૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

મઞ્ચં વાતિ મસારકો, બુન્દિકાબદ્ધો, કુળીરપાદકો, આહચ્ચપાદકોતિ ઇમેસુ ચતૂસુ યં કઞ્ચિ મઞ્ચં વા. પીઠં વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ભિસિં વાતિ ઉણ્ણભિસિ, ચોળભિસિ, વાકભિસિ, તિણભિસિ, પણ્ણભિસીતિ ઇમાસુ પઞ્ચસુ ભિસીસુ યં કઞ્ચિ ભિસિં વા. તેનાહ ‘‘મઞ્ચાદીસૂ’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘મઞ્ચસઙ્ખેપેના’’તિ ઇમિના પીઠસઙ્ખેપં પટિક્ખિપતિ. કપ્પિયચમ્મેનાતિ મિગાજેળકચમ્મેન. એત્થ પન મિગચમ્મે એણિમિગો, વાતમિગો, પસદમિગો, કુરુઙ્ગમિગો, મિગમાતુકો, રોહિતમિગોતિ એતેસંયેવ ચમ્માનિ વટ્ટન્તિ, અઞ્ઞેસં પન –

મક્કટો કાળસીહો ચ, સરભો કદલીમિગો;

યે ચ વાળમિગા કેચિ, તેસં ચમ્મં ન વટ્ટતીતિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૫૯);

તત્થ વાળમિગાતિ સીહબ્યગ્ઘઅચ્છતરચ્છા. ન કેવલઞ્ચ એતેયેવ, યેસં પન ચમ્મં વટ્ટતીતિ વુત્તં, તે ઠપેત્વા અવસેસા અન્તમસો ગોમહિંસસસબિળારાદયોપિ સબ્બે ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘વાળમિગા’’ત્વેવ વેદિતબ્બા. એતેસઞ્હિ સબ્બેસં ચમ્મં ન વટ્ટતિ. તાલીસપત્તન્તિ સુદ્ધં તમાલપત્તં, અઞ્ઞેન મિસ્સં પન વટ્ટતિ. તિણવાકચોળેસુ અકપ્પિયં નામ નત્થિ. કિં પનેત્થ બિબ્બોહને વિય નિસીદિતુઞ્ચ નિપજ્જિતુઞ્ચ ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. ન કેવલઞ્ચેદમેવાતિ આહ ‘‘પમાણપરિચ્છેદોપિ ચેત્થ નત્થી’’તિ, ‘‘એત્તકમેવ કાતબ્બ’’ન્તિ ભિસિયા પમાણનિયમોપિ નત્થીતિ અત્થો. મઞ્ચભિસિપીઠભિસિભૂમત્થરણભિસિચઙ્કમનભિસિપાદપુઞ્છનભિસીતિ એતાસં પન અનુરૂપતો સલ્લક્ખેત્વા અત્તનો રુચિવસેન પમાણં કાતબ્બં. અન્તો સંવેલ્લિત્વા બદ્ધન્તિ યથા વેમજ્ઝં સંખિત્તં હોતિ, એવં મજ્ઝે સુટ્ઠુ વેઠેત્વા બદ્ધં.

યે અટ્ઠ માસાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતા’’તિ એતસ્સેવ વિવરણં ‘‘વસ્સાનમાસાતિ એવં અપઞ્ઞાતા’’તિ, અપ્પતિતા અપ્પસિદ્ધાતિ અત્થો. ‘‘અસઞ્ઞિતા’’તિપિ પાઠો, તત્થ અવિઞ્ઞાતાતિ અત્થો. અટ્ઠ માસાતિ ચત્તારો હેમન્તિકા, ચત્તારો ગિમ્હિકા માસાતિ અટ્ઠ માસા. ઓવસ્સકમણ્ડપેતિ સાખામણ્ડપપદરમણ્ડપાનં યત્થ કત્થચિ ઓવસ્સકે મણ્ડપે. યત્થાતિ યેસુ જનપદેસુ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ જનપદેસુ. કાકાદીનં નિબદ્ધવાસરુક્ખમૂલેતિ યત્થ ધુવનિવાસેન કાકા વા કુલાલા વા અઞ્ઞે વા સકુન્તા કુલાવકે કત્વા વસન્તિ, તાદિસસ્સ કાકાદીનં નિબદ્ધવાસસ્સ યસ્સ કસ્સચિ રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા. યત્થ પન ગોચરપ્પસુતા સકુન્તા વિસ્સમિત્વા ગચ્છન્તિ, તસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ. ‘‘કદાચિપી’’તિ ઇમિના ન કેવલં વસ્સિકસઙ્કેતેયેવાતિ દસ્સેતિ. યત્થાતિ યસ્મિં પદેસે. યદાતિ યસ્મિં કાલે.

સોતિ યસ્સત્થાય સન્થતો, સો. પકતિસન્થતેતિ પકતિયાવ સન્થતે, યં નેવત્તના સન્થતં, ન પરેન સન્થરાપિતં, તસ્મિન્તિ વુત્તં હોતિ. લજ્જી હોતીતિ લજ્જનસીલો હોતિ, પરિક્ખારવિનાસને ભીતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતી’’તિ, ઇમિના અલજ્જિં આપુચ્છિત્વા ગન્તું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. નિરપેક્ખોતિ ‘‘આગન્ત્વા ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિ અપેક્ખારહિતો, ઇમિના સાપેક્ખો ચે ગચ્છતિ, અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ. તેનેવ હિ અનાપત્તિવારે ‘‘ઓતાપેન્તો ગચ્છતી’’તિ (પાચિ. ૧૧૩) વુત્તં. અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તોતિ તં મગ્ગં અતિક્કમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તો. લેડ્ડુપાતૂપચારતો બહિ ઠિતત્તા ‘‘પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સ પઠમપાદુદ્ધારે દુક્કટં, દુતિયપાદુદ્ધારે પાચિત્તિયન્તિ અત્થો.

તિકપાચિત્તિયં સઙ્ઘિકે સઙ્ઘિકસઞ્ઞિવેમતિકપુગ્ગલિકસઞ્ઞીનં વસેન. ઇમિનાવ નયેન તિકદુક્કટમ્પિ વેદિતબ્બં. ચિમિલિકાદીનં અત્થો દુતિયસિક્ખાપદે દસ્સિતોવ. પાદપુઞ્છની (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૨) નામ રજ્જુકેહિ વા પિલોતિકાહિ વા પાદપુઞ્છનત્થં કતા. ફલકપીઠં નામ ફલકમયં પીઠં. ન કેવલં ચિમિલિકાદીનિયેવ અજ્ઝોકાસે ઠપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટન્તિ આહ ‘‘યં વા પના’’તિઆદિ. યં કિઞ્ચિ દારુભણ્ડં, યં કિઞ્ચિ મત્તિકાભણ્ડન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અન્તમસો પત્તાધારકમ્પી’’તિ ઇમિના તાલવણ્ટબીજનિપત્તપાનીયઉળઉઙ્કપાનીયસઙ્ખાદીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ.

અરઞ્ઞે (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૦) પણ્ણકુટીસુ વસન્તાનં સીલસમ્પદાય પસન્નચિત્તા મનુસ્સા મઞ્ચપીઠાદીનિ દેન્તિ ‘‘સઙ્ઘિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જથા’’તિ, તત્થ કિં કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘આરઞ્ઞકેન પના’’તિઆદિ. તત્થ અસતિ અનોવસ્સકેતિ પબ્ભારાદિઅનોવસ્સકટ્ઠાને અસતિ. ઇદઞ્ચ લક્ખણવચનં ‘‘સભાગાનં અભાવે’’તિ ચ ઇચ્છિતબ્બત્તા. આરઞ્ઞકેન હિ ભિક્ખુના તત્થ વસિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તેન સામન્તવિહારે ભિક્ખૂનં પેસેત્વા ગન્તબ્બં. સભાગાનં અભાવે અનોવસ્સકે નિક્ખિપિત્વા ગન્તબ્બં. અનોવસ્સકે અસતિ રુક્ખે લગ્ગેત્વા ગન્તબ્બં.

ન કેવલં ઇદંયેવ કત્વા ગન્તું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘યથા વા’’તિઆદિ. યથા વા ઉપચિકાહિ ન ખજ્જતીતિ યથા ઠપિતે ઉપચિકાહિ સેનાસનં ન ખજ્જતિ, એવં તથા પાસાણાનં ઉપરિ ઠપનં કત્વાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ચતૂસુ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૬) પાસાણેસુ મઞ્ચં ઠપેત્વા મઞ્ચે અવસેસમઞ્ચપીઠાનિ આરોપેત્વા ઉપરિ ભિસિઆદિકં રાસિં કત્વા દારુભણ્ડં મત્તિકાભણ્ડં પટિસામેત્વા ગમિકવત્તં પૂરેત્વા ગન્તબ્બન્તિ.

અબ્ભોકાસિકેનાપિ ‘‘અહં ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકો’’તિ ચીવરકુટિમ્પિ અકત્વા અસમયે અજ્ઝોકાસે પઞ્ઞપેત્વા નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા ન વટ્ટતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અબ્ભોકાસિકેના’’તિઆદિ. સચે પન ચતુગ્ગુણેનપિ ચીવરેન કતકુટિ અતેમેન્તં રક્ખિતું નેવ સક્કોતિ, સત્તાહવદ્દલિકાદીનિ ભવન્તિ, ભિક્ખુનો કાયાનુગતિકત્તા વટ્ટતિ. રુક્ખમૂલિકસ્સાપિ એસેવ નયો.

યસ્મિં વિસ્સાસગ્ગાહો રુહતિ, તસ્સ સન્તકં અત્તનો પુગ્ગલિકમિવ હોતીતિ આહ ‘‘વિસ્સાસિકપુગ્ગલિકે’’તિ. યસ્મિં પન વિસ્સાસો ન રુહતિ, તસ્સ સન્તકે દુક્કટમેવ. અમનુસ્સોતિ યક્ખો વા પેતો વા. પલિબુદ્ધં હોતીતિ ઉપદ્દુતં હોતિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.