૯. કમ્મપ્પટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના

ધમ્મિકાનન્તિ ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન કતત્તા ધમ્મો એતેસુ અત્થીતિ ધમ્મિકાનિ, તેસં ધમ્મિકાનં. કમ્માનન્તિ ચતુન્નં સઙ્ઘકમ્માનં. તેનાહ ‘‘ધમ્મેના’’તિઆદિ. તત્થ ધમ્મેનાતિ ભૂતેન વત્થુના. વિનયેનાતિ ચોદનાય ચેવ સારણાય ચ. સત્થુસાસનેનાતિ ઞત્તિસમ્પદાય ચેવ અનુસ્સવનાસમ્પદાય ચ. સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સાતિ સીમટ્ઠકસઙ્ઘં સોધેત્વા છન્દારહાનં છન્દં આહરિત્વા કત્તબ્બત્તા કાયેન ચેવ ચિત્તેન ચ એકીભૂતસ્સ સઙ્ઘસ્સ. તં તં વત્થુન્તિ અવણ્ણભણનાદિં તં તં વત્થુ.

ઓસારેન્તિ સઙ્ઘમજ્ઝં એતેનાતિ ઓસારણં. નિસ્સારેન્તિ સઙ્ઘમ્હા એતેનાતિ નિસ્સારણં. ભણ્ડુકમ્મન્તિ મુણ્ડકરણં, કેસચ્છેદનાપુચ્છનન્તિ અત્થો. કમ્મમેવ લક્ખણં કમ્મલક્ખણં. ઓસારણાદયો વિય કમ્મઞ્ચ હુત્વા અઞ્ઞઞ્ચ નામં ન લભતિ, કમ્મમેવ હુત્વા લક્ખીયતીતિ કમ્મલક્ખણન્તિ અત્થો. ‘‘ઓસારણં નિસ્સારણ’’ન્તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬) ચેત્થ પદસિલિટ્ઠતાયેતં વુત્તં. પઠમં પન નિસ્સારણા હોતિ, પચ્છા ઓસારણાતિ આહ ‘‘તત્થ કણ્ટકસામણેરસ્સા’’તિઆદિ. કણ્ટકસામણેરસ્સ નાસના વિય નિસ્સારણાતિ યથા કણ્ટકસામણેરસ્સ દણ્ડકમ્મનાસના નિસ્સારણા, તથા બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા અવણ્ણં ભણતો, અકપ્પિયં ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ દીપયતો, મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતસ્સ અઞ્ઞસ્સાપિ સામણેરસ્સ –

‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પુચ્છામિ ‘અયં ઇત્થન્નામો સામણેરો બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા અવણ્ણવાદી મિચ્છાદિટ્ઠિકો, યં અઞ્ઞે સામણેરા લભન્તિ દિરત્તતિરત્તં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સહસેય્યં, તસ્સ અલાભાય નિસ્સારણા રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ, ભન્તે, સઙ્ઘં પુચ્છામિ ‘અયં ઇત્થન્નામો સામણેરો…પે… રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ, ચર પિરે વિનસ્સા’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬) –

કત્તબ્બનાસના નિસ્સારણાતિ અત્થો. તાદિસંયેવ સમ્માવત્તન્તં દિસ્વા પવેસના ઓસારણાતિ તાદિસંયેવ અપરેન સમયેન ‘‘અહં, ભન્તે, બાલતાય અઞ્ઞાણતાય અલક્ખિકતાય એવં અકાસિં, સ્વાહં સઙ્ઘં ખમાપેમી’’તિ ખમાપેન્તં દિસ્વા યાવતતિયં યાચાપેત્વા –

‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પુચ્છામિ ‘અયં ઇત્થન્નામો સામણેરો બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા અવણ્ણવાદી મિચ્છાદિટ્ઠિકો, યં અઞ્ઞે સામણેરા લભન્તિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં દિરત્તતિરત્તં સહસેય્યં, તસ્સ અલાભાય નિસ્સારિતો, સ્વાયં ઇદાનિ સોરતો નિવાતવુત્તિ લજ્જિધમ્મં ઓક્કન્તો હિરોત્તપ્પે પતિટ્ઠિતો કતદણ્ડકમ્મો અચ્ચયં દેસેતિ, ઇમસ્સ સામણેરસ્સ યથા પુરે કાયસમ્ભોગસામગ્ગિદાનં રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ, ભન્તે, સઙ્ઘં પુચ્છામિ…પે… રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬) –

પવેસના ઓસારણાતિ અત્થો.

કેસચ્છેદનાપુચ્છનન્તિ સીમાપરિયાપન્ને ભિક્ખૂ સન્નિપાતાપેત્વા પબ્બજ્જાપેક્ખં તત્થ નેત્વા ‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, ઇમસ્સ દારકસ્સ ભણ્ડુકમ્મં આપુચ્છામી’’તિ તિક્ખત્તું વા દ્વિક્ખત્તું વા સકિં વા વચનં. ઇધ ચ ‘‘ઇમસ્સ દારકસ્સ ભણ્ડુકમ્મં આપુચ્છામા’’તિપિ ‘‘ઇમસ્સ સમણકરણં આપુચ્છામા’’તિપિ ‘‘ઇમસ્સ પબ્બાજનં આપુચ્છામા’’તિપિ ‘‘અયં સમણો હોતુકામો’’તિપિ ‘‘અયં પબ્બજિતુકામો’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ.

મુખરસ્સાતિ મુખેન ખરસ્સ. યં અવન્દિયકમ્મં અનુઞ્ઞાતન્તિ સમ્બન્ધો. ઊરું વિવરિત્વા દસ્સનાદિવત્થૂસૂતિ –

‘‘તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો કદ્દમોદકેન ઓસિઞ્ચન્તિ ‘અપ્પેવ નામ અમ્હેસુ સારજ્જેય્યુ’ન્તિ, કાયં વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં દસ્સેન્તિ, ઊરું વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં દસ્સેન્તિ, અઙ્ગજાતં વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં દસ્સેન્તિ, ભિક્ખુનિયો ઓભાસેન્તિ, ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં સમ્પયોજેન્તિ ‘અપ્પેવ નામ અમ્હેસુ સારજ્જેય્યુ’’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૧૧) –

ઇમેસુ વત્થૂસુ.

અચ્છિન્નચીવરકાદીનન્તિ અચ્છિન્નચીવરજિણ્ણચીવરનટ્ઠચીવરગિલાનબહુસ્સુતસઙ્ઘભારનિત્થરકાદીનં. ચીવરાદીનીતિ ચીવરભેસજ્જસેનાસનાદીનિ. પરિભુઞ્જિતબ્બાનીતિ પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ મૂલતચપત્તઅઙ્કુરપુપ્ફફલાદીનિ. અપનેતબ્બાનિપિ વત્થૂનીતિ આવાસકરણાદિઅત્થં હરિતબ્બાનિપિ છાયૂપગફલૂપગરુક્ખાદીનિ. તથારૂપં વા ધમ્મિકં કતિકં કરોન્તેહીતિ ચીવરપિણ્ડપાતત્થાય દિન્નતો આવાસજગ્ગનાદિકં તાદિસં વા અઞ્ઞમ્પિ ધમ્મિકં કતિકં કરોન્તેહિ.

નેવ સુત્તં આગચ્છતીતિ ન માતિકા આગચ્છતિ. નો સુત્તવિભઙ્ગોતિ વિનયોપિ ન પગુણો. બ્યઞ્જનચ્છાયાય અત્થં પટિબાહતીતિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૩૩) બ્યઞ્જનમત્તમેવ ગહેત્વા અત્થં પટિસેધેતિ. જાતરૂપરજતખેત્તવત્થુપ્પટિગ્ગહણાદીસુ વિનયધરેહિ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા કારિયમાને દિસ્વા ‘‘કિં ઇમે આપત્તિયા કારેથ, નનુ ‘જાતરૂપરજતપ્પટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) એવં સુત્તે પટિવિરતિમત્તમેવ વુત્તં, નત્થિ એત્થ આપત્તી’’તિ વદતિ. અપરો ધમ્મકથિકો સુત્તસ્સ આગતત્તા ઓલમ્બેત્વા નિવાસેન્તાનં આપત્તિયા આરોપિયમાનાય ‘‘કિં ઇમેસં આપત્તિં આરોપેથ, નનુ ‘પરિમણ્ડલં નિવાસેસ્સામીતિ સિક્ખા કરણીયા’તિ (પાચિ. ૫૭૬) એવં સિક્ખાકરણમત્તમેવ વુત્તં, નત્થિ એત્થ આપત્તી’’તિ વદતિ. ઉબ્બાહિક વિનિચ્છયેતિ સમથક્ખન્ધકે વુત્તઉબ્બાહિકવિનિચ્છયે ‘‘સીલવા હોતી’’તિઆદિકાય હિ દસઙ્ગસમ્પત્તિયા સમન્નાગતે દ્વે તયો ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનિત્વા વિનિચ્છયો ઉબ્બાહિકવિનિચ્છયોતિ દટ્ઠબ્બો.

પવારણપ્પચ્ચુક્કડ્ઢનાતિ પવારણાય ઉક્કસ્સના, ઉદ્ધં કડ્ઢનાતિ અત્થો. તિણવત્થારકસમથે સબ્બસઙ્ગાહિકઞત્તિ ચાતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અમ્હાકં ભણ્ડનજાતાનં…પે… ઠપેત્વા ગિહિપ્પટિસંયુત્ત’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૧૨-૨૧૩) એવં તિણવત્થારકસમથે કતા સબ્બપઠમા સબ્બસઙ્ગાહિકઞત્તિ ચ.

અલાભાય પરિસક્કનાદિકેહીતિ ચતુન્નં પચ્ચયાનં અલાભત્થાય પયોગકરણાદિકેહિ. આદિસદ્દેન ‘‘અનત્થાય પરિસક્કનં, અનાવાસાય પરિસક્કનં, અક્કોસનપરિભાસનં, ભિક્ખૂ ભિક્ખૂહિ ભેદનં, બુદ્ધસ્સ અવણ્ણભણનં, ધમ્મસ્સ અવણ્ણભણનં, સઙ્ઘસ્સ અવણ્ણભણન’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૬૫) અવસેસં સત્તઙ્ગં સઙ્ગણ્હાતિ. અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સાતિ અટ્ઠહિ ચેવ અઙ્ગેહિ એકેકેનપિ અઙ્ગેન ચ સમન્નાગતસ્સ. અસમ્ભોગકરણત્થન્તિ તેન દિન્નસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ અપ્પટિગ્ગહણત્થં. પત્તનિક્કુજ્જનવસેનાતિ કમ્મવાચાય પત્તનિક્કુજ્જનવસેન, ન અધોમુખટ્ઠપનવસેન. પત્તુક્કુજ્જનવસેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્સેવાતિ યો પત્તનિક્કુજ્જનવસેન કતનિસ્સારણો, તસ્સેવ ઉપાસકસ્સ. સમ્માવત્તન્તસ્સાતિ યેન સમન્નાગતસ્સ પત્તુક્કુજ્જનં, તેન સમન્નાગતસ્સ. સાતિ યથાવુત્તા નિસ્સારણા, ઓસારણા ચ.

સૂચિયાદિઅપ્પમત્તકં તંતદત્થિકાનં વિસ્સજ્જેતિ દેતીતિ અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકો. સાટિયગ્ગાહાપકોતિ વસ્સિકસાટિયગ્ગાહાપકો. કમ્મં કરોન્તે આરામિકે પેસનત્થાય દાતબ્બા સમ્મુતિ આરામિકપેસકસમ્મુતિ. એસ નયો સામણેરપેસકસમ્મુતીતિ એત્થાપિ.

તજ્જનીયકમ્માદીનં સત્તન્નન્તિ તજ્જનીયં, નિયસં, પબ્બાજનીયં, પટિસારણીયં, તિવિધઞ્ચ ઉક્ખેપનીયન્તિ તજ્જનીયાદીનં સત્તન્નં. અટ્ઠયાવતતિયકાતિ ભિક્ખૂનં વસેન ચત્તારો, ભિક્ખુનીનં વસેન ચત્તારોતિ અટ્ઠ સઙ્ઘાદિસેસા.

ઞત્તિકમ્માદિવસેનાતિ ઞત્તિકમ્મઞત્તિદુતિયકમ્મઞત્તિચતુત્થકમ્મવસેન. ‘‘કરિયમાનં દળ્હતરં હોતિ, તસ્મા કાતબ્બ’’ન્તિ એકચ્ચે વદન્તિ. એવં પન સતિ કમ્મસઙ્કરો હોતિ, તસ્મા ન કાતબ્બન્તિ પટિક્ખિત્તમેવ. સચે પન અક્ખરપરિહીનં વા પદપરિહીનં વા દુરુત્તપદં વા હોતિ, તસ્સ સોધનત્થં પુનપ્પુનં વત્તું વટ્ટતિ. ઇદં અકુપ્પકમ્મસ્સ દળ્હીકમ્મં હોતિ, કુપ્પકમ્મે કમ્મં હુત્વા તિટ્ઠતિ. સકલક્ખણેનેવાતિ ઞત્તિઞ્ચ ચતસ્સો ચ કમ્મવાચાયો સાવેત્વાવ. ન સેસકમ્મવસેનાતિ અપલોકનકમ્માદિના અવસેસકમ્મવસેન ન કાતબ્બં.

કમ્મપ્પટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.