૩. પત્તવગ્ગો

૧. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

અવિકપ્પિતોતિ ‘‘ઇમં પત્તં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિઆદિના નયેન અવિકપ્પિતો. અડ્ઢાળ્હકોદનં ગણ્હાતીતિ મગધનાળિયા દ્વિન્નં તણ્ડુલનાળીનં ઓદનં ગણ્હાતિ. ‘‘મગધનાળિ નામ અડ્ઢતેરસપલા હોતી’’તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં. ‘‘સીહળદીપે પકતિનાળિ મહન્તા, દમિળનાળિ ખુદ્દકા, મગધનાળિ પમાણયુત્તા, તાય મગધનાળિયા દિયડ્ઢનાળિ એકા સીહળનાળિ હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૦૨) મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. અનુત્તણ્ડુલન્તિ પાકતો ઉક્કન્તં તણ્ડુલં ઉત્તણ્ડુલં, ન ઉત્તણ્ડુલં અનુત્તણ્ડુલં. સબ્બસમ્ભારસઙ્ખતોતિ જીરકાદિસબ્બસમ્ભારેહિ સઙ્ખતો. આલોપસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણં બ્યઞ્જનં આલોપસ્સ અનુરૂપબ્યઞ્જનં.

એવં ઉક્કટ્ઠપત્તં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મજ્ઝિમોમકાનિ દસ્સેતું ‘‘ઉક્કટ્ઠતો’’તિઆદિમાહ. તત્રાયં નયો – સચે નાળિકોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં વુત્તનયેનેવ હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં મજ્ઝિમો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં મજ્ઝિમોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ, અન્તોગધમેવ હોતિ, અયં મજ્ઝિમુક્કટ્ઠો નામ પત્તો. સચે પત્તોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં ઓમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં ઓમકોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ, અન્તોગધમેવ હોતિ, અયં ઓમકુક્કટ્ઠો નામ પત્તોતિ. તેનાહ ‘‘તેસમ્પિ વુત્તનયેનેવ ભેદો વેદિતબ્બો’’તિ.

ઇદાનિ તેસુ અધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનધિટ્ઠાનાવિકપ્પનુપગે દસ્સેતું ‘‘ઇચ્ચેતેસૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠોતિ ઉક્કટ્ઠતો ઉક્કટ્ઠો. તતો હિ સો ‘‘અપત્તો’’તિ વુત્તો. ઓમકોમકોતિ ઓમકતો ઓમકો. તતો હિ સો ‘‘અપત્તો’’તિ વુત્તો. એતે પન ભાજનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બા, ન અધિટ્ઠાનુપગા ન વિકપ્પનુપગા, ઇતરે પન સત્ત અધિટ્ઠહિત્વા વા વિકપ્પેત્વા વા પરિભુઞ્જિતબ્બા. તેનાહ ‘‘સેસા સત્ત પત્તા પમાણયુત્તા નામા’’તિ.

તસ્માતિ યસ્મા સત્ત પત્તા પમાણયુત્તા, તસ્મા. સમણસારુપ્પેન પક્કન્તિ એત્થ અયોપત્તો પઞ્ચહિ પાકેહિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૦૮) પક્કો સમણસારુપ્પેન પક્કો હોતિ, મત્તિકાપત્તો દ્વીહિ પાકેહિ. સચે એકો પાકો ઊનો હોતિ, ન અધિટ્ઠાનુપગો. યથા ચ સમણસારુપ્પેન પક્કોયેવ અધિટ્ઠાનુપગો, તથા ઉભોપિ યં મૂલં દાતબ્બં, તસ્મિં દિન્નેયેવ અધિટ્ઠાનુપગા. યદિ પન અપ્પકમ્પિ અદિન્નં હોતિ, ન અધિટ્ઠાનુપગા. તેનાહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. ‘‘કાકણિકમત્તં નામ દિયડ્ઢવીહી’’તિ વદન્તિ. સચેપિ પત્તસામિકો વદતિ ‘‘યદા તુમ્હાકં મૂલં ભવિસ્સતિ, તદા દસ્સથ, અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ, નેવ અધિટ્ઠાનુપગો હોતિ. પાકસ્સ હિ ઊનત્તા પત્તસઙ્ખં ન ગચ્છતિ. મૂલસ્સ સકલસ્સ વા એકદેસસ્સ વા અદિન્નત્તા સકભાવં ન ઉપેતિ, અઞ્ઞસ્સેવ સન્તકો હોતિ. તસ્મા પાકે ચ મૂલે ચ નિટ્ઠિતેયેવ અધિટ્ઠાનુપગો હોતિ. યો અધિટ્ઠાનુપગો, સ્વેવ વિકપ્પનુપગો ચ. તેનાહ ‘‘અપચ્ચુદ્ધરન્તેના’’તિઆદિ. અપચ્ચુદ્ધરન્તેન વિકપ્પેતબ્બોતિ પુરાણપત્તં અપચ્ચુદ્ધરન્તેન નવો પત્તો વિકપ્પેતબ્બોતિ અત્થો, ઠપેતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. કઙ્ગુસિત્થન્તિ સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં લામકધઞ્ઞસિત્થન્તિ આહ ‘‘કઙ્ગુસિત્થનિક્ખમનમત્તેન છિદ્દેના’’તિ.

પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના

અસ્સાતિ ઇમસ્સ પત્તસ્સ. તેન ઊનપઞ્ચબન્ધનેનાતિ તેન ઊનપઞ્ચબન્ધનેન પત્તેન ઉપલક્ખિતો હુત્વાતિ અત્થો. ઊનપઞ્ચબન્ધનો હિ પત્તો એત્થ લક્ખણભાવેન ગહિતો. તેનેવાહ ‘‘ઇત્થમ્ભૂતસ્સ લક્ખણે કરણવચન’’ન્તિ. તત્થ ઇત્થમ્ભૂતસ્સાતિ કઞ્ચિ પકારં પત્તસ્સ. લક્ખીયતે અનેનાતિ લક્ખણં, તસ્મિં કરણવચનં, તતિયાવિભત્તીતિ અત્થો. ‘‘પકારો’’તિ ચ સામઞ્ઞસ્સ ભેદકો વિસેસો વુચ્ચતિ. તથા હિ ઊનપઞ્ચબન્ધનેન પત્તેનાતિ એત્થ ભિક્ખુભાવસામઞ્ઞસ્સ ઊનપઞ્ચબન્ધનપત્તભાવો પકારો, તં ભિક્ખુ આપન્નો, તસ્સ પત્તો લક્ખણં. યદિ અપરિપુણ્ણપઞ્ચબન્ધનો પત્તો ઊનપઞ્ચબન્ધનો નામ હોતિ, અથ કસ્મા ઇમસ્સ પદભાજનિયં અબન્ધનોપિ વુત્તોતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ વાક્યોપઞ્ઞાસે. બન્ધનોકાસે સતિ વા અસતિ વા બન્ધનવિરહિતો પત્તો અબન્ધનો, પઞ્ચબન્ધનાનં ઓકાસો અસ્સાતિ પઞ્ચબન્ધનોકાસો. અપત્તોતિ પત્તો નામ ન હોતીતિ અત્થો, પાકતિકં કાતું અસમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્ચ અઞ્ઞસ્સ વિઞ્ઞાપને કારણવચનં. તેનાહ ‘‘તસ્મા અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેતું વટ્ટતી’’તિ.

બન્ધનઞ્ચ નામેતં યસ્મા બન્ધનોકાસે સતિ હોતિ, અસતિ ન હોતિ, તસ્મા તસ્સ લક્ખણં, બન્ધનવિધિઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘યસ્મિં પના’’તિઆદિ વુત્તં. મુખવટ્ટિસમીપે પન પત્તવેધકેન વિજ્ઝિયમાને કપાલસ્સ બહલત્તા ભિજ્જતિ, તસ્મા હેટ્ઠા વિજ્ઝિતબ્બો. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠિમપરિયન્તે’’તિઆદિ. સુખુમં વા છિદ્દં કત્વા બન્ધિતબ્બોતિ સુખુમે છિદ્દે તિપુપટ્ટાદીહિ પયોજનં નત્થિ, સુત્તં પક્ખિપિત્વાવ અધિટ્ઠાતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. ન કેવલં તિપુસુત્તકાદિનાવ બન્ધિતબ્બોતિ આહ ‘‘ફાણિત’’ન્તિઆદિ. ફાણિતં ઝાપેત્વા પાસાણચુણ્ણેનાતિ પાસાણચુણ્ણેન સદ્ધિં ફાણિતં પચિત્વા તથાપક્કેન પાસાણચુણ્ણેનાતિ અત્થો. નિસ્સજ્જિતબ્બોતિ ‘‘અયં મે, ભન્તે, પત્તો ઊનપઞ્ચબન્ધનેન પત્તેન ચેતાપિતો નિસ્સગ્ગિયો, ઇમાહં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જામી’’તિ (પારા. ૬૧૩) નિસ્સજ્જિતબ્બો. તેનાહ ‘‘નિસ્સજ્જન્તેના’’તિઆદિ. સમ્મતેનાતિ –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામં ભિક્ખું પત્તગ્ગાહાપકં સમ્મન્નેય્ય, એસા ઞત્તિ. સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામં ભિક્ખું પત્તગ્ગાહાપકં સમ્મન્નતિ, યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો પત્તગ્ગાહાપકસ્સ સમ્મુતિ, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. સમ્મતો સઙ્ઘેન ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ પત્તગ્ગાહાપકો, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ (પારા. ૬૧૪) –

એવં પદભાજને વુત્તાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય સમ્મતેન. પત્તસ્સ વિજ્જમાનગુણં વત્વાતિ ‘‘અયં, ભન્તે, પત્તો પમાણયુત્તો સુન્દરો થેરાનુરૂપો’’તિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૧૫) વિજ્જમાનાનિસંસં વત્વા. પત્તપરિયન્તોતિ પરિયન્તે ઠિતપત્તો. અદેસેતિ મઞ્ચપીઠચ્છત્તનાગદન્તકાદિકે અદેસે. પત્તસ્સ હિ નિક્ખિપનદેસો ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આધારક’’ન્તિઆદિના નયેન ખન્ધકે વુત્તોયેવ. અપરિભોગેનાતિ યાગુરન્ધનરજનપચનાદિના અયુત્તપરિભોગેન. અન્તરામગ્ગે પન બ્યાધિમ્હિ ઉપ્પન્ને અઞ્ઞસ્મિં ભાજને અસતિ મત્તિકાય લિમ્પિત્વા યાગું પચિતું, ઉદકં વા તાપેતું વટ્ટતિ. વિસ્સજ્જેતીતિ અઞ્ઞસ્સ દેતિ. સચે પન સદ્ધિવિહારિકો વા અન્તેવાસિકો વા અઞ્ઞં વરપત્તં ઠપેત્વા ‘‘અયં મય્હં સારુપ્પો, અયં થેરસ્સા’’તિ ગણ્હાતિ, વટ્ટતિ. અઞ્ઞો વા તં ગહેત્વા અત્તનો પત્તં દેતિ, વટ્ટતિ. ‘‘મય્હમેવ પત્તં આહરા’’તિ વત્તબ્બકિચ્ચં નત્થિ.

ઞાતકપ્પવારિતેતિ એત્થ સઙ્ઘવસેન પવારિતટ્ઠાને પઞ્ચબન્ધનેનેવ વટ્ટતિ, પુગ્ગલવસેન પન પવારિતટ્ઠાને ઊનપઞ્ચબન્ધનેનાપિ. અકતવિઞ્ઞત્તિ નામ ‘‘વદ, ભન્તે, પચ્ચયેના’’તિ એવં અકતટ્ઠાને વિઞ્ઞત્તિ.

ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

ઉગ્ગહેત્વાતિ ઉગ્ગહિતકં કત્વા, અપ્પટિગ્ગહિતં સયમેવ ગહેત્વાતિ અત્થો. સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિકતા ચેત્થ અનજ્ઝોહરણીયતં આપન્નત્તાતિ વેદિતબ્બં. કસ્મા એતેન ઇદં દસ્સિતં હોતીતિ આહ ‘‘તાનિ હી’’તિઆદિ. ભિસક્કસ્સ ઇમાનિ તેન અનુઞ્ઞાતત્તાતિ ભેસજ્જાનિ, યેસં કેસઞ્ચિ સપ્પાયાનમેતં અધિવચનં. તેનાહ ‘‘ભેસજ્જકિચ્ચં કરોન્તુ વા, મા વા, એવં લદ્ધવોહારાની’’તિ. ઇદાનિ સત્તાહકાલિકં નિસ્સગ્ગિયવત્થુભૂતં સપ્પિનવનીતં દસ્સેતું ‘‘સપ્પિ નામ ગવાદીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. આદિસદ્દેન અજિકાદીનં ગહણં. ‘‘યેસં મંસં કપ્પતી’’તિ ઇમિના પાકટેહિ ગોઅજિકાદીહિ અઞ્ઞાનિપિ મિગરોહિતાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. યેસઞ્હિ ખીરં અત્થિ, સપ્પિપિ તેસં અત્થિયેવ. તં પન સુલભં વા હોતુ, દુલ્લભં વા, અસંમોહત્થં વુત્તં. મક્ખિકામધુમેવાતિ ખુદ્દકભમરમધુકરીહિ તીહિ મક્ખિકાહિ કતં મધુમેવ. ઉચ્છુરસન્તિ સુદ્ધોદકસમ્ભિન્નાનં વસેન દુવિધમ્પિ ઉચ્છુરસં. ‘‘અગિલાનસ્સ ગુળોદક’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮૪) પન ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા ઉદકસમ્ભિન્નો અગિલાનસ્સ વટ્ટતિ. ‘‘અવત્થુકપક્કા વા’’તિ ઇમિના સવત્થુકપક્કા ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘એતં સવત્થુકપક્કં વટ્ટતિ, નો વટ્ટતીતિ પુચ્છં કત્વા ઉચ્છુફાણિતં પચ્છાભત્તં નોવટ્ટનકં નામ નત્થી’’તિ વુત્તં, તં યુત્તન્તિ સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) વુત્તં. ઉચ્છુવિકતીતિ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તા રસલસિકાદિકા. પકતત્તાનં પટિનિદ્દેસત્તા તં-સદ્દસ્સ તેન પકતાનં ભેસજ્જાનં એવ ગહણં, ન તેસં વત્થૂનન્તિ આહ ‘‘તાનિ ભેસજ્જાની’’તિઆદિ. ન તેસં વત્થૂનીતિ તેસં સપ્પિઆદીનં કારણાનિ ખીરાદીનિ અપ્પટિગ્ગહેત્વાતિ અત્થો.

વસાતેલન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાનિ અચ્છવસં મચ્છવસં સુસુકાવસં સૂકરવસં ગદ્રભવસ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨) એવં અનુઞ્ઞાતવસાનં તેલં. યાનીતિ યાનિ ભેસજ્જાનિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાનિ અચ્છવસં મચ્છવસં સુસુકાવસં સૂકરવસં ગદ્રભવસં કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ એવં તેલત્થં વસાપટિગ્ગહણસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘વસાતેલં પના’’તિઆદિ વુત્તં. કાલેતિ પુરેભત્તં. સંસટ્ઠન્તિ પરિસ્સાવિતં. તસ્માતિ યસ્મા અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા. ‘‘અચ્છવસ’’ન્તિ વચનેન ઠપેત્વા મનુસ્સવસં સબ્બેસં અકપ્પિયમંસાનં વસાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘ઠપેત્વા મનુસ્સવસ’’ન્તિ વુત્તં.

સામં પચિત્વાતિ કાલેયેવ સામં પચિત્વા. નિબ્બત્તિતતેલમ્પીતિ કાલેયેવ અત્તના વિવેચિતતેલમ્પિ. તિવિધમ્પિ ચેતં કાલેયેવ વટ્ટતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, અનાપત્તી’’તિ. પચ્છાભત્તં પન પટિગ્ગહેતું વા કાતું વા ન વટ્ટતિયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘વિકાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં વિકાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ તિણ્ણં દુક્કટાનં. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં વિકાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દ્વિન્નં દુક્કટાનં. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૬૨). ‘‘સત્તાહં નિરામિસપરિભોગેન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના પન ‘‘કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ ઇદં નિરામિસપરિભોગં સન્ધાય વુત્તન્તિ દસ્સેતિ.

યં પનેત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) સુખુમરજસદિસં મંસં વા ન્હારુ વા અટ્ઠિ વા લોહિતં વા હોતિ, તં અબ્બોહારિકં. સચે પન અનુપસમ્પન્નો તાય પટિગ્ગહિતવસાય તેલં કત્વા દેતિ, તં કથન્તિ આહ ‘‘અનુપસમ્પન્નેના’’તિઆદિ. તદહૂતિ યસ્મિં અહનિ પટિગ્ગહિતં, તદહુ. પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય પન સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. તત્રાપિ અબ્બોહારિકં અબ્બોહારિકમેવ. યાવકાલિકવત્થૂનં અઞ્ઞેસં વત્થું પચિતું ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ યાવકાલિકવત્થૂનન્તિ યાવકાલિકં વત્થુ એતેસન્તિ યાવકાલિકવત્થૂનિ, તેસં, યાવકાલિકવત્થુમન્તાનન્તિ અત્થો. અઞ્ઞેસન્તિ વસાતેલતો અઞ્ઞેસં સપ્પિઆદીનં. વત્થુન્તિ ખીરાદિકં યાવકાલિકભૂતં વત્થું, પચિતું ન વટ્ટતિયેવ, સામંપાકત્તાતિ અધિપ્પાયો.

નિબ્બત્તિતસપ્પિં વાતિ યાવકાલિકવત્થુતો વિવેચિતસપ્પિં વા. યથા તત્થ દધિગતં વા તક્કગતં વા ખયં ગમિસ્સતિ, એવં ઝાપિતં વાતિ અત્થો. નવનીતં વાતિ તક્કબિન્દૂનિપિ દધિગુળિકાયોપિ અપનેત્વા સુધોતનવનીતં પચિતું વટ્ટતિ સામંપક્કાભાવતોતિ અધિપ્પાયો. યદિ સયંપચિતસત્તાહકાલિકેન સદ્ધિં આમિસં ભુઞ્જતિ, તં આમિસં સયંપચિતસત્તાહકાલિકેન મિસ્સિતં અત્તનો યાવકાલિકભાવં સત્તાહકાલિકેન ગણ્હાપેતિ. તથા ચ યાવકાલિકં અપક્કમ્પિ સયંપક્કભાવં ઉપગચ્છતીતિ ‘‘તં પન તદહુપુરેભત્તમ્પિ સામિસં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. યથા સયંપક્કસત્તાહકાલિકં વસાતેલં, સયંભજ્જિતસાસપાદિયાવજીવિકવત્થૂનં તેલઞ્ચ સામિસં તદહુપુરેભત્તમ્પિ ન વટ્ટતિ, તથા નવનીતસપ્પીતિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્ચ –

‘‘યાવકાલિકઆદીનિ, સંસટ્ઠાનિ સહત્તના;

ગાહાપયન્તિ સબ્ભાવ’’ન્તિ ચ;

‘‘તેહેવ ભિક્ખુના પત્તં, કપ્પતે યાવજીવિકં;

નિરામિસંવ સત્તાહં, સામિસે સામપાકતા’’તિ ચ.

ખીરાદિતોતિ એત્થ આદિસદ્દેન તિલાદીનં ગહણં. સામિસાનિપીતિ ન કેવલં નિરામિસાનેવાતિ અત્થો. પચ્છાભત્તતો પન પટ્ઠાય ન વટ્ટન્તિયેવ. સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ સવત્થુકાનં પટિગ્ગહિતત્તા. ‘‘તાનિ પટિગ્ગહેત્વા’’તિ (પારા. ૬૨૨) હિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ. પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતકેહિ કતં પન અબ્ભઞ્જનાદીસુ ઉપનેતબ્બં, પુરેભત્તમ્પિ ચ ઉગ્ગહિતકેહિ કતં. ઉભયેસમ્પિ સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ. અન્તોસત્તાહેતિ સત્તાહબ્ભન્તરે. અબ્ભઞ્જનાદીનન્તિ એત્થ આદિસદ્દેન મુદ્ધનિતેલઅરુમક્ખનઘરધૂપનાદીનં ગહણં. અધિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘ઇદાનિ ન મય્હં અજ્ઝોહરણત્થાય ભવિસ્સતિ, ઇદં સપ્પિ ચ તેલઞ્ચ વસા ચ મુદ્ધનિતેલત્થં વા અબ્ભઞ્જનત્થં વા ભવિસ્સતિ, મધુ અરુમક્ખનત્થં વા ફાણિતં ઘરધૂપનત્થં વા ભવિસ્સતી’’તિ એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા.

કો પનેત્થ યાવકાલિકયાવજીવિકવત્થૂસુ વિસેસોતિ આહ ‘‘યાવજીવિકાની’’તિઆદિ. યાવ અરુણસ્સ ઉગ્ગમના તિટ્ઠતીતિ સત્તમદિવસે કતતેલં સચે યાવ અરુણુગ્ગમના તિટ્ઠતીતિ અત્થો. પાળિયં અનાગતસપ્પિઆદીનન્તિ એત્થ તાવ મિગરોહિતાદીનં સપ્પિ પાળિયં અનાગતસપ્પિ, તથા નવનીતં, નાળિકેરનિમ્બકોસમ્બકરમન્દસાસપઆદીનં તેલં પન પાળિયં અનાગતતેલં, તથા મધુકપુપ્ફફાણિતં પાળિયં અનાગતફાણિતન્તિ વેદિતબ્બં. ન સબ્બં મધુકપુપ્ફફાણિતં ફાણિતગતિકન્તિ આહ ‘‘સીતુદકેના’’તિઆદિ. સીતુદકેન કતન્તિ મધુકપુપ્ફાનિ સીતુદકે પક્ખિપિત્વા અમદ્દિત્વા પુપ્ફરસે ઉદકગતે સતિ તં ઉદકં ગહેત્વા પચિત્વા કતં. ‘‘ફાણિતગતિકમેવા’’તિ ઇમિના સત્તાહકાલિકન્તિ દસ્સેતિ, ન પન નિસ્સગ્ગિયવત્થુન્તિ. તસ્મા સત્તાહં અતિક્કામયતો દુક્કટન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તમ્પિ ચેતં સમન્તપાસાદિકાયં સીતુદકેન કતં મધુકપુપ્ફફાણિતં પુરેભત્તં સામિસં વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસમેવ, સત્તાહાતિક્કમે વત્થુગણનાય દુક્કટ’’ન્તિ. સચે પન ખીરં પક્ખિપિત્વા કતં, યાવકાલિકં. ખણ્ડસક્ખરં પન ખીરજલ્લિકં અપનેત્વા સોધેન્તિ, તસ્મા વટ્ટતિ, અમ્બજમ્બુપનસકદલિખજ્જુરિચિઞ્ચાદીનં સબ્બેસં યાવકાલિકફલાનં ફાણિતં યાવકાલિકમેવાતિ આહ ‘‘અમ્બફાણિતાદીનિ યાવકાલિકાની’’તિ.

કાયિકપરિભોગં વટ્ટતીતિ કાયસ્સ વા કાયે અરુનો વા મક્ખનં વટ્ટતિ, અજ્ઝોહરિતું પન ન વટ્ટતિ. યન્તિ સત્તાહાતિક્કન્તં ભેસજ્જં. નિરપેક્ખો પરિચ્ચજિત્વાતિ અનપેક્ખો સામણેરસ્સ દત્વા. તન્તિ એવં પરિચ્ચજિત્વા પુન લદ્ધભેસજ્જં. એવઞ્હિ દિન્નં ભેસજ્જં સચે સો સામણેરો અભિસઙ્ખરિત્વા વા અનભિસઙ્ખરિત્વા વા તસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્ય, ગહેત્વા નત્થુકમ્મં વા કાતબ્બં, અઞ્ઞં વા કઞ્ચિ પરિભોગં. તેનાહ ‘‘અજ્ઝોહરિતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ. સચે સો બાલો હોતિ, દાતું ન જાનાતિ, અઞ્ઞેન ભિક્ખુના વત્તબ્બો ‘‘અત્થિ તે, સામણેર, ભેસજ્જ’’ન્તિ, ‘‘આમ, ભન્તે, અત્થી’’તિ. ‘‘આહર, થેરસ્સ ભેસજ્જં કરિસ્સામા’’તિ, એવમ્પિ વટ્ટતિ. વત્થુગણનાયાતિ સપ્પિઆદિવત્થુગણનાય ચેવ સપ્પિપિણ્ડાદિવત્થુગણનાય ચ. મિસ્સિતેસુ પન એકં નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. એત્થ ચ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, ભેસજ્જં સત્તાહાતિક્કન્તં નિસ્સગ્ગિયં, ઇમાહં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જામી’’તિ (પારા. ૬૨૩) નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં.

સાધારણપઞ્ઞત્તિ. સત્તાહં અનતિક્કન્તેપિ અતિક્કન્તસઞ્ઞિનો ચેવ વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. અતિક્કન્તે અનતિક્કન્તસઞ્ઞિનોપિ વેમતિકસ્સપિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયમેવ, તથા અનધિટ્ઠિતાવિસ્સજ્જિતાનટ્ઠાવિનટ્ઠાદડ્ઢાવિલુત્તેસુ અધિટ્ઠિતાદિસઞ્ઞિનો. અન્તોસત્તાહં અધિટ્ઠિતે, વિસ્સજ્જિતે, નટ્ઠે, વિનટ્ઠે, દડ્ઢે, અચ્છિન્ને, વિસ્સાસેન ગહિતે ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. આચારવિપત્તિ. સપ્પિઆદીનં અત્તનો સન્તકતા, ગણનુપગતા, સત્તાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. કથિનસમુટ્ઠાનં, અકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનં. તેનાહ ‘‘સેસં ચીવરવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના).

ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના

પચ્છિમમાસસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાયાતિ જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય. તાવાતિ તાવ પરિમાણે કાલે. જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ કત્તિકપુણ્ણમા, ઇમસ્મિં પઞ્ચમાસેતિ અત્થો. કાલો વસ્સિકસાટિકાયાતિઆદિનાતિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘સમયો વસ્સિકસાટિકાય, અઞ્ઞેપિ મનુસ્સા વસ્સિકસાટિકચીવરં દેન્તી’’તિ (પારા. ૬૨૮) ઇમેસં ગહણં. દેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવરન્તિઆદિકાયાતિ એત્થ આદિસદ્દેન પન ‘‘આહરથ મે વસ્સિકસાટિકચીવરં, પરિવત્તેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવરં, ચેતાપેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવર’’ન્તિ ઇમેસં ગહણં. અત્તનો અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ તદુભયં કરોન્તસ્સ કિં હોતીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાને’’તિઆદિ. ‘‘વત્તભેદે દુક્કટ’’ન્તિ ઇદં વસ્સિકસાટિકં પુબ્બે અદેન્તે સન્ધાય વુત્તં. યે પન પુબ્બેપિ દેન્તિ, તેસુ વત્તભેદો નત્થિ. વુત્તઞ્હિ સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘યે મનુસ્સા પુબ્બેપિ વસ્સિકસાટિકચીવરં દેન્તિ, ઇમે પન સચેપિ અત્તનો અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતા હોન્તિ, વત્તભેદો નત્થિ તેસુ સતુપ્પાદકરણસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૮). અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ ‘‘યો પન ભિક્ખુ અઞ્ઞાતકં ગહપતિં વા ગહપતાનિં વા ચીવરં વિઞ્ઞાપેય્ય અઞ્ઞત્ર સમયા, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ (પારા. ૫૧૮) ઇમિના સિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. ઇદં પન પકતિયા વસ્સિકસાટિકદાયકેસુપિ હોતિયેવ.

ગિમ્હાનં પચ્છિમદ્ધમાસસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાયાતિ એત્થ જેટ્ઠમૂલકાળપક્ખૂપોસથસ્સ પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ આસાળ્હિપુણ્ણમા, અયમદ્ધમાસો ગિમ્હાનં પચ્છિમદ્ધમાસો નામ, તસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો, અદ્ધમાસસ્સ પઠમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાયાતિ વુત્તં હોતિ. કત્તિકમાસસ્સ પચ્છિમદિવસો નામ પચ્છિમકત્તિકમાસસ્સ પુણ્ણમા. એત્તાવતાતિ ‘‘માસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ ભિક્ખુના વસ્સિકસાટિકચીવરં પરિયેસિતબ્બં, અદ્ધમાસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ કત્વા નિવાસેતબ્બ’’ન્તિ એત્તકેન ગણનેન. પરિયેસનક્ખેત્તન્તિ પરિયેસનસ્સ ખેત્તં. એતસ્મિઞ્હિ માસે વસ્સિકસાટિકં અલદ્ધં પરિયેસિતું વટ્ટતિ. કરણનિવાસનક્ખેત્તમ્પીતિ કરણક્ખેત્તઞ્ચેવ નિવાસનક્ખેત્તઞ્ચ. પિ-સદ્દેન પરિયેસનક્ખેત્તં સમ્પિણ્ડેતિ. એતસ્મિઞ્હિ અદ્ધમાસે પરિયેસિતું, કાતું, નિવાસેતુઞ્ચ વટ્ટતિ, અધિટ્ઠાતુંયેવ ન વટ્ટતિ. યં પન સમન્તપાસાદિકાયં કત્થચિ પોત્થકે ‘‘જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ કાલપક્ખુપોસથો, અયમેકો અદ્ધમાસો પરિયેસનક્ખેત્તઞ્ચેવ કરણક્ખેત્તઞ્ચ. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે વસ્સિકસાટિકં અલદ્ધં પરિયેસિતું, લદ્ધં કાતુઞ્ચ વટ્ટતિ, નિવાસેતું, અધિટ્ઠાતુઞ્ચ ન વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૮) વચનં દિસ્સતિ, તં પમાદલિખિતં માતિકાય વિરોધતોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અદ્ધમાસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ કત્વા નિવાસેતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૬૨૭) હિ પાળિ. સબ્બમ્પીતિ પરિયેસનં, કરણં, નિવાસનં, અધિટ્ઠાનઞ્ચાતિ સબ્બમ્પિ. ઇમિના ઇમે ચત્તારો માસા પરિયેસનકરણનિવાસનાધિટ્ઠાનાનં ચતુન્નમ્પિ ખેત્તન્તિ દસ્સેતિ. એતેસુ હિ ચતૂસુ માસેસુ અલદ્ધં પરિયેસિતું, લદ્ધં કાતું, નિવાસેતું, અધિટ્ઠાતુઞ્ચ વટ્ટતિ.

વસ્સં ઉક્કડ્ઢીયતીતિ સંવચ્છરં ઉદ્ધં કડ્ઢીયતિ વડ્ઢીયતિ, આરુય્હતીતિ અત્થો, વસ્સાનસ્સ પઠમમાસં ઉક્કડ્ઢિત્વા ગિમ્હાનં પચ્છિમમાસમેવ કરોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. વસ્સૂપનાયિકદિવસે અધિટ્ઠાતબ્બાતિ વસ્સાનતો પુબ્બેયેવ દસાહસ્સ અતિક્કન્તત્તા વસ્સૂપનાયિકદિવસેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બા. તઞ્હિ દિવસં અતિક્કામેતું ન વટ્ટતિ. અન્તોવસ્સે પન લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ તસ્મિંયેવ અન્તોવસ્સે લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય દસાહં નાતિક્કામેતબ્બા, દસાહાતિક્કમે નિટ્ઠિતા પન તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બા. દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બા. અયં તાવ કતાય પરિહારો. અકતાય પન કો પરિહારોતિ આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. એકાહમ્પિ ન લભતિ ઇતો અઞ્ઞસ્સ પરિહારસ્સાભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

સો કુતો હોતીતિ આહ ‘‘યાવ હેમન્તસ્સ પઠમદિવસો’’તિ, જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિતો પટ્ઠાય યાવ કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસો, તાવાતિ અત્થો. એતેસુ સત્તસુ પિટ્ઠિસમયમાસેસૂતિ પટિલોમક્કમેન વુત્તેસુ કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદાદીસુ જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસાવસાનેસુ એતેસુ સત્તસુ પિટ્ઠિસમયનામકેસુ માસેસુ. સતુપ્પાદકરણેનાતિ ‘‘કાલો વસ્સિકસાટિકાયા’’તિઆદિના નયેન સતુપ્પાદકરણેન. વિઞ્ઞાપેન્તસ્સાતિ ‘‘દેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવર’’ન્તિઆદિના (પારા. ૬૨૮) નયેન વિઞ્ઞત્તિં કરોન્તસ્સ. તેન સિક્ખાપદેન અનાપત્તીતિ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, ઇમિના પન સિક્ખાપદેન આપત્તિયેવ અસમયત્તા. વુત્તઞ્હેતં ભદન્તબુદ્ધદત્તાચરિયેન –

‘‘કત્વા પન સતુપ્પાદં, વસ્સસાટિકચીવરં;

નિપ્ફાદેન્તસ્સ ભિક્ખુસ્સ, સમયે પિટ્ઠિસમ્મતે.

‘‘હોતિ નિસ્સગ્ગિયાપત્તિ, ઞાતકાઞ્ઞાતકાદિનો;

તેસુયેવ ચ વિઞ્ઞત્તિં, કત્વા નિપ્ફાદને તથા’’તિ.

એત્થ ચ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, વસ્સિકસાટિકચીવરં અતિરેકમાસે સેસે ગિમ્હાને પરિયિટ્ઠં અતિરેકદ્ધમાસે સેસે ગિમ્હાને કત્વા પરિદહિતં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ ઇમિના (પારા. ૬૨૮) નયેન નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં.

વસ્સિકસાટિકપરિયેસનવત્થુસ્મિન્તિ પટિકચ્ચેવ વસ્સિકસાટિકપરિયેસનવત્થુસ્મિં. તિકપાચિત્તિયન્તિ અતિરેકમાસદ્ધમાસેસુ અતિરેકસઞ્ઞિવેમતિકઊનકસઞ્ઞીનં પરિયેસનનિવાસનવસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ, એકસેસનિદ્દેસો ચાયં, સામઞ્ઞનિદ્દેસો વા. ઊનકમાસદ્ધમાસેસૂતિ ઊનકમાસે ચેવ ઊનકદ્ધમાસે ચ. અતિરેકસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટન્તિ એત્થ ‘‘પરિયેસનનિવાસનં કરોન્તસ્સા’’તિ પાઠસેસો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ઊનકમાસે સેસે ગિમ્હાને અતિરેકસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા પરિયેસન્તસ્સ દુક્કટં, ઊનકદ્ધમાસે સેસે ગિમ્હાને ચ અતિરેકસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા નિવાસેન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના દુક્કટં અતિદિસતિ, તઞ્ચ દુક્કટં ઉદકફુસિતગણનાય અકત્વા ન્હાનપરિયોસાનવસેન પયોગે પયોગે કારેતબ્બં, તઞ્ચ ખો વિવટઙ્ગણે આકાસતો પતિતઉદકેનેવ ન્હાયન્તસ્સ, ન ન્હાનકોટ્ઠકવાપિઆદીસુ ઘટેહિ આસિત્તૂદકેન ન્હાયન્તસ્સ. તેનેવાહ ‘‘સતિયા વસ્સિકસાટિકાયા’’તિઆદિ. પોક્ખરણિયાદીસુ પન નગ્ગસ્સ ન્હાયન્તસ્સ અનાપત્તીતિ સમ્બન્ધો, પોક્ખરણિયાદીસુ પન સતિયાપિ વસ્સિકસાટિકાય નગ્ગસ્સ ન્હાયન્તસ્સ નત્થિ દુક્કટાપત્તીતિ અત્થો.

એવં અન્તરાપત્તિયા અનાપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિં દસ્સેતું ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અચ્છિન્નચીવરસ્સાતિ અચ્છિન્નસેસચીવરસ્સ. તસ્સાપિ અસમયે નિવાસતો અનાપત્તિ. એસ નયો નટ્ઠચીવરસ્સ વાતિ એત્થાપિ. યથા ચેત્થ નિવાસેન્તાનં તેસં અનાપત્તિ, એવં તત્થ પરિયેસન્તાનમ્પીતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ પન મહગ્ઘવસ્સિકસાટિકં ઠપેત્વા ન્હાયન્તસ્સ ચોરૂપદ્દવો આપદા નામાતિ આહ ‘‘અનિવત્થ’’ન્તિઆદિ. આપદાસુ વા નિવાસયતોતિ આપદાસુ વિજ્જમાનાસુ અસમયે નિવાસેન્તસ્સ. યં પન સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સાતિ એતં વસ્સિકસાટિકંયેવ સન્ધાય વુત્તં. તેસઞ્હિ નગ્ગાનં કાયોવસ્સાપને અનાપત્તિ. એત્થ ચ મહગ્ઘવસ્સિકસાટિકં નિવાસેત્વા ન્હાયન્તસ્સ ચોરૂપદ્દવો આપદા નામા’’તિ અચ્છિન્નચીવરાદિનો નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિં અદસ્સેત્વા નગ્ગસ્સ ન્હાયતો દુક્કટેનેવ અનાપત્તિદસ્સનં, તં યુત્તં વિય ન દિસ્સતિ. સબ્બસિક્ખાપદેસુ હિ મૂલાપત્તિયા એવ આપત્તિપ્પસઙ્ગે અનાપત્તિદસ્સનત્થં અનાપત્તિવારો આરભીયતિ, ન અન્તરાપત્તિયાતિ, તસ્મા ઉપપરિક્ખિતબ્બં. સચીવરતાતિ અન્તરવાસકઉત્તરાસઙ્ગેહિ સચીવરતા.

વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘દત્વા’’તિ યં કિઞ્ચિ પચ્ચાસીસમાનસ્સેવ દાનમિહ અધિપ્પેતં, ન નિસ્સટ્ઠદાનન્તિ આહ ‘‘વેય્યાવચ્ચાદીની’’તિઆદિ. સકસઞ્ઞાયાતિ ‘‘સક’’ન્તિ સઞ્ઞાય. ઇમિના પારાજિકાભાવં દસ્સેતિ. ચજિત્વા દિન્નમ્પિ હિ સકસઞ્ઞાય ગણ્હતો નત્થિ પારાજિકં. અચ્છિન્દન્તસ્સાતિ એકતો અબદ્ધાનિ, વિસું ઠપિતાનિ ચ બહૂનિ અચ્છિન્દતો, ‘‘સઙ્ઘાટિં આહર, ઉત્તરાસઙ્ગં આહરા’’તિ એવં આહરાપયતો ચ. તેનાહ ‘‘વત્થુગણનાય આપત્તિયો’’તિ. ‘‘મયા દિન્નાનિ સબ્બાનિ આહરા’’તિ વદતોપિ એકવચનેનેવ સમ્બહુલા આપત્તિયો. એકં ચીવરં પન એકાબદ્ધાનિ ચ બહૂનિ અચ્છિન્દતો એકા આપત્તિ. ‘‘અચ્છિન્દા’’તિ આણત્તિયા દુક્કટન્તિ ‘‘મયા દિન્નાનિ સબ્બાનિ ગણ્હા’’તિ આણત્તિયા એકં દુક્કટં, અચ્છિન્નેસુ પન એકવચનેનેવ સમ્બહુલા પાચિત્તિયો. તેનાહ ‘‘અચ્છિન્નેસુ વત્થુગણનાય આપત્તિયો’’તિ. અચ્છિન્નેસૂતિ તેનાણત્તેન અચ્છિન્નેસુ ચીવરેસુ. યત્થ પન પોત્થકેસુ ‘‘અચ્છિન્નેસુ યત્તકાનિ આણત્તાનિ, તેસં ગણનાય આપત્તિયો’’તિ પાઠો, તત્થ યત્તકાનિ આણત્તાનીતિ યત્તકાનિ ચીવરાનિ ગણ્હિતું આણત્તાનીતિ અત્થો. યં પન સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘ચીવરં ‘ગણ્હા’તિ આણાપેતિ, એકં દુક્કટં. આણત્તો બહૂનિ ગણ્હાતિ, એકં પાચિત્તિય’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૩૩) વુત્તં, તં એકાબદ્ધં સન્ધાય. એવઞ્ચ કત્વા સમન્તપાસાદિકાય સદ્ધિં ઇમાય અટ્ઠકથાય ન કોચિ વિરોધો. સચે પન ‘‘સઙ્ઘાટિં ગણ્હ, ઉત્તરાસઙ્ગં ગણ્હા’’તિ આણાપેતિ, વાચાય વાચાય દુક્કટં. અચ્છિન્નેસુ વત્થુગણનાય આપત્તિયો. એત્થ ચ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, ચીવરં ભિક્ખુસ્સ સામં દત્વા અચ્છિન્નં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ (પારા. ૬૩૩) ઇમિના નયેન નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં.

તિકપાચિત્તિયન્તિ ઉપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞિવેમતિકઅનુપસમ્પન્નસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. અઞ્ઞં પરિક્ખારન્તિ પત્તાદિં અઞ્ઞં પરિક્ખારં, અન્તમસો સૂચિમ્પીતિ અત્થો. ન કેવલં અનુપસમ્પન્નસ્સ ચીવરંયેવ અચ્છિન્દતો દુક્કટન્તિ આહ ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ ચા’’તિઆદિ. તત્થ યં કિઞ્ચીતિ ચીવરં વા હોતુ, પત્તાદિ, યં કિઞ્ચિ પરિક્ખારં વા. તસ્સ વિસ્સાસં ગણ્હન્તસ્સાતિ યસ્સ દિન્નં, તસ્સ વિસ્સાસેન ગણ્હન્તસ્સ, તતિયત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. ઉપસમ્પન્નતાતિ અચ્છિન્દનસમયે ઉપસમ્પન્નભાવો. કિઞ્ચાપિ ઉપસમ્પન્નભાવો પાળિયં, માતિકટ્ઠકથાયઞ્ચ દાનગ્ગહણેસુ દિસ્સતિ, તથાપિ અનુપસમ્પન્નકાલે ચીવરં દત્વા ઉપસમ્પન્નકાલે અચ્છિન્દન્તસ્સ આપત્તિતો અચ્છિન્દનકાલેયેવ ઉપસમ્પન્નતા અઙ્ગન્તિ વેદિતબ્બં.

ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

છબ્બિધં ખોમસુત્તાદિન્તિ ‘‘સુત્તં નામ છ સુત્તાનિ ખોમં કપ્પાસિકં કોસેય્યં કમ્બલં સાણં ભઙ્ગ’’ન્તિ (પારા. ૬૩૮) એવં વુત્તં છબ્બિધં ખોમસુત્તાદિં. તત્થ ખોમન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૩૬-૩૮) ખોમવાકેહિ કતસુત્તં. કપ્પાસિકન્તિ કપ્પાસતો નિબ્બત્તં. કોસેય્યન્તિ કોસિયંસૂહિ કન્તિત્વા કતસુત્તં. કમ્બલન્તિ એળકલોમસુત્તં. સાણન્તિ સાણવાકેન કતસુત્તં. ભઙ્ગન્તિ પાટેક્કં વાકસુત્તમેવાતિ એકે. પઞ્ચહિપિ મિસ્સેત્વા કતસુત્તં પન ‘‘ભઙ્ગ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. તેસં અનુલોમન્તિ તેસં ખોમાદીનં અનુલોમં દુકૂલં પત્તુણ્ણં સોમારપટ્ટં ચીનપટ્ટં ઇદ્ધિજં દેવદિન્નન્તિ છબ્બિધં સુત્તં.

તુરીતિ વાયનૂપકરણો એકો દણ્ડો, વીતવીતટ્ઠાનં યત્થ સંહરિત્વા ઠપેન્તિ. વેમન્તિ વાયનૂપકરણો એકો દણ્ડો, સુત્તં પવેસેત્વા યેન આકોટેન્તો ઘનભાવં સમ્પાદેન્તિ. તસ્સ સબ્બપ્પયોગેસુ દુક્કટન્તિ તન્તવાયસ્સ યે તે તુરિવેમસજ્જનાદિકા પયોગા, તેસુ સબ્બેસુ પયોગેસુ ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં, તસ્સ તન્તવાયસ્સ પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ દુક્કટન્તિ વુત્તં હોતિ. તુરિઆદીનં અભાવે તેસં કરણત્થં વાસિફરસુઆદીનં મગ્ગનનિસાનરુક્ખચ્છેદનાદિસબ્બપ્પયોગેપિ એસેવ નયો. તન્તૂનં અત્તનો સન્તકત્તા વીતવીતટ્ઠાનં પટિલદ્ધમેવ હોતીતિ આહ ‘‘પટિલાભેન નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ, વિકપ્પનુપગપચ્છિમચીવરપ્પમાણે વીતે નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ વુત્તં હોતિ. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘દીઘતો વિદત્થિમત્તે, તિરિયઞ્ચ હત્થમત્તે વીતે નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ. એત્થ ચ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, ચીવરં સામં સુત્તં વિઞ્ઞાપેત્વા તન્તવાયેહિ વાયાપિતં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ ઇમિના નયેન નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં.

તેનેવાતિ વિઞ્ઞાપિતતન્તવાયેનેવ. એવં ઇધ દુક્કટન્તિ ઇધાપિ તન્તવાયેનેવ દીઘતો વિદત્થિમત્તે, તિરિયં હત્થમત્તે વીતે દુક્કટન્તિ અત્થો. અકપ્પિયસુત્તમયેતિ વિઞ્ઞાપિતસુત્તમયે. ઇતરસ્મિન્તિ અવિઞ્ઞત્તિસુત્તમયે પરિચ્છેદે. તતો ચે ઊનતરાતિ વુત્તપ્પમાણતો ચે ઊનતરા, અન્તમસો (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૩૬-૬૩૮) અચ્છિમણ્ડલપ્પમાણાપીતિ અધિપ્પાયો. કપ્પિયતન્તવાયેનપિ અકપ્પિયસુત્તં વાયાપેન્તસ્સ યથા પુબ્બે નિસ્સગ્ગિયં, એવમિધ દુક્કટં. તેનેવ કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ સુત્તં વાયાપેન્તસ્સ સચે પચ્છિમચીવરપ્પમાણા વા ઊનકા વા અકપ્પિયસુત્તપરિચ્છેદા હોન્તિ, તેસુ પરિચ્છેદગણનાય દુક્કટં. કપ્પિયસુત્તપરિચ્છેદેસુ અનાપત્તિ. અથ એકન્તરિકેન વા સુત્તેન, દીઘતો વા કપ્પિયં તિરિયં અકપ્પિયં કત્વા વીતં હોતિ, પમાણયુત્તે પરિચ્છેદે પરિચ્છેદે દુક્કટં.

યદિ પન (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૩૬-૬૩૮) દ્વે તન્તવાયા હોન્તિ એકો કપ્પિયો એકો અકપ્પિયો, સુત્તઞ્ચ અકપ્પિયં, તે ચે વારેન વિનન્તિ, અકપ્પિયતન્તવાયેન વીતે પમાણયુત્તે પરિચ્છેદે પરિચ્છેદે પાચિત્તિયં, ઊનતરે દુક્કટં. ઇતરેન વીતે ઉભયત્થ દુક્કટં. સચે દ્વેપિ વેમં ગહેત્વા એકતો વિનન્તિ, પમાણયુત્તે પરિચ્છેદે પરિચ્છેદે પાચિત્તિયં. અથ સુત્તં કપ્પિયં, ચીવરઞ્ચ કેદારબદ્ધાદીહિ સપરિચ્છેદં, અકપ્પિયતન્તવાયેન વીતે પરિચ્છેદે પરિચ્છેદે દુક્કટં, ઇતરેન વીતે અનાપત્તિ. સચે દ્વેપિ એકતો વિનન્તિ, પમાણયુત્તે પરિચ્છેદે પરિચ્છેદે દુક્કટં. અથ સુત્તમ્પિ કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ, તે ચે વારેન વિનન્તિ, અકપ્પિયતન્તવાયેન અકપ્પિયસુત્તમયેસુ પચ્છિમચીવરપ્પમાણેસુ પરિચ્છેદેસુ વીતેસુ પરિચ્છેદગણનાય પાચિત્તિયં, ઊનતરેસુ કપ્પિયસુત્તમયેસુ ચ દુક્કટં. કપ્પિયતન્તવાયેન અકપ્પિયસુત્તમયેસુ પમાણયુત્તેસુ વા ઊનકેસુ વા દુક્કટમેવ, કપ્પિયસુત્તમયેસુ અનાપત્તિ.

અથ એકન્તરિકેન વા સુત્તેન, દીઘતો વા અકપ્પિયં તિરિયં અકપ્પિયં કત્વા વિનન્તિ, ઉભોપિ વા તે વેમં ગહેત્વા એકતો વિનન્તિ, અપરિચ્છેદે ચીવરે પમાણયુત્તે પરિચ્છેદે પરિચ્છેદે દુક્કટં, સપરિચ્છેદે પરિચ્છેદવસેન દુક્કટાનિ. તેનાહ ‘‘એતેનેવ ઉપાયેના’’તિઆદિ.

એત્થ ચ તન્તવાયો તાવ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતતો વિઞ્ઞત્તિયા લદ્ધો અકપ્પિયો, સેસો કપ્પિયો. સુત્તમ્પિ સામં વિઞ્ઞાપિતં અકપ્પિયં, સેસં, ઞાતકાદિવસેન ઉપ્પન્નઞ્ચ કપ્પિયન્તિ વેદિતબ્બં. તિકપાચિત્તિયન્તિ વાયાપિતે વાયાપિતસઞ્ઞિવેમતિકઅવાયાપિતસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. ચીવરત્થાય વિઞ્ઞાપિતસુત્તન્તિ સામં વા અઞ્ઞેન વા ચીવરત્થાય વિઞ્ઞાપિતસુત્તં. કિઞ્ચાપિ પાળિયં ‘‘સામં સુત્તં વિઞ્ઞાપેત્વા’’તિ વુત્તં, તથાપિ ઇધ ‘‘ચીવરત્થાય સામં વિઞ્ઞાપિતસુત્ત’’ન્તિ અવત્વા કેવલં ‘‘ચીવરત્થાય વિઞ્ઞાપિતસુત્ત’’ન્તિ અઙ્ગેસુ વુત્તત્તા અઞ્ઞેન ચીવરત્થાય વિઞ્ઞાપિતસુત્તમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. અકપ્પિયવિઞ્ઞત્તિયાતિ ‘‘ચીવરં મે, આવુસો, વાયથા’’તિ એવંભૂતાય અકપ્પિયવિઞ્ઞત્તિયા.

સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના

ચીવરસામિકેહિ પુબ્બે અપ્પવારિતો હુત્વાતિ ‘‘કીદિસેન તે, ભન્તે, ચીવરેન અત્થો, કીદિસં તે ચીવરં વાયાપેમિ, વદ, ભન્તે, યદિચ્છસી’’તિ ચીવરસામિકેહિ પુબ્બે અવુત્તો હુત્વા. એત્થ ચ આયતાદીહિ તીહિ સુત્તવડ્ઢનાકારેન સહ વાયનાકારં દસ્સેતિ, સુવીતાદીહિ ચતૂહિ વાયનાકારમેવ. ‘‘કિઞ્ચિમત્તં અનુપદજ્જેય્યામા’’તિઆદિ તસ્સ કત્તબ્બાકારમત્તદસ્સનં, ન પન અઙ્ગદસ્સનં સુત્તવડ્ઢનવસેનેવ આપજ્જિતબ્બત્તાતિ આહ ‘‘ન ભિક્ખુનો પિણ્ડપાતદાનમત્તેના’’તિઆદિ. એત્થ ચ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, ચીવરં પુબ્બે અપ્પવારિતેન અઞ્ઞાતકસ્સ ગહપતિકસ્સ તન્તવાયે ઉપસઙ્કમિત્વા ચીવરે વિકપ્પં આપન્નં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ (પારા. ૬૪૩) ઇમિના નયેન નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં. તિકપાચિત્તિયન્તિ અઞ્ઞાતકે અઞ્ઞાતકસઞ્ઞિવેમતિકઞાતકસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ.

મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

પઠમપદસ્સાતિ ‘‘દસાહાનાગત’’ન્તિ પદસ્સ. પુરિમનયેનેવાતિ અચ્ચન્તસંયોગવસેનેવ. તાનિ દિવસાનીતિ તેસુ દિવસેસુ. અચ્ચન્તમેવાતિ નિરન્તરમેવ, તેસુ દસાહેસુ યત્થ કત્થચિ દિવસેતિ વુત્તં હોતિ. પવારણામાસસ્સાતિ પુબ્બકત્તિકમાસસ્સ. સો હિ ઇધ પઠમપવારણાયોગતો ‘‘પવારણામાસો’’તિ વુત્તો. જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો પટ્ઠાયાતિ સુક્કપક્ખપઞ્ચમિં આદિં કત્વા. પવારણામાસસ્સ જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતોતિ વા પવારણામાસસ્સ પકાસનતો પુરિમસ્સ જુણ્હપક્ખસ્સ પઞ્ચમિતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો. યો પનેત્થ ‘‘કામઞ્ચેસ (સારત્થ. ટી. ૨.૬૫૦) ‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’ન્તિ (પારા. ૪૬૩) ઇમિનાવ સિદ્ધો, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન અપુબ્બં વિય અત્થં દસ્સેત્વા સિક્ખાપદં ઠપિત’’ન્તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો પમાદપાઠો ‘‘દસાહાનાગત’’ન્તિ ઇમિના વિરોધતોતિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચ ‘‘જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ વુત્તત્તા અટ્ઠકથાયેવ પુબ્બાપરવિરોધોપિ સિયા.

અચ્ચેકચીવરન્તિ અચ્ચાયિકચીવરં વુચ્ચતિ, સો ચ અચ્ચાયિકભાવો દાયકસ્સ ગમિકાદિભાવેનાતિ દસ્સેતું ‘‘ગમિકગિલાનગબ્ભિનિઅભિનવુપ્પન્નસદ્ધાનં પુગ્ગલાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ગમિકો નામ ‘‘સેનાય વા ગન્તુકામો હોતિ, પવાસં વા ગન્તુકામો હોતી’’તિ (પારા. ૬૪૯) વુત્તો. અઞ્ઞતરેન ‘‘વસ્સાવાસિકં દસ્સામી’’તિ એવં આરોચેત્વા દિન્નન્તિ ગમિકાદીનં અઞ્ઞતરેન ગમનાદીહિ કારણેહિ દાતુકામેન દૂતં વા પેસેત્વા, સયં વા આગન્ત્વા ‘‘વસ્સાવાસિકં દસ્સામી’’તિ એવં આરોચેત્વા દિન્નં ચીવરં. એત્થ ચ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, અચ્ચેકચીવરં ચીવરકાલસમયં અતિક્કામિતં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ (પારા. ૬૪૯) ઇમિના નયેન નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં.

સેસન્તિ ‘‘સાધારણપઞ્ઞત્તી’’તિઆદિકં. અયં પન વિસેસો – તત્થ અતિરેકચીવરે અતિરેકચીવરસઞ્ઞિઆદિનો દસાહાતિક્કમો, ઇધ અચ્ચેકચીવરે અચ્ચેકચીવરસઞ્ઞિઆદિનો ચીવરકાલાતિક્કમો. તથા અનચ્ચેકચીવરે અચ્ચેકચીવરસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. જાતિપ્પમાણસમ્પન્નસ્સ અચ્ચેકચીવરસ્સ અત્તનો સન્તકતા, દસાહાનાગતાય કત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમાય ઉપ્પન્નભાવો, અનધિટ્ઠિતઅવિકપ્પિતતા, ચીવરકાલાતિક્કમોતિ ચતુરઙ્ગભાવોવ એત્થ વિસેસો.

અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના

ઉપસમ્પજ્જન્તિઆદીસુ વિયાતિ ‘‘પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮) ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ ઉદ્ધરિતબ્બે ‘‘ઉપસમ્પજ્જ’’ન્તિ ઉદ્ધટં. તદિહ નિદસ્સનં કતં. આદિસદ્દેન પન ‘‘અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્યા’’તિઆદીનં (પાચિ. ૧૧૧, ૧૧૫) સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઉપગન્ત્વાતિ ઉપસદ્દસ્સત્થમાહ. વસિત્વાતિ અક્ખણ્ડં વસિત્વા. ‘‘યેન યસ્સ હિ સમ્બન્ધો, દૂરટ્ઠમ્પિ ચ તસ્સ ત’’ન્તિ વચનતો ‘‘ઇમસ્સ…પે… ઇમિના સમ્બન્ધો’’તિ વુત્તં. તત્થ ઇમસ્સાતિ ‘‘ઉપવસ્સ’’ન્તિ પદસ્સ. વિનયપરિયાયેન અરઞ્ઞલક્ખણં અદિન્નાદાનપારાજિકે આગતં. તત્થ હિ ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ અનવસેસતો અવહારટ્ઠાનપરિગ્ગહેન તદુભયં અસઙ્કરતો દસ્સેતું ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ગામૂપચારો હિ લોકે ગામસઙ્ખમેવ ગચ્છતીતિ. ઇધ પન સુત્તન્તપરિયાયેન ‘‘પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪) આગતં આરઞ્ઞકં ભિક્ખું સન્ધાય. ન હિ સો વિનયપરિયાયિકે અરઞ્ઞે વસન્તો ‘‘આરઞ્ઞકો પન્થસેનાસનો’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૧) સુત્તે વુત્તો, તસ્મા તત્થ આગતમેવ લક્ખણં ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બપચ્છિમાનિ આરોપિતેન આચરિયધનુના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘આચરિયધનુ નામ પકતિહત્થેન નવવિદત્થિપમાણં. જિયાય પન આરોપિતાય ચતુહત્થપમાણ’’ન્તિ વદન્તિ. ગામસ્સાતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ. ઇન્દખીલતોતિ ઉમ્મારતો. પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતોતિ પરિયન્તે ઠિતઘરસ્સ ઉપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ પઠમલેડ્ડુપાતતો. કિત્તકેન મગ્ગેન મિનિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં પન ‘‘વિહારસ્સાપિ ગામસ્સેવ ઉપચારં નીહરિત્વા ઉભિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અન્તરા મિનિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ચોરાનં નિવિટ્ઠોકાસાદિદસ્સનેનાતિ આરામે, આરામૂપચારે ચ ચોરાનં નિવિટ્ઠોકાસાદિદસ્સનેન કારણેન. આદિસદ્દેન ભુત્તોકાસટ્ઠિતોકાસનિસિન્નોકાસનિપન્નોકાસાનં ગહણં. ચોરેહિ મનુસ્સાનં હતવિલુત્તાકોટિતભાવદસ્સનતોતિ આરામે, આરામૂપચારે ચ હતવિલુત્તાકોટિતભાવદસ્સનતો.

અન્તરઘરે નિક્ખિપેય્યાતિ અન્તરે અન્તરે ઘરાનિ એત્થ, એતસ્સાતિ વા અન્તરઘરં, ગામો, તસ્મિં ઠપેય્યાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘આરઞ્ઞકસ્સા’’તિઆદિ. તઞ્ચાતિ નિક્ખિપનઞ્ચ. ‘‘મહાપવારણાય પવારિતો હોતી’’તિ ઇદં વસ્સચ્છેદં અકત્વા વુટ્ઠભાવં દસ્સેતું વુત્તં, ન પન પવારણાય અઙ્ગભાવં. તેનેવ હિ બ્યતિરેકં દસ્સેન્તેન સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૫૩-૬૫૪) વુત્તં ‘‘સચે પચ્છિમિકાય વા ઉપગતો હોતિ છિન્નવસ્સો વા, નિક્ખિપિતું ન લભતી’’તિ. કત્તિકમાસો નામ પુબ્બકત્તિકમાસસ્સ કાળપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય યાવ અપરકત્તિકપુણ્ણમા, તાવ એકૂનત્તિંસ રત્તિન્દિવા. એવ-સદ્દેન કત્તિકમાસતો પરં ન લભતીતિ દસ્સેતિ. ઊનપ્પમાણે તાવ અરઞ્ઞલક્ખણાયોગતો ન લભતુ, કસ્મા ગાવુતતો અતિરેકપ્પમાણે ન લભતીતિ આહ ‘‘યત્ર હી’’તિઆદિ. નિમન્તિતો પન અદ્ધયોજનમ્પિ યોજનમ્પિ ગન્ત્વા વસિતું પચ્ચેતિ, ઇદમપ્પમાણં. સાસઙ્કસપ્પટિભયમેવ હોતીતિ સાસઙ્કઞ્ચેવ સપ્પટિભયઞ્ચ હોતિ. એવ-સદ્દેન અનાસઙ્કઅપ્પટિભયેહિ અઙ્ગયુત્તેપિ સેનાસને વસન્તો નિક્ખિપિતું ન લભતીતિ દસ્સેતિ. એત્તાવતા પુરિમિકાય ઉપગન્ત્વા અક્ખણ્ડં કત્વા વુટ્ઠવસ્સો યં ગામં ગોચરગામં કત્વા પઞ્ચધનુસતિકપચ્છિમે આરઞ્ઞકસેનાસને વિહરતિ, તસ્મિં ગામે ચીવરં ઠપેત્વા સકલકત્તિકમાસં તસ્મિંયેવ સેનાસને તેન ચીવરેન વિના વત્થું અનુજાનિત્વા ઇદાનિ વિહારતો અઞ્ઞત્થ વસન્તસ્સ છારત્તં વિપ્પવાસં અનુજાનન્તો ‘‘સિયા ચ તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિઆદિમાહ. અસમાદાનચારઞ્હિ અત્થતકથિના એવ લભન્તિ, નેતરેતિ એત્થ ઇદમ્પિ કારણં દટ્ઠબ્બં. તત્થ છારત્તપરમં તેન ભિક્ખુના તેન ચીવરેન વિપ્પવસિતબ્બન્તિ યો ભિક્ખુ વિહારે વસન્તો તતો અઞ્ઞત્થ ગમનકિચ્ચે સતિ અન્તરઘરે ચીવરં નિક્ખિપતિ, તેન ભિક્ખુના તેન ચીવરેન છારત્તપરમં વિપ્પવસિતબ્બં, છ રત્તિયો તમ્હા વિહારા અઞ્ઞત્થ વસિતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. વુત્તઞ્હિ ભદન્તેન બુદ્ધદત્તાચરિયેન –

‘‘યં ગામં ગોચરં કત્વા, ભિક્ખુ આરઞ્ઞકે વસે;

તસ્મિં ગામે ઠપેતું તં, માસમેકં તુ વટ્ટતિ.

‘‘અઞ્ઞત્થેવ વસન્તસ્સ, છારત્તપરમં મતં;

અયમસ્સ અધિપ્પાયો, પટિચ્છન્નો પકાસિતો’’તિ.

તેનેવાહ ‘‘તતો ચે ઉત્તરિ વિપ્પવસેય્યાતિ છારત્તતો ઉત્તરિ તસ્મિં સેનાસને સત્તમં અરુણં ઉટ્ઠાપેય્યા’’તિઆદિ. તથા અસક્કોન્તેનાતિ ગતટ્ઠાનસ્સ દૂરતાય સેનાસનં આગન્ત્વા સત્તમં અરુણં ઉટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તેન. એવમ્પિ અસક્કોન્તેન તત્રેવ ઠિતેન પચ્ચુદ્ધરિતબ્બં ‘‘અતિરેકચીવરટ્ઠાને ઠસ્સતી’’તિ. વસિત્વાતિ અરુણં ઉટ્ઠાપેત્વા. ભિક્ખુસમ્મુતિ ઉદોસિતસિક્ખાપદે વુત્તાવ.

સેસન્તિ ‘‘અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયાતિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તી’’તિઆદિકં. તત્થ હિ અઙ્ગેસુ યં રત્તિવિપ્પવાસો ચતુત્થમઙ્ગં, તં ઇધ છારત્તતો ઉત્તરિ વિપ્પવાસો હોતીતિ અયમેવ વિસેસો.

સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પરિણતસિક્ખાપદવણ્ણના

નનુ ચાયં સઙ્ઘસ્સ પરિણતો, ન પરિચ્ચત્તો, અથ કથં સઙ્ઘસન્તકો હોતીતિ આહ ‘‘સો હી’’તિઆદિ. તત્થ સોતિ લાભો. એકેન પરિયાયેનાતિ પરિણતભાવસઙ્ખાતેન એકેન પરિયાયેન. ‘‘લભિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના લાભસદ્દસ્સ કમ્મસાધનમાહ. ચીવરાદિવત્થુન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્તમસો ચુણ્ણપિણ્ડમ્પિ દન્તકટ્ઠમ્પિ દસિકસુત્તમ્પિ. પરિણતન્તિ સઙ્ઘસ્સ નિન્નં સઙ્ઘસ્સ પોણં સઙ્ઘસ્સ પબ્ભારં હુત્વા ઠિતન્તિ અત્થો. યેન પન કારણેન સો પરિણતો હોતિ, તં દસ્સેત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘દસ્સામ કરિસ્સામા’’તિઆદિ વુત્તં. અત્તનો પરિણામેન્તસ્સાતિ ‘‘ઇદં મય્હં દેહી’’તિ સઙ્ઘસ્સ પરિણતભાવં ઞત્વા અત્તનો પરિણામેત્વા ગણ્હન્તસ્સ. પયોગેતિ પરિણામનપ્પયોગે. એત્થ ચ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, જાનં સઙ્ઘિકં લાભં પરિણતં અત્તનો પરિણામિકં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ ઇમિના નયેન નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં.

સઙ્ઘચેતિયપુગ્ગલેસૂતિ એત્થ ચ અન્તમસો સુનખં ઉપાદાય યો કોચિ સત્તો ‘‘પુગ્ગલો’’તિ વેદિતબ્બો. અઞ્ઞસઙ્ઘાદીનન્તિ અઞ્ઞસઙ્ઘચેતિયપુગ્ગલાનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘સઙ્ઘસ્સ પરિણતં અઞ્ઞસ્સ સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા, ચેતિયસ્સ પરિણતં અઞ્ઞસ્સ ચેતિયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા, પુગ્ગલસ્સ પરિણતં અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પરિણામેન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ.

ઇદાનિ અનાપત્તિં દસ્સેતું ‘‘અપરિણતસઞ્ઞિનો’’તિઆદિમાહ. પરિણતે, અપરિણતે ચ અપરિણતસઞ્ઞિનો ચાતિ સમ્બન્ધો, પરિણતે, અપરિણતે ચાતિ ઉભયત્થાપિ અનાપત્તીતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘પરિણતે અપરિણતસઞ્ઞી અત્તનો પરિણામેતિ, અનાપત્તિ. અપરિણતે અપરિણતસઞ્ઞી અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૬૬૦). દેય્યધમ્મોતિ ચત્તારો પચ્ચયા. આદિસદ્દેન ‘‘પટિસઙ્ખારં વા લભેય્ય, ચિરટ્ઠિતિકો વા અસ્સ, યત્થ વા પન તુમ્હાકં ચિત્તં પસીદતિ, તત્થ દેથા’’તિ (પારા. ૬૬૧) વચનાનં ગહણં. સચે પન દાયકા ‘‘મયં સઙ્ઘભત્તં કત્તુકામા, ચેતિયપૂજં કત્તુકામા, એકસ્સ ભિક્ખુનો પરિક્ખારં દાતુકામા, તુમ્હાકં રુચિયા દસ્સામ. ભણથ, કત્થ દેમા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૬૦) વદન્તિ, એવં વુત્તે તેન ભિક્ખુના ‘‘યત્થ ઇચ્છથ, તત્થ દેથા’’તિ વત્તબ્બા.

પરિણતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પત્તવગ્ગો તતિયો.

ઇતિ કઙ્ખાવિતરણિયા પાતિમોક્ખવણ્ણનાય

વિનયત્થમઞ્જૂસાયં લીનત્થપ્પકાસનિયં

નિસ્સગ્ગિયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.