૬. સેનાસનક્ખન્ધકં

વિહારાનુજાનનકથા

૨૯૪. સેનાસનક્ખન્ધકે અપઞ્ઞત્તં હોતીતિ એત્થ ન ઞપધાતુ હોતિ, અપિચ ઞાધાતુયેવ, સો ચ ખો અનુજાનનત્થોતિ આહ ‘‘અનનુઞ્ઞાતં હોતી’’તિ. ઇમિના ઞાધાતુસ્સ અવબોધનાદયો અત્થે નિવત્તેતિ, અનુજાનનત્થંયેવ દસ્સેતિ. અડ્ઢયોગાદીનં વિસું ગહિતત્તા વિહારસદ્દેન પારિસેસતો અવસેસાવાસોવ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘અડ્ઢયોગાદિમુત્તકો અવસેસાવાસો’’તિ. સુવણ્ણવઙ્કગેહન્તિ સુવણ્ણવઙ્કછદનેન છાદિતં ગેહં. ઇટ્ઠકાગુહાતિ ઇટ્ઠકાય કતા ગુહા. એસેવ નયો સેસેસુપિ. આગતસ્સ ચ અનાગતસ્સ ચાતિ એત્થ ચસદ્દેન દ્વન્દવાક્યં દસ્સેતિ. આગચ્છતીતિ આગતો, ન આગતો અનાગતો, સઙ્ઘો. આગતો ચ અનાગતો ચ આગતાનાગતો, સમાહારદ્વન્દો પુંલિઙ્ગો, તસ્સ. ‘‘અપ્પટિહતચારસ્સા’’તિ ઇમિના ચતૂસુ દિસાસુ અપ્પટિહતચારો ચાતુદ્દિસોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

૨૯૫. અનુમોદનગાથાસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ઉતુવિસભાગવસેનાતિ સીતઉણ્હાનં ઉતૂનં વિસભાગવસેન. સંફુસિતકવાતોતિ સહ ઉદકબિન્દુના આગતો વાતો. એત્થ હિ સંસદ્દો સહત્થો, ફુસિતસદ્દો ઉદકબિન્દુવાચકો. ઉજુકમેઘવુટ્ઠિયો એવાતિ વાતેન અપહરિતત્તા ઉજુકં પતિતા મેઘવુટ્ઠિયો એવ. પાળિયં તતોતિ એત્થ તોપચ્ચયો પચ્ચત્તત્થે વત્તતિ. સો વિહારોતિ હિ અત્થો. વાળમિગાનિ ચાતિ વાળમિગે ચ. લિઙ્ગવિપલ્લાસો હેસ. એતાનિ સબ્બાનીતિ ‘‘સીત’’ન્તિઆદીનિ સબ્બાનિ સત્ત પદાનિ. યોજેતબ્બાનીતિ સો વિહારો સીતં પટિહનતિ…પે… વુટ્ઠિયો પટિહનતીતિ યોજેતબ્બાનીતિ અત્થો.

‘‘વિહારેના’’તિ ઇમિના પાળિયં તતોતિ એત્થ તોપચ્ચયો કત્તુત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ, તેન વિહારેનાતિ અત્થો. પટિહઞ્ઞતીતિ પટિહનીયતિ. સુખત્થન્તિ એત્થ ઉત્તરપદલોપોતિ આહ ‘‘સુખવિહારત્થ’’ન્તિ. ‘‘લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચા’’તિ પદદ્વયં ‘‘હોતી’’તિ પાઠસેસેન યોજેતબ્બં. વિહારદાનં લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ હોતીતિ હિ અત્થો. ઇદન્તિ અયં અધિપ્પાયો. વુત્તન્તિ વુત્તો. વિહારદાનં સુખત્થઞ્ચ હોતીતિ યોજના. ઝાયિતું વિપસ્સિતુઞ્ચ યં સુખં અત્થીતિ સમ્બન્ધો. તદત્થન્તિ તસ્સ સુખસ્સ અત્થાય. પરપદેનપીતિ ‘‘ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતુ’’ન્તિ પદદ્વયતો પરં ઠિતેન ‘‘વિહારદાન’’ન્તિ પદેનપિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં વિહારે. વિહારદાનન્તિ વિહારસ્સ દાનં, દાતબ્બવિહારં વા, વણ્ણિતન્તિ સમ્બન્ધો. વુત્તન્તિ સંયુત્તનિકાયે વુત્તં. સાધકપાળિયં યો ઉપસ્સયં દદાતિ, સો ચ સબ્બદદો સબ્બેસં બલાદીનં દદો હોતીતિ યોજના. સો ચાતિ એત્થ ચસદ્દો અવધારણત્થો. સો એવાતિ હિ અત્થો.

‘‘વિહારે’’તિ ઇમિના વાસયેત્થાતિ એત્થ એતસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. વાસયેતિ વાસેય્ય. તેસં અન્નઞ્ચાતિ એત્થ ‘‘તેસ’’ન્તિ પદં ‘‘અનુચ્છવિય’’ન્તિ પાઠસેસેન યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસં અનુચ્છવિય’’ન્તિ. તત્થ અનુચ્છવિયં અન્નઞ્ચ અનુચ્છવિયાનિ વત્થાનિ ચાતિ યોજના. અથ વા તેસન્તિ ભુમ્મત્થે સમ્પદાનવચનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસૂ’’તિ, ભિક્ખૂસૂતિ અત્થો. ઉજુભૂતેસૂતિ એત્થ સમ્પદાનત્થે ભુમ્મવચનં કત્વા ઉજુભૂતાનં તેસં ભિક્ખૂનં દદેય્યાતિ અત્થોપિ યુજ્જતેવ. ‘‘અકુટિલચિત્તેસૂ’’તિ ઇમિના ‘‘ઉજુભૂતેસૂ’’તિ એત્થ ઉજુસદ્દસ્સ અકુટિલત્થઞ્ચ ભૂતસદ્દેન બાહિરત્થસમાસઞ્ચ દસ્સેતિ. ઉજુભૂતં ચિત્તમેતેસન્તિ ઉજુભૂતાતિ વચનત્થો કાતબ્બો. નિદહેય્યાતિ નિખણિત્વા ઠપેય્ય. ‘‘ન ચિત્તપસાદં વિરાધેત્વા’’તિ ઇમિના વિપ્પસન્નેન ચેતસાતિ એત્થ એવત્થફલં વા અઞ્ઞત્થાપોહનં વા દસ્સેતિ. હીતિ ફલજોતકો. એવં વિપ્પસન્નચિત્તસ્સ તસ્સ વિહારદાયકસ્સ તે ભિક્ખૂ ધમ્મં દેસેન્તીતિ યોજના.

૨૯૬. આવિઞ્છનછિદ્દન્તિ અઙ્ગુલિં અવ પવેસેત્વા અઞ્છતિ આકડ્ઢતિ એત્થ, એતેનાતિ વા આવિઞ્છનં. અવપુબ્બો અછિધાતુ, ઉપસગ્ગઅકારસ્સ દીઘં કત્વા, ધાતુઅકારસ્સ ચ ઇકારં કત્વા ‘‘આવિઞ્છન’’ન્તિ વુત્તં, તમેવ છિદ્દં આવિઞ્છનછિદ્દં. આવિઞ્છનરજ્જુન્તિ કવાટચ્છિદ્દે અવ પવેસેત્વા અઞ્છતિ આકડ્ઢતિ ઇમાયાતિ આવિઞ્છના, સાયેવ રજ્જૂતિ આવિઞ્છનરજ્જુ. કાચિ રજ્જુ ન ન વટ્ટતીતિ યોજના. અથ વા ન વટ્ટતિ ન હોતિ, વટ્ટતિયેવાતિ યોજના. તીણિ તાલાનીતિ એત્થ તાલસદ્દો કુઞ્ચિકાપરિયાયોતિ આહ ‘‘તિસ્સો કુઞ્ચિકાયો’’તિ. ઇમિના તાલસદ્દસ્સ રુક્ખતૂરિયવિસેસે નિવત્તેતિ. યં યન્તિ ઉપકરણં. તસ્સાતિ યન્તકસ્સ. વેદિકાવાતપાનન્તિ વાતં પિવતિ અનેનાતિ વાતપાનં, વેદિકાય કતં વાતપાનં વેદિકાવાતપાનં. ચક્કલિકન્તિ એત્થ ચક્કાકારેન અલતિ પવત્તતીતિ ચક્કલં, ચોળકપાદપુઞ્જનં. તેન બન્ધિતબ્બન્તિ ચક્કલિકન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચોળકપાદપુઞ્જનં બન્ધિતુ’’ન્તિ. ‘‘વાતપાનપ્પમાણેન ભિસિં કત્વા’’તિ ઇમિના વાતપાનપમાણેન કતા ભિસિ વાતપાનભિસીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

૨૯૭. ‘‘ઉચ્ચકમ્પિ આસન્દિક’’ન્તિ વચનતો વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. એકતોભાગેન દીઘપીઠં અટ્ઠઙ્ગુલપાદકમેવ વટ્ટતીતિ યોજના. તતો અધિકં ન વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. પમાણાતિક્કન્તોપીતિ પિસદ્દો પમાણયુત્તો પન પગેવાતિ દસ્સેતિ. સત્તઙ્ગોતિ તીસુ દિસાસુ અપસ્સયો, ચત્તારો પાદાતિ સત્ત અઙ્ગાનિ એતસ્સાતિ સત્તઙ્ગો. અયમ્પીતિ પિસદ્દો આસન્દિકં અપેક્ખતિ. એળકપાદપીઠં નામ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. એળકસ્સ પાદો વિય પાદો એત્થાતિ એળકપાદં, તમેવ પીઠં એળકપાદપીઠં. આમલકવણ્ણિકપીઠન્તિ આમલકાય વણ્ણો સણ્ઠાનો આમલકવણ્ણો, તેન યોજિતં આમલકવણ્ણિકં, તદેવ પીઠં આમલકવણ્ણિકપીઠં. ‘‘આકારેના’’તિ ઇમિના વણ્ણસદ્દસ્સ સણ્ઠાનત્થં દસ્સેતિ. ઇમાનીતિ પીઠાનિ. એત્થાતિ પીઠે. મુઞ્ચપબ્બજમયન્તિ મુઞ્જેન ચ પબ્બજેન ચ કતં.

મનુસ્સાનન્તિ વડ્ઢકીમનુસ્સાનં. છવિસંરક્ખનત્થાયાતિ છવિયા વિનાસનતો સુટ્ઠુ રક્ખનત્થાય. સિમ્બલિરુક્ખાદીનન્તિઆદિસદ્દેન તૂલનિબ્બત્તકે સબ્બરુક્ખે સઙ્ગણ્હાતિ. ખીરવલ્લિઆદીનન્તિઆદિસદ્દેન તૂલનિબ્બત્તકા સબ્બા લતાયો સઙ્ગણ્હાતિ. પોટકીતિણાદીનન્તિઆદિસદ્દેન તૂલનિબ્બત્તકા સબ્બા તિણજાતિયો સઙ્ગણ્હાતિ. તીહીતિ રુક્ખલતાપોટકીહિ. નનુ ભૂતગામાનં અનેકત્તા એતેહિ તીહિ મુત્તો ભૂતગામો અત્થિ, કસ્મા પન સબ્બભૂતગામા સઙ્ગહિતા હોન્તીતિ આહ ‘‘રુક્ખવલ્લિતિણજાતિયો હી’’તિઆદિ. તત્થ હિ યસ્મા નત્થિ, તસ્મા સઙ્ગહિતા હોન્તીતિ યોજના. તસ્માતિ યસ્મા નત્થિ, તસ્મા. સબ્બમ્પિ એતં તૂલન્તિ યોજના. બિબ્બોહને લોમમ્પિ વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. લોમમ્પીતિ પિસદ્દેન તૂલં અપેક્ખતિ. યંકિઞ્ચિ પુપ્ફન્તિ સબ્બં પુપ્ફં. પત્તં પાપુણિત્વા સુદ્ધં તમાલપત્તમેવ ન વટ્ટતિ, અવસેસં સબ્બં પત્તં સુદ્ધમ્પિ વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. પઞ્ચવિધન્તિ ઉણ્ણચોળવાકતિણપણ્ણવસેન પઞ્ચપકારં.

‘‘ઉપડ્ઢકાયપમાણાની’’તિ ઇમિના અદ્ધકાયિકાનીતિ એત્થ અદ્ધસ્સ કાયસ્સ પમાણેન કતાનિ અદ્ધકાયિકાનીતિ અત્થં દસ્સેતિ. યેસુ બિબ્બોહનેસુ કટિતો પટ્ઠાય યાવ સીસં ઉપદહન્તિ, તાનિ બિબ્બોહનાનિ અદ્ધકાયિકાનિ નામાતિ યોજના. યસ્સાતિ બિબ્બોહનસ્સ. વિત્થારતો મુટ્ઠિરતનં હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના યત્થ સહ ગીવાય સકલં સીસં ઠપેતું સક્કા, તસ્સ મુટ્ઠિરતનં વિત્થારપમાણન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘તીસુ કણ્ણેસુ દ્વિન્નં કણ્ણાન’’ન્તિ ઇદં બિબ્બોહનસ્સ ઉભોસુ અન્તેસુ ઠપેતબ્બચોળપમાણં સન્ધાય વુત્તં. ઇદં પન બિબ્બોહનસ્સ ઉભોસુ અન્તેસુ ઠપિતચોળસ્સ કોટિયા કોટિં આહચ્ચ દ્વિગુણં કતં તિકણ્ણં હોતિ, તેસુ તીસુ કણ્ણેસુ દ્વિન્નં કણ્ણાનમન્તરં વિદત્થિ ચતુરઙ્ગુલં હોતિ, મજ્ઝટ્ઠાનં કોટિતો કોટિમાહચ્ચ મુટ્ઠિરતનં હોતિ, ઇદં પન બિબ્બોહનં તિકણ્ણં હોતિ. વટ્ટં વા ચતુરસ્સાદિં વા કત્વા સિબ્બિતં યથા કોટિતો કોટિ વિત્થારતો પુથુલટ્ઠાનં મુટ્ઠિરતનં હોતિ, એવં સિબ્બિતબ્બં. ઇતો અધિકં ન વટ્ટતિ, ઊનં પન વટ્ટતિયેવ. સીસૂપધાનન્તિ સીસં ઉપદહન્તિ ઠપેન્તિ એત્થાતિ સીસૂપધાનં. બિબ્બોહનાનીતિ વિસેસેન, વિસેસં વા સુખં વહન્તીતિ બિબ્બોહનાનિ. ઉપરીતિ બિબ્બોહનાનં ઉપરિ. યાનિ પન કપ્પિયતૂલાનિ સન્તીતિ યોજના. મહન્તમ્પીતિ પિસદ્દો ખુદ્દકં પન પગેવાતિ દસ્સેતિ. વિનયધરઉપતિસ્સત્થેરો પન આહાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વિનયધર’’ ઇતિ પદેન ફુસ્સદેવત્થેરતો વિસેસં દસ્સેતિ. અકપ્પિયતૂલં વાતિ ભિસિયં અકપ્પિયતૂલં વા. બિબ્બોહને હિ અકપ્પિયતૂલં નામ નત્થિ.

પઞ્ચભિસિયોતિ એત્થ વાક્યભાવઞ્ચ અસમાહારદિગુભાવઞ્ચ પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘પઞ્ચહિ ઉણ્ણાદીહિ પૂરિતા ભિસિયો’’તિ. ઇમિના પઞ્ચહિ ઉણ્ણાદીહિ પૂરિતા ભિસિયો પઞ્ચભિસિયોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અત્થતો પન વાક્યમ્પિ અસમાહારદિગુપિ યુજ્જતેવ. કસ્મા પઞ્ચગણના હોતીતિ આહ ‘‘તૂલગણનાય હી’’તિઆદિ. હિ યસ્મા તૂલગણનાય એતાસં ગણના વુત્તા, તસ્મા પઞ્ચભિસિયો હોન્તીતિ યોજના. તત્થાતિ ઉણ્ણાદીસુ પઞ્ચસુ. ઉણ્ણગ્ગહણેન ગહિતન્તિ સમ્બન્ધો. કમ્બલમેવાતિ ઉણ્ણામયં કમ્બલમેવ. ઉણ્ણાય, ઉણ્ણં વા પક્ખિપિત્વા કતા ભિસિ ઉણ્ણાભિસિ. એસેવ નયો ચોળભિસિઆદીસુ.

પમાણનિયમોતિ એત્તકા પમાણાતિ પમાણસ્સ નિયમો. મઞ્ચે અત્થરિતબ્બા ભિસિ મઞ્ચભિસિ. એતાસન્તિ મઞ્ચભિસિઆદીનં. યં એતં તૂલન્તિ યોજના. સૂરકેપીતિ ચમ્મમયભિસિયમ્પિ. એતેનાતિ કુરુન્દિયં વુત્તવચનેન સિદ્ધં હોતીતિ સમ્બન્ધો.

મઞ્ચભિસિન્તિ મઞ્ચે અત્થરિતબ્બં ભિસિં. ‘‘અત્થરણત્થાય સંહરન્તીતિ યુજ્જતી’’તિ ઇમિના ‘‘અત્થરન્તી’’તિ એત્થ કારિયૂપચારેન અત્થો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. અત્થરણાય હિ સંહરણં કારણં નામ, અત્થરણં કારિયં નામ. ઉપરીતિ ભિસિછવિયા ઉપરિ. ફુસિતાનીતિ બિન્દૂનિ. ભિત્તિકમ્મન્તિ ભિત્તિયં નાનાવણ્ણેહિ રાજિકરણં વિય કત્તબ્બં કમ્મં.

૨૯૮. ‘‘ઇક્કાસ’’ન્તિ નામં નિય્યાસસિલેસાનં નામન્તિ આહ ‘‘રુક્ખનિય્યાસં વા સિલેસં વા’’તિ. ‘‘કુણ્ડકમિસ્સકમત્તિક’’ન્તિ ઇમિના કુણ્ડકેન મિસ્સકા મત્તિકા કુણ્ડકમત્તિકાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સાસપપિટ્ઠન્તિ સાસપચુણ્ણં. ‘‘બિન્દુ બિન્દુ હુત્વા’’તિ ઇમિના અચ્ચુસ્સન્નં હોતીતિ એત્થ કારણૂપચારં દસ્સેતિ. અચ્ચુસ્સન્નઞ્હિ કારણં હોતિ, ‘‘બિન્દુ બિન્દુ હુત્વા’’તિ ઠાનં કારિયં હોતિ. ‘‘પુઞ્જિતુ’’ન્તિ સોધેતું. ગણ્ડુપ્પાદગૂથમત્તિકન્તિ મહિલતાય ગૂથમયં મત્તિકં. ઇમિના લણ્ડમત્તિકન્તિ એત્થ લણ્ડસદ્દો ગૂથપરિયાયોતિ દસ્સેતિ.

૨૯૯. ન ભિક્ખવે પટિભાનચિત્તન્તિ એત્થ ‘‘ઇત્થિરૂપકં પુરિસરૂપક’’ન્તિ પાળિયં વુત્તત્તા કિં ઇત્થિપુરિસરૂપમેવ ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ. તિરચ્છાનરૂપમ્પિ કાતું વા ‘‘કરોહી’’તિ વત્તું વા ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. દ્વારપાલન્તિ દ્વારપાલરૂપં. પસાદનીયાનીતિ પસાદેતબ્બાનિ, પસાદેતું અરહાનીતિ અત્થો.

૩૦૦. એકઙ્ગણાતિ અવિહારટ્ઠાનેન સમાનભૂમિભાગા. મુણ્ડચ્છેદનગબ્ભોતિ મુણ્ડેન છાદેતબ્બો ગબ્ભો.

તત્થાતિ વિજ્ઝિતબ્બરુક્ખે. ‘‘કત’’ન્તિ ઇમિના કુલઙ્કપાદકન્તિ એત્થ ણિકપચ્ચયસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. તં આહરિમં ભિત્તિપાદં પતિટ્ઠાપેતુન્તિ સમ્બન્ધો. વસ્સપરિત્તાણત્થન્તિ વસ્સોદકપરિત્તાણત્થં. ‘‘મદ્દિતમત્તિક’’ન્તિ ઇમિના ઉદ્દસુધન્તિ એત્થ સુધાસદ્દસ્સ લેપનસુધં દસ્સેતિ, ભોજનસુધં નિવત્તેતિ.

પમુખન્તિ વિહારસ્સ પમુખં. યન્તિ પદેસં, હનન્તીતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ કતપદેસસ્સાતિ યોજના. ‘‘પઘાન’’ન્તિપિ વુચ્ચતીતિ દીઘવસેન ‘‘પઘાન’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઇમિના પુરિમપાઠે રસ્સભાવં દીપેતિ. ‘‘પકુટ્ટ’’ન્તિપિ પાઠોતિ સસંયોગવસેન ‘‘પકુટ્ટ’’ન્તિપિ પાઠો. ઇમિના પુરિમપાઠે નિસંયોગભાવં દસ્સેતિ. વંસન્તિ વેળું. તતોતિ વંસતો. ‘‘ઓસારેત્વા કત’’ન્તિ ઇમિના ઓસારેત્વા કતં ઓસારકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘છદનપમુખ’’ન્તિ ઇમિના ણિકપચ્ચયસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. ચક્કલયુત્તોતિ ચક્કલેન યુત્તો.

૩૦૧. પાનીયદાનભાજનન્તિ પાનીયં દેતિ અનેનાતિ પાનીયદાનં, તમેવ ભાજનં પાનીયદાનભાજનં. ‘‘ઉળુઙ્કો ચ થાલકઞ્ચા’’તિ ઇમિના દ્વે પાનીયસઙ્ખસ્સ અનુલોમાનીતિ યોજના.

૩૦૩. દ્વારથકનકન્તિ દ્વારં થકેતિ અનેનાતિ દ્વારથકનકં. ગામદ્વારેસુ દ્વારથકનકં વિય ચક્કલયુત્તં દ્વારથકનકન્તિ યોજના.

૩૦૫. અસ્સતરિરથાતિ અસ્સાનં વિસેસેન, અતિસયેન વાતિ અસ્સતરો, અથ વા પકતિઅસ્સે તરતિ અતિક્કમતીતિ અસ્સતરો, સો એતેસુ રથેસુ યુજ્જિતબ્બોતિ અસ્સતરી, તેયેવ રથાતિ અસ્સતરિરથાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અસ્સતરયુત્તા રથા અસ્સતરિરથા’’તિ. તત્થ ‘‘અસ્સતરયુત્તા’’તિ ઇમિના ‘‘અસ્સતરી’’તિ પદસ્સ અસ્સત્થિતદ્ધિતં દસ્સેતિ. આમુત્તમણિકુણ્ડલાતિ પદસ્સ ‘‘સતં કઞ્ઞા સહસ્સાની’’તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘આમુત્તમણિકુણ્ડલાની’’તિ. ઇમિના નિકારસ્સ આકારો હોતીતિ દસ્સેતિ. કણ્ણેસુ આમુત્તં મણિકુણ્ડલં એતાસન્તિ આમુત્તમણિકુણ્ડલા કઞ્ઞાયો.

ખન્ધપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતોતિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો’’તિ. સીતિભૂતોતિ એત્થ કિલેસાતપાનં અભાવેનેવ સીતિભૂતો, ન અઞ્ઞેસન્તિ આહ ‘‘કિલેસાતપાભાવેના’’તિ. ‘‘કિલેસૂપધિઅભાવેના’’તિ ઇમિના નિરુપધીતિ એત્થ ખન્ધૂપધિઅભિસઙ્ખારૂપધિઅભાવેનાતિ અત્થં પટિક્ખિપતિ.

આસત્તિયોતિ એત્થ પુનપ્પુનં વિસયેસુ, ભવેસુ વા સઞ્જન્તીતિ આસત્તિયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘રૂપાદીસૂ’’તિઆદિ. પત્થનાયોતિ તણ્હાયો. ઇમિના આસત્તીનં સરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘છિન્દિત્વા’’તિ ઇમિના છેત્વાતિ એત્થ છેધાતુયા છેદનત્થં દસ્સેતિ. વિનેય્યહદયે દરન્તિ એત્થ ‘‘વિનેય્યા’’તિ પદસ્સ ત્વાપચ્ચયન્તભાવઞ્ચ હદયસદ્દસ્સ ચિત્તવાચકભાવઞ્ચ દરથસરૂપઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચિત્તે કિલેસદરથં વિનેત્વા’’તિ. તત્થ ‘‘ચિત્તે’’તિ ઇમિના હદયસદ્દસ્સત્થં દસ્સેતિ, ‘‘કિલેસ’’ ઇતિ પદેન દરથસરૂપં, ‘‘વિનેત્વા’’તિ ઇમિના ત્વાપચ્ચયન્તભાવં દસ્સેતિ. વયકરણન્તિ પરિબ્બયમૂલં. તઞ્હિ વયં કરિયતિ અનેનાતિ વયકરણન્તિ વુચ્ચતિ. ઇમિના વયસ્સ કરણં વયાયિકં, કરણત્થે આયિકપચ્ચયો, વયાયિકમેવ વેય્યાયિકન્તિ અત્થં દસ્સેતિ.

૩૦૭. આદેય્યવાચોતિ એત્થ આદિયિતબ્બાતિ આદેય્યા, સા વાચા એતસ્સાતિ આદેય્યવાચોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્સ વચન’’ન્તિઆદિ. તત્થ તસ્સાતિ અનાથપિણ્ડિકસ્સ. સધનાતિ સંવિજ્જમાન ધના, અત્તનો વા ધનવન્તો. મન્દધનાતિ અપ્પધના. અદાસીતિ અનાથપિણ્ડિકો અદાસિ. ઇતીતિ એવં, દત્વા કત્વાતિ સમ્બન્ધો. સોતિ અનાથપિણ્ડિકો, અગમાસીતિ સમ્બન્ધો.

કહાપણે સન્થરીતિ સમ્બન્ધો. કોટિયા કરણભૂતાય, આધારભૂતાય વા. પટિપાતેત્વાતિ પટિહનાપેત્વા. તત્થ તસ્મિં ઠાને યે રુક્ખા વા યા પોક્ખરણિયો વા તિટ્ઠન્તીતિ યોજના. તેસન્તિ તાસં રુક્ખપોક્ખરણીનં. સામઞ્ઞઞ્હિ અપેક્ખિત્વા પુલ્લિઙ્ગવસેન વુત્તં. પરિક્ખેપપમાણન્તિ પરિણાહસ્સ પમાણં. અસ્સાતિ અનાથપિણ્ડિકસ્સ.

એવં બહુધનં ચજન્તસ્સાપિ ગહપતિનોતિ યોજના. કોટ્ઠકં માપેસીતિ એત્થ અઞ્ઞે કોટ્ઠકે પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘દ્વારકોટ્ઠકપાસાદ’’ન્તિ.

વિહારાદયોતિ એત્થ આદિસદ્દેન પાળિયં આગતે પરિવેણાદયો ચુદ્દસ ઉપકરણે સઙ્ગણ્હાતિ. અમ્હાકં ભગવતો વિહારકારાપનપસઙ્ગેન સત્તન્નમ્પિ બુદ્ધાનં વિહારકારાપનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિપસ્સિસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ વિપસ્સિસ્સ ભગવતો વિહારં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૨) કારાપેસીતિ સમ્બન્ધો. તિગાવુતપ્પમાણં ભૂમિં સુવણ્ણયટ્ઠિસન્થરેન કિણિત્વા વિહારં કારાપેસીતિ યોજના. એસેવ નયો પરતોપિ. અટ્ઠકરીસપ્પમાણા ભૂમિ ઉસભેન દસઉસભપ્પમાણા યટ્ઠિયા દ્વિસતયટ્ઠિપ્પમાણા હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘એવં અનુપુબ્બેન પરિહાયન્તી’’તિ વત્વા સબ્બજનં સંવેજેન્તો આહ ‘‘સમ્પત્તિયો હી’’તિઆદિ. તત્થ યસ્મા સમ્પત્તિયો પરિહાયન્તિ, તસ્મા અલમેવ સબ્બસમ્પત્તીસુ વિરજ્જિતું, અલં એવ સબ્બસમ્પત્તીહિ વિમુચ્ચિતુન્તિ યોજના. ‘‘સબ્બસમ્પત્તીસૂ’’તિ પદઞ્હિ ‘‘વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ પદેન વિભત્તિપરિણામં કત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

૩૦૮. ખણ્ડફુલ્લસદ્દાનં અધિકરણભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ખણ્ડન્તિ છિન્નોકાસો. ફુલ્લન્તિ ફલિતોકાસો’’તિ. તત્થ ‘‘છિન્નોકાસો’’તિ ઇમિના ખણ્ડતિ છિજ્જતિ એત્થાતિ ખણ્ડન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ફલિતોકાસો’’તિ ઇમિના ફુલ્લતિ ફલતિ એત્થાતિ ફુલ્લન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. પટિસઙ્ખરિસ્સતીતિ એત્થ પાટિસદ્દસ્સ પાકતિકત્થભાવં, સઙ્ખરિસ્સતિસદ્દસ્સ ચ કરધાતુયા નિપ્ફન્નભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પાકતિકં કરિયતી’’તિ.

૩૧૦. થેરોતિ સારિપુત્તત્થેરો, આગચ્છતીતિ સમ્બન્ધો. ઇદન્તિ ગિલાનપટિજગ્ગનાદિ. અસ્સાતિ થેરસ્સ. અગ્ગાસનન્તિઆદીસુ અગ્ગસદ્દો પઠમત્થોપિ ઉત્તમત્થોપિ યુજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘થેરાસન’’ન્તિઆદિ. અન્તરા સત્થીનન્તિ એત્થ અન્તરાતિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનં. સત્થિસદ્દો ચ ઊરુસઙ્ખાતો પાદવાચકોતિ આહ ‘‘ચતુન્નં પાદાનં અન્તરે’’તિ.

૩૧૫. પતિટ્ઠાપેસીતિ એત્થ કં વયં કત્વા પતિટ્ઠાપેસીતિ આહ ‘‘અટ્ઠારસકોટિપરિચ્ચાગં કત્વા’’તિ. એવન્તિઆદિ નિગમનં.

આસનપ્પટિબાહનાદિકથા

૩૧૬. વિપ્પકતભોજનેનાતિ એત્થ વિપ્પકતસદ્દો અનિટ્ઠિતપરિયાયોતિ આહ ‘‘અનિટ્ઠિતે ભોજને’’તિ. પકિરિયિત્થ, પકિરિયિસ્સતે વા પકતં, ન પકતં વિપ્પકતન્તિ વિગ્ગહો કાતબ્બો, અત્થતો પન ‘‘કરિયમાનો અનિટ્ઠિતો’’તિ વુત્તં હોતિ. એત્થાતિ ઠાને. અતિસમીપન્તિ ભુઞ્જમાનસ્સ ભિક્ખુસ્સ અતિઆસન્નં. તસ્સાતિ ભુઞ્જમાનસ્સ ભિક્ખુસ્સ. પિવિત્વા વાતિ યાગું પિવિત્વા વા. ખાદિત્વા વાતિ ખજ્જકં ખાદિત્વા વા. રિત્તહત્થમ્પીતિ તુચ્છહત્થમ્પિ. પિસદ્દેન આમિસહત્થં પન પગેવાતિ દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. સોતિ રિત્તહત્થો ભિક્ખુ.

આપત્તિન્તિ દુક્કટાપત્તિં. યન્તિ વિપ્પકતભોજનં ભિક્ખું. સોતિ પચ્છા આગતો ભિક્ખુ. અયઞ્ચ ભિક્ખૂતિ વિપ્પકતભોજનો અયઞ્ચ ભિક્ખુ. તેનાતિ વિપ્પકતભોજનેન નવકેન વા વુડ્ઢતરેન વા ભિક્ખુના. કિં નવકેન વુડ્ઢતરં આણાપેતું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘વુડ્ઢતરં હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. સોતિ વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ. તતોતિ ઉદકં આહરાપેતું આણત્તિતો. યન્તિ કમ્મં.

યોતિ ભિક્ખુ. ‘‘એવરૂપસ્સા’’તિ પદેન તસ્સ નિયમનં વેદિતબ્બં. કાસસ્સ ખેળમલ્લકં ઠપેતબ્બં. ભગન્દરઅતિસારાનં વચ્ચકપાલં ઠપેતબ્બં. અઞ્ઞેસં અઞ્ઞાનિ ઠપેતબ્બાનિ હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ખેળ…પે… હોન્તી’’તિ. યસ્મિંતિ યસ્મિં ગિલાને. યોપિ ભેસજ્જં કરોતીતિ સમ્બન્ધો. લેસકપ્પેનાતિ એત્થ લેસકપ્પસદ્દાનં અત્થતો એકત્તા વુત્તં ‘‘અપ્પકેન સીસાબાધાદિમત્તેના’’તિ. ભિક્ખૂ ગણેત્વાતિ એત્થ ગણં ઞત્વાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિચ્છેદં ઞત્વા’’તિ. તત્થ ‘‘પરિચ્છેદ’’ન્તિ ઇમિના ગણસદ્દસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ઞત્વા’’તિ ઇમિના ઇધાતુયા અત્થં દસ્સેતિ.

સેનાસનગ્ગાહકથા

૩૧૮. સેય્યાતિ કાયપસારણસઙ્ખાતં સયનકિરિયં પટિક્ખિપિત્વા સેનાસનસઙ્ખાતં સેય્યં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મઞ્ચટ્ઠાનાની’’તિ. ‘‘સેય્યાપરિચ્છેદેના’’તિ ઇમિના સેય્યગ્ઘેનાતિ એત્થ અગ્ઘસદ્દસ્સ પૂજનત્થં પટિક્ખિપિત્વા પરિચ્છેદનત્થં દીપેતિ. એત્થ ચ અગ્ઘસદ્દસ્સ ચતુત્થક્ખરેન યુત્તભાવો હેટ્ઠા સમુચ્ચયક્ખન્ધકવણ્ણના (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) યોજનાય વુત્તોયેવ. કાલન્તિ સેય્યાપટિગ્ગહણસ્સ કાલં. ગાહિયમાનાતિ ગાહાપિયમાના. ‘‘અતિરેકાનિ અહેસુ’’ન્તિ ઇમિના ઉસ્સારયિંસૂતિ એત્થ ઉદ્ધં સારયિંસુ ગચ્છિંસુ પવત્તિંસૂતિ અત્થં દસ્સેતિ. અતિરેકાનીતિ ચ ભિક્ખુપરિચ્છેદતો સેય્યાપરિચ્છેદાનિ અતિરેકાનિ. અનુભાગન્તિ એત્થ અનુ પચ્છા દાતબ્બો ભાગો અનુભાગોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુન અપરમ્પિ ભાગં દાતુ’’ન્તિ. અતિમન્દેસૂતિઆદિવચનેન કિઞ્ચિમન્દેસુ ભિક્ખૂસુ એકેકસ્સ ભિક્ખુનો દ્વે તિસ્સો સેય્યા દાતબ્બા. યતો કિઞ્ચિમન્દેસુ ભિક્ખૂસુ દ્વે તયો વિહારા દાતબ્બાતિ અત્થોપિ ગહેતબ્બો. તત્થાતિ ‘‘ન અકામા દાતબ્બો’’તિ વચને. અનુભાગે ગહિતેતિ યોજના. યેન અનુભાગો ચ પઠમભાગો ચ ગહિતો, સો ભિક્ખૂતિ યોજના.

‘‘ઉપચારસીમતો બહી’’તિ ઇમિના નિસ્સીમેતિ એત્થ સીમતો બહિ નિક્ખન્તં, નિસિન્નં વા નિસ્સીમન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. ઉપચારસીમાય આવાસવડ્ઢનવસેન અતિવિત્થારત્તા વુત્તં ‘‘દૂરે ઠિતસ્સાપી’’તિ. ઉતુકાલેપીતિ હેમન્તગિમ્હકાલેપિ. તસ્મિઞ્હિ કાલે સીતઉણ્હઉતુ તિખિણો હોતિ, તસ્મા તસ્સેવ વિસેસેન ઉતુકાલોતિ નામં પાકટં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘હેમન્તગિમ્હકાલેપી’’તિ. પિસદ્દેન વસ્સકાલં અપેક્ખતિ. પુરિમવસ્સૂપનાયિકદિવસે ગાહો પુરિમકો, પચ્છિમવસ્સૂપનાયિકદિવસે ગાહો પચ્છિમકો.

અન્તરા દ્વીહિ વસ્સૂપનાયિકદિવસેહિ મુત્તે કાલે ગાહો અન્તરામુત્તકો. એકસ્મિં વિહારેતિ એકિસ્સં વિહારસીમાયં. સેનાસનસામિકાતિ સેનાસનદાયકા, દેન્તીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ સેનાસનં. આવાસિકા ન ઓલોકેન્તીતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ સેનાસને. પલુજ્જન્તમ્પીતિ વિનસ્સન્તમ્પિ. ભગવા આહાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ સેનાસનસ્સ. અપરજ્જૂતિ અપરસ્મિં અહનિ અપરજ્જુ. ગતાયાતિ અતિક્કમિતાય. પવારણાય ગતાય પવારણદિવસે અતિક્કમિતે સતિ અપરજ્જુ અન્તરામુત્તકો ગાહેતબ્બોતિ યોજના.

તન્તિ અન્તરામુત્તકં. ગાહેન્તેનાતિ ગાહાપેન્તેન. તેનાતિ ગણ્હન્તેન. અટ્ઠમાસેતિ ચત્તારો હેમન્તમાસે, ચત્તારો ચ ગિમ્હમાસેતિ અટ્ઠમાસે. કદાચિ પઞ્ચ ગિમ્હમાસેતિ નવમાસે વા. ખણ્ડં વાતિ છિન્નટ્ઠાનં વા. ફુલ્લં વાતિ ફલિતટ્ઠાનં વા. પટિસઙ્ખરિતબ્બન્તિ પાકતિકં કાતબ્બં. દિવસં ખેપેત્વાતિ પરિવેણે દિવસં ખેપેત્વા. તત્થાતિ ગહિતસેનાસને. રત્તિન્દિવન્તિ રત્તિ ચ દિવો ચ રત્તિન્દિવં, સમાહારદ્વન્દો, અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. ન લબ્ભતીતિ સઙ્ઘત્થેરેન ન લબ્ભતિ. ઇદન્તિ સેનાસનં.

અન્તરામુત્તકગાહેન અગહેતબ્બસેનાસનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્મિં પના’’તિઆદિ. તેમાસચ્ચયેન તેમાસચ્ચયેનાતિ તિણ્ણં માસાનં અતિક્કમેન તિણ્ણં માસાનં અતિક્કમેન. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. યસ્મિં પનાતિ સેનાસને પન. સકિદેવાતિ એકવારમેવ. અયન્તિ એસા કથા.

તત્થાતિ દુવિધેસુ સેનાસનગ્ગાહેસુ. ઉતુકાલન્તિ ઉતુકાલે આગચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધો. તેસં તદાવ દાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. અકાલો નામાતિ ઉટ્ઠાપનસ્સ અકાલો નામ નત્થિ. એકં વા મઞ્ચટ્ઠાનં વા ઠપેતબ્બન્તિ યોજના. એકો વા થેરો આગચ્છતીતિ યોજના. ઉબ્ભણ્ડિકાતિ ઉક્ખિત્તભણ્ડિકા.

બહૂસૂતિ તયો આદિં કત્વા બહૂસુ ભિક્ખૂસુ. પહોતીતિ એકેકસ્સ ભિક્ખુસ્સ પહોતિ. તત્થાતિ પરિવેણે. તસ્સેવાતિ પરિવેણસામિકસ્સેવ. એવં અપહોન્તેસૂતિ એવં પરિવેણગ્ઘેન અપહોન્તેસુ. પાસાદગ્ઘેનાતિ વિહારસઙ્ખાતસ્સ પાસાદસ્સ પરિચ્છેદેન. ઓવરકગ્ઘેનાતિ ગબ્ભસ્સ પરિચ્છેદેન. સેય્યગ્ઘેનાતિ ચતુપઞ્ચહત્થપ્પમાણાય સેય્યાય પરિચ્છેદેન. મઞ્ચટ્ઠાનેનાતિ દ્વિહત્થવિત્થારસ્સ ચતુહત્થઆયામસ્સ મઞ્ચસ્સ ઠાનેન. એકમઞ્ચટ્ઠાનસ્સ દ્વિન્નં પીઠકાનં ઠાનત્તા વુત્તં ‘‘એકપીઠકટ્ઠાનવસેના’’તિ. ઇદં નિસીદિતું સક્કુણેય્યવસેન વુત્તં. સચે ન સક્કા નિસીદિતું, ન દાતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘ભિક્ખુનો પન ઠિતોકાસમત્તં ન ગાહેતબ્બ’’ન્તિ. એતન્તિ ઠિતોકાસમત્તં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એકમઞ્ચટ્ઠાનસ્સ તિણ્ણં જનાનં એકપીઠકટ્ઠાનભાવેન અપહોન્તત્તા વુત્તં ‘‘એકં મઞ્ચટ્ઠાનં વા તિણ્ણં જનાનં દાતબ્બ’’ન્તિ. હીતિ સચ્ચં. ‘‘સીતસમયે’’તિ ઇમિના ઉણ્હસમયેપિ સબ્બદિવસં અજ્ઝોકાસે વસિતું ન સક્કાતિ દીપેતિ. પરિળાહસમયે પન સક્કા સબ્બરત્તિં અજ્ઝોકાસે વસિતું. કિઞ્ચાપિ સક્કા, સીતુણ્હકાલે પન ન દાતબ્બત્તા પરિળાહસમયેપિ ન દાતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. એકમઞ્ચટ્ઠાને વા એકપીઠકટ્ઠાને વા તિણ્ણં જનાનં નિસીદનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મહાથેરેના’’તિઆદિ. તત્થ મહાથેરેન વત્તબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. નિદ્દાગરુકોતિ નિદ્દાય ગરુકારકો. સીતં અનુદહતીતિ સીતં મં પીળેતિ. તેનાતિ મહાથેરેન. દુતિયત્થેરેનાપીતિ પિસદ્દો મહાથેરં અપેક્ખતિ. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘ઉક્કાસિત્વા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ. એવન્તિઆદિ નિગમનં. જમ્બુદીપે પન એકચ્ચે ભિક્ખૂ ગાહેન્તીતિ સમ્બન્ધો. કિઞ્ચિદેવ મઞ્ચટ્ઠાનં વા પીઠટ્ઠાનં વાતિ યોજના. અયન્તિઆદિ પુરિમવચનસ્સ નિગમનવસેન પચ્છિમવચનસ્સ કથનત્થાય વુત્તવચનં.

વસ્સાવાસે સેનાસનગ્ગાહો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. આગન્તુકવત્તન્તિ આગન્તુકસ્સ વત્તં. અઞ્ઞત્થાતિ અઞ્ઞસ્મિં ઠાને. ગન્ત્વા વસિતુકામેન આગન્તુકેનાતિ યોજના. વસ્સૂપનાયિકદિવસમેવાતિ વસ્સં ઉપગમનદિવસેયેવ. તત્થાતિ અઞ્ઞં ઠાનં. નગન્તબ્બકારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વસનટ્ઠાનં વા હી’’તિઆદિ. હીતિ યસ્મા. તત્રાતિ અઞ્ઞસ્મિં ઠાને. તેનાતિ સમ્બાધઅસમ્પજ્જનકારણા. તસ્માતિ યસ્મા ન ફાસું વિહરેય્ય, તસ્મા. તં વિહારન્તિ યસ્મિં વસિતુકામો, તં વિહારં. તત્થાતિ વિહારે, વસન્તો સુખં વસિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. ઉદ્દેસત્થિકોતિ ઉદ્દેસં અત્થિકો, ઉદ્દેસેન વા. કમ્મટ્ઠાનસપ્પાયતન્તિ કમ્મટ્ઠાનેન, કમ્મટ્ઠાનસ્સ વા સપ્પાયભાવં.

તત્થાતિ અઞ્ઞવિહારં. ગચ્છન્તેન ઘટ્ટેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. ઘટ્ટેતબ્બાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ સકટ્ઠાને. કિં ન વત્તબ્બાતિ આહ ‘‘તુમ્હે’’તિઆદિ. સલાકભત્તાદીનિ વા યાગુખજ્જકાદીનિ વા નત્થિ ન વિજ્જન્તીતિ યોજના. ઉપોસથાગારસ્સ પરિક્ખારોતિ સમ્બન્ધો. તુમ્હાકં વિહારસ્સ ઇદં તાળઞ્ચેવ ઇમં સૂચિઞ્ચ સમ્પટિચ્છથાતિ યોજના. ગમિયવત્તન્તિ ગમિકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં. ‘‘દહરેહી’’તિ પદં ‘‘ઉક્ખિપાપેત્વા’’તિ ચ ‘‘ગાહાપેત્વા’’તિ ચ પદદ્વયે કારિતકમ્મં, ‘‘પત્તચીવરભણ્ડિકાયો’’તિ પદં ‘‘ઉક્ખિપાપેત્વા’’તિ પદે ધાતુકમ્મં, ‘‘તેલનાળિકત્તરદણ્ડાદીની’’તિ પદં ‘‘ગાહાપેત્વા’’તિ પદે ધાતુકમ્મમેવ. અત્તાનં દસ્સેન્તેનાતિ અત્તાનં મનુસ્સાનં પકાસેન્તેન. વિતક્કન્તિ પચ્ચયબાહુલ્લિકવિતક્કં. ‘‘સપરિવાર’’ન્તિ પદં ‘‘ગચ્છન્તઞ્ચા’’તિ પદે કિરિયાવિસેસનં. એવઞ્હિ સતિ સપરિવારં ગચ્છન્તઞ્ચાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ન’’ન્તિ પદે પન કારકવિસેસનં. એવઞ્હિ સતિ સપરિવારં નં ભિક્ખુન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘દિસ્વા’’તિ પદે ચ કિરિયાવિસેસનમેવ. એવઞ્હિ સતિ ગચ્છન્તઞ્ચ નં ભિક્ખું સપરિવારં દિસ્વાતિ સમ્બન્ધો. મનુસ્સા વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. તેસૂતિ મનુસ્સેસુ. એકો પણ્ડિતમનુસ્સોતિ સમ્બન્ધો. અયં કાલો વસ્સૂપનાયિકકાલો નામાતિ યોજના. યત્થાતિ ઠાને. તસ્સાતિ એકસ્સ પણ્ડિતમનુસ્સસ્સ, વચનન્તિ સમ્બન્ધો. તે મનુસ્સા યાચન્તીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞત્થાતિ અઞ્ઞં ઠાનં. મેજ્જન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સિનેહન્તીતિ મિત્તા. સુખદુક્ખેસુ અમા સહ વત્તન્તીતિ અમચ્ચા. મિત્તાયેવ અમચ્ચાતિ મિત્તામચ્ચા, તે. સમ્મન્તયિત્વાતિ સમં, સમ્મા વા મન્તયિત્વા. ઇધેવાતિ ગામે એવ, વિહારે એવ વા. કસ્મા સાદિતું વટ્ટતિ, નનુ સબ્બમેતં અકપ્પિયઞ્ચ સાવજ્જઞ્ચાતિ આહ ‘‘સબ્બઞ્હેતં કપ્પિયઞ્ચેવ અનવજ્જઞ્ચા’’તિ. હિ યસ્મા એતં સબ્બં કપ્પિયઞ્ચ અનવજ્જઞ્ચ, તસ્મા સબ્બં સાદિતું વટ્ટતીતિ યોજના. કુરુન્દિયં પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઉભયમ્પીતિ મહાઅટ્ઠકથાકુરુન્દીસુ વુત્તવચનવસેન ઉભયમ્પિ એતં વચનન્તિ સમ્બન્ધો.

આવાસિકવત્તં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘પટિકચ્ચેવ હી’’તિઆદિ. તત્થ પટિકચ્ચેવાતિ આગન્તુકાનં આગતતો પઠમમેવ. પધાનઘરવિહારમગ્ગોતિ પધાનઘરમગ્ગો ચ વિહારમગ્ગો ચ. મુદ્દવેદિકાયાતિ ચેતિયસ્સ હમ્મિયવેદિકાય. કસ્મા ઇદમ્પિ સબ્બં કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘વસ્સં વસિતુકામા હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. વસ્સં વસિતુકામા સુખં વસિસ્સન્તીતિ સમ્બન્ધો. કતપરિકમ્મેહિ આવાસિકેહીતિ સમ્બન્ધો. યતો કુલતો પકતિયા લબ્ભતિ, તસ્મિં કુલે વસ્સાવાસિકં પુચ્છિતબ્બન્તિ યોજના. ન દિન્નપુબ્બન્તિ પુબ્બે ન દિન્નં. હીતિ યસ્મા. ઉપદ્દુતાતિ ઉપગન્ત્વા, ભુસં વા પીળિતા. તત્થાતિ મનુસ્સેસુ. યેતિ મનુસ્સા. વસ્સાવાસિકે ગાહિતેતિ વસ્સાવાસિકે સેનાસને ગાહાપિયમાને. ગાહિતભિક્ખૂનન્તિ ગાહાપિતભિક્ખૂનં. વસ્સાવાસિકન્તિ વસ્સં આવસન્તાનં દાતબ્બં ચીવરં. ગાહણકાલોતિ ગાહાપનકાલો. ઉપકટ્ઠોતિ આસન્નો. છાતકાદીહીતિ આદિસદ્દેન રોગાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. યન્તિ ચીવરં. તતોતિ ચીવરતો. તન્તિ વચનં. તદનુરૂપેનાતિ તેસં મનુસ્સાનં વચનસ્સાનુરૂપેન. તેસં તેસન્તિ મનુસ્સાનં, વસ્સાવાસિકં ચીવરન્તિ સમ્બન્ધો.

યસ્સાતિ ભિક્ખુનો. સોતિ ભિક્ખુ. ઇતિ વદન્તીતિ યોજના. તન્તિ ચીવરં. પટિક્કમ્માતિ પટિક્કમિત્વા. વિહારતો અપસક્કિત્વાતિ અત્થો. તત્રાતિ ગામે. ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વાતિ કપ્પિયવત્થું વા અકપ્પિયવત્થું વા આરામિકાદીનં હત્થે ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા. વિહારેતિ વિહારસ્સ, વિહારે વસ્સં વસન્તસ્સ વા. અપુચ્છિત્વાપીતિ પિસદ્દેન ‘‘પુચ્છિત્વાપી’’તિ અત્થં દસ્સેતિ. તેસન્તિકુલાનં. વત્તન્તિ જગ્ગનાદિવત્તં. તેસન્તિ કુલાનં. આગતઞ્ચ તન્તિ તં પંસુકૂલિકં આગતઞ્ચ વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. તેનાતિ પંસુકૂલિકેન. દાતું ન ઇચ્છન્તીતિ સઙ્ઘસ્સ આચિક્ખન્તેપિ સઙ્ઘસ્સ દાતું ન ઇચ્છન્તિ. સભાગો ભિક્ખૂતિ અત્તના સભાગો ભિક્ખુ. એતન્તિ વસ્સાવાસિકં. પંસુકૂલિકસ્સ ન વટ્ટતિ, કસ્મા? ગહપતિચીવરત્તા. ઇતીતિઆદિ નિગમનં. સદ્ધાદેય્યેતિ સદ્ધાય દાતબ્બે વસ્સાવાસિકલાભવિસયે.

તત્રુપ્પાદેતિ તસ્મિં વિહારે ઉપ્પજ્જનકલાભવિસયે. ભણ્ડપટિચ્છાદનન્તિ પટિચ્છાદનચીવરભણ્ડં. ચીવરભણ્ડમેવ હિ યસ્મા અનેન સરીરં પટિચ્છાદિયતિ, તસ્મા ભણ્ડપટિચ્છાદનન્તિ વુચ્ચતિ. ગાહેથાતિ ભિક્ખૂહિ ગાહાપેથ. ગાહેતબ્બન્તિ ભિક્ખૂહિ ગાહાપેતબ્બં. વત્થુ પનાતિ સાટકતો અઞ્ઞં કપ્પિયં વા અકપ્પિયં વા વત્થુ પન. કસ્મા વટ્ટતિયેવ, નનુ અકપ્પિયવત્થુ ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘કપ્પિયકારકાનઞ્હિ’’તિઆદિ. તત્થ હિ યસ્મા અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા વટ્ટતિયેવાતિ યોજના. દિન્નવત્થુતો ઉપ્પન્નન્તિ સમ્બન્ધો.

યન્તિ વત્થુ દિન્નન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ કપ્પિયકારકાનં હત્થે દિન્નવત્થૂસુ. તન્તિ વત્થુ ઉપનામેન્તેહીતિ સમ્બન્ધો. ગરુભણ્ડં હોતિ, ગરુભણ્ડત્તા અઞ્ઞેસુ પચ્ચયેસુ ન ઉપનામેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. પુગ્ગલવસેનેવાતિ ‘‘ભિક્ખૂ ચીવરેન કિલમન્તિ, એત્તકં નામ તણ્ડુલભાગં ભિક્ખૂનં ચીવરં કાતું રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિઆદિના પુગ્ગલં પરામસિત્વા પુગ્ગલવસેનેવ. સઙ્ઘવસેનાતિ ‘‘સઙ્ઘો ચીવરેન કિલમતી’’તિઆદિના સઙ્ઘવસેન ન કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એવં પુગ્ગલવસેન અપલોકનકમ્મસ્સ અકત્તબ્બતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વત્થુવસેન તસ્સેવ અકત્તબ્બતં દસ્સેન્તો આહ ‘‘જાતરૂપરજતવસેનાપી’’તિઆદિ. કપ્પિયભણ્ડવસેનાતિ ચીવરતણ્ડુલેહિ અવસેસસ્સ કપ્પિયભણ્ડસ્સ વસેન. ચીવરતણ્ડુલાનઞ્હિ વિસું ગહિતત્તા ‘‘કપ્પિયભણ્ડવસેના’’તિ એત્થ તેહિ અવસેસો કપ્પિયભણ્ડોવ ગહેતબ્બો. તં પનાતિ અપલોકનકમ્મં પન. કત્તબ્બાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ. સુભિક્ખન્તિ સમિદ્ધભિક્ખં. સુલભપિણ્ડન્તિ સુખેન લભપિણ્ડં. દ્વીહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ કારણં દસ્સેતિ, સુભિક્ખત્તા સુલભપિણ્ડં, સુલભપિણ્ડત્તા સુભિક્ખન્તિ વુત્તં હોતિ.

એવં ચીવરપચ્ચયં સલ્લક્ખેત્વા સેનાસનં સલ્લક્ખેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. કાલેતિ ગાહાપનસ્સ કાલે. વુત્તન્તિ મહાઅટ્ઠકથાય વુત્તં. કસ્મા દ્વે સમ્મન્નિતબ્બા, નનુ એકમ્પિ સમ્મન્નિતું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘એવઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ હિ યસ્મા ગાહેસ્સતિ, તસ્મા દ્વે સમ્મન્નિતબ્બાતિ યોજના. એકેન હિ સમ્મુતિલદ્ધેન સક્કા પરં ગાહાપેતું, અત્તના પન અત્તનો પાપેતું ન સક્કા, તસ્મા દ્વીસુ સમ્મતેસુ નવકો વુડ્ઢસ્સ, વુડ્ઢો ચ નવકસ્સાતિ ઉભો અઞ્ઞમઞ્ઞં ગાહેસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયો. સમ્મન્નિતબ્બાતિ એકતો સમ્મન્નિતબ્બા. અટ્ઠપિ સોળસપીતિ એત્થ પિસદ્દેન તતો અધિકમ્પિ એકતો સમ્મન્નિતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. સત્તસતિકક્ખન્ધકે ઉબ્બાહિકસમ્મુતિયં (ચૂળવ. ૪૫૬) અટ્ઠપિ જના એકતોવ સમ્મતાતિ વચનઞ્ચેત્થ સાધકં. નિગ્ગહકમ્મમેવ હિ સઙ્ઘો સઙ્ઘસ્સ ન કરોતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેસન્તિ અટ્ઠસોળસજનાનં, સમ્મુતિ વટ્ટતિયેવાતિ સમ્બન્ધો. કિન્તિ સલ્લક્ખેતબ્બન્તિ આહ ‘‘ચેતિયઘર’’ન્તિઆદિ.

આસનઘરન્તિ પટિમાઘરં. મગ્ગપોક્ખરણીનં સમીપે કતા સાલાયો ઉપચારવસેન વુચ્ચન્તિ ‘‘મગ્ગો’’તિ ચ ‘‘પોક્ખરણી’’તિ ચ. તા હિ સાલાયો ઉપચારસીમબ્ભન્તરગતે ગામાભિમુખમગ્ગે ચ અન્તોઉપચારસીમાયં ખણિતા યત્થ કત્થચિ પોક્ખરણિયો ચ કરીયન્તિ, ઇતિ સલ્લક્ખેતબ્બન્તિ યોજના. અસેનાસનં દસ્સેત્વા સેનાસનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિહારો’’તિઆદિ. રુક્ખમૂલન્તિ છન્નકવાટબદ્ધરુક્ખમૂલં. એસેવ નયો વેળુગુમ્બેપિ. ગાહેન્તેન ચ ગાહેતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. સઙ્ઘિકોતિ તત્રુપ્પાદો. તેસૂતિ દ્વીસુ ચીવરપચ્ચયેસુ. યન્તિ ચીવરપચ્ચયં. તસ્સાતિ ચીવરપચ્ચયસ્સ. ઠિતિકતોતિ પબન્ધવસેન ઠિતટ્ઠાનતો. ઇતરોતિ પઠમં ગહિતચીવરપચ્ચયતો ઇતરો.

અપ્પતાયાતિ અપ્પભાવતો, ગાહિયમાનેતિ સમ્બન્ધો. પરિવેણગ્ઘેનાતિ પરિવેણપરિચ્છેદેન. લભન્તીતિ પરિવેણસામિકા ભિક્ખૂ લભન્તિ. તન્તિ પરિવેણં. વિજટેત્વાતિ વિજટં કત્વા, દ્વે વા તયો વા કોટ્ઠાસે કત્વાતિ અત્થો. પક્ખિપિત્વાતિ ભાગકોટ્ઠાસં પક્ખિપિત્વા. ન એવં કાતબ્બન્તિ યથા મહાસુમત્થેરો આહ, તથા ન કાતબ્બન્તિ અત્થો. અકાતબ્બકારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મનુસ્સા હી’’તિઆદિ. તત્થાતિ પરિવેણે, પવિસિતબ્બં ઇતિ આહાતિ યોજના. એત્થાતિ એતસ્મિં ગાહણટ્ઠાને. પટિક્કોસતીતિ પટિસેધેતિ. પટિક્કોસનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મા આવુસો’’તિઆદિ. ઇતિ વુત્તં, ઇતિ પટિક્કોસતીતિ યોજના. એકો હિ ઇતિસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. તસ્સાતિ મહાથેરસ્સ. સઙ્ગહન્તિ ભિક્ખૂનં સઙ્ગહં. તન્તિ મહાથેરં.

એવં વત્તબ્બન્તિ એવં વક્ખમાનનયેન વત્તબ્બં. પચ્ચયં ધારેથ, ઇતિ વત્તબ્બન્તિ યોજના. પાપુણાતિ આવુસો ઇતિ વુત્તેતિ યોજના. ‘‘ગહિતં હોતી’’તિ ઇમિના ‘‘ગણ્હથ, ગણ્હામી’’તિ પચ્ચુપ્પન્નકાલવસેન વુત્તત્તા ગહિતં હોતીતિ દસ્સેતિ. અતીતઅનાગતકાલવસેન અગહિતભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. સતુપ્પાદમત્તન્તિ ગહણે સતિયા ઉપ્પાદનમત્તં. એત્થાતિ સેનાસનપચ્ચયગહણટ્ઠાને.

યોપીતિ યમ્પિ. ઉપયોગત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં, યમ્પિ પચ્ચયં વિસ્સજ્જેતીતિ યોજના. પચ્ચયન્તિ ચ ચીવરપચ્ચયં. અયમ્પીતિ અયમ્પિ પચ્ચયો. પિસદ્દો મહાલાભપરિવેણે પચ્ચયં સમ્પિણ્ડેતિ. તસ્મિંયેવ પરિવેણેતિ તસ્મિં પંસુકૂલિકેન ગહિતપરિવેણે એવ. અઞ્ઞસ્સાતિ પંસુકૂલિકતો અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ. પંસુકૂલિકો ‘‘અહં વસામી’’તિ સેનાસનં જગ્ગિસ્સતિ. ઇતરો ‘‘અહં પચ્ચયં ગણ્હામી’’તિ સેનાસનં જગ્ગિસ્સતીતિ યોજના. દ્વીહિ કારણેહીતિ વસનગહણવસેન દ્વીહિ કારણેહિ. પંસુકૂલિકે ગણ્હન્તેતિ સમ્બન્ધો. ઇધાતિ સેનાસને. તેનાતિ પંસુકૂલિકેન. હેટ્ઠાતિ સેનાસનસ્સ હેટ્ઠા, ઠિતં અઞ્ઞં ભિક્ખુન્તિ સમ્બન્ધો. તેનાતિ પંસુકૂલિકેન, કિઞ્ચિ વચનન્તિ સમ્બન્ધો. વુત્થવસ્સસ્સ પંસુકૂલિકસ્સાતિ યોજના. વટ્ટતીતિ પંસુકૂલિકસ્સ વટ્ટતિ. તસ્મિં સેનાસનેતિ પંસુકૂલિકેન ગહિતસેનાસને. યેસં પનાતિ મનુસ્સાનં પન. તેસન્તિ મનુસ્સાનં.

થૂપં કત્વાતિ ચેતિયં કત્વા. તસ્સાતિ થૂપસ્સ. તેન ભિક્ખુનાતિ વસ્સાવાસિકં ગાહકભિક્ખુના. તન્તિ ભોજનસાલં. ગાહેતું વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. સબ્બમિદન્તિ સબ્બં ઇદં વચનં.

પાટિપદઅરુણતોતિ વસ્સૂપનાયિકદિવસસઙ્ખાતસ્સ પાટિપદસ્સ અરુણુગ્ગમનતો. વિતક્કચારિકોતિ ‘‘કત્થ નુ ખો વસિસ્સામી’’તિઆદિના વિતક્કેન ચરણે અનુયુત્તો. સેનાસનં યાચતીતિ સેનાસનગ્ગાહાપકં સેનાસનં યાચતિ. ગહિતન્તિ સઙ્ઘેન ગહિતં. યત્થાતિ ઠાને. વસ્સૂપગતેહિ વત્તબ્બાતિ સમ્બન્ધો. પુનપ્પુનં, સમં વા ચેતિયઙ્ગણાદિં મુઞ્ચન્તિ સોધેન્તિ ઇમાહીતિ સમ્મુઞ્ચનિયો. મુચિધાતુ સોધનત્થે યુપચ્ચયો કરણત્થે હોતિ. તાલુજો પઠમક્ખરો. સુલભા ચે દણ્ડકા, એકેકેન દ્વે તિસ્સો યટ્ઠિસમ્મુઞ્ચનિયો બન્ધિતબ્બા. સુલભા ચે સલાકા, છપઞ્ચમુટ્ઠિસમ્મુઞ્ચનિયો બન્ધિતબ્બાતિ અત્થો. પઞ્ચ પઞ્ચ ઉક્કાતિ અરઞ્ઞવિહારેસુ પરિસ્સયવિજાનનત્થં પઞ્ચ પઞ્ચ અગ્ગિઉક્કા કોટ્ટેતબ્બા છિન્દિતબ્બાતિ અત્થો.

‘‘નિબદ્ધવત્તં ઠપેત્વા’’તિ એત્થ અકત્તબ્બવત્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વત્તં કરોન્તેહિ ચા’’તિઆદિ. તત્થ વત્તં કરોન્તેહિ ચ એવરૂપં અધમ્મિકવત્તં ન કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. હિ સચ્ચં, સબ્બેવ એતે ઉદ્દેસાદયો પપઞ્ચાતિ યોજના. પપઞ્ચેન્તિ સંસારે ચિરં ઠપેન્તીતિ પપઞ્ચા. મૂગબ્બતન્તિ મૂગાનં વતં, મૂગેહિ કત્તબ્બં વા, મૂગેન વિય વા અમૂગેહિ કત્તબ્બં વતં. એવં અકાતબ્બવત્તં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કાતબ્બવત્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિયત્તિધમ્મો નામા’’તિઆદિ. તિવિધમ્પીતિ પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધવસેન તિપ્પકારમ્પિ. અવયવપરિયત્તિધમ્મોપિ અવયવિપરિયત્તિધમ્મં, અવયવિપરિયત્તિધમ્મો વા અવયવપરિયત્તિધમ્મં પતિટ્ઠાપેતિ, તસ્મા પરિયત્તિધમ્મો અત્તનાપિ અત્તાનં પતિટ્ઠાપેસીતિ વેદિતબ્બં. ઉદ્દિસથાતિ પરિયત્તિં ઉદ્દિસથ. સોધેત્વા…પે… ઉપસમ્પાદેથાતિ એત્થ સોધનં નામ સબ્બેસં આચારકુલપુત્તાનં ઉપપરિક્ખનં. સોધેત્વા નિસ્સયં દેથાતિ એત્થ સોધનં નામ ભિક્ખુસભાગતં ઉપપરિક્ખનં. હીતિ સચ્ચં. કુલપુત્તોતિ આચારકુલપુત્તો. યત્તકાનિ ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિતું સક્કોથાતિ યોજના. અન્તોવસ્સં નામેતન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનમેતં. એતસ્મિં અન્તોવસ્સેતિ હિ અત્થો, ભવિતબ્બન્તિઆદીસુ સમ્બન્ધિતબ્બં. સકલદિવસન્તિ સકલદિવસમ્હિ, અપ્પમત્તેહીતિ સમ્બન્ધો. એકચારિકવત્તન્તિ એકકેન ચરિતબ્બં વત્તં. ભસ્સેતિ વચને. દસવત્થુકકથન્તિ અપ્પિચ્છતાદિદસવત્થુક કથં.

વિગ્ગાહિકપિસુણફરુસવચનાનીતિ વિગ્ગહં કલહં જનેતીતિ વિગ્ગાહિકં, વિગ્ગાહિકવચનઞ્ચ પિસુણવચનઞ્ચ ફરુસવચનઞ્ચ વિગ્ગાહિકપિસુણફરુસવચનાનિ. મનસિકારબહુલા વિહરથ ઇતિ ઓવદિતબ્બાતિ યોજના. દન્તકટ્ઠખાદનવત્તન્તિ હેટ્ઠા અદિન્નાદાનવણ્ણનાયં વુત્તં દન્તકટ્ઠખાદને, દન્તકટ્ઠખાદનસ્સ વા વત્તં. ‘‘પત્તં થવિકાય પક્ખિપન્તેન ન કથેતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના કથેન્તે પમાદેન પત્તો ભિજ્જેય્યાતિ પત્તસ્સ ગુત્તત્થાય કથનં નિવારેતિ. આચિક્ખિતબ્બાતિ ઇતિસદ્દો પરિસમાપનત્થો.

કોચિ દાયકોતિ સમ્બન્ધો. આગન્તુકો ભિક્ખૂતિ ચીવરગ્ગાહિતતો પચ્છા આગતો આગન્તુકો ભિક્ખુ. સઙ્ઘત્થેરોતિ આવાસિકસઙ્ઘત્થેરો. પઠમભાગન્તિ પુબ્બે ગાહિતં પઠમભાગં, પરિવત્તેત્વાતિ પુબ્બે ગાહિતભાગેન પચ્છા દાતબ્બં વસ્સાવાસિકં પરિવત્તેત્વા. આગન્તુકસ્સ વસ્સગ્ગેન પત્તટ્ઠાને આગન્તુકસ્સ દાતબ્બન્તિ યોજના. ‘‘આગન્તુકસ્સા’’તિ પદં પુબ્બાપરં અપેક્ખતિ. તસ્મા દ્વિન્નં પદાનં મજ્ઝે વુત્તં. પઠમવસ્સૂપગતાતિ પઠમવસ્સૂપનાયિકદિવસે વસ્સૂપગતા. ‘‘દ્વે તીણિ ચત્તારી’’તિ વચનસ્સ વા બહૂનં ભિક્ખૂનં વા બ્યાપનત્થાય ‘‘લદ્ધં લદ્ધ’’ન્તિ વિચ્છાવસેન વુત્તં. તેન પનાતિ આગન્તુકેન પન. પઠમવસ્સૂપગતેહિ અપ્પકે લદ્ધે પચ્છિમવસ્સૂપનાયિકદિવસે દાતબ્બાનં વસ્સાવાસિકાનં બહુકેપિ અયં નયો ઞાતબ્બોતિ કત્વા ન વુત્તો.

દ્વીસુપીતિ પઠમ દુતિયવસેન દ્વીસુપિ. વસ્સૂપગતા ભિક્ખૂ ભિક્ખાય કિલમન્તા વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. ઇધાતિ ઠાને. વસન્તાતિ એકતો વસન્તા. દ્વે ભાગા હોમ સાધુ વતાતિ યોજના. સાધુ વતાતિ એકંસેન સુન્દરા ભવેય્યુન્તિ અત્થો. યેસન્તિ ભિક્ખૂનં. તત્થાતિ ઞાતિપવારિતટ્ઠાનેસુ. પવારણાયાતિ પવારણાદિવસે. તેસૂતિ ભિક્ખૂસુ. યેતિ ભિક્ખૂ. તત્થાતિ ઞાતિપવારિતટ્ઠાનેસુ. કસ્મા અપલોકેત્વા દાતબ્બં, નનુ તે સાદિયન્તીતિ આહ ‘‘સાદિ યન્તાપિ હી’’તિઆદિ. તત્થ હીતિ યસ્મા. ‘‘નેવ વસ્સાવાસિકસ્સ સામિનો’’તિ ઇમિના તેસં વસ્સચ્છિન્નતં દીપેતિ. નેવ અદાતું લભન્તીતિ પઠમમેવ કતિકવત્તસ્સ કતત્તા અદાતું નેવ લભન્તિ, સબ્બેસં નો અમ્હાકન્તિ યોજના. ઇધાતિ ઠાને. તન્તિ કતિકવત્તં. એકો ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ ભિક્ખૂનં. તત્થાતિ સભાગટ્ઠાને. વસિત્વા આગતાનં તેસં ભિક્ખૂનન્તિ યોજના. ન લબ્ભતિ ઇતિ વુત્તન્તિ યોજના. ઇમેસન્તિ વસ્સાવાસિઅપ્પત્તકાનં એકચ્ચાનં. ગાહિતસદિસમેવાતિ વસ્સાવાસિકસ્સ ગાહિતેન સદિસમેવ. તેસમેવાતિ એકચ્ચાનમેવ.

પક્કન્તોપીતિ અઞ્ઞં ઠાનં પક્કમન્તોપિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તેન ભિક્ખુના કતં પાનીયઉપટ્ઠપનાદિકમ્મં ભતિનિવિટ્ઠં ભતિયા ઠિતન્તિ યોજના. અપલોકનકમ્મં કત્વા ગાહિતં સઙ્ઘિકન્તિ સમ્બન્ધો. સઙ્ઘિકન્તિ તત્રુપ્પાદં સન્ધાય વુત્તં. વિબ્ભન્તોપીતિ પિસદ્દો પગેવ છિન્નવસ્સોતિ દસ્સેતિ. પચ્ચયવસેનેવાતિ સદ્ધાદેય્યપચ્ચયવસેન. વદન્તીતિ કેચિ વદન્તિ.

દિસંગમિકો ભિક્ખુ વિબ્ભમતીતિ સમ્બન્ધો. મનુસ્સેતિ વસ્સાવાસિકદાયકમનુસ્સે. સમ્મુખાતિ આવાસિકસ્સ સમ્મુખા. સમ્પટિચ્છાપેત્વાતિ ‘‘સુટ્ઠુ દસ્સામા’’તિ પટિચ્છાપેત્વા. યસ્સ ગાહિતન્તિ યસ્સ ભિક્ખુનો સેનાસનં ગાહિતં. સેનાસનસામિકસ્સાતિ સેનાસનદાયકસ્સ પુત્તધીતાદયોતિ સમ્બન્ધો. સેનાસને દેમાતિ સેનાસનસ્સ દેમ. તત્થાતિ સેનાસને. એકમેવ વત્થં દાતબ્બં. કસ્મા? પુગ્ગલસ્સ અદત્વા સેનાસનસ્સેવ દાતબ્બત્તા. વસ્સાવાસિકટ્ઠિતિકાયાતિ વસ્સાવાસિકગાહિતસ્સ ઠિતિકાય. એસેવ નયોતિ સેનાસનસ્સેવ દિન્નત્તા એસેવ નયો. તસ્સેવ હોન્તીતિ પુગ્ગલસ્સેવ દિન્નત્તા તસ્સેવ હોન્તિ.

દુતિયો થેરાસને ગાહિતો હોતીતિ સમ્બન્ધો. પઠમભાગસ્સ સામણેરસ્સ ગાહિતત્તા વુત્તં ‘‘વરભાગં સામણેરસ્સ દત્વા’’તિ. ઉભોપીતિ દ્વે થેરસામણેરેપિ. સયમેવાતિ દાયકો સયમેવ. યન્તિ વસ્સાવાસિકં. યસ્સાતિ થેરસ્સ વા સામણેરસ્સ વા.

ઇતોતિ વુત્તનયતો. દહરસામણેરસ્સાતિ તરુણસ્સ સામણેરસ્સ. સોતિ ઘરસામિકો. નન્તિ પત્તજનં. યસ્સાતિ ભિક્ખુનો. તેસન્તિ મનુસ્સાનં. યથાભૂતં આચિક્ખિતબ્બન્તિ વિબ્ભમકાલઙ્કતકારણં યથાભૂતં આચિક્ખિતબ્બં. સુદ્ધપંસુકૂલિકાયેવાતિ અઞ્ઞેહિ અમિસ્સા સુદ્ધા પંસુકૂલિકાયેવાતિ. ઇદં નેવાસિકવત્તન્તિ નિગમનં.

ઉપનન્દવત્થુકથા

૩૧૯. અયમત્થોતિ અયં વક્ખમાનો અત્થો, એવં વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ગામકે. તન્તિ સેનાસનં, ગણ્હન્તેનેવાતિ સમ્બન્ધો. ઇધાતિ સાવત્થિયં. મુત્તન્તિ તે સેનાસનં મુઞ્ચિતં હોતિ. તત્રાપીતિ ગામકેપિ. ઉભયત્થાતિ સાવત્થિયં, ગામકે ચાતિ ઉભયત્થ.

એત્થાતિ ઉપનન્દવત્થુસ્મિં. કથન્તિ કેન પકારેન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. ઇધાતિ સાસને. એકચ્ચો ગણ્હાતીતિ સમ્બન્ધો. તત્રાપીતિ સામન્તવિહારેપિ. તસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. ઇધાતિ સેનાસને. આલયમત્તન્તિ ચિત્તુપ્પાદમત્તં. ઇચ્ચસ્સાતિ ઇતિ અસ્સ, એવં અસ્સ ભિક્ખુસ્સાતિ અત્થો. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં ‘‘ગહણેન ગહણ’’ન્તિઆદિકે ચતુક્કે. યો પન ગચ્છતીતિ સમ્બન્ધો. ઉપચારસીમાતિક્કમેતિ નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં, ભાવેન ભાવલક્ખણે વા. તત્થાતિ અઞ્ઞસ્મિં વિહારે પચ્ચાગચ્છતિ, વટ્ટતિ, સેનાસનગ્ગાહો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ અધિપ્પાયો.

૩૨૦. યોતિ ભિક્ખુ. મહન્તતરો વા દહરતરો વાતિ અત્તનો મહન્તતરો વા દહરતરો વા હોતિ. સો ભિક્ખુ તિવસ્સન્તરો નામાતિ યોજના. એકસ્સ ભિક્ખુનો તિણ્ણં વસ્સાનમન્તરે ઠિતો તિવસ્સન્તરો અઞ્ઞો ભિક્ખુ. તત્થાતિ ભિક્ખૂસુ. ઇમે સબ્બેતિ તિવસ્સન્તરદ્વિવસ્સન્તરસમાનવસ્સિકે ઇમે ભિક્ખૂ, લભન્તીતિ સમ્બન્ધો. યં તિણ્ણં પહોતીતિ મઞ્ચપીઠવિનિમુત્તં યં આસનં તિણ્ણં સુખં નિસીદિતું પહોતિ, તથારૂપે આસનેપિ દ્વે દ્વે હુત્વા નિસીદિતું લભન્તીતિ યોજના. અપિસદ્દેન મઞ્ચપીઠાનિ અપેક્ખતિ. ઇદં પચ્છિમદીઘાસનં. અનુપસમ્પન્નેનાપીતિ પિસદ્દો પગેવ ઉપસમ્પન્નેનાતિ દસ્સેતિ.

હત્થિકુમ્ભેતિ હત્થિસિરોપિણ્ડે. ઇમિના હત્થિસદ્દેન હત્થિકુમ્ભો ગહિતો અવયવૂપચારેન વા ઉત્તરપદલોપેન વાતિ દસ્સેતિ. હત્થી વિયાતિ હત્થી, ભૂમિભાગો, હત્થિમ્હિ પતિટ્ઠિતો પાદસઙ્ખાતો નખો ઇમસ્સાતિ હત્થિનખકો, પાસાદો. એતં ‘‘હત્થિનખકો’’તિ નામં એવંકતસ્સ પાસાદસ્સ નામન્તિ યોજના. ‘‘સુવણ્ણરજતાદિવિચિત્રાની’’તિ પદં ‘‘કવાટાનિ મઞ્ચપીઠાનિ તાલવણ્ટાની’’તિ સબ્બપદેસુ યોજેતબ્બં. યંકિઞ્ચિ ચિત્તકમ્મકતં અત્થિ, સબ્બં વટ્ટતીતિ યોજના. પાસાદસ્સ દેમાતિ સમ્બન્ધો. પાટેક્કન્તિ પાસાદતો વિસું. પટિગ્ગહિતમેવાતિ સબ્બં પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. ગોનકાદીનિ અટ્ઠારસ અત્થરણાનિ પરિભુઞ્જિતુન્તિ સમ્બન્ધો. ગિહિવિકટનીહારેનાતિ ગિહીહિ વિસેસેન યથાકામં કરિયતીતિ ગિહિવિકટં, ગિહિસન્તકં. ‘‘ગિહિવિકટ’’ન્તિ નીહારો અભિનીહારો ગિહિવિકટનીહારો, તેન. લબ્ભન્તીતિ નિસીદિતુમેવ લબ્ભન્તિ. તત્રાપીતિ ધમ્માસનેપિ.

અવિસ્સજ્જિયવત્થુકથા

૩૨૧. એતાનીતિ ગરુભણ્ડાનિ. તત્થાતિ રાસિવસેન પઞ્ચસુ સરૂપવસેન પઞ્ચવીસતિયા ગરુભણ્ડેસુ. આગન્ત્વા, આભુસો વા રમન્તિ એત્થાતિ આરામો. તેસંયેવાતિ પુપ્ફારામફલારામાનમેવ. ‘‘ઠપિતોકાસો’’તિ ઇમિના વત્થુસદ્દસ્સ ભૂમિભેદત્થં દસ્સેતિ. વસતિ આરામો પતિટ્ઠહતિ એત્થાતિ આરામવત્થુ. તેસુ વાતિ એત્થ વાસદ્દેન નવભૂમિભાગતો અઞ્ઞસ્સ પોરાણભૂમિભાગસ્સપિ આરામવત્થુભાવં વિકપ્પેતિ. વિસેસેન ચતુઇરિયાપથે હરતિ પવત્તેતિ એત્થાતિ વિહારો. તસ્સાતિ વિહારસ્સ. ચતુન્નં મઞ્ચાનન્તિ નિદ્ધારણત્થે સામિવચનં. અઞ્ઞતરો મઞ્ચો નામાતિ યોજના. એસેવ નયો સેસેસુપિ. ‘‘લોહેન કતા કુમ્ભી’’તિ ઇમિના લોહકુમ્ભીતિ એત્થ મજ્ઝેલોપસમાસં દસ્સેતિ. લોહમયા કુમ્ભી લોહકુમ્ભીતિ વચનત્થોપિ યુજ્જતેવ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના લોહેન કતં ભાણકં, લોહેન કતો વારકો, લોહેન કતં કટાહન્તિ અત્થં અતિદિસતિ. એત્થાતિ ભાણકવારકકટાહેસુ. અરઞ્જરોતિ અતિમહન્તત્તા અરં ખિપ્પં જરતિ વિનાસેતીતિ અરઞ્જરો. અથ વા જલં ગણ્હિતું અલન્તિ અરઞ્જરો લકારાનં રકારે કત્વા.

ગાથાવસેન નિગમનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ. તત્થ એવં પકાસયીતિ સમ્બન્ધો. દ્વે ગરુભણ્ડાનિ દ્વિસઙ્ગહાનિ હોન્તિ, તતિયં ગરુભણ્ડં ચતુસઙ્ગહં હોતિ, ચતુત્થં ગરુભણ્ડં નવકોટ્ઠાસં હોતિ, પઞ્ચમં ગરુભણ્ડં અટ્ઠભેદનં હોતિ, ઇતિ ઇમિના પકારેન પઞ્ચનિમ્મલલોચનો નાથો પઞ્ચહિ રાસીહિ પઞ્ચવીસવિધં ગરુભણ્ડં પકાસયીતિ યોજના.

તત્રાતિ ગરુભણ્ડે. હીતિ વિત્થારો. સબ્બમ્પિ ઇદં ગરુભણ્ડં અવિસ્સજ્જિયન્તિ વુત્તન્તિ યોજના. ઇધાતિ ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં. પરિવારે પન આગતન્તિ સમ્બન્ધો.

પઞ્ચ રાસયો મહેસિના વુત્તાતિ યોજના. એત્થાતિ પરિવારે.

તત્રાતિ ‘‘પરિવત્તનવસેના’’તિ વચને. ઇદં ગરુભણ્ડં ઉપનેતુન્તિ સમ્બન્ધો. નિચ્ચં તિટ્ઠન્તીતિ થાવરા, ઠાધાતુ વરપચ્ચયો, ઠાકારસ્સ થાકારો. ઇમિના આરામઆરામવત્થુવિહારવિહારવત્થૂનિ ગહેતબ્બાનિ. અવિસ્સજ્જિયઅવેભઙ્ગીયત્તા ગરુ અલહુકં ભણ્ડં ગરુભણ્ડં. ઇમિના મઞ્ચાદીનિ એકવીસતિ ગરુભણ્ડાનિ ગહેતબ્બાનિ. થાવરેતિ આધારે ભુમ્મં, પરિયાપન્નન્તિ સમ્બન્ધો. અથ વા નિદ્ધારણે ભુમ્મં, થાવરેસૂતિ હિ અત્થો, ખેત્તન્તિઆદીસુ સમ્બન્ધિતબ્બં. ખિપતિ પુબ્બણ્ણબીજમેત્થાતિ ખેત્તં. વસતિ અપરણ્ણબીજં પતિટ્ઠાતિ એત્થાતિ વત્થુ, તલે ભૂમિભાગે એકતો વા દ્વીહિ વા તીહિ વા ઠાનેહિ આવરણં કરીયતિ એત્થાતિ તળાકો, સરો. કસ્સકાનં મતેન કત્તબ્બાતિ માતિકા. આરામેન પરિવત્તેતુન્તિ સમ્બન્ધો. કાનિ પરિવત્તેતુન્તિ આહ ‘‘ઇમાનિ ચત્તારિપી’’તિ. પિસદ્દો અવયવસમ્પિણ્ડનો.

તત્રાતિ ‘‘પરિવત્તેતું વટ્ટતી’’તિ વચને. દૂરેતિ સઙ્ઘારામતો દૂરટ્ઠાને. યમ્પીતિ નાળિકેરફલમ્પિ. હરન્તીતિ સઙ્ઘસ્સ હરન્તિ. અઞ્ઞેસન્તિ સઙ્ઘતો અઞ્ઞેસં મનુસ્સાનન્તિ સમ્બન્ધો. તેતિ મનુસ્સા. સઙ્ઘેન સમ્પટિચ્છિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. રુચ્ચતીતિ સઙ્ઘસ્સારામેન મનુસ્સાનમારામં, મનુસ્સાનમારામેન વા સઙ્ઘસ્સારામં પરિવત્તેતું રુચીયતિ ઇચ્છીયતિ. ભિક્ખૂનં આરામોતિ સમ્બન્ધો. અયન્તિ મનુસ્સાનમારામો. ખુદ્દકોતિ સઙ્ઘારામતો ખુદ્દકો. આયન્તિ અયતિ આયસામિકો ધનેન વડ્ઢિં ગચ્છતિ અનેનાતિ આયો, તં. સમકમેવાતિ સમપ્પમાણમેવ, આયં સચે દેતીતિ સમ્બન્ધો. પમાણત્થે કપચ્ચયો. મનુસ્સાનં રુક્ખાતિ સમ્બન્ધો. અતિરેકં સઙ્ઘસ્સ દેમાતિ સમ્બન્ધો. જાનાપેત્વાતિ ‘‘સઙ્ઘે દિન્નં મહપ્ફલ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૬) સઙ્ઘસ્સ દિન્નદાનસ્સ આનિસંસં મનુસ્સાનં જાનાપેત્વા. ફલધારિનો હોન્તિ નનૂતિ યોજના. એવન્તિઆદિ નિગમનં. એતેનેવ નયેનાતિ યેન નયેન આરામો આરામેન પરિવત્તેતબ્બો, એતેનેવ નયેન. મહન્તેન વા ખુદ્દકેન વા આરામવત્થુના ચાતિ યોજના. આરામ આરામવત્થુવિહારવિહારવત્થૂનિ પરિવત્તેતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો.

ઉભોપીતિ ગેહપાસાદવસેન ઉભોપિ. તત્થાતિ ગેહે. ઇદં પનાતિ પાસાદસઙ્ખાતં ગેહં, મનુસ્સાનં ગેહન્તિ સમ્બન્ધો. મહગ્ઘેન વા અપ્પગ્ઘેન વા વિહારવત્થુના ચાતિ યોજના. વિહારવિહારવત્થુઆરામઆરામવત્થૂનિ પરિવત્તેતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. એવન્તિઆદિ નિગમનં.

ગરુભણ્ડેન ગરુભણ્ડપરિવત્તને એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. પંસ્વાગારકેસૂતિ પંસુકીળનત્થાય કતેસુ અગારકેસુ. કપ્પિયમઞ્ચાતિ સઙ્ઘગણપુગ્ગલાનં કપ્પિયા સુવણ્ણરજતાદીહિ અકતા મઞ્ચા. વિહારસ્સ પન સુવણ્ણરજતમયાદિકાપિ કપ્પિયા મઞ્ચા દાતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. બહિસીમાયાતિ ઉપચારસીમતો બહિ. તત્થાતિ સઙ્ઘત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાને. તત્થાતિ તસ્સ ભિક્ખુનો વસનટ્ઠાને. ‘‘મહગ્ઘેના’’તિ વુત્તવચનં નિયમેન્તો આહ ‘‘સતગ્ઘનકેન વા સહસ્સગ્ઘનકેન વા’’તિ. મઞ્ચસતન્તિ મઞ્ચબહું. એતેસુપીતિ પીઠભિસિબિબ્બોહનેસુપિ. તત્થાતિ પીઠભિસિબિબ્બોહનેસુ. કપ્પિયં પીઠાદીતિ સમ્બન્ધો. અકપ્પિયં વા મહગ્ઘં કપ્પિયં વાતિ કપ્પિયેન વા મહગ્ઘકપ્પિયેન વા પરિવત્તેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વુત્તવત્થૂની’’તિ પદં ‘‘પરિવત્તેત્વા’’તિ પદે અવુત્તકમ્મં, ‘‘ગહેતબ્બાની’’તિ પદે વુત્તકમ્મં, પુબ્બાપરાપેક્ખપદં.

પસતમત્તઉદકગણ્હકાનિપીતિ એત્થ પસતો નામ કુઞ્ચિતપાણિ. સીહળદીપેતિ સીહં લાતિ ગણ્હાતીતિ સીહળો લકારસ્સ ળકારં કત્વા, સીહબાહુનામકો રાજા, તસ્સ પુત્તત્તા વિજયકુમારોપિ સીહળો નામ, તેન આદિમ્હિ નિવાસભાવેન ગહિતત્તા દીપો સીહળદીપો નામ, તસ્મિં. પાદં ગણ્હાતીતિ પાદગણ્હનો, સોયેવ પાદગણ્હનકો. પાદો નામાતિ ‘‘પાદગણ્હનકો’’તિ એત્થ પાદો નામ. યો લોહવારકો મગધનાળિયા પઞ્ચનાળિમત્તં ગણ્હાતિ, સો લોહવારકો પાદો નામાતિ યોજના. ઇમિના પમાણસ્સ નામં પમાણવન્તે ઉપચારતો વોહારનયં દસ્સેતિ. તતોતિ પઞ્ચનાળિમત્તગણ્હનકવારકતો. ઇમાનીતિ લોહકુમ્ભીઆદીનિ.

ભિઙ્ગાર …પે… કટચ્છુઆદીનીતિ ભિઙ્ગારો ચ પટિગ્ગહો ચ ઉળુઙ્કો ચ દબ્બિ ચ કટચ્છુ ચ પાતિ ચ તટ્ટકો ચ સરકો ચ સમુગ્ગો ચ અઙ્ગારકપલ્લો ચ ધૂમકટચ્છુ ચ ભિઙ્ગાર…પે… ધૂમકટચ્છુયો, તા આદિ યેસં તાનીતિ ભિઙ્ગાર…પે… કટચ્છુઆદીનિ. આદિસદ્દેન અઞ્ઞાનિ ઉપકરણાનિ ગહેતબ્બાનિ. ભાજનીયાનીતિ ભાજેતબ્બાનિ. કંસલોહાદીતિઆદિસદ્દેન વટ્ટલોહં સઙ્ગણ્હાતિ. વટ્ટલોહં નામ પીતલોહં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. પારિહારિયન્તિ સઙ્ઘિકપરિભોગં પરિહરિત્વા અપનેત્વા પુગ્ગલિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જનં, ‘‘અત્તસન્તક’’ન્તિ વા પરિગ્ગહેન હરિત્વા ભુઞ્જનં ન વટ્ટતિ. ગિહિવિકટનીહારેનેવાતિ ‘‘ગિહિવિકટ’’ન્તિ અભિનીહારેનેવ.

અઞ્ઞસ્મિમ્પિ કપ્પિયલોહભણ્ડે પરિયાપન્ના અઞ્જનીતિ યોજના. અથ વા કપ્પિયલોહભણ્ડેતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં, ‘‘અઞ્જની’’તિઆદિના સમ્બન્ધિતબ્બં. સૂચીતિ ચીવરાદિસિબ્બનકા સૂચિ. પણ્ણસૂચીતિ પણ્ણે લિખના સૂચિ. અઞ્ઞમ્પીતિ અઞ્જનિઆદિતો અઞ્ઞમ્પિ. ધૂમનેત્તઞ્ચ ફાલઞ્ચ દીપરુક્ખો ચ દીપકપલ્લકો ચ ઓલમ્બકદીપો ચ ધૂમનેત્ત…પે… ઓલમ્બકદીપા. ઇત્થિપુરિસતિરચ્છાનગતસઙ્ખાતાનિ રૂપાનિ એતેસુ અત્થીતિ ઇત્થિપુરિસતિરચ્છાનગતરૂપકાનિ. ધૂમનેત્ત…પે… ઓલમ્બકદીપા ચ તે ઇત્થિપુરિસતિરચ્છાનગતરૂપકાનિ ચેતિ ધૂમનેત્ત…પે… રૂપકાનિ, વિસેસનપરનિપાતો. તાનિ વા અઞ્ઞાનિ વા ભિત્તિચ્છદનકવાટાદીસુ ઉપનેતબ્બાનિ લોહભણ્ડાનીતિ સમ્બન્ધો. લોહખિલકન્તિ લોહમયં આણિં. પરિહરિત્વાતિ ‘‘અત્તનો સન્તક’’ન્તિ પરિગ્ગહેન હરિત્વા, સઙ્ઘિકપરિભોગગિહિવિકટાનિ વા અપનેત્વા. ખીરપાસાણમયાનીતિ ખીરવણ્ણેન પાસાણેન કતાનિ.

સુવણ્ણઞ્ચ રજતઞ્ચ હારકૂટઞ્ચ જાતિફલિકઞ્ચ સુવણ્ણ…પે… જાતિફલિકાનિ, તેહિ કતાનિ ભાજનાનિ સુવણ્ણ…પે… ભાજનાનિ. સબ્બન્તિ સુવણ્ણરજતાદિસબ્બં. વટ્ટતીતિ સઙ્ઘગણપુગ્ગલાનં વટ્ટતિ.

વાસિઆદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના, નિદ્ધારણે વા ભુમ્મં. યાય વાસિયા ન સક્કાતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ વાસિતો. મહત્તરીસદ્દો મહન્તપરિયાયો અનિપ્ફન્નપાટિપદિકો. મહત્તરી વાસીતિ સમ્બન્ધો. વેજ્જાનન્તિ ભિસક્કાનં. સિરાવેધનફરસુપીતિ પિસદ્દેન તતો મહન્તં પન પગેવાતિ દસ્સેતિ. યા પન કુઠારી આવુધસઙ્ખેપેન કતાતિ સમ્બન્ધો. અથ વા આવુધસઙ્ખેપેન કતા યા પન કુઠારી અત્થીતિ યોજના. અનામાસાતિ અનામસિતબ્બા, અનામાસારહાતિ અત્થો. ચતુરઙ્ગુલમત્તોપીતિ પિસદ્દો તતો અધિકો પન પગેવાતિ દસ્સેતિ. નિખણિત્વા ખાદતીતિ નિખાદનં. ચતુરસ્સં મુખમેતસ્સાતિ ચતુરસ્સમુખં. દોણિસદિસં મુખમેતસ્સાતિ દોણિમુખં. સમ્મુઞ્ચનિદણ્ડવેધનમ્પિ નિખાદનં દણ્ડબદ્ધં હોતિ ચેતિ યોજના. દણ્ડેન બન્ધિતબ્બન્તિ દણ્ડબદ્ધં, દણ્ડં બદ્ધમેતસ્સાતિ વા દણ્ડબદ્ધં. ‘‘અદણ્ડક’’ન્તિ વત્વા તસ્સેવત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ફલમત્તમેવા’’તિ. નત્થિ દણ્ડમેતસ્સાતિ અદણ્ડકં. યન્તિ નિખાદનં. પરિહરિતુન્તિ પુગ્ગલિકભાવેન પરિગ્ગહેત્વા હરિતું, સઙ્ઘિકભાવં અપનેતું વા. સિખરમ્પિ નિખાદનેનેવ સઙ્ગહિતં લક્ખણહારનયેન સમાનકિચ્ચભાવતો. સિખરન્તિ યેન પરિબ્ભમિત્વા છિન્દન્તિ, યેહિ મનુસ્સેહિ દિન્નાનીતિ સમ્બન્ધો. તેતિ મનુસ્સા, વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. નોતિ અમ્હાકં. પાકતિકેતિ પકતિયા ઠિતે, યથા પઠમં ઠિતા હોન્તિ, તથા કરિસ્સામાતિ અત્થો. સચે આહરન્તીતિ સચે આયાચનં અકત્વા હરન્તિ. અનાહરન્તાપીતિ પુન અનાહરન્તાપિ.

કમ્મારો ચ તટ્ટકારો ચ ચુન્દકારો ચ નળકારો ચ મણિકારો ચ પત્તબન્ધકો ચ કમ્માર…પે… પત્તબન્ધકા, તેસં. અધિકરણી ચ મુટ્ઠિકો ચ સણ્ડાસો ચ તુલા ચ અધિકરણિ…પે… તુલા. સઙ્ઘે દિન્નકાલતોતિ સઙ્ઘસ્સ દિન્નકાલતો. તિપું છિન્દતિ અનેનાતિ તિપુચ્છેદનં, તમેવ સત્થકં તિપુચ્છેદનસત્થકં. મહાકત્તરિઞ્ચ મહાસણ્ડાસઞ્ચ મહાપિપ્ફિલિકઞ્ચ ઠપેત્વાતિ યોજના. કસ્મા ઠપિતાનીતિ આહ ‘‘મહાકત્તરિઆદીનિ ગરુભણ્ડાની’’તિ. તત્થ યસ્મા મહાકત્તરિઆદીનિ ગરુભણ્ડાનિ, તસ્મા ‘‘ઠપેત્વા મહાકત્તરિ’’ન્તિ આદિ મયા વુત્તન્તિ યોજના.

વલ્લિઆદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. વેત્તવલ્લિઆદિકાતિ વેત્તસઙ્ખાતવલ્લિઆદિકા. અડ્ઢબહુપ્પમાણાતિ એત્થ –

‘‘બ્યામો સહકરા બાહુ, દ્વેપસ્સદ્વયવિત્થતા’’તિ. –

અભિધાને (અભિધાનપ્પદીપિકાયં ૨૬૯ ગાથાયં) વુત્તત્તા બાહુ નામ ઇધ બ્યામોવ અધિપ્પેતો. તસ્મા દ્વીસુ પસ્સેસુ વિત્થતાનં બ્યામસઙ્ખાતાનં સહકરાનં દ્વિન્નં બાહૂનં અડ્ઢોતિ અડ્ઢબાહુ, તસ્સ પમાણમેતસ્સાતિ અડ્ઢબાહુપ્પમાણાતિ વચનત્થો કાતબ્બો, દીઘતો દ્વિહત્થા વલ્લીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થજાતકાતિ તિસ્સં સઙ્ઘસ્સ ભૂમિયં જાતકા. રક્ખિતગોપિતાતિ સઙ્ઘેન સયં રક્ખિતા, પરેહિ ગોપિતા. ઇમિના અરક્ખિતઅગોપિતા ગરુભણ્ડં ન હોતીતિ દસ્સેતિ. સાતિ વલ્લિ. અતિરેકા હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઉપનેતુન્તિ તં વલ્લિં ઉપનેતું. સુત્તઞ્ચ મકચિવાકઞ્ચ નાળિકેરહીરઞ્ચ ચમ્મઞ્ચ સુત્ત…પે… ચમ્માનિ, તેહિ કતા સુત્ત…પે… ચમ્મમયા. રજ્જુકા વા યોત્તાનિ વા ગરુભણ્ડં હોતીતિ સમ્બન્ધો. એકવટ્ટા વા દ્વિવટ્ટા વાતિ એત્થ વાસદ્દેન તિવટ્ટાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અવટ્ટેત્વા દિન્નં સુત્તઞ્ચ અવટ્ટેત્વા દિન્ના મકચિવાકનાળિકેરહીરા ચાતિ યોજના.

યો કોચિ વેળૂતિ સમ્બન્ધો. સોપીતિ વેળુપિ વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. પિસદ્દેન વલ્લિં અપેક્ખતિ. ઇદમેત્થાતિ ઇદં સબ્બં એત્થ વેળુમ્હિ, વેળૂસુ વા ઇદન્તિ સમ્બન્ધો. સમકં વાતિ ગહિતવેળુના સમપ્પમાણં વા. અતિરેકં વાતિ તતો અતિરેકં વા. તંઅગ્ઘનકન્તિ તસ્સ વેળુનો અગ્ઘનારહં. ફાતિકમ્મન્તિ વડ્ઢિકમ્મં. તત્થેવાતિ ગણ્હનટ્ઠાનેવ. ગમનકાલેતિ ગણ્હનટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ ગમનકાલે. ‘‘પહિણિત્વા દાતબ્બો’’તિ ઇમિના સયં વા આગન્ત્વા દાતબ્બોતિ અત્થોપિ લક્ખણહારનયેન ગહેતબ્બો સમાનકિચ્ચત્તા.

મુઞ્જપબ્બજસદ્દેન મુઞ્જપબ્બજતિણાનં પાળિયં વિસું ગહિતત્તા તિણસદ્દેન તાનિ ઠપેત્વા પારિસેસઞાયેન અવસેસતિણમેવ ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મુઞ્જં પબ્બજઞ્ચ ઠપેત્વા’’તિઆદિ. સમાનફલત્તા લક્ખણહારનયેન પણ્ણમ્પિ તિણેનેવ સઙ્ગહિતન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્થા’’તિઆદિ. તત્થ યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને, ઇતીતિ એવં. તિણઞ્ચ ગરુભણ્ડં હોતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થજાતકં વાતિ તસ્મિં સઙ્ઘારામે જાતકં વા. બહારામેતિ સઙ્ઘારામતો બહિ. તમ્પીતિ તિણમ્પિ. પિસદ્દેન વલ્લિવેળૂ અપેક્ખતિ. અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણોપીતિ દીઘતો અટ્ઠઙ્ગુલપમાણોપિ. રિત્તપોત્થકોતિ અલિખિતત્તા તુચ્છો મકચિવત્થાદિકોપિ પણ્ણમયોપિ પોત્થકો. ઇદઞ્ચ પણ્ણપસઙ્ગેન વુત્તં.

પઞ્ચવણ્ણા વાતિ નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠવસેન પઞ્ચવણ્ણના વા. તમ્પીતિ મત્તિકમ્પિ. પિસદ્દેન વલ્લિવેળુતિણાનિ અપેક્ખતિ.

દારુભણ્ડે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. રક્ખિતગોપિતો યો કોચિ દારુભણ્ડકો અત્થીતિ યોજના. મહાઅટ્ઠકથાયં પન વુત્તોતિ સમ્બન્ધો.

તત્રાતિ મહાઅટ્ઠકથાયં, ‘‘તેન ખો પન સમયેના’’તિ પાળિયં વા. ઇમેસૂતિ આસન્દિકાદીસુ. એત્થાતિ પીઠેસુ, પલાલપીઠેનાતિ સમ્બન્ધો. બ્યગ્ઘચમ્મઓનદ્ધન્તિ બ્યગ્ઘચમ્મેન અવનદ્ધં. વાળરૂપપરિક્ખિત્તન્તિ વાળરૂપેહિ પરિવારિતં. રતનપરિસિબ્બિતન્તિ રતનસુત્તેન સમન્તતો સિબ્બિતં.

એતેસુપીતિ વઙ્કફલકાદીસુપિ. ‘‘સઙ્ખથાલકં પન ભાજનીય’’ન્તિ પાઠસ્સાનન્તરં ‘‘તથા’’તિ પાઠો અત્થિ, સો એત્થ ન યુજ્જતિ, પરતો પન ‘‘યેન કેનચિ કતં ગરુભણ્ડમેવા’’તિ પાઠસ્સાનન્તરં યુજ્જતિ. તત્થ હિ યથા યેન કેનચિ કતં ગરુભણ્ડમેવ હોતિ, તથા થમ્ભતુલાસોપાનફલકાદીસુ દારુમયં વા પાસાણમયં વા યંકિઞ્ચિ ગેહસમ્ભારરૂપં ગરુભણ્ડમેવાતિ અત્થો.

સબ્બન્તિ સકલં ઉદકતુમ્બપાદકથલિકમણ્ડલં. એતેસુપીતિ આધારકાદીસુપિ. તથા થમ્ભતલાતિ એત્થ તથાસદ્દેન ‘ગરુભણ્ડમેવા’’તિ પદં અતિદિસતિ. સઙ્ઘે દિન્નન્તિ સઙ્ઘસ્સ દિન્નં. ભૂમત્થરણન્તિ ભૂમિયં અત્થરિતબ્બં. તમ્પીતિ એળકચમ્મમ્પિ.

ઉદુક્ખલં ગરુભણ્ડમેવાતિ સમ્બન્ધો. એસેવ નયો મુસલન્તિઆદીસુપિ. એતેસૂતિ મઞ્ચપાદાદીસુ. અનુઞ્ઞાતવાસિયાતિ ભાજનત્થાય અનુઞ્ઞાતવાસિયા. ધમકરણોતિ એત્થ ‘‘સઙ્ખં ધમતિ, સઙ્ખધમકો’’તિઆદીસુ વિય નિસ્સંયોગપાઠોયેવ યુજ્જતિ. તસ્મા ધમતિ વાતેન પવત્તતીતિ ધમો, વાતહેતુકો સદ્દો, ધમં કરોતીતિ ધમકરણોતિ વચનત્થો કાતબ્બો. સબ્બમેતન્તિ અનુઞ્ઞાતવાસિદણ્ડાદિકં એતં સબ્બં. તતોતિ અનુઞ્ઞાતવાસિદણ્ડાદિકતો, મહન્તતરં વાસિદણ્ડાદિકં ગરુભણ્ડન્તિ યોજના.

યથાજાતમેવાતિ યથાપવત્તમેવ. તેહીતિ હત્થિદન્તાદીહિ, ‘‘કત’’ઇતિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બં. તચ્છિતનિટ્ઠિતોપીતિ તચ્છિતકમ્મેન નિટ્ઠિતોપિ.

મત્તિકાભણ્ડે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના, ઉપભોગો ચ પરિભોગો ચ ઉપભોગપરિભોગં, સમાહારદ્વન્દો. ઇદં પદં ‘‘ઘટપિધાનાદિકુલાલભાજન’’ન્તિ પદેનેવ સમ્બન્ધિતબ્બં. થુપિકાતીતિ એત્થ ઇતિસદ્દો ઇમસદ્દત્થો. ઇદં સબ્બં સઙ્ઘસ્સ દિન્નકાલતો પટ્ઠાય ગરુભણ્ડન્તિ યોજના. ‘‘અનતિરિત્તપમાણો’’તિ વિસેસનપદં ‘‘ઘટકો’’તિ વિસેસ્યપદેનેવ સમ્બન્ધિતબ્બં. એત્થાતિ મત્તિકાભણ્ડે, આધારે વા નિદ્ધારણે વા ત્થ પચ્ચયો. મત્તિકાભણ્ડે કુણ્ડિકા ભાજનીયકોટ્ઠાસં ભજતિ, એવં લોહભણ્ડેપીતિ યોજના. એત્થાતિ ગરુભણ્ડવિનિચ્છયે.

નવકમ્મદાનકથા

૩૨૩. ભણ્ડિકાટ્ઠપનમત્તેનાતિ એત્થ ભણ્ડિકાટ્ઠપનં નામ ભણ્ડિકયોજનન્તિ આહ ‘‘કપોતભણ્ડિકયોજનમત્તેના’’તિ. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. ચિતકધૂમોતિ ચિતકે ઉટ્ઠિતો ધૂમો. એતસ્સેવાતિ ભિક્ખુસ્સ એવ વિહારોતિ સમ્બન્ધો. ધૂમકાલેતિ ધૂમસ્સ ઉટ્ઠિતકાલે. ‘‘અપલોકેત્વા’’તિ ઇમિના ધૂમકાલે અપલોકિતં ધૂમકાલિકં. ધૂમકાલિકં હુત્વાતિ અત્થયોજનં કત્વા પાળિયં ‘‘પરિયોસિતવિહાર’’ન્તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બભાવં દસ્સેતિ. કતપરિયોસિતવિહારન્તિ કતપરિયોસિતો વિહારો ઇમસ્સ નવકમ્મસ્સાતિ કતપરિયોસિતવિહારં. ઇદં નવકમ્મં દેન્તીતિ સમ્બન્ધો. યાવ ગોપાનસિયો ન આરોહન્તિ, તાવ વિપ્પકતો નામાતિ યોજના. તતોતિ ગોપાનસિઆરોહનતો. કઞ્ચિદેવ સમાદપેત્વા કારેસ્સતીતિ વિહારસામિકોયેવ કઞ્ચિ ભિક્ખુંસમાદપેત્વા કારેસ્સતિ. પઞ્ચહત્થે વિહારેતિ સમ્બન્ધો. છવસ્સિકં નવકમ્મન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ અડ્ઢયોગે. સોતિ અડ્ઢયોગો. મહલ્લકં નિયામેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘દસહત્થે એકાદસહત્થે’’તિ. દસવસ્સિકં વા એકાદસવસ્સિકં વા નવકમ્મન્તિ સમ્બન્ધો. તતોતિ દ્વાદસહત્થતો. લોહપાસાદસદિસેપિ પાસાદેતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ દ્વાદસવસ્સિકનવકમ્મતો.

નવકમ્મિકોતિ નવકમ્મે યુત્તપયુત્તો. ઉતુકાલેતિ હેમન્તગિમ્હકાલે. પટિબાહિતુન્તિ અઞ્ઞેસં સમ્પત્તભિક્ખૂનં પટિસેધેતું. આવાસસામિકસ્સાતિ આવાસદાયકસ્સ. તસ્સાતિ આવાસસામિકસ્સ. વંસેતિ અન્વયે. તેતિ તવ. સોતિ આવાસસામિઆદિકો. ભિક્ખૂહિ જગ્ગિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. તેપીતિ ઞાતિઉપટ્ઠાકાપિ. તસ્મિમ્પીતિ સઙ્ઘિકપચ્ચયેપિ. બહૂ આવાસેતિ સમ્બન્ધો. એકં આવાસન્તિ યોજના.

એકં વા આવાસન્તિ સમ્બન્ધો. તતોતિ વિસજ્જિતાવાસેહિ, ઉપ્પન્નાનીતિ સમ્બન્ધો. કુરુન્દિયં પન વુત્તં, કિન્તિ વુત્તન્તિ યોજના. એકં મઞ્ચટ્ઠાનં ગહેત્વાતિ એકં મઞ્ચટ્ઠાનં પુગ્ગલિકભાવેન ગહેત્વા. તિભાગન્તિ તતિયભાગં. અયમેવ વા પાઠો. એત્થાતિ નટ્ઠવિહારે. પુગ્ગલિકમેવાતિ પુગ્ગલિકં એવ, પુગ્ગલિકં ઇવ વા. જગ્ગાતિ જગ્ગાહિ. હીતિ ફલજોતકો. એવં જગ્ગિતો પનાતિ એવં જગ્ગિતો વિહારો પન. તસ્મિન્તિ જગ્ગન્તે. સદ્ધિવિહારિકાદીનં દાતુકામો હોતીતિ સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડટ્ઠપનં વા નવકાનં વસનટ્ઠાનં વા અદત્વા અત્તનોયેવ સદ્ધિવિહારિકાદીનં દાતુકામો હોતિ. સદ્ધિવિહારિકાદીનં દાતું લબ્ભતીતિ સબ્બવિહારં પુગ્ગલિકભાવેન અગ્ગહેત્વા એકદેસસ્સેવ ગહિતત્તા સદ્ધિવિહારિકાદીનં દાતું લબ્ભતીતિ અત્થો. જગ્ગાપેતબ્બો ઇતિ વુત્તન્તિ યોજના. એત્થ ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પાઠો અત્થિ, સો અપાઠોયેવ ‘‘કુરુન્દિયં પન વુત્ત’’ન્તિ પદસ્સ આકારત્તા.

અઞ્ઞં ઇદમ્પિ ચ વક્ખમાનવચનં તત્થેવ કુરુન્દિયં વુત્તન્તિ યોજના. કિન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘દ્વે ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. દ્વે ભિક્ખૂ કરોન્તીતિ સમ્બન્ધો. યેનાતિ ભિક્ખુના. સોયેવ સામીતિ યેન સા ભૂમિ પઠમં ગહિતા, સોયેવ સામીતિ અત્થો. પતિરૂપે ઠાનેતિ પતિરૂપે સેનાસનટ્ઠાને. તન્તિ પુગ્ગલિકકરણં. યં પન વયકમ્મન્તિ યોજના. એત્થ ચ વયકમ્મન્તિ તસ્મિં વિહારે કતસ્સ કમ્મસ્સ મૂલં. વિહારસ્સ મૂલં દાતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્સાતિ સઙ્ઘિકં કરોન્તસ્સ. તત્થેવાતિ કતવિહારે એવ. કતાવાસેતિ સમીપત્થે ભુમ્મવચનં, કતાવાસસમીપેતિ વુત્તં હોતિ. છાયૂપગફલૂપગાતિ છાયં ઉપગચ્છન્તા ચ ફલં ઉપગચ્છન્તા ચ, છાયાફલાનિ ઉપહરન્તાતિ અત્થો. અપલોકેત્વાતિ સઙ્ઘં અપલોકેત્વા. સામિકાતિ રુક્ખસામિકા. હારેતબ્બાતિ અપનેતબ્બા.

‘‘સઙ્ઘિકવલ્લિમત્તમ્પિ અગ્ગહેત્વા’’તિ ઇમિના સઙ્ઘિકં ગહેત્વા સઙ્ઘિકાય ભૂમિયા સચે વિહારં કરોતિ, સઙ્ઘિકમેવાતિ દસ્સેતિ. દ્વિભૂમકતિભૂમકાદીસુ પાસાદેસુ ઉપડ્ઢભાગં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાસાદો ચેવ હોતી’’તિઆદિ. ઉપરિ પાસાદોતિ સમ્બન્ધો. સોતિ વિહારકારકો ભિક્ખુ, તસ્સ હેટ્ઠાપાસાદોતિ સમ્બન્ધો. વિહારેતિ સઙ્ઘિકવિહારે, વિહારસમીપેતિ અત્થો. અકતટ્ઠાનેતિ ચયપમુખાનં અકતપુબ્બટ્ઠાને. ચયં વા પમુખં વાતિ સઙ્ઘિકવિહારસ્સ ચયં વા પમુખં વા. બહિકુટ્ટેતિ કુટ્ટસ્સ, કુટ્ટતો વા બહિ. તસ્સાતિ ચયપમુખકારકસ્સ ભિક્ખુસ્સ હોતીતિ સમ્બન્ધો. વિસમં પબ્બતકન્દરાદિન્તિ સમ્બન્ધો. અપદેતિ સુકરસ્સ અકારણે. કતં હોતીતિ ચયં વા પમુખં વા કતં હોતિ. તત્થાતિ ચયપમુખેસુ, સઙ્ઘો અનિસ્સરો ઇતિ વુત્તન્તિ યોજના.

વરસેય્યં ગહેતુન્તિ સમ્બન્ધો.

પુન આગન્ત્વાતિ પક્કમિત્વા પુન આગન્ત્વા. તસ્સાતિ નવકમ્મગાહકસ્સ ભિક્ખુસ્સ. એતન્તિ સેનાસનં.

અઞ્ઞત્રપરિભોગપટિક્ખેપાદિકથા

૩૨૪. નાતિહરન્તીતિ એત્થ અતિસદ્દો હરણત્થો, હરસદ્દો પરિભુઞ્જનત્થોતિ આહ ‘‘અઞ્ઞત્ર હરિત્વા ન પરિભુઞ્જન્તી’’તિ. યં મઞ્ચપીઠાદીતિ યોજના. તત્થાતિ ઉન્દ્રિયમહાવિહારે. તન્તિ મઞ્ચપીઠાદિં. તસ્માતિ યસ્મા અનુજાનાતિ, તસ્મા. તન્તિ મઞ્ચપીઠાદિં. અઞ્ઞત્રાતિ અઞ્ઞં વિહારં. અરોગન્તિ અનટ્ઠાજિણ્ણત્તા અરોગં. તસ્મિં વિહારેતિ ઉન્દ્રિયવિહારે. તસ્મિન્તિ ઉન્દ્રિયવિહારે. તતોતિ ઉન્દ્રિયવિહારતો. સુયોજિતાનીતિ સુટ્ઠુ યોજિતાનિ. મૂલદાનં વા પટિપાકતિકં વા નત્થીતિ અધિપ્પાયો. છડ્ડિતવિહારતોતિ ભિક્ખૂહિ અનપેક્ખેન છડ્ડિતસઙ્ઘિકવિહારતો ચ પુગ્ગલેન સાપેક્ખેન છડ્ડિતપુગ્ગલિકવિહારતો ચ. આવાસિકકાલેતિ આવાસિકાનં ઠિતકાલે. તતોતિ છડ્ડિતવિહારતો.

ફાતિકમ્મત્થાયાતિ એત્થ ફાતિસદ્દો વડ્ઢનત્થોતિ આહ ‘‘વડ્ઢિકમ્મત્થાયા’’તિ. એત્થાતિ ‘‘ફાતિકમ્મત્થાયા’’તિ પાઠે.

ચક્કલિકન્તિ ચક્કાકારેન લાતિ પવત્તતિ, ચક્કાકારં વા લાતિ ગણ્હાતીતિ ચક્કલં, તદેવ ચક્કલિકં, પાદપુઞ્જનં, ‘‘કમ્બલાદીહિ વેઠેત્વા કત’’ન્તિ ઇમિના તસ્સ કરણાકારં દસ્સેતિ. યેહીતિ પાદેહિ. ઉદકન્તિ સેનાસનસ્સ તિન્તકં ઉદકં. ઉદકં ન પઞ્ઞાયતીતિ યોજના. સઉપાહનેન અક્કમિતું ન વટ્ટતીતિ યોજના.

સુધાભૂમિયન્તિ સુધાય લિત્તાયં ભૂમિયં. પરિભણ્ડભૂમિયન્તિ ગોમયકસાવપરિભણ્ડભૂમિયં. પાદાતિ મઞ્ચપાદા. તસ્મિન્તિ ચોળકે. ઠપેન્તસ્સાતિ મઞ્ચપાદે ઠપેન્તસ્સ. તત્થાતિ તેસુ ભિક્ખૂસુ. નેવાસિકાતિ નિબદ્ધં વસન્તીતિ નેવાસિકા. ઠપેન્તીતિ મઞ્ચપાદે ઠપેન્તિ. તથેવાતિ યથા નેવાસિકા વળઞ્જન્તિ, તથેવ આગન્તુકેહિ વળઞ્જિતું વટ્ટતીતિ અત્થો.

સેતભિત્તિ વાતિ એત્થ વાસદ્દેન નીલભિત્તિઆદયો સમ્પિણ્ડેતિ. ‘‘દ્વારમ્પિ વાતપાનમ્પી’’તિઆદિના સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા દ્વારવાતપાનાદયો અપરિકમ્મકતાપિ ન અપસ્સયિતબ્બા. કેનચિ વા વત્થાદિનાતિ સમ્બન્ધો.

‘‘હુત્વા’’તિ ઇમિના ‘‘ધોતપાદકા’’તિ પદસ્સ ‘‘નિપજ્જિતુ’’ન્તિ પદે કિરિયાવિસેસનભાવં દસ્સેતિ, ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ પદે કારકવિસેસનભાવં નિવત્તેતિ. કસ્મિં ઠાને નિપજ્જિતું કુક્કુચ્ચાયન્તીતિ આહ ‘‘ધોતેહિ પાદેહિ અક્કમિતબ્બટ્ઠાને’’તિ. ‘‘અક્કમિતબ્બટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ ઇમિના ‘‘ધોતપાદકે’’તિ પાઠસ્સ ધોતો પાદો તિટ્ઠતિ એત્થ ઠાનેતિ ધોતપાદકં, તસ્મિં ધોતપાદકેતિ અત્થં દસ્સેતિ. એતન્તિ ‘‘ધોતપાદકે’’તિ નામં. ‘‘પચ્ચત્થરિત્વા’’તિ એત્થ કેન પચ્ચત્થરિત્વાતિ આહ ‘‘પચ્ચત્થરણેના’’તિ. ‘‘અત્તનો સન્તકેના’’તિ ઇમિના સઙ્ઘિકેન પચ્ચત્થરણેન પચ્ચત્થરણં પટિક્ખિપતિ. નિદ્દાયતોપીતિ નિદ્દાયકારણાપિ, સંકુટિતેતિ સમ્બન્ધો. અથ વા નિદ્દાયતોપીતિ નિદ્દાયન્તસ્સપિ. ‘‘સરીરાવયવો’’તિ પદે સામ્યત્થછટ્ઠી, ‘‘આપત્તિયેવા’’તિ પદે સમ્પદાનં. લોમેસુ ફુસન્તેસૂતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પરિભોગસીસેના’’તિ ઇમિના પરિભોગં અકત્વા કેનચિ કમ્મેન સરીરાવયવેન ફુસન્તસ્સ અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ. હત્થતલેન ફુસિતું પાદતલેન ફુસિતું વા અક્કમિતું વાતિ યથાલાભયોજના દટ્ઠબ્બા. ‘‘પરિભોગસીસેના’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મઞ્ચપીઠં નીહરન્તસ્સા’’તિઆદિ.

સઙ્ઘભત્તાદિઅનુજાનનકથા

૩૨૫. ‘‘સઙ્ઘસ્સ ભત્ત’’ન્તિ ઇમિના સઙ્ઘભત્તન્તિ પદસ્સ છટ્ઠીસમાસં દસ્સેતિ. સઙ્ઘસ્સ અત્થાય આભતં ભત્તં કાતું ન સક્કોન્તીતિ યોજના. ઉદ્દેસભત્તન્તિઆદીસુ એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ‘‘ઉદ્દેસેન લદ્ધભિક્ખૂનં ભત્તં કાતુ’’ન્તિ ઇમિના ઉદ્દેસેન લદ્ધભિક્ખૂનં કાતબ્બં ભત્તં ઉદ્દેસભત્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તથેવાતિ યથા સઙ્ઘતો ઉદ્દિસિત્વા લદ્ધભિક્ખૂ, તથેવ. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ‘‘એકં વા’’તિઆદિના પરિચ્છિન્દિત્વા. તેસન્તિ લદ્ધભિક્ખૂનં. ઇમિના નિમન્તેત્વા લદ્ધભિક્ખૂનં કાતબ્બં ભત્તં નિમન્તનભત્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘સલાકાયો છિન્દિત્વા’’તિ ઇમિના સલાકાયો છિન્દિત્વા કાતબ્બં ભત્તં સલાકભત્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. પક્ખિકન્તિ ઉપોસથિકન્તિ પાટિપદિકન્તિ એવં નિયામેત્વાતિ યોજના. પઞ્ચમીઆદીસુ પક્ખેસુ કાતબ્બં પક્ખિકં. ઉપોસથે કાતબ્બં ઉપોસથિકં. પાટિપદે કાતબ્બં પાટિપદિકં, તમેવ ભત્તં પાટિપદિકભત્તં. ઉદ્દેસભત્તં નિમન્તનન્તિ એત્થ ઇતિસદ્દો આદ્યત્થો, ઉદ્દેસભત્તં નિમન્તનન્તિઆદિં ઇમં વોહારં પત્તાનીતિ હિ અત્થો. ઉદ્દેસભત્તાદીનિયેવ અનુજાનનમકત્વા કસ્મા સઙ્ઘભત્તમ્પિ અનુજાનાતીતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. તત્થ યસ્મા સક્ખિસ્સન્તીતિ સમ્બન્ધો. તેતિ મનુસ્સા. તમ્પીતિ સઙ્ઘભત્તમ્પિ. પિસદ્દેન ઉદ્દેસભત્તાદીનિ અપેક્ખતિ.

સઙ્ઘભત્તાદીનં વિત્થારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘સઙ્ઘભત્તં ઉદ્દેસભત્ત’’ન્તિઆદિપાઠે, એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના, સઙ્ઘભત્તાદીસુ વા નિદ્ધારણે ભુમ્મં, ભુઞ્જન્તાનં અમ્હાકં અજ્જ દસ દ્વાદસ દિવસા અહેસુન્તિ યોજના. અઞ્ઞતોતિ અઞ્ઞસ્મા ઠાના. તત્થાતિ સઙ્ઘભત્તે. વત્તબ્બાતિ મનુસ્સા વત્તબ્બા. તન્તિ સઙ્ઘભત્તં, ધાતુકમ્મં, ‘‘અમ્હાક’’ન્તિ કારિતકમ્મં. તન્તિ સઙ્ઘભત્તં.

ઉદ્દેસભત્તકથા

અયં નયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. રઞ્ઞા વા પહિતેતિ સમ્બન્ધો. સચે અત્થીતિ સચે ઠિતિકા અત્થિ. ઉદ્દેસકેનાતિ ભત્તુદ્દેસકેન. ન અતિક્કામેતબ્બન્તિ ઉદ્દેસભત્તં ન અતિક્કામેતબ્બં. તે પનાતિ પિણ્ડપાતિકા પન. ઠિતિકં ઠપેત્વાતિ ઠિતિકં ઠિતટ્ઠાને ઠપેત્વા મુઞ્ચિત્વાતિ અત્થો. તેસન્તિ મહાથેરાનં. યોજનન્તરિકવિહારતોપીતિ યોજનેન બ્યવધાને ઠિતવિહારતોપિ. ઠિતટ્ઠાનતોતિ ઠિતિકાય ઠિતટ્ઠાનતો. અસમ્પત્તાનમ્પીતિ ભત્તુદ્દેસટ્ઠાનં અસમ્પત્તાનમ્પિ. વડ્ઢિતા નામ સીમાતિ ઉપચારસીમા વડ્ઢિતા નામ. સઙ્ઘનવકસ્સ દિન્નેપીતિ યાવ દુતિયભાગો ન દાતબ્બો, તાવ સઙ્ઘનવકસ્સ દિન્નેપિ. વસ્સગ્ગેનાતિ ગણિયતીતિ ગં, વસ્સમેવ ગં વસ્સગ્ગં, તેન વસ્સગ્ગેન, વસ્સગણનાયાતિ વુત્તં હોતિ. યદિ ‘‘વસ્સગ્ઘેના’’તિ ચતુત્થક્ખરેન પાઠો ભવેય્ય, એવં સતિ વસ્સપરિચ્છેદેનાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો, અયમેવ યુત્તતરો.

એકસ્મિં વિહારેતિ એકિસ્સં વિહારસીમાયં. તસ્મિંયેવ ભત્તુદ્દેસટ્ઠાનેતિ એત્થ એવસદ્દેન અઞ્ઞસ્મિં ઠાને ગાહણં પટિક્ખિપતિ. એકોતિ એકો દાયકો. તેનાતિ પહિતભિક્ખુના. સો અત્થોતિ સો હેતુ. તંદિવસન્તિ તસ્મિં પહિતદિવસે. પમુસ્સતીતિ સતિપવાસેન મુસ્સતિ. ભોજનસાલાયાતિ ભત્તુદ્દેસટ્ઠાનસઙ્ખાતાય ભોજનસાલાય. યા પકતિટ્ઠિતિકાતિ યોજના. ‘‘એકાબદ્ધા હોન્તી’’તિ વુત્તવચનસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં દ્વાદસહત્થન્તરં અવિજહિત્વા’’તિ. નવં ઠિતિકન્તિ ભત્તુદ્દેસટ્ઠાને ઠપિતપકતિટ્ઠિતિકતો અઞ્ઞં નવં ઠિતિકં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એતન્તિ ઉદ્દેસભત્તં. ‘‘સ્વે’’તિ નિયામેત્વા વુત્તત્તા દુતિયદિવસે ન લબ્ભતિ.

કોચીતિ દાયકો. સકવિહારે ઠીતિકાવસેનેવ ગાહેતબ્બન્તિ યં વિહારં ગચ્છન્તિ, તત્થ અપવિટ્ઠત્તા સકવિહારે ઠિતિકાવસેનેવ ગાહેતબ્બં. દિન્નં પન ભત્તં ગાહેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. સમ્પત્તાનન્તિ દિન્નટ્ઠાનં સમ્પત્તાનં. તત્થાતિ દિન્નટ્ઠાનં, સમ્પત્તાનંયેવાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ વિહારસ્સાતિ પવિટ્ઠવિહારસ્સ. તસ્મિં તસ્મિં ઠાનેતિ ગામદ્વારવીથિચતુક્કસઙ્ખાતે તસ્મિં તસ્મિં ઠાને. અન્તોઉપચારગતાનન્તિ એત્થ અન્તોઉપચારો નામ દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરં.

ગામદ્વારૂપચાર વીથિચતુક્કૂપચાર ઘરૂપચારેસુ તીસુ ઘરૂપચારસ્સ વિસેસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઘરૂપચારો ચેત્થા’’તિઆદિ. એત્થાતિ તીસુ ઉપચારેસુ. ઘરૂપચારો વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. એકો ઉપચારો એત્થાતિ એકૂપચારં ઘરં. ઇમેસન્તિ ચતુન્નં ઘરાનં. તત્થાતિ ચતૂસુ ઘરેસુ. એકકુલસ્સ યં ઘરન્તિ સમ્બન્ધો. એકવળઞ્જન્તિ એકદ્વારેન સમાનપરિભોગં. તત્થાતિ એકૂપચારે.

યં પન એકં ઘરં કતન્તિ સમ્બન્ધો. સુખવિહારત્થાયાતિ કલહં વિચ્છિન્દિત્વા સુખવિહારત્થાય. તસ્મિં તસ્મિં ઠાનેતિ ભિત્તિયા પરિચ્છિન્ને તસ્મિં તસ્મિં ઠાને.

યસ્મિં પન ઘરે નિસીદાપેન્તીતિ સમ્બન્ધો. યમ્પિ નિવેસનન્તિ યોજના.

યો પન ઉદ્દેસલાભો ઉપ્પજ્જતિ, સો પાપુણાતીતિ યોજના. કિઞ્ચાપિ દિસ્સન્તિ, તથાપીતિ યોજના.

યો પનાતિ ભિક્ખુ પન, લભતીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞસ્મિન્તિ અત્તના અઞ્ઞસ્મિં. તેનાતિ ઉદ્દેસભત્તં લભન્તેન ભિક્ખુના.

કાલં પટિમાનેન્તેસૂતિ ભોજનકાલં પટિમાનેન્તેસુ ભિક્ખૂસુ, નિસિન્નેસૂતિ સમ્બન્ધો. કોચિ મનુસ્સો વદતીતિ સમ્બન્ધો. સઙ્ઘુદ્દેસપત્તં દેથ ઇતિ વાતિ યોજના. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના પત્તસ્સ ઠાને ભિક્ખું પક્ખિપિત્વા વુત્તે અતિદિસતિ.

એત્થાતિ ઉદ્દેસભત્તે, એવંવચને વા. પેસલોતિ પિયસીલો. તેનાતિ ઉદ્દેસકેન. કિન્તિ જાનાતીતિ આહ ‘‘દસવસ્સેન લદ્ધ’’ન્તિ. તસ્સાતિ ઉદ્દેસકસ્સ, વચનન્તિ સમ્બન્ધો. અપ્પસદ્દાતિ સણિકસદ્દા. ‘‘અપસદ્દા’’તિપિ પાઠો, નિસ્સદ્દાતિ અત્થો. સબ્બનવકસ્સાતિ સબ્બેસં ભિક્ખૂનં નવકસ્સ. છાયાયપિ પુચ્છિયમાનાયાતિ અનાદરે ભુમ્મવચનં, સામિવચનં વા. ન લભતીતિ પાપુણાપિતત્તા ન લભતિ. નિસિન્નસ્સાપિ નિદ્દાયન્તસ્સાપીતિ અનાદરે સામિવચનં, ભિક્ખુસ્સ નિસિન્નસ્સાપિ નિદ્દાયન્તસ્સાપીતિ અત્થો. હીતિ સચ્ચં. એતં ભાજનીયભણ્ડં નામાતિ યોજના. તત્થાતિ ‘‘સમ્પત્તસ્સેવ પાપુણાતી’’તિ વચને. ઉપચારેનાતિ દ્વાદસહત્થૂપચારેન. તસ્મિન્તિ અન્તોપરિક્ખેપે.

કોચિ ઉપાસકો પહિણાતીતિ સમ્બન્ધો. પણીતભોજનાનન્તિ પણીતભોજનેહિ. ઉદકસ્સાતિ ઉદકેન, પૂરેત્વાતિ સમ્બન્ધો. આગતા મનુસ્સાતિ સમ્બન્ધો. યેનાતિ ભિક્ખુના. યન્તિ વત્થુ. તિચીવરપરિવારન્તિ તિચીવરેન પરિવારિતં, તિચીવરપરિવારવન્તં વા ઉદ્દેસભત્તન્તિ અત્થો. હિ સચ્ચં અસ્સ ભિક્ખુસ્સ પુઞ્ઞવિસેસો ઈદિસોતિ યોજના. નનુ ઉદકંપિસ્સ પુઞ્ઞવિસેસં, કસ્મા અઞ્ઞં ઉદ્દેસભત્તં લભતીતિ આહ ‘‘ઉદકં પના’’તિઆદિ.

ગહેત્વા આગતા તે મનુસ્સાતિ યોજના. તેસન્તિ મહાથેરાદીનં. દહરસામણેરેહીતિ દહરેહિ સામણેરેહિ, લદ્ધેસૂતિ સમ્બન્ધો.

તત્થાતિ ઉદ્દેસભત્તે. પુરતોતિ મહાથેરાનં પુરતો. પત્તેતિ સઙ્ઘુદ્દેસપત્તે, અગાહિતેયેવાતિ સમ્બન્ધો. આહટમ્પિ ઉદ્દેસભત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

એકો વદતીતિ સમ્બન્ધો. સોતિ મનુસ્સો, ભણતીતિ સમ્બન્ધો. યથા તે રુચ્ચતિ, તથા વત્વા આહરાતિ યોજના. વિસ્સટ્ઠદૂતો નામાતિ અત્તનો રુચિં વિસ્સજ્જિત્વા તસ્સ રુચિયા વિસ્સટ્ઠો દૂતો નામ. પટિપાટિપત્તં વાતિ સઙ્ઘતો પટિપાટિયા લદ્ધં પત્તં વા, ઇદં નિમન્તનભત્તં સન્ધાય વુત્તં. યં ઇચ્છતીતિ વિસ્સટ્ઠદૂતો યં ઇચ્છતિ. સોતિ બાલો, ન વત્તબ્બોતિ સમ્બન્ધો. પુચ્છાસભાગેન વદેય્યાતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ વદનકારણા.

કૂટટ્ઠિતિકા નામાતિ અઞ્ઞેહિ ઉદ્દેસભત્તેહિ મિસ્સેત્વા ઉજુકટ્ઠિતિકાય પવત્તિત્વા કૂટેન પવત્તા ઠિતિકા નામ હોતિ. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘રઞ્ઞો વા હી’’તિઆદિ. એકચારિકભત્તાનીતિ પતિ એકં કત્વા ચરિતબ્બાનિ ભક્ખિતબ્બાનીતિ એકચારિકાનિ, અઞ્ઞેહિ ઉદ્દેસભત્તેહિ અમિસ્સેત્વા પતિ એકં કત્વા ભક્ખિતબ્બાનીતિ વુત્તં હોતિ, તાનિયેવ ભત્તાનિ એકચારિકભત્તાનિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ ગતાતિ સમ્બન્ધો. તેસૂતિ એકચ્ચેસુ ભિક્ખૂસુ. તઙ્ખણંયેવાતિ તસ્મિં નિસિન્નક્ખણેયેવ. પુન તઙ્ખણંયેવાતિ તસ્મિં ગાહણક્ખણેયેવ. ‘‘પણીતભત્ત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કતિવસ્સતો પટ્ઠાયા’’તિ વદન્તિ, ‘‘એત્તકવસ્સતો નામા’’તિ વુત્તેતિ યોજના. ગાહિતેતિ ઠિતિકં અજાનન્તેહિ આગન્તુકેહિ પત્તે ગાહિતે. આગતેહિપિ ઠિતિકં જાનનકભિક્ખૂહીતિ સમ્બન્ધો. એસેવ નયો પરતોપિ. ભિક્ખૂયેવ આગચ્છન્તૂતિ પત્તં અગ્ગહેત્વા ભિક્ખૂયેવ આગચ્છન્તૂતિ અધિપ્પાયો.

નેતિ ઠિતિકં અજાનન્તે આગન્તુકે. રાજા ભોજેત્વાતિ રાજા અત્તનો ગેહે ભોજેત્વા. નેસન્તિ આગન્તુકાનં, પત્તેપીતિ સમ્બન્ધો. યં આહટન્તિ યં ભત્તં અભુઞ્જિત્વા આહટં. તં ન ગાહેતબ્બન્તિ તં ભત્તં ઠિતિકાય ન ગાહેતબ્બં થોકત્તા. નેસન્તિ આગન્તુકાનં. ગીવા હોતીતિ ઇણં હોતિ. ઇણં નામ પટિદાતબ્બસભાવો હોતિ, તસ્મા પટિદાતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. એત્થાતિ ઠિતિકં અજાનિત્વા ભુત્તટ્ઠાને. તાવ નિસીદિતબ્બન્તિ તાવ આગમેત્વા નિસીદિતબ્બં. પત્તટ્ઠાનેન ગાહણમ્પિ ગીવાસદિસોતિ પુરિમથેરસ્સ મતિ ભવેય્ય. એવઞ્હિ સતિ દ્વિન્નં થેરાનં વાદો સદિસોયેવ.

એકો પિણ્ડપાતોતિ સમ્બન્ધો. તથારૂપોતિ તિચીવરપરિવારો સતગ્ઘનકો. અયન્તિ પિણ્ડપાતો. ઇતિ વુત્તં અટ્ઠકથાસુ.

એકો ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. અન્તરાભટ્ઠકોતિ ઉદ્દેસભત્તસ્સ અન્તરે વેમજ્ઝે ભસ્સતિ ગલતીતિ અન્તરાભટ્ઠકો. પરિપુણ્ણવસ્સો યો પન સામણેરોતિ યોજના. તસ્સ ઉપસમ્પજ્જિતસામણેરસ્સ ઠિતિકા અતિક્કન્તાતિ સમ્બન્ધો. સોતિ ઉદ્દેસભત્તપત્તો ભિક્ખુ. સમીપેતિ અત્તનો સમીપે. તઞ્ચે થેય્યાય હરન્તીતિ તં પત્તં પત્તહારકા થેય્યાય હરન્તિ ચે. ગીવા હોતીતિ પત્તદાપકસ્સ ગીવા હોતિ. સો ભિક્ખૂતિ સમીપે નિસિન્નો સો ભિક્ખુ. અસ્સાતિ પત્તદાપકસ્સ. ‘‘અય’’ન્તિ પોત્થકેસુ પાઠો અત્થિ, સો ન સુન્દરો. તતોતિ ઉદ્દેસભત્તઘરતો. ‘‘સુહટો’’તિ વચનસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભત્તસ્સ દિન્નત્તા ગીવા ન હોતી’’તિ.

સાદિયનકોતિ ઉદ્દેસભત્તસાદિયનકો, હોતીતિ સમ્બન્ધો. દસહિપિ પત્તેહિ ભત્તં આહરાપેત્વાતિ યોજના. ભિક્ખુદત્તિયં નામાતિ ભિક્ખુના દત્તિયં નામ. સો ભિક્ખૂતિ સાદિયનકો સો ભિક્ખુ. તે ભિક્ખૂતિ પિણ્ડપાતિકે તે ભિક્ખૂ. એથ ભન્તે મય્હં સહાયા હોથ ઇતિ વત્વાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ ઉપાસકસ્સ. તત્થાતિ ઉપાસકસ્સ ઘરે. તસ્સેવાતિ સાદિયનકસ્સેવ. ઇતરેતિ નવપિણ્ડપાતિકા. નેસન્તિ દસન્નં ભિક્ખૂનં. તસ્સ ભિક્ખુનોતિ સાદિયનકસ્સ ભિક્ખુનો. ભુત્તાવીનન્તિ ભુત્તવન્તાનં.

તેતિ નવપિણ્ડપાતિકા, વુત્તા ગચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ઉપાસકસ્સ ઘરે. તત્રાતિ દસસુ ભિક્ખૂસુ. મધુરેન સરેન અનુમોદનં કરોન્તસ્સ એકસ્સ ધમ્મકથં સુત્વાતિ યોજના. અકતભાગો નામાતિ પુબ્બે ન કરિયિત્થાતિ અકતો, સોયેવ ભાગો કોટ્ઠાસોતિ અકતભાગો, આગન્તુકભાગો નામાતિ અત્થો.

એકો ઉપાસકો દેતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમન્તિ ખાદનીયભોજનીયં. પત્તસામિકસ્સ દાતબ્બન્તિ યોજના. ઠપેત્વાતિ પકતિયા ઠપેત્વા. ‘‘સબ્બો સઙ્ઘો ભુઞ્જતૂ’’તિ વત્વા ચ કિઞ્ચિ અવત્વા ચ ગતેપિ પઠમમેવ ‘‘સબ્બં સઙ્ઘિકં પત્તં દેથા’’તિ વુત્તત્તા ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં.

પાતિયા આહરિત્વાતિ સમ્બન્ધો. એકેકં આલોપન્તિ એકેકસ્સ ભિક્ખુસ્સ એકેકં આલોપં. અચ્છતીતિ વસતિ. કસ્સ તેતિ કસ્સ અત્થાય તયા, આનીતન્તિ યોજના. ‘‘એકેન ભિક્ખુના’’તિ પદં ‘‘ગાહેતબ્બ’’ન્તિ પદે કારિતકમ્મં, ‘‘ભત્ત’’ન્તિ ધાતુકમ્મં તબ્બપચ્ચયો વદતિ.

કિં આહરીયતીતિ અવત્વાતિ કિં વત્થુ તયા આહરીતીતિ ઉપાસકં અપુચ્છિત્વા. ‘‘કિં આહરિસ્સસી’’તિપિ પાઠો, કિં વત્થું ત્વં આહરિસ્સસીતિ અત્થો. સપરિવારાય યાગુયા ચ મહગ્ઘાનં ફલાનઞ્ચ પણીતાનં ખજ્જકાનઞ્ચ તથા આવેણિકા ઠિતિકા કાતબ્બાતિ યોજના. એકા એવ ઠિતિકાતિ સમાના એવ ઠિતિકા. તથા ફાણિતસ્સાતિ એત્થ તથાસદ્દેન ‘‘એકા એવ ઠિતિકા વટ્ટતી’’તિ પદં અતિદિસતિ.

ઇતિ ઉદ્દેસભત્તકથાય યોજના સમત્તા.

નિમન્તનભત્તકથા

નિમન્તનં પુગ્ગલિકં સઙ્ઘિકઞ્ચાતિ દુવિધં. તત્થ પુગ્ગલિકં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પુગ્ગલિકં ચે સયમેવ ઇસ્સરો’’તિ. ‘‘એત્તકે ભિક્ખૂ સઙ્ઘતો ઉદ્દિસથા’’તિઆદીનિ અવત્વા ‘‘એત્તકાનં ભિક્ખૂનં ભત્તં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેત્વા દિન્નં સઙ્ઘિકં નિમન્તનં નામ. એત્થાતિ નિમન્તને. પિણ્ડપાતિકાનમ્પિ વટ્ટતીતિ ‘‘ભિક્ખ’’ન્તિ કપ્પિયવોહારેન વુત્તત્તા પિણ્ડપાતિકાનમ્પિ વટ્ટતિ. પટિપાટિયાતિ સઙ્ઘતો લદ્ધપટિપાટિયા. આગતમનુસ્સો વદતીતિ સમ્બન્ધો. વિચ્છિન્દિત્વાતિ ‘‘તુમ્હે ચ ગચ્છથા’’તિ વચનં વિચ્છિન્દિત્વા.

નિમન્તનભત્તઘરતોતિ નિમન્તનભત્તસ્સ દિન્નઘરતો. એકો આહરતીતિ સમ્બન્ધો. પૂરેત્વાતિ ભત્તસ્સ પૂરેત્વા. તન્તિ ભત્તં. ઇધાપીતિ નિમન્તનેપિ.

તતોતિ વદનકારણા. ‘‘સો ભિક્ખૂ’’તિ પદં ‘‘અસ્સા’’તિ પદે પકતિકત્તા, ‘‘જિગુચ્છનીયો’’તિ પદં તત્થેવ વિકતિકત્તા. અસ્સાતિ ભવેય્ય, હોતિ વા. ‘‘પત્તત્થાય આગતોમ્હી’’તિ વદન્તસ્સ તસ્સ પત્તો દાતબ્બોતિ યોજના. ભત્તાહરણકપત્તન્તિ ભત્તં આહરતિ અનેનાતિ ભત્તાહરણકો, સોયેવ પત્તો ભત્તાહરણકપત્તો, તં. પટિપાટિભત્તન્તિ પટિપાટિયા લદ્ધં ભત્તં.

આલોપભત્તટ્ઠિતિકતોતિ એકેકઆલોપેન લદ્ધસ્સ ભત્તસ્સ ઠિતિકતો. આલોપસઙ્ખેપેનાતિ એકેકસ્મિં આલોપે તંસંખિપનેન. અયં નયો ઉદ્દેસભત્તતો વિસેસો. કસ્સ તે આભતન્તિ કસ્સ અત્થાય તયા આભતન્તિ યોજના. સઙ્ઘસ્સ મે ભત્તન્તિ સઙ્ઘસ્સ અત્થાય મયા ભત્તં આભતં. થેરાનં મે ભત્તન્તિ થેરાનં મયા ભત્તં આભતં.

ઉપાસકો પહિણાતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમે તયો જનાતિ સઙ્ઘત્થેરો ચ ગન્થધુતઙ્ગવસેન અભિઞ્ઞાતો ચ ભત્તુદ્દેસકો ચાતિ ઇમે તયો જના. પુચ્છિતુન્તિ ‘‘કિં સઙ્ઘતો ગણ્હામિ, ઉદાહુ યે જાનામિ, તેહિ સદ્ધિં આગચ્છામી’’તિ પુચ્છિતું. આરુહિયિત્થાતિ આરૂળ્હા. અત્તનવમેહીતિ અત્તા નવમો એતેસન્તિ અત્તનવમા, તેહિ ભિક્ખૂહીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ યસ્મા. એતે ભિક્ખૂતિ સઙ્ઘત્થેરાદયો તયો એતે ભિક્ખૂ. તેનાતિ ગન્થધુતઙ્ગાદીહિ અનભિઞ્ઞાતેન ભિક્ખુના પટિપજ્જિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. નિસ્સિતકે વા, યે ભિક્ખૂ જાનાથ, તે ભિક્ખૂ વા ગહેત્વાતિ યોજના. અત્તના અઞ્ઞો ગામો ગન્તબ્બોતિ સમ્બન્ધો. સોયેવ ગામોતિ નિમન્તનગામોયેવ.

તત્રાતિ અસનસાલાયં. ઉસ્સવાદીસૂતિ છણાદીસુ. આદિસદ્દેન અઞ્ઞેન કેનચિ કારણેન મનુસ્સાનં બહુસન્નિપાતં સઙ્ગણ્હાતિ. તદાતિ તસ્મિં નિમન્તનકાલે. સન્નિપાતટ્ઠાનતોતિ ભિક્ખૂનં સન્નિપાતટ્ઠાનતો. યથાસત્તીતિ સત્તિયા અનુરૂપં, સત્તિં અનતિક્કમિત્વાતિ અત્થો. એત્થ ચ સત્તિસદ્દસ્સ કુન્તસઙ્ખાતસ્સ સત્થસ્સપિ વાચકત્તા તં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘યથાબલ’’ન્તિ.

સઙ્ઘત્થેરો વા આગચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધો. બહુકત્તારમપેક્ખિત્વા ‘‘આગચ્છન્તી’’તિ બહુવચનવસેન વુત્તં. એકવારન્તિ એકસ્મિં દિવસે, આગમનદિવસેતિ અત્થો. પટિબદ્ધકાલતોતિ તત્થેવ સકટ્ઠાને વાસસ્સ નિબદ્ધકાલતો. દુતિયવારેતિ દુતિયદિવસે. અભિનવઆગન્તુકાવાતિ અનાગમનપુબ્બા અભિનવા આગન્તુકાવ. તત્રાતિ તસ્મિં પત્તટ્ઠાને. તેસન્તિ અભિનવઆગન્તુકાનં. એત્થાતિ અનાગતપુબ્બટ્ઠાને.

સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સકટ્ઠાનઆગન્તુકટ્ઠાનેસુ. તેનાતિ અતિલાભિના ભિક્ખુના. અવિસેસેત્વાતિ વિસેસમકત્વા.

સલાકભત્તકથા

સલાકભત્તં પન એવં વેદિતબ્બન્તિ યોજના. ‘‘વચનતો’’તિ પદં ‘‘દાતબ્બા’’તિ પદે ઞાપકહેતુ. સલાકાય વાતિ કુસદણ્ડે વા. અસુકસ્સ નામાતિ અસુકસ્સ નામ ઉપાસકસ્સ. ઉપનિબન્ધિત્વાતિ લિખિત્વા, છિન્દિત્વાતિ અત્થો. ‘‘ઓપુઞ્જિત્વા’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુનપ્પુનં હેટ્ઠુપરિયવસેન આલોળેત્વા’’તિ. ભત્તુદ્દેસકેન દાતબ્બાતિ સમ્બન્ધો.