૪. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના

પચ્છિમમાસસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાયાતિ જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય. તાવાતિ તાવ પરિમાણે કાલે. જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ કત્તિકપુણ્ણમા, ઇમસ્મિં પઞ્ચમાસેતિ અત્થો. કાલો વસ્સિકસાટિકાયાતિઆદિનાતિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘સમયો વસ્સિકસાટિકાય, અઞ્ઞેપિ મનુસ્સા વસ્સિકસાટિકચીવરં દેન્તી’’તિ (પારા. ૬૨૮) ઇમેસં ગહણં. દેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવરન્તિઆદિકાયાતિ એત્થ આદિસદ્દેન પન ‘‘આહરથ મે વસ્સિકસાટિકચીવરં, પરિવત્તેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવરં, ચેતાપેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવર’’ન્તિ ઇમેસં ગહણં. અત્તનો અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ તદુભયં કરોન્તસ્સ કિં હોતીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાને’’તિઆદિ. ‘‘વત્તભેદે દુક્કટ’’ન્તિ ઇદં વસ્સિકસાટિકં પુબ્બે અદેન્તે સન્ધાય વુત્તં. યે પન પુબ્બેપિ દેન્તિ, તેસુ વત્તભેદો નત્થિ. વુત્તઞ્હિ સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘યે મનુસ્સા પુબ્બેપિ વસ્સિકસાટિકચીવરં દેન્તિ, ઇમે પન સચેપિ અત્તનો અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતા હોન્તિ, વત્તભેદો નત્થિ તેસુ સતુપ્પાદકરણસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૮). અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ ‘‘યો પન ભિક્ખુ અઞ્ઞાતકં ગહપતિં વા ગહપતાનિં વા ચીવરં વિઞ્ઞાપેય્ય અઞ્ઞત્ર સમયા, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ (પારા. ૫૧૮) ઇમિના સિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. ઇદં પન પકતિયા વસ્સિકસાટિકદાયકેસુપિ હોતિયેવ.

ગિમ્હાનં પચ્છિમદ્ધમાસસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાયાતિ એત્થ જેટ્ઠમૂલકાળપક્ખૂપોસથસ્સ પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ આસાળ્હિપુણ્ણમા, અયમદ્ધમાસો ગિમ્હાનં પચ્છિમદ્ધમાસો નામ, તસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો, અદ્ધમાસસ્સ પઠમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાયાતિ વુત્તં હોતિ. કત્તિકમાસસ્સ પચ્છિમદિવસો નામ પચ્છિમકત્તિકમાસસ્સ પુણ્ણમા. એત્તાવતાતિ ‘‘માસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ ભિક્ખુના વસ્સિકસાટિકચીવરં પરિયેસિતબ્બં, અદ્ધમાસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ કત્વા નિવાસેતબ્બ’’ન્તિ એત્તકેન ગણનેન. પરિયેસનક્ખેત્તન્તિ પરિયેસનસ્સ ખેત્તં. એતસ્મિઞ્હિ માસે વસ્સિકસાટિકં અલદ્ધં પરિયેસિતું વટ્ટતિ. કરણનિવાસનક્ખેત્તમ્પીતિ કરણક્ખેત્તઞ્ચેવ નિવાસનક્ખેત્તઞ્ચ. પિ-સદ્દેન પરિયેસનક્ખેત્તં સમ્પિણ્ડેતિ. એતસ્મિઞ્હિ અદ્ધમાસે પરિયેસિતું, કાતું, નિવાસેતુઞ્ચ વટ્ટતિ, અધિટ્ઠાતુંયેવ ન વટ્ટતિ. યં પન સમન્તપાસાદિકાયં કત્થચિ પોત્થકે ‘‘જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ કાલપક્ખુપોસથો, અયમેકો અદ્ધમાસો પરિયેસનક્ખેત્તઞ્ચેવ કરણક્ખેત્તઞ્ચ. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે વસ્સિકસાટિકં અલદ્ધં પરિયેસિતું, લદ્ધં કાતુઞ્ચ વટ્ટતિ, નિવાસેતું, અધિટ્ઠાતુઞ્ચ ન વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૮) વચનં દિસ્સતિ, તં પમાદલિખિતં માતિકાય વિરોધતોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અદ્ધમાસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ કત્વા નિવાસેતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૬૨૭) હિ પાળિ. સબ્બમ્પીતિ પરિયેસનં, કરણં, નિવાસનં, અધિટ્ઠાનઞ્ચાતિ સબ્બમ્પિ. ઇમિના ઇમે ચત્તારો માસા પરિયેસનકરણનિવાસનાધિટ્ઠાનાનં ચતુન્નમ્પિ ખેત્તન્તિ દસ્સેતિ. એતેસુ હિ ચતૂસુ માસેસુ અલદ્ધં પરિયેસિતું, લદ્ધં કાતું, નિવાસેતું, અધિટ્ઠાતુઞ્ચ વટ્ટતિ.

વસ્સં ઉક્કડ્ઢીયતીતિ સંવચ્છરં ઉદ્ધં કડ્ઢીયતિ વડ્ઢીયતિ, આરુય્હતીતિ અત્થો, વસ્સાનસ્સ પઠમમાસં ઉક્કડ્ઢિત્વા ગિમ્હાનં પચ્છિમમાસમેવ કરોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. વસ્સૂપનાયિકદિવસે અધિટ્ઠાતબ્બાતિ વસ્સાનતો પુબ્બેયેવ દસાહસ્સ અતિક્કન્તત્તા વસ્સૂપનાયિકદિવસેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બા. તઞ્હિ દિવસં અતિક્કામેતું ન વટ્ટતિ. અન્તોવસ્સે પન લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ તસ્મિંયેવ અન્તોવસ્સે લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય દસાહં નાતિક્કામેતબ્બા, દસાહાતિક્કમે નિટ્ઠિતા પન તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બા. દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બા. અયં તાવ કતાય પરિહારો. અકતાય પન કો પરિહારોતિ આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. એકાહમ્પિ ન લભતિ ઇતો અઞ્ઞસ્સ પરિહારસ્સાભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

સો કુતો હોતીતિ આહ ‘‘યાવ હેમન્તસ્સ પઠમદિવસો’’તિ, જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિતો પટ્ઠાય યાવ કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસો, તાવાતિ અત્થો. એતેસુ સત્તસુ પિટ્ઠિસમયમાસેસૂતિ પટિલોમક્કમેન વુત્તેસુ કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદાદીસુ જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસાવસાનેસુ એતેસુ સત્તસુ પિટ્ઠિસમયનામકેસુ માસેસુ. સતુપ્પાદકરણેનાતિ ‘‘કાલો વસ્સિકસાટિકાયા’’તિઆદિના નયેન સતુપ્પાદકરણેન. વિઞ્ઞાપેન્તસ્સાતિ ‘‘દેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવર’’ન્તિઆદિના (પારા. ૬૨૮) નયેન વિઞ્ઞત્તિં કરોન્તસ્સ. તેન સિક્ખાપદેન અનાપત્તીતિ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, ઇમિના પન સિક્ખાપદેન આપત્તિયેવ અસમયત્તા. વુત્તઞ્હેતં ભદન્તબુદ્ધદત્તાચરિયેન –

‘‘કત્વા પન સતુપ્પાદં, વસ્સસાટિકચીવરં;

નિપ્ફાદેન્તસ્સ ભિક્ખુસ્સ, સમયે પિટ્ઠિસમ્મતે.

‘‘હોતિ નિસ્સગ્ગિયાપત્તિ, ઞાતકાઞ્ઞાતકાદિનો;

તેસુયેવ ચ વિઞ્ઞત્તિં, કત્વા નિપ્ફાદને તથા’’તિ.

એત્થ ચ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, વસ્સિકસાટિકચીવરં અતિરેકમાસે સેસે ગિમ્હાને પરિયિટ્ઠં અતિરેકદ્ધમાસે સેસે ગિમ્હાને કત્વા પરિદહિતં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ ઇમિના (પારા. ૬૨૮) નયેન નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં.

વસ્સિકસાટિકપરિયેસનવત્થુસ્મિન્તિ પટિકચ્ચેવ વસ્સિકસાટિકપરિયેસનવત્થુસ્મિં. તિકપાચિત્તિયન્તિ અતિરેકમાસદ્ધમાસેસુ અતિરેકસઞ્ઞિવેમતિકઊનકસઞ્ઞીનં પરિયેસનનિવાસનવસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ, એકસેસનિદ્દેસો ચાયં, સામઞ્ઞનિદ્દેસો વા. ઊનકમાસદ્ધમાસેસૂતિ ઊનકમાસે ચેવ ઊનકદ્ધમાસે ચ. અતિરેકસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટન્તિ એત્થ ‘‘પરિયેસનનિવાસનં કરોન્તસ્સા’’તિ પાઠસેસો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ઊનકમાસે સેસે ગિમ્હાને અતિરેકસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા પરિયેસન્તસ્સ દુક્કટં, ઊનકદ્ધમાસે સેસે ગિમ્હાને ચ અતિરેકસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા નિવાસેન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના દુક્કટં અતિદિસતિ, તઞ્ચ દુક્કટં ઉદકફુસિતગણનાય અકત્વા ન્હાનપરિયોસાનવસેન પયોગે પયોગે કારેતબ્બં, તઞ્ચ ખો વિવટઙ્ગણે આકાસતો પતિતઉદકેનેવ ન્હાયન્તસ્સ, ન ન્હાનકોટ્ઠકવાપિઆદીસુ ઘટેહિ આસિત્તૂદકેન ન્હાયન્તસ્સ. તેનેવાહ ‘‘સતિયા વસ્સિકસાટિકાયા’’તિઆદિ. પોક્ખરણિયાદીસુ પન નગ્ગસ્સ ન્હાયન્તસ્સ અનાપત્તીતિ સમ્બન્ધો, પોક્ખરણિયાદીસુ પન સતિયાપિ વસ્સિકસાટિકાય નગ્ગસ્સ ન્હાયન્તસ્સ નત્થિ દુક્કટાપત્તીતિ અત્થો.

એવં અન્તરાપત્તિયા અનાપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિં દસ્સેતું ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અચ્છિન્નચીવરસ્સાતિ અચ્છિન્નસેસચીવરસ્સ. તસ્સાપિ અસમયે નિવાસતો અનાપત્તિ. એસ નયો નટ્ઠચીવરસ્સ વાતિ એત્થાપિ. યથા ચેત્થ નિવાસેન્તાનં તેસં અનાપત્તિ, એવં તત્થ પરિયેસન્તાનમ્પીતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ પન મહગ્ઘવસ્સિકસાટિકં ઠપેત્વા ન્હાયન્તસ્સ ચોરૂપદ્દવો આપદા નામાતિ આહ ‘‘અનિવત્થ’’ન્તિઆદિ. આપદાસુ વા નિવાસયતોતિ આપદાસુ વિજ્જમાનાસુ અસમયે નિવાસેન્તસ્સ. યં પન સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સાતિ એતં વસ્સિકસાટિકંયેવ સન્ધાય વુત્તં. તેસઞ્હિ નગ્ગાનં કાયોવસ્સાપને અનાપત્તિ. એત્થ ચ મહગ્ઘવસ્સિકસાટિકં નિવાસેત્વા ન્હાયન્તસ્સ ચોરૂપદ્દવો આપદા નામા’’તિ અચ્છિન્નચીવરાદિનો નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિં અદસ્સેત્વા નગ્ગસ્સ ન્હાયતો દુક્કટેનેવ અનાપત્તિદસ્સનં, તં યુત્તં વિય ન દિસ્સતિ. સબ્બસિક્ખાપદેસુ હિ મૂલાપત્તિયા એવ આપત્તિપ્પસઙ્ગે અનાપત્તિદસ્સનત્થં અનાપત્તિવારો આરભીયતિ, ન અન્તરાપત્તિયાતિ, તસ્મા ઉપપરિક્ખિતબ્બં. સચીવરતાતિ અન્તરવાસકઉત્તરાસઙ્ગેહિ સચીવરતા.

વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.