસ્સ. ઇતરસ્સ ભિક્ખુનોતિ દીઘભિક્ખુતો ઇતરસ્સ રસ્સભિક્ખુનો.

દણ્ડકથિનપમાણેન કતસ્સ કટસારકસ્સાતિ યોજના. ‘‘દુગુણકરણ’’ન્તિ ઇમિના પિદલકન્તિ દુગુણકરણસઙ્ખાતસ્સ કિરિયાવિસેસસ્સ નામન્તિ દસ્સેતિ. વિનન્ધનરજ્જુન્તિ વિસેસેન નહિયતિ બન્ધિયતિ એતાયાતિ વિનન્ધના, સાયેવ રજ્જુ વિનન્ધનરજ્જુ, તમેવત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘વિનન્ધિતું રજ્જુ’’ન્તિ. વિનન્ધનસુત્તકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તેન સુત્તકેનાતિ વિનન્ધનસુત્તકેન. તત્થાતિ ખુદ્દકનિસ્સેણિયં કાચિ સુત્તન્તરિકાયોતિ સમ્બન્ધો. પમાણસઞ્ઞાકરણન્તિ સુત્તન્તરિકપમાણસ્સ સઞ્ઞાકરણં. કાળસુત્તેન સઞ્ઞાકરણં વિય હલિદ્દિસુત્તેન સઞ્ઞાકરણન્તિ યોજના. અઙ્ગુલિયા પટિગ્ગણ્હન્તીતિ એત્થ ‘‘પટિગ્ગણ્હન્તી’’તિ પદસ્સ ‘‘અઙ્ગુલિયા’’તિ કરણસ્સેવ વુત્તત્તા કમ્મસ્સ અવુત્તત્તા તસ્સ કમ્મં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સૂચિમુખ’’ન્તિ. અઙ્ગુલિકોસકન્તિ અઙ્ગુલિકઞ્ચુકં.

૨૫૭. પાતિચઙ્કોટકાદિન્તિ એત્થ પાતિ નામ પટિગ્ગહસણ્ઠાનેન કતો સૂચિઆદિભણ્ડટ્ઠપનો ભાજનવિસેસો. આકિરિત્વાતિ પક્ખિપિત્વા. ઓધુનિત્વાતિ પપ્ફોટેત્વા. ઘનદણ્ડકન્તિ નિરન્તરદણ્ડકં. અન્તોકત્વાતિ કથિનસ્સ અન્તોકત્વા.

૨૫૮. વિનન્ધિત્વાતિ ચોળકેન વિનન્ધિત્વા.

૨૫૯. અપરિસ્સાવનકસ્સેવ ભિક્ખુનોતિ યોજના. યો પન યાચતીતિ સમ્બન્ધો. મજ્ઝેદણ્ડકેતિ દણ્ડકસ્સ મજ્ઝે. ઉદકન્તિ અકપ્પિયઉદકં. તન્તિ ઉદકં. યન્તિ પરિસ્સાવનં. ઉદકં પરિસુદ્ધં હુત્વા સવતિ ગચ્છતિ પવત્તતિ અનેનાતિ પરિસ્સાવનં. યં ઉદકે ઓત્થરિત્વા ઘટેન ઉદકં ગણ્હન્તિ, તં ઓત્થરકં નામાતિ યોજના. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘તં હી’’તિઆદિ. તન્તિ પરિસ્સાવનં, બન્ધિત્વાતિ સમ્બન્ધો. તેસૂતિ ચતૂસુ ખાણુકેસુ. સબ્બપરિયન્તેતિ સબ્બપરિસ્સાવનસ્સ પરિયન્તે મોચેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઓત્થરિત્વાતિ ઓગાહેત્વા. ચીવરકુટિકાતિ ચીવરેન કતા કુટિકા, સા મકસાનં પરિત્તાણત્થં કતત્તા મકસકુટિકાતિ વુચ્ચતિ.

૨૬૦. સેમ્હાદિદોસુસ્સન્નકાયાતિ સેમ્હાદિદોસેહિ ઉસ્સન્નકાયા. અગ્ગળત્થમ્ભોતિ કવાટત્થમ્ભો. યત્થાતિ અગ્ગળત્થમ્ભે. તત્થાતિ દ્વારબાહાય. તત્થાતિ અગ્ગળપાસકે. ધૂમો નિક્ખમતિ એતેનાતિ ધૂમનેત્તો, છિદ્દો. તેન વુત્તં ‘‘ધૂમનિક્ખમનછિદ્દ’’ન્તિ. ‘‘ગન્ધેહી’’તિ ઇમિના ‘‘વાસેતુ’’ન્તિ પદસ્સ કરણં દસ્સેતિ. ‘‘ઉદકટ્ઠપનટ્ઠાન’’ન્તિ ઇમિના ઉદકટ્ઠાનન્તિ એત્થ ઉદકસ્સ ઠપનં ઠાનં ઉદકટ્ઠાનન્તિ મજ્ઝેપદલોપસમાસં દસ્સેતિ. તત્થાતિ ઉદકટ્ઠાને. કોટ્ઠકોતિ એત્થ ન યત્થ કત્થચિ, યસ્સ કસ્સચિ વા કોટ્ઠકો હોતિ, અપિ ચ ખો પન દ્વારે એવ, દ્વારસ્સેવ વા કોટ્ઠકોતિ આહ ‘‘દ્વારકોટ્ઠકો’’તિ.

૨૬૧. પરિકમ્મન્તિ પિટ્ઠિઆદિપરિકમ્મં. પટિચ્છાદિયતિ ઇમાયાતિ પટિચ્છાદિ, વત્થમેવ પટિચ્છાદિ વત્થપટિચ્છાદિ. ઉદકં ન હોતીતિ એત્થ પાનોદકં નિવત્તેન્તો આહ ‘‘ન્હાનોદકં ન હોતી’’તિ.

૨૬૨. પણ્ણિકાનં તુલં વિય ઉદકઉબ્બાહનકતુલન્તિ યોજના. દીઘવરત્તાદીહીતિઆદિસદ્દેન રજ્જુ આદયો સઙ્ગણ્હાતિ. અરહત્થઘટિયન્તં નામ ચક્કસણ્ઠાનં અનેકારં અરે અરે ઘટાનિ બન્ધિત્વા એકેન વા દ્વીહિ વા પરિબ્ભમિયમાનં યન્તં. અરસઙ્ખાતેસુ હત્થેસુ ઘટા બન્ધિતબ્બા એત્થાતિ અરહત્થઘટિ, તમેવ યન્તં અરહત્થઘટિયન્તં. ચમ્મભાજનન્તિ ચમ્મમયં ભાજનં. અપરિક્ખિત્તા હોતીતિ ચન્દનિકા અપાકારા હોતિ. ઉદકપુઞ્જનં વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. તસ્મિન્તિ ઉદકપુઞ્જને. ‘‘ઉદકપુઞ્જની’’તિપિ પાઠો. એવં સતિ તાય ઉદકપુઞ્જનિયાતિ અત્થો. પચ્ચુદ્ધરિતુન્તિ અપનેતું.

૨૬૩. આ સમન્તતો વિદ્ધં પક્ખપાસકમેત્થાતિ આવિદ્ધપક્ખપાસકં. મણ્ડલેતિ કણ્ણિકમણ્ડલમ્હિ. કતં કૂટઞ્ચ છદનઞ્ચ એત્થાતિ કતકૂટચ્છદનં, જન્તાઘરં, તસ્સ. એતન્તિ ‘‘નિલ્લેખજન્તાઘર’’ન્તિ એતં નામં. ‘‘ચત્તારો માસે’’તિ ઇમિના ‘‘ચતુમાસ’’ન્તિ દિગુસમાસસ્સ વાક્યં દસ્સેતિ.

૨૬૪. નમતકન્તિ એત્થ હેટ્ઠા વુત્તનમતકતો (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૫૬) વિસેસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એળકલોમેહી’’તિઆદિ. અવાયિમન્તિ વાયિત્વા ન કતં. ચમ્મખણ્ડપરિહારેનાતિ ચમ્મખણ્ડં વિય અધિટ્ઠાનવિકપ્પનઅપનયનેન, પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ અત્થો. પેળાયાતિ અટ્ઠંસાદિઆકારેન કતાય મઞ્જૂસાય. એતન્તિ ‘‘આસિત્તકૂપધાન’’ન્તિ એતં નામં. દારુમયાપીતિ પિસદ્દો ન તમ્બલોહરજતમયા એવાતિ દસ્સેતિ. એત્થેવાતિ મળોરિકાયમેવ. આધારકસઙ્ખેપગમનતોતિ આધારકે સઙ્ખેપં ગમનતો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. પુબ્બે પત્તરક્ખનત્થં આધારકો અનુઞ્ઞાતો, ઇદાનિ ભુઞ્જનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. એકો ભિક્ખુ ગચ્છતીતિ સમ્બન્ધો. સેસકન્તિ ગહેતબ્બફલપૂવેહિ સેસકં. તસ્મિં ખણેતિ તસ્મિં ભુઞ્જનક્ખણે.

૨૬૫. એકેકેનપિ અઙ્ગેનાતિ પિસદ્દો સમ્ભાવનત્થો, તતો પન અધિકેહિ અઙ્ગેહિ પગેવાતિ હિ અત્થો. સમન્નાગતસ્સ ઉપાસકસ્સ નિક્કુજ્જિતુન્તિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ ઉપાસકસ્સ. ન ગહેતબ્બોતિ સઙ્ઘેન ન ગહેતબ્બો. અસુકસ્સ ઉપાસકસ્સાતિ સમ્બન્ધો. ઉક્કુજ્જનકાલેતિ પત્તસ્સ ઉક્કુજ્જનકાલે. યાચાપેત્વાતિ પત્તનિકુજ્જિતેન ઉપાસકેન યાચાપેત્વા. હત્થપાસન્તિ સઙ્ઘસ્સ હત્થપાસં.

૨૬૮. પુરક્ખત્વાતિ એત્થ પુરસદ્દસ્સ અગ્ગત્થભાવઞ્ચ કરસદ્દસ્સ ખાદેસભાવઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અગ્ગતો કત્વા’’તિ. સોતિ બોધિરાજકુમારો, સન્થરીતિ સમ્બન્ધો. લચ્છામીતિ લભિસ્સામિ, એસ બોધિરાજકુમારો પુત્તલાભાય અભબ્બોતિ યોજના. અક્કમને દોસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યદી’’તિઆદિ. પચ્છાતિ અક્કમનતો પચ્છા. અયન્તિ ભગવા. ઇદન્તિ કારણં. તાવાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિતો, સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા વા પઠમં. પરિભવતોતિ ગિહીનં પરિભવતો.

મઙ્ગલત્થાયાતિ અરોગાદિકસ્સ મઙ્ગલસ્સ અત્થાય. ધોતપાદકન્તિ એત્થ ધોતેહિ પાદેહિ અક્કમનટ્ઠાને અત્થરિતં ધોતપાદકન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ધોતપાદકં નામા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘પચ્ચત્થરણં અત્થત’’ન્તિ ઇમિના ‘‘ધોતપાદક’’ન્તિ એત્થ ણિકપચ્ચયસ્સ અત્થરિતત્થે પવત્તભાવં દસ્સેતિ.

૨૬૯. પદુમકણ્ણિકાકારન્તિ પદુમકણ્ણિકસણ્ઠાનં. કતં પાદઘંસનં કતકં નામાતિ યોજના. તન્તિ કતકં, પટિક્ખિત્તમેવાતિ સમ્બન્ધો. પોત્થકેસુ તંસદ્દો ગલિતોતિ દટ્ઠબ્બો. બાહુલ્લિકાનુયોગત્તાતિ પચ્ચયબહુલભાવાય અનુયોગત્તા. પાસાણફેણકોપીતિ પાસાણઅબ્બુદમ્પિ. બીજનીતિ ચતુરસ્સબીજની. તન્તિ વિધૂપનં, કતં હોતૂતિ સમ્બન્ધો. ઇધાપિ તંસદ્દો ગલિતો. વેળુદન્તવિલીવેહિ વા મોરપિઞ્છેહિ વા ચમ્મવિકતીહિ વા કતં હોતૂતિ યોજના. સબ્બં વિધૂપનન્તિ સમ્બન્ધો. પાળિયં તાલવણ્ટન્તિ સહ વણ્ટેન કતં તાલં તાલવણ્ટં, તાલસદ્દેન તંમયા મણ્ડલબીજની ગહેતબ્બા વિકારીવિકારભાવેન સમ્બન્ધત્તા. મકસબીજનીતિ મકસાનં પલાયનકબીજની, દન્તમયવિસાણમયદણ્ડકાપિ મકસબીજની વટ્ટતીતિ યોજના. ‘‘વાકમયબીજનિયા’’તિ પદં ‘‘સઙ્ગહિતા’’તિ પદે આધારો, કરણં વા.

૨૭૦. યસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ ચક્ખું વા દુબ્બલં હોતીતિ યોજના. અઞ્ઞોતિ કાયડાહાદીહિ આબાધેહિ અઞ્ઞો, કોચિ આબાધો વા ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના. ‘‘વસ્સે પના’’તિ પદં ‘‘ચીવરગુત્તત્થ’’ન્તિ પદે એવ સમ્બન્ધિતબ્બં. ચીવરગુત્તત્થન્તિ ચીવરસ્સ વસ્સતેમનતો ગુત્તત્થં, વાળમિગચોરભયેસુ સન્તેસૂતિ સમ્બન્ધો. તાલપણ્ણાદિના એકેન પણ્ણેન કતં છત્તં એકપણ્ણચ્છત્તં. સબ્બત્થેવાતિ સબ્બેસુ એવ ગામારઞ્ઞેસુ.

‘‘અસિ અસ્સા’’તિ ઇમિના અસિસ્સાતિ પદસ્સ અનવકાસવિધિં દસ્સેતિ. અસીતિ ખગ્ગો. અસ્સાતિ ચોરસ્સ, અસીતિ સમ્બન્ધો. વિજ્જોતલતીતિ એત્થ અલપચ્ચયો રૂપસિદ્ધિમત્તોવાતિ આહ ‘‘વિજ્જોતતી’’તિ. ‘‘ચતુહત્થોયેવા’’તિ ઇમિના પમાણયુત્તોતિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. તતોતિ ચતુહત્થતો. સબ્બેસન્તિ ગિલાનાગિલાનાનં. ‘‘સક્કા પના’’તિ પદં ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ પદે કત્તા, ‘‘દાતબ્બા’’તિ પદે કમ્મં. સમ્મન્નિત્વાવ દાતબ્બા, ન વિના સમ્મુતિયાતિ અધિપ્પાયો.

૨૭૩. આગતન્તિ ઉદરિયતો નિક્ખમિત્વા આગતં. ઉગ્ગારન્તિ ગલતો ઉગ્ગારં ભોજનન્તિ સમ્બન્ધો. સન્ધારેત્વાતિ પતિટ્ઠાપેત્વા. અસન્ધારિતમેવ હુત્વાતિ સમ્બન્ધો.

યન્તિ ખાદનીયભોજનીયં, પતિતન્તિ સમ્બન્ધો. તન્તિ ખાદનીયભોજનીયં, ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતુન્તિ સમ્બન્ધો. ઇદન્તિ વચનં.

૨૭૪. કુબ્બં કરિસ્સામીતિ એત્થ કરિયતિ ઉચ્ચારિયતીતિ કુબ્બન્તિ વુત્તે સદ્દોતિ આહ ‘‘સદ્દં કરિસ્સામી’’તિ. સદ્દન્તિ ‘‘અયં મં ભિક્ખુ વિપ્પકરોતી’’તિ ઉચ્ચાસદ્દં. નખાદીહીતિઆદિસદ્દેન મુખકુટ્ટે સઙ્ગણ્હાતિ. અનુરક્ખનત્થન્તિ અનુદયેન પાલનત્થં. નખચ્છેદનન્તિ નખં છિન્દતિ અનેનાતિ નખચ્છેદનં, સત્થકાદિ. વીસતિમટ્ઠન્તિ એત્થ વીસતિયા નખાનં મટ્ઠં વીસતિમટ્ઠન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વીસતિપિ નખે’’તિઆદિ. લિખિતમટ્ઠેતિ લિખિતે હુત્વા મટ્ઠે. કારાપેન્તીતિ નહાપિતે કારાપેન્તિ. નખતોતિ નખતો વા નખન્તરતો વા. અપકડ્ઢિતુન્તિ કડ્ઢિત્વા અપનેતું.

૨૭૫. ખુરકોસકન્તિ ખુરસ્સ ઠપનકં. કત્તરિયાતિ કન્તિયતિ છિન્દિયતિ ઇમાયાતિ કત્તરિ, અયોમયો એકો ઉપકરણવિસેસો, તાય. ‘‘છેદાપેન્તી’’તિ ઇમિના કપ્પાપેન્તીતિ એત્થ કપ્પસદ્દસ્સ વિધ્યત્થં અધિપ્પાયેન દસ્સેતિ. મસ્સું વડ્ઢાપેન્તીતિ એત્થ મસ્સું વડ્ઢેત્વા રુહાપેન્તીતિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘મસ્સું દીઘં કારાપેન્તી’’તિ. એળકમસ્સૂતિ એળકસ્સ વિય મસ્સૂતિ એળકમસ્સુ. ‘‘ગોલોમિક’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ચતુકોણ’’ન્તિ ઇમિના ચતુરસ્સન્તિ એત્થ અંસસદ્દો કોણત્થોતિ દસ્સેતિ. ચતુરસ્સન્તિ એત્થ હિ ‘‘ચતુરંસ’’ન્તિ વત્તબ્બે નિગ્ગહિતસ્સ લોપં કત્વા પરસ્સ સકારસ્સ દ્વેભાવં કત્વા ‘‘ચતુરસ્સ’’ન્તિ વુત્તં. લોમસંહરણન્તિ લોમાનં અપનયનં. લોમરાજિટ્ઠપનન્તિ લોમલેખાઠપનં. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ, મસ્સુકપ્પનાદીસૂતિ સમ્બન્ધો. ગણ્ડવણરુધિઆબાધપચ્ચયાતિ ગણ્ડો ચ વણો ચ રુધિ ચ ગણ્ડવણરુધયો, તેયેવ આબાધા ગણ્ડવણરુધિઆબાધા, તેસં પચ્ચયા. વણોતિ મહન્તો વણો. રુધીતિ ખુદ્દકો વણો. સક્ખરાદીહીતિ સક્ખરમધુસિત્થકેહિ. સણ્ડાસોતિ સુટ્ઠુ લોમં ડંસતીતિ સણ્ડાસો. યન્તિ લોમં, ઠિતન્તિ સમ્બન્ધો. કત્થ ઠિતન્તિ આહ ‘‘ભમુકાય વા’’તિઆદિ. કિં હુત્વા ઠિતન્તિ આહ – ‘‘ઉગ્ગન્ત્વા વિભચ્છં ઠિત’’ન્તિ, વિભચ્છં હુત્વા ઠિતન્તિ યોજના. વિસેસેન સોભણં ભક્ખતીતિ વિભચ્છો, અસોભણો. ‘‘વિગચ્છ’’ન્તિપિ પાઠો, વિરૂપં ગચ્છતિ, ગમયતીતિ વા વિગચ્છો. તત્થ પુરિમપાઠોયેવ મૂલપાઠોતિ દટ્ઠબ્બોતિ. પલિતં વા અપલિતં વા તાદિસં લોમન્તિ યોજના.

૨૭૭. કંસપત્થરિકાતિ એત્થ કંસઆપણે પત્થરન્તિ પસારેન્તીતિ કંસપત્થરિકાતિ વુત્તે કંસભણ્ડવાણિજા ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘કંસભણ્ડવાણિજા’’તિ. વાસિદણ્ડાદીનં અપાતનત્થં બન્ધતિ અનેન લોહેનાતિ બન્ધનં, તમેવ મત્તં અપ્પન્તિ બન્ધનમત્તં.

૨૭૮. નિક્ખમન્તેનાતિ આરામતો નિક્ખમન્તેન. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. ‘‘સરિત્વા’’તિ ઇમિના અસરિત્વા પિણ્ડાય ચરિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. બહુરજ્જુકન્તિ બહૂ રજ્જુયો એતસ્સાતિ બહુરજ્જુકં. ઇમિના કલાપેન બહુરજ્જૂનં સમૂહેન કત્તબ્બન્તિ કલાપુકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ, ઇકારસ્સુકારો. દેડ્ડુભકન્તિ એત્થ દેડ્ડુભસદ્દેન તસ્સ સીસં ગહેતબ્બં એકદેસૂપચારેન, દેડ્ડુભં વિયાતિ દેડ્ડુભકં, સદિસત્થે કપચ્ચયો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉદકસપ્પસીસસદિસ’’ન્તિ. ‘‘મુરજવટ્ટિસણ્ઠાન’’ન્તિ ઇમિના મુરજસદ્દેન મુરજવટ્ટિ ગહેતબ્બા તસ્સ વિકારત્તા, તેન સદિસં મુરજન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. વેઠેત્વાતિ બહુરજ્જુકે એકતો વેઠેત્વા. મદ્દવીણસદ્દો પામઙ્ગપરિયાયો. મદ્દવીણં વિયાતિ મદ્દવીણં. તેન વુત્તં ‘‘પામઙ્ગસણ્ઠાન’’ન્તિ. ‘‘પગેવ બહૂની’’તિ ઇમિના ‘‘એકમ્પી’’તિ એત્થ પિસદ્દસ્સ સમ્ભાવનત્થં દસ્સેતિ. મચ્છકણ્ટકવાયિમાતિ મચ્છકણ્ટકં વિય દસ્સેત્વા વાયિમા. કુઞ્જરચ્છિકાદિભેદાતિ વારણઅચ્છિકાદિભેદા. વારણો હિ કું ભૂમિં જરાપેતીતિ કુઞ્જરોતિ (વિ. વ. અટ્ઠ. ૩૧; અ. નિ. ટી. ૧.૧.૨) ચ કુઞ્જે નિકુઞ્જે રમતીતિ કુઞ્જરોતિ ચ વુચ્ચતિ. તસ્સ અચ્છિ વિયાતિ કુઞ્જરચ્છિકં, તં આદિ યેસં તાનીતિ કુઞ્જરચ્છિકાદીનિ, તેસં ભેદાતિ કુઞ્જરચ્છિકાદિભેદા. આદિસદ્દેન ગોણચ્છિકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘કુઞ્ચિકાકોસકસણ્ઠાન’’ન્તિ ઇમિના સૂકરસ્સ અન્તં વિય સૂકરન્તકન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. સૂકરસ્સ હિ અન્તં કુઞ્ચિકાકોસકં વિય મજ્ઝે સુસિરો હોતિ. સૂકરન્તકં અનુલોમેતીતિ સૂકરન્તકેન અનુલોમેતિ. દસાસુયેવાતિ કાયબન્ધનસ્સ અન્તેસુયેવ. એત્થાતિ દસાસુ. ‘‘ચતુન્નં ઉપરિ ન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના મુરજદસા તતો ઉપરિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. વેઠેત્વાતિ રજ્જું વત્થેન વેઠેત્વા. મુદ્દિકસણ્ઠાનેનાતિ વરકસીસસણ્ઠાનેન. એવં સિબ્બિતાતિ એવં સિબ્બિયમાના. હીતિ ફલજોતકો. પાસન્તોતિ પાસકોટિ.

૨૮૦. ઓલમ્બકં કત્વા નિવત્થં હત્થિસોણ્ડકં નામાતિ યોજના. ચોળિકઇત્થીનન્તિ ચોળરટ્ઠે નિવાસીનં ઇત્થીનં. હત્થિયા સોણ્ડો વિય હત્થિસોણ્ડકં નિવત્થં. મચ્છવાલં વિયાતિ મચ્છવાલકં. ચત્તારો કણ્ણા એતસ્સ નિવત્થસ્સાતિ ચતુકણ્ણકં. તાલવણ્ટં વિયાતિ તાલવણ્ટકં. સતં વલિનો એતસ્સ નિવત્થસ્સાતિ સતવલિકં. ‘‘અનેકક્ખત્તુ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘સતવલિક’’ન્તિ એત્થ સતસદ્દસ્સ અનેકત્થવાચકતં દસ્સેતિ. ‘‘વામદક્ખિણપસ્સેસુ વા’’તિ ઇમિના પુરિમનિવત્થં કટિતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા નિવત્થં નામાતિ દસ્સેતિ.

સંવલ્લિત્વા નિવત્થં સંવલ્લિયં. મલ્લો ચ કમ્મકારો ચ મલ્લકમ્મકારા, તે આદયો યેસં તેતિ મલ્લકમ્મકારાદયો. આદિસદ્દેન ધુત્તાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. યમ્પિ નિવત્થં નિવાસેન્તિ, સબ્બં તં નિવત્થં ન વટ્ટતીતિ યોજના. એકં વા કોણન્તિ સમ્બન્ધો. કોણેતિ અન્તરવાસકસ્સ કોણે. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘એકં વા દ્વે વા કોણે ઉક્ખિપિત્વા અન્તરવાસકસ્સ ઉપરિ લગ્ગેન્તી’’તિ અત્થં અતિદિસતિ. અન્તોકાસાવસ્સ દસ્સેત્વાતિ સમ્બન્ધો. દ્વે નિવાસેન્તેન અગિલાનેનાતિ યોજના. સગુણન્તિ અન્તોકાસાવેન બહિકાસાવં સમાનગુણં કત્વા. ઇતીતિઆદિ નિગમનં. યઞ્ચાતિ યં નિવત્થઞ્ચ. ઇધાતિ ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકે. યઞ્ચ સેખિયવણ્ણનાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૭૬ આદયો) પટિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સબ્બં તં નિવત્થન્તિ યોજના. નિબ્બિકારં કત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઉભો કણ્ણેતિ હેટ્ઠા ઠિતે ઉભો કણ્ણે ઉપરિ ચ ઠિતે ઉભો કણ્ણે. તન્તિ પરિમણ્ડલપારુપનં.

તત્થાતિ ‘‘ગિહિપારુત’’ન્તિ વચને યંકિઞ્ચિ અઞ્ઞથાપારુતં અત્થીતિ સમ્બન્ધો. તસ્માતિ યસ્મા ગિહિપારુતં નામ, તસ્મા, પરિમણ્ડલં પારુપિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યથા પારુપન્તિ, યથા ચ ઠપેન્તી’’તિઆદિના યોજના કાતબ્બા. તસ્સેવાતિ દીઘસાટકસ્સેવ. તસ્સેવાતિ સાટકસ્સેવ. પાળિકારકોતિ પાળિં ગણ્હન્તં વા વાચેન્તં વા કારકો. તથાતિ યથા પારુપન્તિ, તથા.

૨૮૧. કુહિઞ્ચિ ઠાનં ગચ્છતો રઞ્ઞોતિ યોજના. ‘‘પરિક્ખારભણ્ડવહનમનુસ્સા’’તિ ઇમિના તે મનુસ્સા મુણ્ડં સીસં ચોળકેન વેઠેન્તીતિ મુણ્ડવેઠિનો નામાતિ દસ્સેતિ. અધિપ્પાયોતિ ઉજ્ઝાયન્તાનં મનુસ્સાનમધિપ્પાયો. અન્તરાકાજન્તિ એત્થ અન્તરાસદ્દો મજ્ઝત્થવાચકોતિ આહ ‘‘મજ્ઝે’’તિ. ‘‘લગ્ગેત્વા’’તિઆદિના કાજસ્સ અન્તરે લગ્ગેત્વા વહિતબ્બં અન્તરાકાજન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

૨૮૨. ‘‘ચક્ખૂનં હિત’’ન્તિ ઇમિના અચક્ખુસ્સન્તિ એત્થ સ્સપચ્ચયો ચક્ખુસદ્દતો હિતત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. પમાણઙ્ગુલેનાતિ વડ્ઢકીનં પમાણયુત્તેન અઙ્ગુલેન.

૨૮૩. ‘‘તિણવનાદીસૂ’’તિ ઇમિના દાયં આલિમ્પેન્તીતિ એત્થ દાયસદ્દો વનવાચકોતિ દસ્સેતિ. ‘‘અગ્ગિં દેન્તી’’તિ ઇમિના આપુબ્બો લિપિધાતુ ઉપસગ્ગવસેન અગ્ગિદાનત્થોતિ દસ્સેતિ. પરિત્તન્તિ એત્થ સમન્તતો તાયતિ અનેનાતિ પરિત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપ્પહરિતકરણેન વા પરિખાખણેન વા પરિત્તાણ’’ન્તિ. એત્થાતિ પરિત્તકરણે. દાતું લબ્ભતીતિ સયં દાતું લબ્ભતિ. હરિતુન્તિ અપનેતું. પત્તં વા અપત્તં વા અગ્ગિન્તિ સમ્બન્ધો. તથાતિ અગ્ગિદાનાદિના આકારેન. ઉદકેન નિબ્બાપેન્તેન ભિક્ખુનાતિ સમ્બન્ધો.

૨૮૪. સતિ કરણીયેતિ એત્થ કરણીયસદ્દો કિચ્ચપરિયાયોતિ આહ ‘‘સુક્ખકટ્ઠાદિગ્ગહણકિચ્ચે’’તિ. ‘‘સુક્ખકટ્ઠાદિગ્ગહણ’’ ઇતિ પદેન કિચ્ચસરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘પુરિસપ્પમાણ’’ન્તિ ઇમિના પોરિસિયન્તિ એત્થ ણિયપચ્ચયો પમાણત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. પુરિસપ્પમાણં નામ ઉપરિ બાહુદ્વયતતસ્સ પુરિસસ્સ પમાણં. દિસ્વા વા હુત્વા વા દિસ્વાતિ યોજના. અતિઉચ્ચમ્પીતિ પિસદ્દો સમ્ભાવનત્થો. નીચં પન રુક્ખં પગેવાતિ હિ અત્થો.

૨૮૫. કલ્યાણવાક્કરણાતિ એત્થ કરિયતિ ઉચ્ચારિયતીતિ કરણો, સદ્દો, વાચાયેવ કરણો વાક્કરણો, કલ્યાણો વાક્કરણો એતેસન્તિ કલ્યાણવાક્કરણાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મધુરસદ્દા’’તિ. વેદં વિયાતિ સુતિં વિય. વાચનામગ્ગન્તિ વાચનાય ઉપાયં. સકાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસઙ્ખાતસ્સ સસ્સ અત્તનો એસા સકા. તેન વુત્તં ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેના’’તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ માગધનિરુત્તિયા એવ ધમ્મો ભાસિતો, તસ્મા સા માગધનિરુત્તિ સકા નામાતિ વુચ્ચતિ. નિરુત્તીતિ અત્થં નીહરિત્વા વુચ્ચતે ઇમાય સદ્દપઞ્ઞત્તિયાતિ નિરુત્તિ, વચધાતુસ્સ વકારસ્સ ઉકારો, સબ્બવોહારો લબ્ભતિ. ઇધ પન ‘‘સકાયા’’તિ વુત્તત્તા માગધવોહારો એવ. તેન વુત્તં ‘‘માગધવોહારો’’તિ. ‘‘સભાવનિરુત્તી’’તિપિ પાઠો. એવઞ્હિ સતિ સબ્બસત્તાનં સભાવેન પવત્તા મૂલભાસાભૂતા માગધનિરુત્તિયેવ.

૨૮૬. લોકાયતં નામ તિત્થિયસત્થન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમિનાવ કારણેનાતિ ‘‘સેતો કાકો, કસ્મા? અટ્ઠીનં સેતત્તા. રત્તો બકો, કસ્મા? લોહિતસ્સ રત્તત્તા’’ ઇતિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૦૮૦; અ. નિ. ૧૦.૬૯-૭૦) ઇમિના એવ કારણેન.

૨૮૮. અન્તરા અહોસીતિ એત્થ અન્તરસદ્દો બ્યવધાનત્થોતિ આહ ‘‘અન્તરિતા અહોસિ પટિચ્છન્ના’’તિ. તેન સદ્દેન ધમ્મકથા બ્યવધાના અહોસીતિ અત્થો.

૨૮૯. આબાધપ્પચ્ચયાતિ એત્થ આબાધસ્સ ભેસજ્જસઙ્ખાતો પચ્ચયો આબાધપચ્ચયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. ઇમિના આબાધોયેવ પચ્ચયો આબાધપચ્ચયોતિ અત્થં પટિક્ખિપતિ.

૨૯૩. દુક્કટવત્થુ નામ અકપ્પિયવોહારાદિના માલાવચ્છરોપનાદિ, પાચિત્તિયવત્થુ નામ માલાવચ્છરોપનાદિઅત્થાય પથવીખણનાદિ. પહરણીતિ પહરતિ ઇમાયાતિ પહરણી. એતન્તિ ‘‘પહરણી’’તિ એતં નામં. યસ્સ કસ્સચિ આવુધસઙ્ખાતસ્સ લોહભણ્ડસ્સાતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ આવુધસઙ્ખાતં લોહભણ્ડં. વુત્તમેવાતિ ‘‘કતકં નામ પદુમકણ્ણિકાકાર’’ન્તિઆદિના (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૬૯) વુત્તમેવ. ધનિયસ્સેવાતિ ધનિયસ્સ એવ. અઞ્ઞેસઞ્હિ કતાય સબ્બમત્તિકામયકુટિયા અપાકટત્તા વુત્તં ‘‘ધનિયસ્સેવા’’તિ. અથ વા ધનિયસ્સ સબ્બમત્તિકામયકુટિ ઇવાતિ યોજના. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકે.

ઇતિ ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.