૩. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

ઉગ્ગહેત્વાતિ ઉગ્ગહિતકં કત્વા, અપ્પટિગ્ગહિતં સયમેવ ગહેત્વાતિ અત્થો. સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિકતા ચેત્થ અનજ્ઝોહરણીયતં આપન્નત્તાતિ વેદિતબ્બં. કસ્મા એતેન ઇદં દસ્સિતં હોતીતિ આહ ‘‘તાનિ હી’’તિઆદિ. ભિસક્કસ્સ ઇમાનિ તેન અનુઞ્ઞાતત્તાતિ ભેસજ્જાનિ, યેસં કેસઞ્ચિ સપ્પાયાનમેતં અધિવચનં. તેનાહ ‘‘ભેસજ્જકિચ્ચં કરોન્તુ વા, મા વા, એવં લદ્ધવોહારાની’’તિ. ઇદાનિ સત્તાહકાલિકં નિસ્સગ્ગિયવત્થુભૂતં સપ્પિનવનીતં દસ્સેતું ‘‘સપ્પિ નામ ગવાદીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. આદિસદ્દેન અજિકાદીનં ગહણં. ‘‘યેસં મંસં કપ્પતી’’તિ ઇમિના પાકટેહિ ગોઅજિકાદીહિ અઞ્ઞાનિપિ મિગરોહિતાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. યેસઞ્હિ ખીરં અત્થિ, સપ્પિપિ તેસં અત્થિયેવ. તં પન સુલભં વા હોતુ, દુલ્લભં વા, અસંમોહત્થં વુત્તં. મક્ખિકામધુમેવાતિ ખુદ્દકભમરમધુકરીહિ તીહિ મક્ખિકાહિ કતં મધુમેવ. ઉચ્છુરસન્તિ સુદ્ધોદકસમ્ભિન્નાનં વસેન દુવિધમ્પિ ઉચ્છુરસં. ‘‘અગિલાનસ્સ ગુળોદક’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮૪) પન ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા ઉદકસમ્ભિન્નો અગિલાનસ્સ વટ્ટતિ. ‘‘અવત્થુકપક્કા વા’’તિ ઇમિના સવત્થુકપક્કા ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘એતં સવત્થુકપક્કં વટ્ટતિ, નો વટ્ટતીતિ પુચ્છં કત્વા ઉચ્છુફાણિતં પચ્છાભત્તં નોવટ્ટનકં નામ નત્થી’’તિ વુત્તં, તં યુત્તન્તિ સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) વુત્તં. ઉચ્છુવિકતીતિ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તા રસલસિકાદિકા. પકતત્તાનં પટિનિદ્દેસત્તા તં-સદ્દસ્સ તેન પકતાનં ભેસજ્જાનં એવ ગહણં, ન તેસં વત્થૂનન્તિ આહ ‘‘તાનિ ભેસજ્જાની’’તિઆદિ. ન તેસં વત્થૂનીતિ તેસં સપ્પિઆદીનં કારણાનિ ખીરાદીનિ અપ્પટિગ્ગહેત્વાતિ અત્થો.

વસાતેલન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાનિ અચ્છવસં મચ્છવસં સુસુકાવસં સૂકરવસં ગદ્રભવસ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨) એવં અનુઞ્ઞાતવસાનં તેલં. યાનીતિ યાનિ ભેસજ્જાનિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાનિ અચ્છવસં મચ્છવસં સુસુકાવસં સૂકરવસં ગદ્રભવસં કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ એવં તેલત્થં વસાપટિગ્ગહણસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘વસાતેલં પના’’તિઆદિ વુત્તં. કાલેતિ પુરેભત્તં. સંસટ્ઠન્તિ પરિસ્સાવિતં. તસ્માતિ યસ્મા અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા. ‘‘અચ્છવસ’’ન્તિ વચનેન ઠપેત્વા મનુસ્સવસં સબ્બેસં અકપ્પિયમંસાનં વસાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘ઠપેત્વા મનુસ્સવસ’’ન્તિ વુત્તં.

સામં પચિત્વાતિ કાલેયેવ સામં પચિત્વા. નિબ્બત્તિતતેલમ્પીતિ કાલેયેવ અત્તના વિવેચિતતેલમ્પિ. તિવિધમ્પિ ચેતં કાલેયેવ વટ્ટતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, અનાપત્તી’’તિ. પચ્છાભત્તં પન પટિગ્ગહેતું વા કાતું વા ન વટ્ટતિયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘વિકાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં વિકાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ તિણ્ણં દુક્કટાનં. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં વિકાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દ્વિન્નં દુક્કટાનં. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૬૨). ‘‘સત્તાહં નિરામિસપરિભોગેન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના પન ‘‘કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ ઇદં નિરામિસપરિભોગં સન્ધાય વુત્તન્તિ દસ્સેતિ.

યં પનેત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) સુખુમરજસદિસં મંસં વા ન્હારુ વા અટ્ઠિ વા લોહિતં વા હોતિ, તં અબ્બોહારિકં. સચે પન અનુપસમ્પન્નો તાય પટિગ્ગહિતવસાય તેલં કત્વા દેતિ, તં કથન્તિ આહ ‘‘અનુપસમ્પન્નેના’’તિઆદિ. તદહૂતિ યસ્મિં અહનિ પટિગ્ગહિતં, તદહુ. પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય પન સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. તત્રાપિ અબ્બોહારિકં અબ્બોહારિકમેવ. યાવકાલિકવત્થૂનં અઞ્ઞેસં વત્થું પચિતું ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ યાવકાલિકવત્થૂનન્તિ યાવકાલિકં વત્થુ એતેસન્તિ યાવકાલિકવત્થૂનિ, તેસં, યાવકાલિકવત્થુમન્તાનન્તિ અત્થો. અઞ્ઞેસન્તિ વસાતેલતો અઞ્ઞેસં સપ્પિઆદીનં. વત્થુન્તિ ખીરાદિકં યાવકાલિકભૂતં વત્થું, પચિતું ન વટ્ટતિયેવ, સામંપાકત્તાતિ અધિપ્પાયો.

નિબ્બત્તિતસપ્પિં વાતિ યાવકાલિકવત્થુતો વિવેચિતસપ્પિં વા. યથા તત્થ દધિગતં વા તક્કગતં વા ખયં ગમિસ્સતિ, એવં ઝાપિતં વાતિ અત્થો. નવનીતં વાતિ તક્કબિન્દૂનિપિ દધિગુળિકાયોપિ અપનેત્વા સુધોતનવનીતં પચિતું વટ્ટતિ સામંપક્કાભાવતોતિ અધિપ્પાયો. યદિ સયંપચિતસત્તાહકાલિકેન સદ્ધિં આમિસં ભુઞ્જતિ, તં આમિસં સયંપચિતસત્તાહકાલિકેન મિસ્સિતં અત્તનો યાવકાલિકભાવં સત્તાહકાલિકેન ગણ્હાપેતિ. તથા ચ યાવકાલિકં અપક્કમ્પિ સયંપક્કભાવં ઉપગચ્છતીતિ ‘‘તં પન તદહુપુરેભત્તમ્પિ સામિસં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. યથા સયંપક્કસત્તાહકાલિકં વસાતેલં, સયંભજ્જિતસાસપાદિયાવજીવિકવત્થૂનં તેલઞ્ચ સામિસં તદહુપુરેભત્તમ્પિ ન વટ્ટતિ, તથા નવનીતસપ્પીતિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્ચ –

‘‘યાવકાલિકઆદીનિ, સંસટ્ઠાનિ સહત્તના;

ગાહાપયન્તિ સબ્ભાવ’’ન્તિ ચ;

‘‘તેહેવ ભિક્ખુના પત્તં, કપ્પતે યાવજીવિકં;

નિરામિસંવ સત્તાહં, સામિસે સામપાકતા’’તિ ચ.

ખીરાદિતોતિ એત્થ આદિસદ્દેન તિલાદીનં ગહણં. સામિસાનિપીતિ ન કેવલં નિરામિસાનેવાતિ અત્થો. પચ્છાભત્તતો પન પટ્ઠાય ન વટ્ટન્તિયેવ. સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ સવત્થુકાનં પટિગ્ગહિતત્તા. ‘‘તાનિ પટિગ્ગહેત્વા’’તિ (પારા. ૬૨૨) હિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ. પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતકેહિ કતં પન અબ્ભઞ્જનાદીસુ ઉપનેતબ્બં, પુરેભત્તમ્પિ ચ ઉગ્ગહિતકેહિ કતં. ઉભયેસમ્પિ સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ. અન્તોસત્તાહેતિ સત્તાહબ્ભન્તરે. અબ્ભઞ્જનાદીનન્તિ એત્થ આદિસદ્દેન મુદ્ધનિતેલઅરુમક્ખનઘરધૂપનાદીનં ગહણં. અધિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘ઇદાનિ ન મય્હં અજ્ઝોહરણત્થાય ભવિસ્સતિ, ઇદં સપ્પિ ચ તેલઞ્ચ વસા ચ મુદ્ધનિતેલત્થં વા અબ્ભઞ્જનત્થં વા ભવિસ્સતિ, મધુ અરુમક્ખનત્થં વા ફાણિતં ઘરધૂપનત્થં વા ભવિસ્સતી’’તિ એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા.

કો પનેત્થ યાવકાલિકયાવજીવિકવત્થૂસુ વિસેસોતિ આહ ‘‘યાવજીવિકાની’’તિઆદિ. યાવ અરુણસ્સ ઉગ્ગમના તિટ્ઠતીતિ સત્તમદિવસે કતતેલં સચે યાવ અરુણુગ્ગમના તિટ્ઠતીતિ અત્થો. પાળિયં અનાગતસપ્પિઆદીનન્તિ એત્થ તાવ મિગરોહિતાદીનં સપ્પિ પાળિયં અનાગતસપ્પિ, તથા નવનીતં, નાળિકેરનિમ્બકોસમ્બકરમન્દસાસપઆદીનં તેલં પન પાળિયં અનાગતતેલં, તથા મધુકપુપ્ફફાણિતં પાળિયં અનાગતફાણિતન્તિ વેદિતબ્બં. ન સબ્બં મધુકપુપ્ફફાણિતં ફાણિતગતિકન્તિ આહ ‘‘સીતુદકેના’’તિઆદિ. સીતુદકેન કતન્તિ મધુકપુપ્ફાનિ સીતુદકે પક્ખિપિત્વા અમદ્દિત્વા પુપ્ફરસે ઉદકગતે સતિ તં ઉદકં ગહેત્વા પચિત્વા કતં. ‘‘ફાણિતગતિકમેવા’’તિ ઇમિના સત્તાહકાલિકન્તિ દસ્સેતિ, ન પન નિસ્સગ્ગિયવત્થુન્તિ. તસ્મા સત્તાહં અતિક્કામયતો દુક્કટન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તમ્પિ ચેતં સમન્તપાસાદિકાયં સીતુદકેન કતં મધુકપુપ્ફફાણિતં પુરેભત્તં સામિસં વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસમેવ, સત્તાહાતિક્કમે વત્થુગણનાય દુક્કટ’’ન્તિ. સચે પન ખીરં પક્ખિપિત્વા કતં, યાવકાલિકં. ખણ્ડસક્ખરં પન ખીરજલ્લિકં અપનેત્વા સોધેન્તિ, તસ્મા વટ્ટતિ, અમ્બજમ્બુપનસકદલિખજ્જુરિચિઞ્ચાદીનં સબ્બેસં યાવકાલિકફલાનં ફાણિતં યાવકાલિકમેવાતિ આહ ‘‘અમ્બફાણિતાદીનિ યાવકાલિકાની’’તિ.

કાયિકપરિભોગં વટ્ટતીતિ કાયસ્સ વા કાયે અરુનો વા મક્ખનં વટ્ટતિ, અજ્ઝોહરિતું પન ન વટ્ટતિ. યન્તિ સત્તાહાતિક્કન્તં ભેસજ્જં. નિરપેક્ખો પરિચ્ચજિત્વાતિ અનપેક્ખો સામણેરસ્સ દત્વા. તન્તિ એવં પરિચ્ચજિત્વા પુન લદ્ધભેસજ્જં. એવઞ્હિ દિન્નં ભેસજ્જં સચે સો સામણેરો અભિસઙ્ખરિત્વા વા અનભિસઙ્ખરિત્વા વા તસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્ય, ગહેત્વા નત્થુકમ્મં વા કાતબ્બં, અઞ્ઞં વા કઞ્ચિ પરિભોગં. તેનાહ ‘‘અજ્ઝોહરિતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ. સચે સો બાલો હોતિ, દાતું ન જાનાતિ, અઞ્ઞેન ભિક્ખુના વત્તબ્બો ‘‘અત્થિ તે, સામણેર, ભેસજ્જ’’ન્તિ, ‘‘આમ, ભન્તે, અત્થી’’તિ. ‘‘આહર, થેરસ્સ ભેસજ્જં કરિસ્સામા’’તિ, એવમ્પિ વટ્ટતિ. વત્થુગણનાયાતિ સપ્પિઆદિવત્થુગણનાય ચેવ સપ્પિપિણ્ડાદિવત્થુગણનાય ચ. મિસ્સિતેસુ પન એકં નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. એત્થ ચ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, ભેસજ્જં સત્તાહાતિક્કન્તં નિસ્સગ્ગિયં, ઇમાહં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જામી’’તિ (પારા. ૬૨૩) નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં.

સાધારણપઞ્ઞત્તિ. સત્તાહં અનતિક્કન્તેપિ અતિક્કન્તસઞ્ઞિનો ચેવ વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. અતિક્કન્તે અનતિક્કન્તસઞ્ઞિનોપિ વેમતિકસ્સપિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયમેવ, તથા અનધિટ્ઠિતાવિસ્સજ્જિતાનટ્ઠાવિનટ્ઠાદડ્ઢાવિલુત્તેસુ અધિટ્ઠિતાદિસઞ્ઞિનો. અન્તોસત્તાહં અધિટ્ઠિતે, વિસ્સજ્જિતે, નટ્ઠે, વિનટ્ઠે, દડ્ઢે, અચ્છિન્ને, વિસ્સાસેન ગહિતે ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. આચારવિપત્તિ. સપ્પિઆદીનં અત્તનો સન્તકતા, ગણનુપગતા, સત્તાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. કથિનસમુટ્ઠાનં, અકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનં. તેનાહ ‘‘સેસં ચીવરવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના).

ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.