૩. અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

પુરિમસિક્ખાપદે વિય એત્થાપિ ભિક્ખુનાતિ સામિઅત્થે કરણવચનન્તિ આહ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના’’તિઆદિ. ‘‘અકાલચીવરં નામ અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્નં, અત્થતે કથિને સત્તમાસે ઉપ્પન્નં, કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં, એતં અકાલચીવરં નામા’’તિ (પારા. ૫૦૦) પદભાજનિયં વુત્તત્તા ‘‘ય્વાયં અનત્થતે કથિને’’તિઆદિમાહ. ય્વાયં ચીવરકાલો વુત્તોતિ સમ્બન્ધો. વસ્સાનસ્સાતિ વસ્સાનસઙ્ખાતસ્સ ઉતુનો. પચ્છિમો માસો નામ ચીવરમાસો. તસ્મિઞ્હિ અનત્થતેપિ કથિને ઉપ્પન્નં ચીવરં અનધિટ્ઠિતં, અવિકપ્પિતં ઠપેતું વટ્ટતિ. પઞ્ચ માસાતિ પચ્છિમકત્તિકમાસો, હેમન્તિકા ચત્તારો ચાતિ પઞ્ચ માસા. અઞ્ઞદાતિ અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે, અત્થતે કથિને સત્તમાસે. કાલેપીતિ ‘‘અનત્થતે કથિને ચીવરમાસો, અત્થતે કથિને પઞ્ચ માસા’’તિ યથાવુત્તચીવરકાલેપિ. ‘‘આદિના નયેના’’તિ ઇમિના ‘‘દદામિ દજ્જામી’’તિઆદીનં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) સઙ્ગહો. કિઞ્ચાપિ ચેતાનિ સબ્બાનિ ‘‘અકાલચીવર’’ન્તિ વુત્તાનિ, તથાપિ પિટ્ઠિસમયેયેવ ઉપ્પન્નાનિ ‘‘અકાલચીવર’’ન્તિ ઇધાધિપ્પેતાનિ.

‘‘કાલે સઙ્ઘસ્સ ઇદં અકાલચીવર’’ન્તિ દિન્નં પન અકાલચીવરસામઞ્ઞતો અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં. યથા પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નં ચીવરં વુટ્ઠવસ્સેહિ, સેસેહિ ચ સમ્મુખીભૂતેહિ ભાજેતું લબ્ભતીતિ અકાલચીવરં નામ જાતં, તથેવિદમ્પીતિ તદિદં અકાલચીવરસામઞ્ઞં. યદિ એવં ‘‘પુગ્ગલસ્સ વા ઇદં તુય્હં ‘દમ્મી’તિઆદિના નયેન દિન્ન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, ન હિ પુગ્ગલસ્સ આદિસ્સ દિન્નં કેનચિ ભાજનીયં હોતીતિ? નાયં વિરોધો, આદિસ્સ દાનસામઞ્ઞતો લબ્ભમાનમત્થં દસ્સેતું તથા વુત્તન્તિ. અત્તનો વા ધનેનાતિ અત્તનો કપ્પાસસુત્તાદિના ધનેન. ઇમસ્સ ‘‘ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ‘‘સીમાય દેતી’’તિઆદિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનનયેન વુત્તં. એત્થ પન સીમાય દાનં એકા માતિકા, કતિકાય દાનં દુતિયા…પે… પુગ્ગલસ્સ દાનં અટ્ઠમા.

‘‘પરિક્ખેપારહટ્ઠાનેના’’તિ ઇમિના અપરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનાદિતો પઠમલેડ્ડુપાતસ્સ અન્તો ઉપચારસીમાતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ દુતિયલેડ્ડુપાતસ્સપિ અન્તો ઉપચારસીમાયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનમ્પિ સીમાપરિયન્તગતમેવ વેદિતબ્બં. આવાસે વડ્ઢન્તે વડ્ઢતીતિ સચે ઉપચારતો અબહિભૂતો હુત્વા આવાસો વડ્ઢતીતિ અધિપ્પાયો. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘ભિક્ખૂસુપિ વડ્ઢન્તેસુ વડ્ઢતી’’તિ વુત્તં. ‘‘સચે વિહારે સન્નિપતિતભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકાબદ્ધા હુત્વા યોજનસતમ્પિ પૂરેત્વા નિસીદન્તિ, યોજનસતમ્પિ ઉપચારસીમાવ હોતિ, સબ્બેસં લાભો પાપુણાતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તં. ભિક્ખુનીનં આરામપવેસનસેનાસનાપુચ્છનાનીતિ આગન્તુકગમિકાનં ભિક્ખુનીનં આરામપવેસનાપુચ્છનં, સેનાસનાપુચ્છનઞ્ચાતિ અત્થો. તથા હિ આગન્તુકાય ભિક્ખુનિયા આરામપવેસનં આપુચ્છિતબ્બં, ગમિકાય સઙ્ઘિકં દસવિધં સેનાસનં. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ‘‘ભિક્ખુનીન’’ન્તિ વુત્તં, ગમિકસ્સ પન ભિક્ખુસ્સાપિ ઇમિસ્સાયેવ સીમાય વસેન સેનાસનાપુચ્છનં વેદિતબ્બં.

પરિવાસમાનત્તારોચનન્તિ પારિવાસિકમાનત્તચારીનં પરિવાસારોચનં, માનત્તારોચનઞ્ચ. વસ્સચ્છેદનિસ્સયસેનાસનગ્ગાહાદિવિધાનન્તિ વસ્સચ્છેદવિધાનં, નિસ્સયગ્ગાહવિધાનં, સેનાસનગ્ગાહવિધાનન્તિ અત્થો. આદિસદ્દેન નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિ, લાભગ્ગાહો આગન્તુકવત્તં પૂરેત્વા આરામપવેસનન્તિ એવમાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇમિસ્સાવ સીમાય વસેનાતિ ઉપચારસીમાયેવાતિ યથાસમ્ભવં અન્તો, બહિ ચ ઇમસ્સ સબ્બસ્સ લબ્ભનતો વુત્તં.

લાભત્થાય ઠપિતા સીમા લાભસીમા (મહાવ. ૩૭૯), સા ચ ખો નેવ સમ્માસમ્બુદ્ધેન અનુઞ્ઞાતા, ન ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ ઠપિતા, અપિચ ખો લાભદાયકેહિ. તેનાહ ‘‘યં રાજરાજમહામત્તાદયો’’તિઆદિ. સમન્તાતિ વિહારસ્સ સમન્તા. યન્તિ સુઙ્કસસ્સાદિ. ‘‘સીમં ઠપેન્તી’’તિ પાઠસેસો. એકસ્સ રઞ્ઞો આણાપવત્તિટ્ઠાનન્તિ ચોળભોગો કેરળભોગોતિ એવં એકેકસ્સ રઞ્ઞો આણાપવત્તિટ્ઠાનં. દ્વિધા આપો ગતો એત્થાતિ દીપો, ઓઘેન અનજ્ઝોત્થતો ભૂમિભાગો, સોવ સીમા દીપસીમા. તેનાહ સમુદ્દન્તેના’’તિઆદિ. ચક્કવાળસીમા ચક્કવાળપબ્બતેનેવ પરિચ્છિન્નાતિ આહ ‘‘એકચક્કવાળપબ્બતપરિક્ખેપબ્ભન્તરં ચક્કવાળસીમા’’તિ.

સેસાતિ ખણ્ડસીમાદયો. ખણ્ડસીમાય દેમાતિ દિન્નન્તિ ખણ્ડસીમાય કેનચિ કમ્મેન સન્નિપતિતં સઙ્ઘં દિસ્વા ‘‘ખણ્ડસીમાયં સઙ્ઘસ્સ દેમા’’તિ દિન્નં. ખણ્ડસીમાય ઠિતે રુક્ખે વા પબ્બતે વા ઠિતોપિ હેટ્ઠા વા પથવિવેમજ્ઝગતોપિ ખણ્ડસીમાયેવ ઠિતોતિ વેદિતબ્બો. સમાનસંવાસસીમાય દિન્નન્તિ ‘‘સમાનસંવાસસીમાય દમ્મી’’તિ દિન્નં. એસ નયો સેસેસુપિ. ખણ્ડસીમા સીમન્તરિકટ્ઠાનં ન પાપુણાતિ તત્થ સમાનસંવાસસીમાય અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. સમાનસંવાસઅવિપ્પવાસસીમાસુ દિન્નસ્સ ઇદં નાનાત્તં – ‘‘અવિપ્પવાસસીમાય દમ્મી’’તિ દિન્નં ગામટ્ઠાનં ન પાપુણાતિ. કસ્મા? ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વુત્તત્તા. ‘‘સમાનસંવાસસીમાય દમ્મી’’તિ દિન્નં પન ગામે ઠિતાનમ્પિ પાપુણાતીતિ. અબ્ભન્તરસીમાઉદકુક્ખેપસીમાસુ દિન્નન્તિ તત્થ ઉપોસથાદિઅત્થાય સન્નિપતિતે દિસ્વા ‘‘ઇમિસ્સા અબ્ભન્તરસીમાય દેમા’’તિઆદિના દિન્નં. જનપદરટ્ઠરજ્જદીપચક્કવાળસીમાસુપિ ગામસીમાદીસુ વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયોતિ આહ ‘‘જનપદસીમાદીસૂ’’તિઆદિ. એકોપિ ગન્ત્વા સબ્બેસં સઙ્ગણ્હિતું લભતીતિ એકોપિ ગન્ત્વા ઇધ વસ્સગ્ગેન ભાજેત્વા ગહેત્વા આગન્તું લભતીતિ અત્થો. એકોતિ સભાગો એકો ભિક્ખુ, અયમ્પિ ભાગમેવ ગહેતું લભતિ. તેનાહ ‘‘સભાગાનં ભાગં ગણ્હાતી’’તિ.

એવં તાવ યો સીમં પરામસિત્વા દેતિ, તસ્સ દાને વિનિચ્છયં વત્વા ઇદાનિ યો ‘‘અસુકસીમાયા’’તિ વત્તું ન જાનાતિ, કેવલં ‘‘સીમા’’તિ વચનમત્તમેવ જાનન્તો વિહારં આગન્ત્વા ‘‘સીમાય દમ્મી’’તિ વા ‘‘સીમટ્ઠકસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વા ભણતિ, તત્થ વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘યો પન વિહારં પવિસિત્વા’’તિઆદિમાહ. કતરન્તિ કતરસીમં. અહમેતં ભેદં ન જાનામીતિ અહં ‘‘અસુકા સીમા’’તિ એતં વિભાગં ન જાનામિ. ઉપચારસીમટ્ઠેહિ ભાજેતબ્બં લાભસ્સ ઉપચારસીમાય પરિચ્છિન્નત્તાતિ અધિપ્પાયો. સાતિ સમાનલાભકતિકા.

યત્થ મય્હં ધુવકારા કરીયન્તીતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) એત્થ યસ્મિં વિહારે તસ્સ ચીવરદાયકસ્સ સન્તકં સઙ્ઘસ્સ પાકવત્તં વા વત્તતિ. યસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ અત્તનો ભારં કત્વા સદા ગેહે ભોજેતિ, યત્થ વા અનેન આવાસો વા કારિતો, સલાકભત્તાદીનિ વા નિબદ્ધાનિ, ઇમે ધુવકારા નામ. યેન પન સકલોપિ વિહારો પતિટ્ઠાપિતો, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તેનાહ ‘‘યત્થ તસ્સ પાકવત્તં વા વત્તતી’’તિઆદિ. તત્થ પાકવત્તન્તિ દાનવત્તં. વત્તતીતિ પવત્તતિ. યતોતિ યસ્મા વિહારા. યત્થાતિ યસ્મિં વિહારે. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ વિહારેસુ. માતિકં આરોપેત્વાતિ એકસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ બહુતરા, એકસ્મિં થોકતરા, એકઞ્ચ વત્થં, ધુવકારટ્ઠાનઞ્ચ બહુકં, કત્થ દેમાતિ પુચ્છિત્વા, યદિ પન મઞ્ચો વા પીઠં વા એકમેવ હોતિ, તં પુચ્છિત્વા યસ્સ વા વિહારસ્સ, એકવિહારેપિ વા યસ્સ સેનાસનસ્સ સો વિચારેતિ, તત્થ દાતબ્બં. સચેપિ ‘‘અસુકભિક્ખુ ગણ્હતૂ’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ. અથ ‘‘મય્હં ધુવકારે દેથા’’તિ વત્વા અવિચારેત્વાવ ગચ્છતિ, સઙ્ઘસ્સપિ વિચારેતું વટ્ટતિ. એવં પન વિચારેતબ્બં – ‘‘સઙ્ઘત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાને દેથા’’તિ વત્તબ્બં. સચે તત્થ સેનાસનં પરિપુણ્ણં હોતિ, યત્થ નપ્પહોતિ, તત્થ દાતબ્બં. સચે એકો ભિક્ખુ ‘‘મય્હં વસનટ્ઠાને સેનાસનપરિભોગભણ્ડં નત્થી’’તિ વદતિ, તત્થ દાતબ્બં.

સઙ્ઘસ્સ દમ્મીતિ દિન્નન્તિ ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ એવં દિન્નં. તતો બહિદ્ધાપીતિ ઉપચારસીમાતો બહિદ્ધાપિ. તેહિ સદ્ધિન્તિ ઉપચારસીમાગતેહિ સદ્ધિં. એકાબદ્ધાનઞ્ચ પાપુણાતિ પરિસાવસેન વડ્ઢિતા સીમા હોતીતિ કત્વાતિ અધિપ્પાયો. તસ્માતિ યસ્મા ઉપચારસીમાગતાનં પાપુણાતિ, યસ્મા ચ તતો બહિદ્ધાપિ ઉપચારસીમોક્કન્તેહિ એકાબદ્ધાનં પાપુણાતિ, તસ્મા. તેસન્તિ ઉપચારસીમાગતાનં, તતો બહિદ્ધા તેહિ સદ્ધિં એકાબદ્ધાનઞ્ચ. ગાહતે સતીતિ અન્તેવાસિકાદિકે ગણ્હન્તે સતિ. અસમ્પત્તાનમ્પીતિ ઉપચારસીમાયં ઠિતેહિ ઘણ્ટિં પહરિત્વા કાલં ઘોસેત્વા લાભભાજનટ્ઠાનં અસમ્પત્તાનમ્પિ ઉપચારસીમાય પવિટ્ઠાનં, તેહિ વા સદ્ધિં એકાબદ્ધાનં હુત્વા અત્તનો વિહારદ્વારે વા અન્તોવિહારેયેવ વા ઠિતાનઞ્ચાતિ અત્થો. ભાગો દાતબ્બોતિ સઙ્ઘનવકસ્સ દિન્નેપીતિ અધિપ્પાયો. દુતિયભાગે પન થેરાસનં આરુળ્હે આગતાનં પઠમભાગો ન પાપુણાતિ. દુતિયભાગતો વસ્સગ્ગેન દાતબ્બં.

સચે પન ‘‘બહિઉપચારસીમાયં ઠિતાનં દેથા’’તિ વદન્તિ, ન દાતબ્બં. યદિ પન વિહારો મહા હોતિ, થેરાસનતો પટ્ઠાય વત્થેસુ દીયમાનેસુ અલસજાતિકા મહાથેરા પચ્છા આગચ્છન્તિ, ‘‘ભન્તે, વીસતિવસ્સાનં દીયતિ, તુમ્હાકં ઠિતિકા અતિક્કન્તા’’તિ ન વત્તબ્બા. ઠિતિકં ઠપેત્વા તેસં દત્વા પચ્છા ઠિતિકાય દાતબ્બં.

‘‘અસુકવિહારે કિર બહુચીવરં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ સુત્વા યોજનન્તરિકવિહારતોપિ ભિક્ખૂ આગચ્છન્તિ, સમ્પત્તસમ્પત્તાનં ઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય દાતબ્બં, અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાય ચીવરક્ખન્ધકવણ્ણનાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

એવં વિહારં પવિસિત્વા ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ દિન્નેસુ વિનિચ્છયં વત્વા ઇદાનિ બહિઉપચારસીમાયં ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ દિન્નેસુ વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘યં પના’’તિઆદિ વુત્તં. એકાબદ્ધપરિસાય પાપુણાતીતિ સચે યોજનં ફરિત્વા પરિસા ઠિતા હોતિ, એકાબદ્ધા ચે, સબ્બેસં પાપુણાતીતિ અત્થો. એકાબદ્ધતા ચેત્થ દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરતો પરિચ્છિન્દિતબ્બા. તેનાહ ‘‘યે પના’’તિઆદિ.

ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દિન્નન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) ‘‘ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ દિન્નં. ‘‘દ્વેધાસઙ્ઘસ્સ દમ્મિ, દ્વિન્નં સઙ્ઘાનં દમ્મિ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ચ દમ્મી’’તિ વુત્તેપિ ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દિન્નમેવ હોતિ. ઉપડ્ઢં ભિક્ખૂનં, ઉપડ્ઢં ભિક્ખુનીનં દાતબ્બન્તિ દ્વે ભાગે સમે કત્વા એકો ભાગો ભિક્ખૂનં, એકો ભાગો ભિક્ખુનીનં દાતબ્બો. ગહેતું લભતિ ઉભતોસઙ્ઘગ્ગહણેન ગહિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. ચેતિયસ્સાતિ થૂપાદિનો. તઞ્હિ ધાતાયતનાદિભાવેન ચિતત્તા, લોકસ્સ ચિત્તીકારટ્ઠાનતાય ચ ‘‘ચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ન કોચિ વિસેસોતિ આહ ‘‘ઇધ પન ચેતિયસ્સા’’તિઆદિ.

‘‘ઉભતોસઙ્ઘસ્સ ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તે પન દ્વાવીસતિકોટ્ઠાસે કત્વા દસ ભિક્ખૂનં, દસ ભિક્ખુનીનં, એકો પુગ્ગલસ્સ, એકો ચેતિયસ્સ દાતબ્બો. તત્થ પુગ્ગલો સઙ્ઘતોપિ અત્તનો વસ્સગ્ગેન પુન ગહેતું લભતિ, ચેતિયસ્સ એકોયેવ. અયં પન વારો યથાવુત્તેનેવ નયેન ઞાયતીતિ કત્વા ઇધ ન વુત્તો. સમન્તપાસાદિકાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) પન વુત્તોયેવ.

ન મજ્ઝે ભિન્દિત્વા દાતબ્બં ‘‘ભિક્ખુનીન’’ન્તિ પુગ્ગલિકવસેન વુત્તત્તા. પુગ્ગલો વિસું ન લભતીતિ પુબ્બે વિય વિસું પુગ્ગલિકકોટ્ઠાસં ન લભતિ. પાપુણનટ્ઠાનતો એકમેવ લભતીતિ અત્તનો વસ્સગ્ગેન પત્તબ્બટ્ઠાનતો એકમેવ કોટ્ઠાસં લભતિ. કસ્મા? ભિક્ખુસઙ્ઘગ્ગહણેન ગહિતત્તા. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તેપિ ચેતિયસ્સ એકપુગ્ગલપટિવીસો લબ્ભતિ, પુગ્ગલસ્સ વિસું ન લબ્ભતિ. તસ્મા એકં ચેતિયસ્સ દત્વા અવસેસં ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચ ગણેત્વા ભાજેતબ્બં. તેનાહ ‘‘ચેતિયસ્સ ચાતિ વુત્તે પના’’તિઆદિ.

તેહિ સદ્ધિં પુગ્ગલચેતિયપરામસનં અનન્તરનયસદિસમેવાતિ તેહિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં પુગ્ગલસ્સ ચ ચેતિયસ્સ ચ ગહણં અનન્તરનયસદિસમેવાતિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ તુય્હઞ્ચ, ભિક્ખૂનઞ્ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચ, ભિક્ખૂનઞ્ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તેપિ ચેતિયસ્સ એકપટિવીસો લબ્ભતિ, પુગ્ગલસ્સ વિસું નત્થિ, ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચ ગણેત્વાવ ભાજેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. પુગ્ગલસ્સ વિસું ન લબ્ભતીતિ પુગ્ગલસ્સ વિસું પટિવીસો ન લબ્ભતિ, વસ્સગ્ગેન એકોવ લબ્ભતીતિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તે પન ચેતિયસ્સ વિસું પટિવીસો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘ચેતિયસ્સ પન લબ્ભતી’’તિ. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તેપિ ચેતિયસ્સેવ વિસું લબ્ભતિ, ન પુગ્ગલસ્સ. ચેતિયસ્સ પન લબ્ભતિયેવાતિ ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તે પન ચેતિયસ્સ વિસું પટિવીસો લબ્ભતીતિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તેપિ ચેતિયસ્સેવ વિસું લબ્ભતિ, ન પુગ્ગલસ્સ. ભિક્ખુનિસઙ્ઘં આદિં કત્વાપિ એવમેવ યોજેતબ્બં.

એત્થાહ – યં પનેતરહિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) પણ્ડિતમનુસ્સા સધાતુકં પટિમં વા ચેતિયં વા ઠપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દાનં દેન્તિ, પટિમાય વા ચેતિયસ્સ વા પુરતો આધારકે પત્તં ઠપેત્વા દક્ખિણોદકં દત્વા ‘‘બુદ્ધાનં દેમા’’તિ, તત્થ યં પઠમં ખાદનીયં ભોજનીયં દેન્તિ, વિહારં વા આહરિત્વા ‘‘ઇદં ચેતિયસ્સ દેમા’’તિ પિણ્ડપાતઞ્ચ માલાગન્ધાદીનિ ચ દેન્તિ, તત્થ કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? વુચ્ચતે – માલાગન્ધાદીનિ તાવ ચેતિયે આરોપેતબ્બાનિ, વત્થેહિ પટાકા, તેલેન પદીપા કાતબ્બા, પિણ્ડપાતમધુફાણિતાદીનિ પન યો નિબદ્ધચેતિયજગ્ગકો હોતિ પબ્બજિતો વા ગહટ્ઠો વા, તસ્સ દાતબ્બાનિ. નિબદ્ધજગ્ગકે અસતિ આહટભત્તં ઠપેત્વા વત્તં કત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ઉપકટ્ઠે કાલે ભુઞ્જિત્વા પચ્છાપિ વત્તં કાતું વટ્ટતિયેવ.

માલાગન્ધાદીસુ ચ યં કિઞ્ચિ ‘‘ઇદં હરિત્વા ચેતિયપૂજં કરોથા’’તિ વુત્તે દૂરમ્પિ હરિત્વા પૂજેતબ્બં. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ હરા’’તિ વુત્તેપિ હરિતબ્બં. સચે પન ‘‘અહં પિણ્ડાય ચરામિ, આસનસાલાયં ભિક્ખૂ અત્થિ, તે હરિસ્સન્તી’’તિ વુત્તે ‘‘ભન્તે, તુય્હંયેવ દમ્મી’’તિ વદતિ, ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. અથ પન ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દસ્સામી’’તિ હરન્તસ્સ ગચ્છતો અન્તરાવ કાલો ઉપકટ્ઠો હોતિ, અત્તનો પાપેત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સ દમ્મીતિ વદતીતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) ‘‘વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સ ઇમાનિ ચીવરાનિ દમ્મી’’તિ વદતિ. તેસં બહિસીમટ્ઠાનમ્પિ પાપુણાતીતિ અત્થતે કથિને બહિસીમટ્ઠાનમ્પિ યાવ કથિનસ્સ ઉબ્ભારા પાપુણાતિ, તસ્મા દિસાપક્કન્તસ્સાપિ સતિ પટિગ્ગાહકે દાતબ્બં. અનત્થતે પન કથિને અન્તોહેમન્તે, એવઞ્ચ પન વત્વા દિન્નં પચ્છિમવસ્સંવુટ્ઠાનમ્પિ પાપુણાતિ. યત્થ કત્થચીતિ યેસુ કેસુચિ વિહારેસુ. એવં વદતીતિ ‘‘વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વદતિ. તત્ર સમ્મુખીભૂતાનં સબ્બેસં પાપુણાતિ પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નત્તા. સચે પન ‘‘વસ્સં વસન્તાનં દમ્મી’’તિ વદતિ, અન્તોવસ્સેયેવ વસ્સં વસન્તાવ લભન્તિ, છિન્નવસ્સા ન લભન્તિ. ચીવરમાસે પન ‘‘વસ્સં વસન્તાનં દમ્મી’’તિ વુત્તે પચ્છિમિકાય વસ્સૂપગતાનંયેવ પાપુણાતિ, પુરિમિકાય વસ્સૂપગતાનઞ્ચ છિન્નવસ્સાનઞ્ચ ન પાપુણાતિ.

ચીવરમાસતો પટ્ઠાય યાવ હેમન્તસ્સ પચ્છિમો દિવસો, તાવ ‘‘વસ્સાવાસિકં દેમા’’તિ વુત્તે કથિનં અત્થતં વા હોતુ, અનત્થતં વા, અતીતવસ્સંવુટ્ઠાનંયેવ પાપુણાતિ. ગિમ્હાનં પઠમદિવસતો પટ્ઠાય વુત્તે પન માતિકા આરોપેતબ્બા ‘‘અતીતવસ્સાવાસસ્સ પઞ્ચ માસા અતિક્કન્તા, અનાગતો ચતુમાસચ્ચયેન ભવિસ્સતિ, કતરવસ્સાવાસસ્સ દેસી’’તિ. સચે ‘‘અતીતવસ્સંવુટ્ઠાનં દમ્મી’’તિ વદતિ, તંઅન્તોવસ્સંવુટ્ઠાનમેવ પાપુણાતિ, દિસા પક્કન્તાનમ્પિ સભાગા ગણ્હિતું લભન્તિ.

સચે ‘‘અનાગતે વસ્સાવાસિકં દમ્મી’’તિ વદતિ, તં ઠપેત્વા વસ્સૂપનાયિકદિવસે ગહેતબ્બં. અથ ‘‘અગુત્તો વિહારો, ચોરભયં અત્થિ, ન સક્કા ઠપેતું, ગણ્હિત્વા વા આહિણ્ડિતુ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘સમ્પત્તાનં દમ્મી’’તિ વદતિ, ભાજેત્વા ગહેતબ્બં. સચે વદતિ ‘‘ઇતો મે, ભન્તે, તતિયે વસ્સે વસ્સાવાસિકં ન દિન્નં, તં દમ્મી’’તિ, તસ્મિં અન્તોવસ્સે વુટ્ઠભિક્ખૂનં પાપુણાતિ. સચે તે દિસા પક્કન્તા, અઞ્ઞો વિસ્સાસિકો ગણ્હાતિ, દાતબ્બં. અથ એકોયેવ અવસિટ્ઠો, સેસા કાલઙ્કતા, સબ્બં એકસ્સેવ પાપુણાતિ. સચે એકોપિ નત્થિ, સઙ્ઘિકં હોતિ, સમ્મુખીભૂતેહિ ભાજિતબ્બં.

યેહિ નિમન્તિતેહિ યાગુ પીતાતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) નિમન્તિતેહિ યેહિ ભિક્ખૂહિ યાગુ પીતા, યેહિ પન ભિક્ખાચારવત્તેન ઘરદ્વારેન ગચ્છન્તેહિ વા ઘરં પવિટ્ઠેહિ વા યાગુ લદ્ધા, યેસં વા આસનસાલતો પત્તં આહરિત્વા મનુસ્સેહિ નીતા, યેસં વા થેરેહિ પેસિતા, તેસં ન પાપુણાતિ. સચે પન નિમન્તિતભિક્ખૂહિ સદ્ધિં અઞ્ઞેપિ બહૂ આગન્ત્વા અન્તોગેહઞ્ચ બહિગેહઞ્ચ પૂરેત્વા નિસિન્ના, દાયકો ચ એવં વદતિ ‘‘નિમન્તિતા વા હોન્તુ, અનિમન્તિતા વા, યેસં મયા યાગુ દિન્ના, સબ્બેસં ઇમાનિ વત્થાનિ હોન્તૂ’’તિ, સબ્બેસં પાપુણાતિ. યેહિ પન થેરાનં હત્થતો યાગુ લદ્ધા, તેસં ન પાપુણાતિ. અથ સો ‘‘યેહિ મય્હં યાગુ પીતા, સબ્બેસં હોતૂ’’તિ વદતિ, સબ્બેસં પાપુણાતિ. ભત્તખજ્જકાદીહીતિ એત્થ આદિસદ્દેનપિ ચીવરસેનાસનભેસજ્જાનં ગહણં.

પુગ્ગલસ્સાતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) સમ્મુખાસમ્મુખભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ. તેનાહ ‘‘ઇદં ચીવર’’ન્તિઆદિ. સચે પન ‘‘ઇદં તુમ્હાકઞ્ચેવ તુમ્હાકં અન્તેવાસિકાનઞ્ચ દમ્મી’’તિ એવં વદતિ, થેરસ્સ ચ અન્તેવાસિકાનઞ્ચ પાપુણાતિ. ઉદ્દેસં ગહેતું આગતો, ગહેત્વા ગચ્છન્તો ચ અત્થિ, તસ્સાપિ પાપુણાતિ. તુમ્હેહિ સદ્ધિં નિબદ્ધચારિકભિક્ખૂનં દમ્મી’’તિ વુત્તે ઉદ્દેસન્તેવાસિકાનં વત્તં કત્વા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનિ ગહેત્વા વિચરન્તાનં સબ્બેસં પાપુણાતિ. એત્થાતિ અટ્ઠસુ માતિકાસુ. યદિ પન અયમેત્થ સઙ્ખેપકથા, વિત્થારો પન કથં ઞાતબ્બોતિ આહ ‘‘સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તો’’તિ. સમન્તપાસાદિકાયં ચીવરક્ખન્ધકવણ્ણનાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વુત્તોતિ અત્થો.

‘‘ઞાતકેહિ વા મે ચીવરત્થાય પેસિતં, મિત્તેહિ વા પેસિતં, તે આભતે ચીવરે દસ્સન્તી’’તિ એવં ઞાતિતો વા મિત્તતો વા પચ્ચાસા હોતીતિ વેદિતબ્બં. કપ્પિયભણ્ડેનાતિ કપ્પાસસુત્તાદિના અત્તનો ધનેન. સણ્હન્તિ સુખુમં. અઞ્ઞં પચ્ચાસાચીવરં લભિત્વા એવ કાલબ્ભન્તરે કારેતબ્બન્તિ અઞ્ઞં મૂલચીવરસદિસં પચ્ચાસાચીવરં લભિત્વાયેવ માસબ્ભન્તરે કારેતબ્બં. તઞ્ચ ખો સતિયાયેવ પચ્ચાસાય, અસતિયા પન પચ્ચાસાય મૂલચીવરં દસાહં ચે સમ્પત્તં, તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. તેનાહ ‘‘સચે ન લભતી’’તિઆદિ. પચ્ચાસાચીવરમ્પિ પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ પઠમતરં ઉપ્પન્નં થૂલપચ્ચાસાચીવરમ્પિ સન્ધાય વુત્તં. પિ-સદ્દેન ન કેવલં મૂલચીવરમેવાતિ દસ્સેતિ.

અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.