૧. ચીવરવગ્ગો

૧. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

નિટ્ઠિતચીવરસ્મિન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૨-૪૬૩) નિટ્ઠિતઞ્ચ તં ચીવરઞ્ચાતિ નિટ્ઠિતચીવરં, નિટ્ઠિતે આનિસંસમૂલકે ચીવરે, પચ્ચાસાચીવરે ચાતિ અત્થો. યસ્મા પન તં ચીવરં કરણેનપિ નિટ્ઠિતં હોતિ નાસનાદીહિપિ, તસ્મા ‘‘સૂચિકમ્મપરિયોસાનેન વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં કિઞ્ચિ સૂચિયા કત્તબ્બં પાસકપટ્ટગણ્ઠિકપટ્ટપરિયોસાનકમ્મં, તં સૂચિકમ્મપરિયોસાનં નામ, તેન. નટ્ઠન્તિ ચોરાદીહિ હટં. એતમ્પિ હિ કરણપલિબોધસ્સ નિટ્ઠિતત્તા ‘‘નિટ્ઠિત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિનટ્ઠન્તિ ઉપચિકાદીહિ ખાદિતં. દડ્ઢન્તિ અગ્ગિના દડ્ઢં. ચીવરાસા વા ઉપચ્છિન્નાતિ ‘‘અસુકસ્મિં નામ કુલે ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ યા ચીવરાસા ઉપ્પન્ના હોતિ, સા ઉપચ્છિન્ના. એતેસમ્પિ કરણપલિબોધસ્સેવ નિટ્ઠિતત્તા નિટ્ઠિતભાવો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘ઇમેસુ વા’’તિઆદિ. એતેન ચીવરપલિબોધાભાવો વુત્તો. તેનાહ ‘‘ચીવરસ્સ કરણપલિબોધે ઉપચ્છિન્નેતિ અત્થો’’તિ. કથમેતં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘અત્થતકથિનસ્સ હી’’તિઆદિ. પઞ્ચાનિસંસે અઞ્ઞત્થ ગન્તું અદત્વા સઙ્ગણ્હનટ્ઠેન કથિનં, થિરન્તિ અત્થો, અત્થતં કથિનં યેન સો અત્થતકથિનો, તસ્સ અત્થતકથિનસ્સ. હીતિ કારણત્થે નિપાતો. તાવ કથિનાનિસંસં લભતીતિ એત્થ યો અત્થતકથિનો ભિક્ખૂતિ અજ્ઝાહરિતબ્બં, તાવ સો અત્થતકથિનો ભિક્ખૂતિ વેદિતબ્બો, અનામન્તચારાદિકં કથિનાનિસંસં લભતીતિ અત્થો. ‘‘અત્થતકથિનસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ ઇદં વા ‘‘અત્થતકથિનો ભિક્ખૂ’’તિ વિભત્તિવિપરિણામં કત્વા યોજેતબ્બં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ચીવરપલિબોધો આવાસપલિબોધોતિ દ્વે પલિબોધા. તેસુ એકપલિબોધેપિ સતિ યસ્મા અનામન્તચારાદિકં આનિસંસં લભતિ, નાસતિ. કસ્મા? ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિ’’ન્તિ એતસ્સ ચીવરસ્સ કરણપલિબોધે ઉપચ્છિન્નેતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ. સઙ્ઘસ્સાતિ સઙ્ઘેન. કત્તરિ ચેતં સામિવચનં. ઉબ્ભતેતિ અટ્ઠન્નં માતિકાનમઞ્ઞતરેન, અન્તરુબ્ભારેન વા ઉદ્ધટે.

તત્રાતિ તસ્મિં કથિને. ઉબ્ભારો ઉદ્ધરણં. પુરિમવસ્સંવુટ્ઠે તિંસમત્તે પાવેય્યકે ભિક્ખૂ ઉદ્દિસ્સ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સંવુટ્ઠાનં ભિક્ખૂનં કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિ કથિનક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૬) ભગવતા કથિનસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘અયઞ્હિ કથિનત્થારો નામ…પે… અનુઞ્ઞાતો’’તિ વુત્તં. તત્થ પુરિમવસ્સંવુટ્ઠાનન્તિ વસ્સચ્છેદં અકત્વા પુરિમવસ્સંવુટ્ઠાનન્તિ અત્થો. એતેન વુટ્ઠવસ્સવસેન તાવ પુરિમિકાય વસ્સં ઉપગતાયેવ કથિનત્થારં લભન્તિ, ન પચ્છિમિકાય ઉપગતાતિ દસ્સેતિ. વુટ્ઠવસ્સવસેન તાવ એવં હોતુ, ગણનવસેન તં કિત્તકા લભન્તીતિ આહ ‘‘સો’’તિઆદિ. સોતિ કથિનત્થારો. સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેનાતિ ગણનવસેન પચ્છિમકોટિયા. પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતીતિ પચ્છિમકોટિયા ચત્તારો કથિનદુસ્સસ્સ દાયકા, એકો પટિગ્ગાહકોતિ પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતિ. કેચિ પન ‘‘પઞ્ચવગ્ગકરણીયત્તા ‘પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતી’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, ય્વાયં ચતુવગ્ગો ભિક્ખુસઙ્ઘો ઠપેત્વા તીણિ કમ્માનિ ઉપસમ્પદં પવારણં અબ્ભાન’’ન્તિ ચમ્પેય્યક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૮૮) વુત્તત્તા. તસ્માતિ યસ્મા વુટ્ઠવસ્સવસેન પુરિમવસ્સંવુટ્ઠાનં અનઞ્ઞાતો, યસ્મા ચ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતિ, તસ્મા. યત્થાતિ યસ્મિં વિહારે. આનિસંસેતિ અનામન્તચારાદિકે કથિનાનિસંસે. અથ પન ચત્તારો ભિક્ખૂ વસ્સં ઉપગતા, એકો પરિપુણ્ણવસ્સો સામણેરો સચે પચ્છિમિકાય ઉપસમ્પજ્જતિ, ગણપૂરકો ચેવ હોતિ, આનિસંસઞ્ચ લભતિ. તયો ભિક્ખૂ, દ્વે સામણેરા, દ્વે ભિક્ખૂ, તયો સામણેરા, એકો ભિક્ખુ, ચત્તારો સામણેરાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

ખન્ધકે વુત્તાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાયાતિ –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, ઇદં સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સં ઉપ્પન્નં. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇમં કથિનદુસ્સં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્ય કથિનં અત્થરિતું, એસા ઞત્તિ. સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, ઇદં સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સં ઉપ્પન્નં, સઙ્ઘો ઇમં કથિનદુસ્સં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેતિ કથિનં અત્થરિતું. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇમસ્સ કથિનદુસ્સસ્સ ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દાનં કથિનં અત્થરિતું, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. દિન્નં ઇદં સઙ્ઘેન કથિનદુસ્સં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો કથિનં અત્થરિતું, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ (મહાવ. ૩૦૭) –

એવં કથિનક્ખન્ધકે વુત્તાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય. કથિનત્થારારહસ્સાતિ કથિનં અત્થરિતું ભબ્બસ્સ. સો ચ ખો પુબ્બકરણજાનનાદીહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતોતિ વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં વિનયવિનિચ્છયે ‘‘અટ્ઠધમ્મકોવિદો ભિક્ખુ, કથિનત્થારમરહતી’’તિ. પરિવારેપિ (પરિ. ૪૦૯) વુત્તં –

‘‘અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભબ્બો કથિનં અત્થરિતું. કતમેહિ અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભબ્બો કથિનં અત્થરિતું? પુબ્બકરણં જાનાતિ, પચ્ચુદ્ધારં જાનાતિ, અધિટ્ઠાનં જાનાતિ, અત્થારં જાનાતિ, માતિકં જાનાતિ, પલિબોધં જાનાતિ, ઉદ્ધારં જાનાતિ, આનિસંસં જાનાતિ, ઇમેહિ અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભબ્બો કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિ.

એત્થ ચ પુબ્બકરણં નામ ધોવનવિચારણચ્છેદનબન્ધનસિબ્બનરજનકપ્પકરણં. પચ્ચુદ્ધારો નામ પુરાણસઙ્ઘાટિઆદીનં પચ્ચુદ્ધરણં. અધિટ્ઠાનં નામ કથિનચીવરાધિટ્ઠાનં. અત્થારો નામ કથિનત્થારો. માતિકા નામ અટ્ઠ માતિકા. પલિબોધો નામ આવાસપલિબોધો ચીવરપલિબોધોતિ દ્વે પલિબોધા. ઉદ્ધારો નામ પક્કમનન્તિકાદયો. આનિસંસો નામ પઞ્ચાનિસંસા.

યં પન સમન્તપાસાદિકાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) વુત્તં ‘‘કથિનં પન કેન અત્થરિતબ્બં? યસ્સ સઙ્ઘો કથિનચીવરં દેતિ, સઙ્ઘેન પન કસ્સ દાતબ્બં? યો જિણ્ણચીવરો હોતિ, સચે બહૂ જિણ્ણચીવરા હોન્તિ, વુડ્ઢસ્સ દાતબ્બં. વુડ્ઢેસુપિ યો મહાપરિસો તદહેવ ચીવરં કત્વા અત્થરિતું સક્કોતિ, તસ્સ દાતબ્બં. સચે વુડ્ઢો ન સક્કોતિ, નવકતરો સક્કોતિ, તસ્સ દાતબ્બં. અપિચ સઙ્ઘેન મહાથેરસ્સ સઙ્ગહં કાતું વટ્ટતિ, તસ્મા ‘તુમ્હે, ભન્તે, ગણ્હથ, મયં કત્વા દસ્સામા’તિ વત્તબ્બ’’ન્તિ, તમ્પિ કથિનત્થારારહંયેવ ગહેત્વાવ દાતબ્બં. દેન્તેન પન તીસુ ચીવરેસુ યં યં જિણ્ણં હોતિ, તં તદત્થાય દાતબ્બં. પકતિયા દુપટ્ટચીવરસ્સ દુપટ્ટત્થાયેવ દાતબ્બં. સચેપિસ્સ એકપટ્ટચીવરં ઘનં હોતિ, કથિનસાટકો ચ પેલવો, સારુપ્પત્થાય દુપટ્ટપ્પહોનકમેવ દાતબ્બં. ‘‘અહં અલભન્તો એકપટ્ટં પારુપામી’’તિ વદન્તસ્સાપિ દુપટ્ટં દાતું વટ્ટતિ. યો પન લોભપકતિકો હોતિ, તસ્સ ન દાતબ્બં. તેનાપિ કથિનં અત્થરિત્વા પચ્છા સિબ્બેત્વા ‘‘દ્વે ચીવરાનિ કરિસ્સામી’’તિ ન ગહેતબ્બં.

તેનાતિ કથિનત્થારકેન ભિક્ખુના. તદહેવાતિ તસ્મિંયેવ દિવસે. પઞ્ચ વા અતિરેકાનિ વા ખણ્ડાનિ છિન્દિત્વાતિ યથા પઞ્ચખણ્ડિકાદીનં સઙ્ઘાટિઆદીનં તિણ્ણં ચીવરાનં અઞ્ઞતરપ્પહોનકાનિ મહામણ્ડલઅડ્ઢમણ્ડલાદિવસેન પઞ્ચ ખણ્ડાનિ વા અતિરેકાનિ વા સત્તાદિખણ્ડાનિ હોન્તિ, એવં છિન્દિત્વા. તસ્મિઞ્ચ કથિનચીવરે કરિયમાને ‘‘અહં થેરો’’તિ વા ‘‘બહુસ્સુતો’’તિ વા એકેનાપિ અકાતું ન લબ્ભતિ. અનાદરિયેન અકરોન્તસ્સ દુક્કટં. તસ્મા સબ્બેહેવ સન્નિપતિત્વા ધોવનછેદનસિબ્બનરજનાનિ નિટ્ઠાપેતબ્બાનિ. તેનાહ ‘‘સેસભિક્ખૂહિપિ તસ્સ સહાયેહિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ. કતચીવરમેવાતિ નિટ્ઠિતપરિકમ્મમેવ કથિનદુસ્સં. સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન અન્તરવાસકોપિ છિન્દિત્વાવ કાતબ્બો અઞ્ઞથા અત્થારવિપત્તિતો. યથાહ –

‘‘કથઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, અનત્થતં હોતિ કથિનં? ન ઉલ્લિખિતમત્તેન અત્થતં હોતિ કથિનં…પે… ન અઞ્ઞત્ર પઞ્ચકેન વા અતિરેકપઞ્ચકેન વા તદહેવ સઞ્છિન્નેના’’તિ (મહાવ. ૩૦૮).

તેનેવાહ ‘‘અચ્છિન્નાસિબ્બિતં પન ન વટ્ટતી’’તિ. તેન ભિક્ખુનાતિ અત્થારકેન ભિક્ખુના. અત્થરિતબ્બન્તિ અત્થરણં કાતબ્બં. તઞ્ચ ખો તથાવચીભેદકરણમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. યથાહ –

‘‘સચે સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરિતુકામો હોતિ, પોરાણિકા સઙ્ઘાટિ પચ્ચુદ્ધરિતબ્બા, નવા સઙ્ઘાટિ અધિટ્ઠાતબ્બા, ‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા’’તિ (પરિ. ૪૧૩) –

વિત્થારો. ‘‘ભન્તે, આવુસો’’તિ ચ ‘‘અનુમોદથ, અનુમોદાહી’’તિ ચ વચનભેદં સન્ધાય ‘‘થેરાનઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં.

એવં અત્થારકેન પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનુમોદકેહિ પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેતું ‘‘તેહિપી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અનુમોદામા’’તિ અત્તનાવ અત્તનિ ગારવવસેન વુત્તં. કિઞ્ચાપિ એવં વુત્તં, તથાપિ એકકેન ‘‘અનુમોદામા’’તિ વત્તું ન વટ્ટતિ, ‘‘અનુમોદામિ’’ચ્ચેવ વત્તબ્બન્તિ વદન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. ઇદાનિ કથિનાનિસંસે દસ્સેતું ભૂમિં વિચારયન્તો ‘‘પુરિમવસ્સંવુટ્ઠેસુપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેસંયેવાતિ અત્થારકઅનુમોદકાનંયેવ. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે ‘‘દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં અત્થતં હોતિ કથિનં અત્થારકસ્સ ચ અનુમોદકસ્સ ચા’’તિ (પરિ. ૪૦૩). તેતિ અત્થારકઅનુમોદકા. તતો પટ્ઠાયાતિ અત્થારાનુમોદનતો પટ્ઠાય. યાવ કથિનસ્સુબ્ભારાતિ ન કેવલં ચીવરમાસેયેવ, અથ ખો અટ્ઠન્નં માતિકાનં અઞ્ઞતરેન વા અન્તરુબ્ભારેન વા યાવ કથિનસ્સુબ્ભારા પઞ્ચાનિસંસે લભન્તિ, ઉદ્ધટે પન ન લભન્તીતિ અત્થો.

ઇદાનિ તે પઞ્ચાનિસંસે સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘અનામન્તચારો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનામન્તચારો નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન નિમન્તિતસ્સ સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છા કુલેસુ ચારિત્તાપજ્જનં. અસમાદાનચારો નામ નામેનાધિટ્ઠિતસ્સ ચીવરસ્સ અસમાદાનચરણં, નામેનાધિટ્ઠિતાનં તિણ્ણં ચીવરાનમઞ્ઞતરં ચીવરં યત્થ કત્થચિ નિક્ખિપિત્વા અઞ્ઞત્થ અરુણુટ્ઠાપનન્તિ અત્થો, ચીવરવિપ્પવાસોતિ વુત્તં હોતિ. યાવદત્થચીવરન્તિ યાવતા ચીવરેન અત્થો હોતિ, તાવતકં અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિતં ચીવરધારણં, દસાહમતિક્કમિત્વા ચીવરસ્સ ઠપનન્તિ અત્થો. ગણસ્સ ભોજનં ગણભોજનં. ગણોતિ ચેત્થ ચત્તારો વા તતુત્તરિ વા ભિક્ખૂ. તેસં વિઞ્ઞત્તિતો વા નિમન્તનતો વા લદ્ધસ્સ ઓદનાદીનં પઞ્ચન્નં અઞ્ઞતરભોજનસ્સ સહ ગહણન્તિ અત્થો. યો ચ તત્થ ચીવરુપ્પાદોતિ તત્થ કથિનત્થતસીમાય મતકચીવરં વા હોતુ, સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દિન્નં વા સઙ્ઘિકેન તત્રુપ્પાદેન આભતં વા યેન કેનચિ આકારેન યં સઙ્ઘિકં ચીવરં ઉપ્પજ્જતિ, તં તેસં ભવિસ્સતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તસ્મિં આવાસે સઙ્ઘસ્સ ઉપ્પન્નચીવરઞ્ચા’’તિ.

‘‘યં પન તત્થ સઙ્ઘસ્સ ઉપ્પન્નં પત્તાદિ વા અઞ્ઞં ભણ્ડં વા, તં સબ્બેસં પાપુણાતિ. યં પન તત્રુપ્પાદેન તણ્ડુલાદિના વત્થં ચેતાપિતં, અત્થતકથિનાનમેવ તાનિ વત્થાનિ પાપુણન્તિ. વત્થેહિ પન તણ્ડુલાદીસુ ચેતાપિતેસુ સબ્બેસં તાનિ પાપુણન્તી’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં, તમ્પિ ચેતાપિતકાલતો પટ્ઠાય ચીવરુપ્પાદો ન હોતીતિ સુવુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અનત્થતકથિના પન ઇમેસુ પઞ્ચસુ આનિસંસેસુ ચીવરમાસે અસમાદાનચારં ઠપેત્વા સેસાનિસંસે લભન્તિ. યદિ અસમાદાનચારોપિ લબ્ભેય્ય, પાવેય્યકા ભિક્ખૂ વસ્સંવુટ્ઠા ઓકપુણ્ણેહિ ચીવરેહિ ન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમેય્યું. યસ્મા તં ન લબ્ભતિ, તસ્મા ચીવરમાસેપિ ચીવરં સમાદાય એવ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ.

એવં કથિનત્થારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઉબ્ભારં દસ્સેન્તો ‘‘તં પનેતં કથિન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ માતિકાતિ માતરો, જનેત્તિયોતિ અત્થો. કથિનુબ્ભારઞ્હિ એતા અટ્ઠ જનેન્તિ. તાસુ પક્કમનં અન્તો એતિસ્સાતિ પક્કમનન્તિકા. એવં સેસાપિ વેદિતબ્બા. તત્થ યો ભિક્ખુ અત્થતકથિનો કથિનચીવરં આદાય તસ્મિં આવાસે નિરપેક્ખો ‘‘ન પચ્ચેસ્સ’’ન્તિ પક્કમતિ, તસ્સેવં પક્કમતો કથિનુદ્ધારો અતિક્કન્તમત્તાય સીમાય હોતીતિ પક્કમનન્તિકો કથિનુદ્ધારોતિ વેદિતબ્બો.

યો પન આનિસંસચીવરં આદાય પક્કમતિ, તસ્સ બહિસીમાગતસ્સ એવં હોતિ ‘‘ઇધેવિમં કરિસ્સામિ, ન પુન તં વિહારં ગચ્છિસ્સામી’’તિ તસ્મિં આવાસે નિરપેક્ખો હુત્વા તં ચીવરં કારેતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો નિટ્ઠાનન્તિકો કથિનુદ્ધારો.

યદિ પન આનિસંસમૂલચીવરં આદાય બહિસીમાગતો ‘‘નેવિમં ચીવરં કરિસ્સામિ, ન ચ તં આવાસં ગચ્છિસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ, તદા સન્નિટ્ઠાનન્તિકો કથિનુદ્ધારો.

તદેવ આનિસંસચીવરં લદ્ધા તં આદાય બહિસીમં ગન્ત્વા ‘‘ઇધેવિમં ચીવરં કરિસ્સામિ, ન ગચ્છિસ્સામી’’તિ કરોન્તસ્સ સચે તં ચીવરં નસ્સતિ વિનસ્સતિ ડય્હતિ, નાસનન્તિકો કથિનુદ્ધારો હોતિ.

સચે પન આનિસંસચીવરં લદ્ધા તસ્મિં વિહારે સાપેક્ખોવ બહિસીમાગતો ‘‘વિહારે ભિક્ખૂહિ અન્તરુબ્ભારં કત’’ન્તિ સુણાતિ, તસ્સ સવનન્તિકો કથિનુદ્ધારો હોતિ.

આસાય અવચ્છેદો એતિસ્સાતિ આસાવચ્છેદિકા. યો પન યેન કેનચિ ‘‘તુય્હં ચીવરં દસ્સામી’’તિ વુત્તો તસ્મિં ચીવરે આસાય વિહારે અપેક્ખં પહાય બહિસીમાગતો પુન તેન ‘‘ન સક્કોમિ દાતુ’’ન્તિ વુત્તે આસં છિન્દતિ, તસ્સ આસાવચ્છેદિકો કથિનુદ્ધારો હોતિ.

યો પન વસ્સંવુટ્ઠવિહારતો અઞ્ઞં વિહારં સાપેક્ખોવ ગન્ત્વા આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગેયેવ કથિનુદ્ધારં વીતિનામેતિ, તસ્સ સીમાતિક્કમનન્તિકો કથિનુદ્ધારો.

સહ ઉબ્ભારેનાતિ સહુબ્ભારા. આનિસંસચીવરં આદાય સાપેક્ખોવ બહિ ગન્ત્વા કથિનુદ્ધારં સમ્ભુણન્તસ્સ કથિનુદ્ધારો સહુબ્ભારોતિ વેદિતબ્બો.

‘‘એતસ્મિં પન પક્કમનન્તિકે કથિનુદ્ધારે પઠમં ચીવરપલિબોધો છિજ્જતી’’તિઆદિના ચીવરપલિબોધુપચ્છેદાદિકસ્સ વિનિચ્છયસ્સ વિત્થારતો સમન્તપાસાદિકાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૧૧) વુત્તત્તા ૮ ‘‘તત્થ વિત્થારવિનિચ્છયો’’તિઆદિમાહ. અત્થારુબ્ભારાનંયેવ વા વિત્થારવિનિચ્છયસ્સ તત્થાગતત્તા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સેસપલિબોધાભાવન્તિ અવસેસસ્સ પલિબોધસ્સ અભાવં, આવાસપલિબોધાભાવન્તિ અત્થો.

અસ્સાતિ કાલસ્સ. દસાહપરમન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘તં દસાહપરમં કાલ’’ન્તિ. અતિરેકન્તિ અધિકં, સો ચ અધિકભાવો અધિટ્ઠિતવિકપ્પિતચીવરતોતિ આહ ‘‘અધિટ્ઠિતવિકપ્પિતેસૂ’’તિઆદિ. ખોમન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૩૬-૬૩૮) ખોમસુત્તેહિ વાયિતં ખોમપટ્ટચીવરં. તથા સેસાનિ. કમ્બલં નામ મનુસ્સલોમવાળલોમે ઠપેત્વા સેસલોમેહિ વાયિત્વા કતવત્થં. સાણં નામ સાણવાકેહિ કતવત્થં. ભઙ્ગં નામ ખોમસુત્તાદીહિ પઞ્ચહિ મિસ્સેત્વા કતવત્થં. ‘‘પાટેક્કં વાકમયમેવા’’તિપિ વદન્તિ. તદનુલોમાનં વાતિ દુકૂલં પત્તુણ્ણં સોમારપટ્ટં ચીનપટ્ટં ઇદ્ધિજં દેવદિન્નન્તિ તેસં ખોમાદીનંયેવ અનુલોમાનં છન્નં ચીવરાનં વા, તત્થ દુકૂલં સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. પત્તુણ્ણદેસે પાણકેહિ સઞ્જાતવત્થં પત્તુણ્ણં. સોમારદેસે જાતં વત્થં સોમારપટ્ટં. તથા ચીનપટ્ટં. ઇમાનિ તીણિપિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજં એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં. તં પન ખોમાદીનમઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસંયેવ અનુલોમં. દેવેહિ દિન્નં ચીવરં દેવદિન્નં, તં કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં જાલિનિયા દેવકઞ્ઞાય અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ દિન્નવત્થસદિસં, તમ્પિ ખોમાદીનંયેવ અનુલોમં હોતિ તેસુ અઞ્ઞતરભાવતો.

દીઘતો વડ્ઢકિહત્થપ્પમાણં, વિત્થારતો તતો ઉપડ્ઢપ્પમાણં વિકપ્પનુપગં પચ્છિમં. અટ્ઠઙ્ગુલં સુગતઙ્ગુલેનાતિ એત્થ સુગતઙ્ગુલં નામ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિમસ્સ તીણિ અઙ્ગુલાનિ, તેન સુગતઙ્ગુલેન અટ્ઠઙ્ગુલં વડ્ઢકિહત્થપ્પમાણન્તિ અત્થો. ચતુરઙ્ગુલવિત્થતન્તિ એત્થાપિ યથાવુત્તાનુસારેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. યેસં પન અધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનં અભાવતો અધિટ્ઠિતવિકપ્પિતેસુ અપરિયાપન્નત્તા ઇદં અતિરેકચીવરં નામ હોતિ.

તં અધિટ્ઠાનવિકપ્પનં કેનાકારેન જાનિતબ્બન્તિ અનુયોગં સન્ધાય તં દસ્સેતું ‘‘યં પન વુત્ત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં પન વુત્તન્તિ અતિરેકચીવરં દસ્સેતું ‘‘અધિટ્ઠિતવિકપ્પિતેસુ અપરિયાપન્નત્તા’’તિ અમ્હેહિ યં વુત્તન્તિ અત્થો. તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ નામં વત્વા અધિટ્ઠાતું. ન વિકપ્પેતુન્તિ સઙ્ઘાટિઆદિનામેન વિકપ્પેતું ન અનુજાનામીતિ અત્થો. ‘‘ઇમં ચીવરં વિકપ્પેમી’’તિ પન વિકપ્પેતું વટ્ટતિયેવ. સામઞ્ઞવચનં પન તિચીવરસ્સ કણ્ડુપટિચ્છાદિવસ્સિકસાટિકાનં વિય કાલવસેન વિસેસાભાવા ચસ્સ વિકપ્પેતબ્બતાતિ દસ્સનત્થં, ન પન સબ્બથા વિકપ્પનપટિસેધનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ પુરાણચીવરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા નવસ્સ અધિટ્ઠાનવચનતો, ‘‘અનાપત્તિ અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’’તિઆદિવચનતો (પારા. ૪૬૯) ચ તિચીવરસ્સપિ વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો. એસ નયો સબ્બત્થ. તિચીવરાદીનિ હિ અધિટ્ઠહન્તેન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના તં તં નામં વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. વિકપ્પેન્તેન પન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિઆદિના તસ્સ તસ્સ ચીવરસ્સ નામં અગ્ગહેત્વા ‘‘ઇમં ચીવરં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વિકપ્પેતબ્બં. તિચીવરં વા હોતુ, અઞ્ઞં વા, યદિ તં તં નામં ગહેત્વા વિકપ્પેતિ, અવિકપ્પિતં હોતિ, અતિરેકચીવરટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ. તતો પરં વિકપ્પેતુન્તિ ચતુમાસતો પરં ‘‘ઇમં ચીવરં વિકપ્પેમી’’તિ વિકપ્પેતું. ઇદઞ્ચ પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાતં. કેચિ પન (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) ‘‘તતો પરં વિકપ્પેત્વા યાવ આગામિસંવચ્છરે વસ્સાનં ચતુમાસં, તાવ ઠપેતું અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ વદન્તિ. તતો પરન્તિ આબાધતો પરં. ‘‘ઇમાસઞ્ચ પન વસ્સિકસાટિકકણ્ડુપટિચ્છાદીનં તતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભોગસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા તથાવિકપ્પિતં અઞ્ઞનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અધિટ્ઠાતબ્બવિકપ્પેતબ્બતા જાનિતબ્બાતિ અધિટ્ઠાતબ્બં વિકપ્પેતબ્બન્તિ એવં અધિટ્ઠાનવિકપ્પના જાનિતબ્બાતિ અત્થો.

પઞ્ચપરિમાણં અસ્સાતિ પઞ્ચકં, મુટ્ઠિસ્સ મુટ્ઠિહત્થસ્સ સમ્બન્ધં પઞ્ચકં મુટ્ઠિપઞ્ચકં. એસ ન યો મુટ્ઠિત્તિકન્તિ એત્થાપિ. પારુપનેનપિ સક્કા નાભિં પટિચ્છાદેતુન્તિ આહ ‘‘દ્વિહત્થોપિ વટ્ટતી’’તિ. ન કેવલં અડ્ઢતેય્યોવ વટ્ટતિ, અથ ખો દ્વિહત્થોપિ વટ્ટતીતિ પિ-સદ્દસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અતિરેકઞ્ચાતિ સુગતચીવરપ્પમાણમ્પિ તતો અધિકમ્પિ. પચ્ચુદ્ધરામીતિ ઠપેમિ, પરિચ્ચજામીતિ વા અત્થો. ‘‘ઇમં ચીવરં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) એવમ્પિ વત્તું વટ્ટતિ. કાયવિકારં કરોન્તેનાતિ હત્થાદિના ચીવરં પરામસન્તેન, ચાલેન્તેન વા. ઇદઞ્હિ અધિટ્ઠાનં યેન કેનચિ સરીરાવયવેન અફુસન્તસ્સ ન વટ્ટતિ. દુવિધન્તિ સમ્મુખાપરમ્મુખભેદેન દુવિધં. વાચા ભિન્દિતબ્બાતિ વચનં નિચ્છારેતબ્બં. અન્તોગબ્ભાદીસૂતિ અન્તોગબ્ભઉપરિપાસાદેસુ. સામન્તવિહારેતિ યત્થ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તેતું સક્કા, એવરૂપે સમીપવિહારે. ઇદઞ્ચ દેસનાસીસમત્તં, તસ્મા દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ વદન્તિ. ‘‘ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા’’તિ ઇમિના ચીવરસંલક્ખણં વુત્તં. ન હિ ઠપિતટ્ઠાનમત્તસલ્લક્ખણેન કિઞ્ચિ પયોજનં અત્થિ.

અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહીતિ પચ્ચત્થરણમુખપુઞ્છનચોળપરિક્ખારચોળવસેન અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ. અધિટ્ઠાનતો પુબ્બે સઙ્ઘાટિઆદિવોહારસ્સ અભાવતો ‘‘ઇમં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પચ્ચત્થરણાદીનં વિસું પચ્ચુદ્ધરણવિધિં દસ્સેતિ. પચ્ચત્થરણાદિનામેન પન અધિટ્ઠાતબ્બત્તા ‘‘ઇમં પચ્ચત્થરણં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિઆદિના વુત્તેપિ નેવત્થિ દોસો. પુન અધિટ્ઠાતબ્બાનીતિ સઙ્ઘાટિઆદિનામેન અધિટ્ઠાતબ્બાનિ. પરિક્ખારચોળકસ્સ પન પરિક્ખારચોળવસેન અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિપિ સઙ્ઘાટિઆદિમ્હિ કતે પચ્ચુદ્ધરિત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ નત્થિ. પુબ્બે કતાધિટ્ઠાનમેવ અધિટ્ઠાનં. અધિટ્ઠિતેન પન તેન સદ્ધિં મહન્તતરમેવ દુતિયં પટ્ટં વા ખણ્ડં વા સંસિબ્બન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બં, સમે વા ખુદ્દકે વા અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ. સુખપરિભોગત્થન્તિ વિપ્પવાસદોસાભાવતો યત્થ કત્થચિ ઠપેત્વા ધમ્મસ્સવનાદિના કિચ્ચેન અઞ્ઞત્થ અરુણં ઉટ્ઠાપેત્વા આગન્ત્વા નિસ્સજ્જનં વિનાવ પરિભુઞ્જિતું સક્કુણેય્યતાય સુખપરિભોગત્થં. પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતુન્તિ પરિક્ખારચોળં કત્વા અધિટ્ઠાતું.

અનતિરિત્તપમાણાતિ ‘‘દીઘસો છ વિદત્થિયો સુગતવિદત્થિયા, તિરિયં અડ્ઢતેય્યા’’તિ (પાચિ. ૫૪૩) વુત્તપ્પમાણતો અનધિકપમાણા. પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ વસ્સિકસાટિકભાવતો અપનેત્વા વિકપ્પેતબ્બા, હેમન્તસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાય અન્તોદસાહે વસ્સિકસાટિકાવસ્સિકસાટિકભાવતો અપનેત્વા ‘‘ઇમં ચીવરં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિઆદિના નયેન વિકપ્પેતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞથા હિ ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપિ, કણ્ડુપટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનાપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) વક્ખમાનત્તા વસ્સાનમાસતો પરં અસતિ અધિટ્ઠાને કિં પચ્ચુદ્ધરેય્યાતિ ‘‘પચ્ચુદ્ધરિત્વા’’તિ વચનમેવ નોપપજ્જેય્ય.

કેચિ પન (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) ‘‘યથા કથિનમાસબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નચીવરં કથિનમાસાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, એવમયં વસ્સિકસાટિકાપિ વસ્સાનમાસાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયા હોતિ. તસ્મા કત્તિકપુણ્ણમદિવસે પચ્ચુદ્ધરિત્વા તતો પરં હેમન્તસ્સ પઠમદિવસે વિકપ્પેતબ્બાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો, પચ્ચુદ્ધરિત્વા તતો પરં વિકપ્પેતબ્બાતિ પદયોજના વેદિતબ્બા’’તિ ચ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. કથિનમાસે ઉપ્પન્નઞ્હિ ચીવરં અતિરેકચીવરટ્ઠાને ઠિતત્તા અવસાનદિવસે અનધિટ્ઠિતં કથિનમાસાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. અયં પન વસ્સિકસાટિકા અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતત્તા ન તેન સદિસાતિ વસ્સાનાતિક્કમે કથં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ અનધિટ્ઠિતઅવિકપ્પિતમેવ હિ તં કાલાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, તસ્મા હેમન્તેપિ વસ્સિકસાટિકા દસાહપરિહારં લભતિ. એવં કણ્ડુપટિચ્છાદિપિ અધિટ્ઠાનવિજહનતો પરં દસાહપરિહારં લભતિ. દસાહં પન અનતિક્કામેત્વા વિકપ્પેતબ્બા. નહાનત્થાય અનુઞ્ઞાતત્તા વણ્ણભેદમત્તરત્તાપિ ચેસા વટ્ટતીતિ વુત્તં. ‘‘દ્વે પન ન વટ્ટન્તી’’તિ દ્વિન્નં અધિટ્ઠાનાભાવતો વુત્તં. ‘‘સચે વસ્સાને અપરા વસ્સિકસાટિકા ઉપ્પન્ના હોતિ, પુરિમવસ્સિકસાટિકં પચ્ચુદ્ધરિત્વા, વિકપ્પેત્વા ચ અધિટ્ઠાતબ્બા’’તિ વદન્તિ.

પમાણયુત્તન્તિ ‘‘દીઘસો સુગતવિદત્થિયા દ્વે વિદત્થિયો, વિત્થારતો દિયડ્ઢં દસા વિદત્થી’’તિ (પાચિ. ૫૩૧ આદયો) ઇમિના પમાણેન યુત્તં. પમાણિકાતિ ‘‘સુગતવિદત્થિયા દીઘસો ચતસ્સો વિદત્થિયો, તિરિયં દ્વે વિદત્થિયો’’તિ એવં વુત્તપ્પમાણયુત્તા. પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. યસ્મા ભિક્ખૂનં તિચીવરે પરિપુણ્ણે, અત્થે ચ સતિ પરિસ્સાવનાદીહિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પરિક્ખારચોળક’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૭) બહૂનં પત્તત્થવિકપરિસ્સાવનાદીનં સઙ્ગહવસેન પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનમનુઞ્ઞાતં, તસ્મા ‘‘પરિક્ખારચોળે ગણના નત્થી’’તિઆદિ વુત્તં. ભગવતા હિ યં યં ભિક્ખૂ લભન્તિ, તં તં ઇમિના વિધાનેન અધિટ્ઠહિત્વા પુન ‘‘યેન યેન પરિસ્સાવનાદિના અત્થો હોતિ, તં તં કત્વા ગણ્હન્તૂ’’તિ અનુકમ્પાય અનુઞ્ઞાતં. તેનેવાહ ‘‘થવિકાપી’’તિઆદિ. આદિસદ્દેન ‘‘એતાનિ ચીવરાનિ પરિક્ખારચોળાનિ અધિટ્ઠામી’’તિ અસમ્મુખાધિટ્ઠાનં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણે ચા’’તિ ઇમિના અત્તનો સન્તકં પટિક્ખિપતિ. કેચિ પન (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) ‘‘અનિવાસેત્વા, અપારુપિત્વા ચ કેવલં પઞ્ચપીઠેસુયેવ અત્થરિત્વા પરિભુઞ્જિયમાનં પચ્ચત્થરણં અત્તનો સન્તકમ્પિ અનધિટ્ઠિતં વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં અયુત્તં સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્ન’’ન્તિ પચ્ચત્થરણસ્સ વિસેસિતત્તા. ભિસિબિબ્બોહનપાવારકોજવાનમ્પિ સેનાસનપરિક્ખારતોયેવ અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થીતિ વેદિતબ્બં.

અધિટ્ઠિતઞ્ચ પનેતં ચીવરં પરિભુઞ્જતો કથં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ આહ ‘‘સબ્બઞ્ચ પનેત’’ન્તિઆદિ. તત્થ અચ્છિન્દિત્વા ગહણેનાતિ ચોરાદીહિ અચ્છિન્દિત્વા ગહણેન. હીનાયાવત્તનેનાતિ ગિહિભાવાય આવત્તનેન, વિબ્ભમેનાતિ અત્થો, ‘‘સીલવન્તોવ હુત્વા ગિહી ભવિસ્સામી’’તિ સેતવત્થનિવાસનેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સ સેતવત્થનિવાસો વા કાસાયચજનં વા હીનાયાવત્તન’’ન્તિ કેચિ. ‘‘‘હીનાયાવત્તનેના’તિ ઇમિના ભિક્ખુનિયા એવ અધિટ્ઠાનવિજહનં ગહિતં હોતિ. સા હિ યદા વિબ્ભમતિ, તદા અસ્સમણી હોતિ. ભિક્ખુ પન વિબ્ભમન્તોપિ યાવ સિક્ખં ન પચ્ચક્ખાતિ, તાવ ભિક્ખુયેવાતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતી’’તિ અપરે. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેનાતિ લિઙ્ગે ઠિતસ્સેવ સિક્ખાય પચ્ચક્ખાનેન. યો હિ ભિક્ખુલિઙ્ગે ઠિતોવ સિક્ખં પચ્ચક્ખાતિ, તસ્સ કાયલગ્ગમ્પિ ચીવરં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ. કાલઙ્કિરિયાયાતિ મરણેન. લિઙ્ગપરિવત્તનેનાતિ પુરિસલિઙ્ગસ્સ, ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ વા પરિવત્તનેન, પુરિસસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગપાતુભાવેન, ઇત્થિયા વા પુરિસલિઙ્ગપાતુભાવેનાતિ વુત્તં હોતિ.

કનિટ્ઠઙ્ગુલિનખપિટ્ઠિપ્પમાણેનાતિ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. ઓરતોતિ અબ્ભન્તરતો. યો પન દુબ્બલટ્ઠાને પઠમં અગ્ગળં દત્વા પચ્છા દુબ્બલટ્ઠાનં છિન્દિત્વા અપનેતિ, અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ. મણ્ડલપરિવત્તનેપિ એસેવ નયો. દુપટ્ટસ્સ પન એકસ્મિં પટલે છિદ્દે વા જાતે, ગલિતે વા અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ. ખુદ્દકં ચીવરં મહન્તં કરોતિ, મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતિ, અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ. ઉભો કોટિયો મજ્ઝે કરોન્તો સચે પન પઠમં છિન્દિત્વા પચ્છા ઘટેતિ, અધિટ્ઠાનં ભિજ્જતિ. અથ ઘટેત્વા છિન્દતિ, ન ભિજ્જતિ. રજકેહિ ધોવાપેત્વા સેતં કરોન્તસ્સાપિ અધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનમેવ. વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપીતિ એત્થ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન ન કેવલં પુબ્બે વુત્તેન દાનાદિના અટ્ઠવિધેનેવ કારણેન વસ્સિકસાટિકા અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, અથ ખો વસ્સાનમાસાતિક્કમેનપીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એસ નયો આબાધવૂપસમેનાપીતિ એત્થાપિ. વિકપ્પનસિક્ખાપદેતિ (પાચિ. ૩૭૨ આદયો) પાચિત્તિયે સુરાપાનવગ્ગસ્સ નવમસિક્ખાપદે.

તં અતિક્કામયતોતિ એત્થ તન્તિ ચીવરં, કાલં વા પરામસતીતિ આહ ‘‘તં યથાવુત્તજાતિપ્પમાણ’’ન્તિઆદિ. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. તસ્સ યો અરુણોતિ તસ્સ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ યો અતિક્કન્તો અરુણો. ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિન્તિ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ અરુણેન સદ્ધિં. દિવસસદ્દેન ચેત્થ તંદિવસનિસ્સિતો અરુણો વુત્તો. ઇદાનિ યસ્સ ચ નિસ્સજ્જિતબ્બં, યથા ચ નિસ્સજ્જિતબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘તં ગહેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં નયોતિ તસ્મિં નિસ્સજ્જને અયં વિધિ. અઞ્ઞથાપીતિ ભાસન્તરેનાપિ, યાય કાયચિ ભાસાયપીતિ અત્થો. પટિબલેનાતિ વત્તું સમત્થેન. આયતિં સંવરેય્યાસીતિ ઉપરિ સંવરમાપજ્જેય્યાસિ, સંવુતકાયવચીદ્વારો ભવેય્યાસીતિ અત્થો. ઇમાનિ ચ ‘‘પસ્સસી’’તિઆદીનિ યથાક્કમં પટિગ્ગાહકદેસકેહિ વત્તબ્બવચનાનિ. તથા હિ ‘‘પસ્સસી’’તિ પટિગ્ગાહકેન વત્તબ્બવચનં, ‘‘આમ પસ્સામી’’તિ તદનુદેસકેન વત્તબ્બવચનં. ‘‘આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ તદનુપ્પટિગ્ગાહકેન વત્તબ્બવચનં, ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ સંવરિસ્સામી’’તિ તદનુદેસકેન વત્તબ્બવચનં. ઇમિના ચ અત્તનો આયતિં સંવરે પતિટ્ઠિતભાવં દસ્સેતિ. દ્વીસુ, પન સમ્બહુલાસુ વાતિ દ્વીસુ વા સમ્બહુલાસુ વા આપત્તીસુ પુરિમનયેનેવ વચનભેદો કાતબ્બો. ઞત્તિયં આપત્તિં સરતિ વિવરતીતિ એત્થ ‘‘દ્વે આપત્તિયો’’તિ વા ‘‘સમ્બહુલા આપત્તિયો’’તિ વા વચનભેદો કાતબ્બો. દ્વીસુ, બહૂસુ વા વચનભેદો કાતબ્બોતિ ‘‘સઙ્ઘો ઇમાનિ ચીવરાની’’તિ વત્થુવસેન વચનભેદો કાતબ્બો.

એવં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જનવિધિં દસ્સેત્વા ગણસ્સ નિસ્સજ્જનવિધિં દસ્સેતું ‘‘ગણસ્સ પન નિસ્સજ્જન્તેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ નિસ્સજ્જનાપત્તિપ્પટિગ્ગહણનિસ્સટ્ઠચીવરદાનેસુ ‘‘આયસ્મન્તાન’’ન્તિઆદિના વુત્તવચનભેદં વિના અવસેસં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જનાદીસુ વુત્તસદિસમેવાતિ અત્થો.

ઇદાનિ પુગ્ગલસ્સ નિસ્સજ્જનવિધિં દસ્સેતું ‘‘પુગ્ગલસ્સ પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દ્વીસુ, તીસુ વાતિ દ્વીસુ, તીસુ વા આપત્તીસુ ચેવ દાતબ્બચીવરેસુ ચ. યથા ચ ગણસ્સ નિસ્સજ્જને, એવં દ્વિન્નં નિસ્સજ્જનેપિ પાળિ વેદિતબ્બા. યદિ હિ વિસેસો ભવેય્ય, યથેવ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિણ્ણં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતું, એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, કાતબ્બો – બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન તે ભિક્ખૂ ઞાપેતબ્બા’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૬૮) નયેન તિણ્ણં પારિસુદ્ધિઉપોસથં વત્વા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતું, એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, કત્તબ્બો – થેરેન ભિક્ખુના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગ’’ન્તિઆદિના નયેન વિસુંયેવ દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથો વુત્તો, એવં ઇધાપિ વિસું પાળિં વદેય્ય. યસ્મા પન નત્થિ, તસ્મા અવત્વાવ ગતોતિ ગણસ્સ વુત્તા પાળિયેવેત્થ પાળિ. આપત્તિપ્પટિગ્ગહણે પન અયં વિસેસો – યથા ગણસ્સ નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિયા દેસિયમાનાય આપત્તિપ્પટિગ્ગાહકો ભિક્ખુ ઞત્તિં ઠપેતિ, એવં અટ્ઠપેત્વા દ્વીસુ અઞ્ઞતરેન યથા એકપુગ્ગલો પટિગ્ગણ્હાતિ, એવં આપત્તિ પટિગ્ગહેતબ્બા. દ્વિન્નઞ્હિ ઞત્તિટ્ઠપનં નામ નત્થિ. યદિ સિયા, દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં વિસું ન વદેય્ય. નિસ્સટ્ઠચીવરદાનેપિ યથા ‘‘ઇમં ચીવરં આયસ્મતો દમ્મી’’તિ એકો વદતિ, એવં ‘‘મયં ઇમં ચીવરં આયસ્મતો દેમા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. ઇતો ગરુકતરાનિપિ હિ ઞત્તિદુતિયકમ્માનિ અપલોકેત્વા કાતબ્બાનીતિ વુત્તાનિ અત્થિ, તેસં એતં અનુલોમં. તેનેવાહ ‘‘દ્વિન્નં પના’’તિઆદિ. નિસ્સટ્ઠચીવરં પન દાતબ્બમેવ, અદાતું ન લબ્ભતિ. વિનયકમ્મમત્તમેવ હેતં. ન તં તેન સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા દિન્નમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘નિસ્સટ્ઠવત્થુ’’ન્તિઆદિ.

અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ દુક્કટન્તિ સકિં નિવત્થં વા સકિં પારુતં વા કાયતો અમોચેત્વા દિવસમ્પિ ચરતિ, એકમેવ દુક્કટં. મોચેત્વા નિવાસેતિ વા પારુપતિ વા, પયોગે પયોગે દુક્કટં. દુન્નિવત્થં વા દુપ્પારુતં વા સણ્ઠાપેન્તસ્સ અનાપત્તિ. અઞ્ઞસ્સ તં પરિભુઞ્જતોપિ અનાપત્તિ. ‘‘અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિઆદિવચનઞ્ચેત્થ (પારા. ૫૭૦) સાધકં. દસાહં અનતિક્કન્તેપિ અતિક્કન્તસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટન્તિ એત્થાપિ ‘‘પરિભુઞ્જન્તસ્સા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. અતિક્કન્તે અનતિક્કન્તસઞ્ઞિનોપીતિ દસાહં અતિક્કન્તે ચીવરે ‘‘અનતિક્કન્તં ઇદ’’ન્તિ એવં સઞ્ઞિનો, દસાહે વા અતિક્કન્તે ‘‘અનતિક્કન્તો દસાહો’’તિ એવં સઞ્ઞિનો.

ઇદાનિ ‘‘અનધિટ્ઠિતે અધિટ્ઠિતસઞ્ઞિનો નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિઆદિઆપત્તિવારં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તથા’’તિઆદિમાહ. તથાતિ યથા દસાહં અતિક્કન્તે સઞ્ઞાભેદેન તિકપાચિત્તિયં, તથા અનધિટ્ઠિતાદીસુ સત્તસુ વિકપ્પેસુ અધિટ્ઠિતાદિસઞ્ઞાભેદતોતિ અત્થો. તત્થ અવિસ્સજ્જિતે વિસ્સજ્જિતસઞ્ઞિનોતિ કસ્સચિ અદિન્ને અપરિચ્ચત્તે ‘‘દિન્નં પરિચ્ચત્તં મયા’’તિ એવં સઞ્ઞિનો. અનટ્ઠે નટ્ઠસઞ્ઞિનોતિ અત્તનો ચીવરેન સદ્ધિં બહૂનિ અઞ્ઞેસં ચીવરાનિ એકતો ઠપિતાનિ, તાનિ ચે ચોરા હરન્તિ, તત્રેસ અત્તનો ચીવરે અનટ્ઠે નટ્ઠસઞ્ઞી હોતિ, તસ્સ નટ્ઠસઞ્ઞિનો. એસ નયો અવિનટ્ઠાદીસુપિ. અવિલુત્તેતિ એત્થ પન ગબ્ભં ભિન્દિત્વા પસય્હાવહારવસેન અવિલુત્તેતિ વેદિતબ્બં.

વિસ્સજ્જિતેતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) અઞ્ઞસ્સ દિન્ને. કથં પન દિન્નં હોતિ, કથં ગહિતં? ‘‘ઇમં તુય્હં દેમિ, દદામિ, દજ્જામિ, ઓણોજેમિ, પરિચ્ચજામિ, વિસ્સજ્જામિ, નિસ્સજ્જામી’’તિ વા વદતિ, ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ દેમિ…પે… નિસ્સજ્જામી’’તિ વા વદતિ, સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ દિન્નંયેવ હોતિ. ‘‘તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે ‘‘મય્હં ગણ્હામી’’તિ વદતિ, સુદિન્નં, સુગ્ગહિતઞ્ચ. ‘‘તવ સન્તકં કરોહિ, તવ સન્તકં હોતુ, તવ સન્તકં કરિસ્સસી’’તિ વુત્તે ‘‘મમ સન્તકં કરોમિ, મમ સન્તકં હોતુ, મમ સન્તકં કરિસ્સામી’’તિ વદતિ, દુદ્દિન્નં, દુગ્ગહિતઞ્ચ. નેવ દાતા દાતું જાનાતિ, ન ઇતરો ગહેતું. સચે પન ‘‘તવ સન્તકં કરોહી’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, ભન્તે, મય્હં ગણ્હામી’’તિ ગણ્હાતિ, સુગ્ગહિતં, સચે પન એકો ‘‘ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, ઇતરો ‘‘ન ગણ્હામી’’તિ વદતિ, પુન સો ‘‘દિન્નં મયા તુય્હં, ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, ઇતરોપિ ‘‘ન મય્હં ઇમિના અત્થો’’તિ વદતિ. તતો પુરિમોપિ ‘‘મયા દિન્ન’’ન્તિ દસાહં અતિક્કામેતિ, પચ્છિમોપિ ‘‘મયા પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ, કસ્સાપત્તીતિ? ન કસ્સચિ. યસ્સ પન રુચ્ચતિ, તેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પન અધિટ્ઠાને વેમતિકો, તેન કિં કાતબ્બં? વેમતિકભાવં આરોચેત્વા ‘‘સચે અનધિટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ, એવં મે કપ્પિયં હોતી’’તિ વત્વા વુત્તનયેનેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. ન હિ એવં જાનાપેત્વા વિનયકમ્મં કરોન્તસ્સ મુસાવાદો હોતિ.

યથા ચ ઇદં, એવં ઇતો પરાનિપીતિ યથા ઇદં અતિરેકચીવરધારણસિક્ખાપદં આચારવિપત્તિ, એવં ઇતો પરાનિપિ સિક્ખાપદાનિ આચારવિપત્તિયેવાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉભતોપાતિમોક્ખેસૂ’’તિઆદિ. આજીવવિપત્તિપચ્ચયા પન ઠપેત્વા દુબ્ભાસિતં છ આપત્તિક્ખન્ધા પઞ્ઞત્તાતિ –

‘‘આજીવહેતુ આજીવકારણા પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ‘યો તે વિહારે વસતિ, સો ભિક્ખુ અરહા’તિ ભણતિ, પટિવિજાનન્તસ્સ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુ પણીતભોજનાનિ અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુની પણીતભોજનાનિ અગિલાના અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાટિદેસનીયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુ સૂપં વા ઓદનં વા અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પરિ. ૨૮૭) –

એવં પારાજિકાદિવસેન ઠપેત્વા દુબ્ભાસિતં આજીવવિપત્તિપચ્ચયા છ આપત્તિક્ખન્ધા પઞ્ઞત્તા. દિટ્ઠિવિપત્તિપચ્ચયા પાચિત્તિયદુક્કટવસેન દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા પઞ્ઞત્તાતિ સમનુભાસનાય પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સજ્જને ઞત્તિયા દુક્કટં, કમ્મવાચાપરિયોસાને પાચિત્તિયન્તિ એવં દિટ્ઠિવિપત્તિપચ્ચયા પાચિત્તિયદુક્કટવસેન દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા પઞ્ઞત્તા. એત્થાતિ વિપત્તિકથાસુ.

ગણનુપગતાતિ દિવસગણનં ઉપગતભાવો. અઞ્ઞેહિ ‘‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દેમા’’તિ પરહત્થે દિન્નમ્પિ ‘‘ન તાવ તં ગણનુપગં, યાવ ન હત્થં ગચ્છતી’’તિ (મહાવ. ૨૫૯) ચમ્મક્ખન્ધકે વુત્તત્તા યાવ આહરિત્વા વા ન દિન્નં, ‘‘તુમ્હાકં, ભન્તે, ચીવરં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ પહિણિત્વા વા અનારોચિતં, તાવ દિવસગણનં ન ઉપેતિ, અનધિટ્ઠિતં વટ્ટતિ. યદા પન આનેત્વા દિન્નં હોતિ, ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વા સુતં, તતો પટ્ઠાય ગણનુપગં હોતિ, અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બં. કથિનસઞ્ઞિતં સમુટ્ઠાનમસ્સાતિ કથિનસમુટ્ઠાનં, તતિયછટ્ઠસમુટ્ઠાનવસેન દ્વિસમુટ્ઠાનન્તિ અત્થો. કાયવાચાહિ કત્તબ્બઅધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનં અકરણેન કાયવાચતો, ચિત્તે પન સતિ કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતીતિ વુત્તં હોતિ. અનધિટ્ઠાનાવિકપ્પનવસેન આપજ્જનતો અકિરિયં. અજાનન્તોપિ આપજ્જતીતિ નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં. કાયદ્વારે ચ વચીદ્વારે ચ કત્તબ્બાકરણતો કાયકમ્મં વચીકમ્મં.

કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના

ભિક્ખુનાતિ ભિક્ખુસ્સાતિ અત્થો, સામિઅત્થે ચેતં કરણવચનં. તેનાહ ‘‘પુરિમસિક્ખાપદે વિયા’’તિઆદિ. અથ કસ્મા કરણવસેનેવ કરણવચનસ્સ અત્થં અગ્ગહેત્વા સામિવસેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘કરણવસેન હી’’તિઆદિ. હીતિ કારણત્થે નિપાતો. છિન્નપલિબોધોતિ છિન્નચીવરાવાસપલિબોધો. એકાવ રત્તિ એકરત્તં, સમાસન્તગતસ્સ અત્થં. તિણ્ણં ચીવરાનં સમાહારોતિ તિચીવરં. તેન તિચીવરેન, તીહિ ચીવરેહીતિ અત્થો. એકેન વિપ્પવુત્થોપિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૭૫-૪૭૬) હિ તિચીવરેન વિપ્પવુત્થો નામ હોતિ પટિસિદ્ધપરિયાપન્નેન વિપ્પવુત્થત્તા, અવયવેપિ વા સમુદાયવોહારતો. તેનાહ ‘‘તિચીવરાધિટ્ઠાનનયેના’’તિઆદિ.

ઇદાનિ વિપ્પવાસલક્ખણવવત્થાપનત્થં ‘‘ગામો એકૂપચારો’’તિઆદિમાહ. તત્થ નિવેસનન્તિ ઉદોસિતાદીનં વસેન અકતાય પતિસ્સયવિકતિયા અધિવચનં. ઉદોસિતોતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૮૨-૪૮૭) યાનાદીનં ભણ્ડાનં સાલા. યો ‘‘ઉદવસિતો’’તિપિ વુચ્ચતિ. અટ્ટોતિ પટિરાજાદિપટિબાહનત્થં ઇટ્ઠકાહિ કતો બહલભિત્તિકો ચતુપઞ્ચભૂમિકો પતિસ્સયવિસેસો. ‘‘અટ્ટોતિ બહલભિત્તિકગેહં, યસ્સ ગોપાનસિયો અગ્ગહેત્વા ઇટ્ઠકાહિ એવ છદનં હોતી’’તિ અપરે. ‘‘અટ્ટાકારેન કરીયતી’’તિપિ વદન્તિ. માળોતિ એકકૂટસઙ્ગહિતો ચતુરસ્સપાસાદો, એકકૂટસઙ્ગહિતો વા અનેકકોણવન્તો પતિસ્સયવિસેસો. ‘‘માળોતિ વટ્ટાકારેન કતસેનાસન’’ન્તિ અપરે. પાસાદોતિ દીઘપાસાદો, અડ્ઢયોગાદિભેદો અટ્ટમાળહમ્મિયવજ્જિતો સબ્બો વા પાસાદો. હમ્મિયન્તિ મુણ્ડચ્છદનપાસાદો. ‘‘ચન્દિયઙ્ગણયુત્ત’’ન્તિ અપરે. નાવાતિ થલટ્ઠઉદકટ્ઠવસેન દ્વિધા નાવા. સત્થોતિ જઙ્ઘસત્થો, સકટસત્થો વા. ધઞ્ઞકરણન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૯૧-૪૯૪) ખલં વુચ્ચતિ. આરામોતિ પુપ્ફારામો, ફલારામો વા. વિહારોતિ સપરિક્ખિત્તો વા અપરિક્ખિત્તો વા સકલો આવાસો. ‘‘ગેહમ્પી’’તિ કેચિ. નિવેસનાદીનિ ચેત્થ ગામતો બહિ નિવિટ્ઠાનિ ગહિતાનિ. અન્તોગામે ઠિતાનં પન ગામગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા ગામપરિહારોયેવાતિ. ‘‘નિવેસનાદયો હમ્મિયપરિયોસાના ગામપરિક્ખેપતો બહિ નિવિટ્ઠા’’તિ અપરે. હત્થપાસાતિક્કમેતિ એત્થ હત્થપાસો નામ અડ્ઢતેય્યરતનપ્પમાણો પદેસો, તસ્સ અતિક્કમો હત્થપાસાતિક્કમો, તસ્મિં હત્થપાસાતિક્કમે. હત્થપાસબ્ભન્તરે પન વત્થું વટ્ટતિ. તં પમાણં અતિક્કમિત્વા સચેપિ ઇદ્ધિમા ભિક્ખુ આકાસે અરુણં ઉટ્ઠાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ હોતિ.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – સચે (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૭૭-૪૭૮) ગામો એકસ્સ રઞ્ઞો વા ભોજકસ્સ વા વસેન એકકુલસ્સ હોતિ, પાકારાદિના પરિક્ખિત્તત્તા એકૂપચારો ચ, એવરૂપે ગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા તસ્મિં ગામબ્ભન્તરે યથારુચિતટ્ઠાને વસિતબ્બં, સચે અપરિક્ખિત્તો, યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મિં ઘરે વસિતબ્બં, તસ્સ ઘરસ્સ સમન્તતો હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં.

સચે ગામો વેસાલિકુસિનારાદયો વિય નાનારાજૂનં વા ભોજકાનં વા હોતિ, વુત્તપ્પકારેન પરિક્ખિત્તો ચ, એવરૂપે ગામે યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મિં ઘરે વા વત્થબ્બં, તસ્સ ઘરસ્સ હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં. યસ્સા વીથિયા ઘરં હોતિ, તસ્સા વીથિયા તસ્સ ઘરસ્સ સમ્મુખાટ્ઠાને સભાયં વા ઘરદ્વારે વા વત્થબ્બં, તેસં સભાદ્વારાનં હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં.

સચે સો ગામો અપરિક્ખિત્તો, યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તત્થ વા તસ્સ હત્થપાસે વા વત્થબ્બં. નિવેસને પન સચે એકકુલસ્સ નિવેસનં હોતિ, પરિક્ખિત્તઞ્ચ, અન્તોનિવેસને ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોનિવેસને વત્થબ્બં. અપરિક્ખિત્તં ચે હોતિ, યસ્મિં ગબ્ભે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તસ્મિં વત્થબ્બં, તસ્સ ગબ્ભસ્સ હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં.

સચે નાનાકુલસ્સ નિવેસનં હોતિ, પરિક્ખિત્તઞ્ચ, યસ્મિં ગબ્ભે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તસ્મિં ગબ્ભે વત્થબ્બં, સબ્બેસં સાધારણદ્વારમૂલે વા તેસં ગબ્ભદ્વારમૂલાનં હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં. અપરિક્ખિત્તં ચે, યસ્મિં ગબ્ભે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તસ્મિં ગબ્ભે વત્થબ્બં, તસ્સ ગબ્ભસ્સ હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં. એસ નયો ઉદોસિતાદીસુપિ.

સત્થો પન જઙ્ઘસત્થો વા હોતુ, સકટસત્થો વા. સચે એકકુલસ્સ સત્થો હોતિ, સત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા પુરતો વા પચ્છતો વા સત્તબ્ભન્તરા ન વિજહિતબ્બા, પસ્સતો અબ્ભન્તરં ન વિજહિતબ્બં. સચે (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૮૯) સત્થો ગચ્છન્તો ગામં વા નદિં વા પરિયાદિયિત્વા તિટ્ઠતિ, અન્તોપવિટ્ઠેન સદ્ધિં એકાબદ્ધો હુત્વા ઓરઞ્ચ પારઞ્ચ ફરિત્વા ઠિતો હોતિ, સત્થપરિહારોવ લબ્ભતિ. અથ ગામે વા નદિયા વા પરિયાપન્નો હોતિ અન્તોપવિટ્ઠો, ગામપરિહારો ચેવ નદિપરિહારો ચ લબ્ભતિ. સચે વિહારસીમં અતિક્કમિત્વા તિટ્ઠતિ, અન્તોસીમાય ચ ચીવરં હોતિ, વિહારં ગન્ત્વા વસિતબ્બં. સચે બહિસીમાય ચીવરં હોતિ, સત્થસમીપેયેવ વસિતબ્બં. સચે ગચ્છન્તો સકટે વા ભગ્ગે, ગોણે વા નટ્ઠે અન્તરા છિજ્જતિ, યસ્મિં કોટ્ઠાસે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તત્થ વસિતબ્બં.

ખેત્તેપિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૯૦) સચે એકકુલસ્સ ખેત્તં હોતિ, પરિક્ખિત્તઞ્ચ, અન્તોખેત્તે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોખેત્તે વત્થબ્બં. સચે અપરિક્ખિત્તં, હત્થપાસા ચીવરં ન વિજહિતબ્બં. સચે નાનાકુલસ્સ ખેત્તં હોતિ, પરિક્ખિત્તઞ્ચ, અન્તોખેત્તે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા ખેત્તદ્વારમૂલે વા વત્થબ્બં, તસ્સ હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં. સચે અપરિક્ખિત્તં, ચીવરં હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં. એસ નયો ધઞ્ઞકરણારામેસુ દ્વીસુપિ. વિહારે પન નિવેસને વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો.

રુક્ખમૂલે પન યં મજ્ઝન્હિકે કાલે સમન્તા છાયા ફરતિ, તસ્મિં ઠાને અવિરળે પદેસે તસ્સ છાયાય ફુટ્ઠોકાસસ્સ અન્તોયેવ નિક્ખિપિતબ્બં. સચે વિરળસાખસ્સ રુક્ખસ્સ આતપેન ફુટ્ઠોકાસે ઠપેતિ, અરુણુગ્ગમને ચ સો ભિક્ખુ તસ્સ હત્થપાસે ન હોતિ, અઞ્ઞસ્મિં ઠાને તસ્સ છાયાયપિ હોતિ, નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. સચે નાનાકુલસ્સ રુક્ખો હોતિ, ચીવરસ્સ હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં.

અજ્ઝોકાસે પન વિઞ્ઝાટવિઆદીસુ અરઞ્ઞેસુપિ સમુદ્દમજ્ઝે મચ્છબન્ધાનં અગમનપથદીપકેસુપિ ચીવરં ઠપેત્વા તતો સમન્તા સત્તબ્ભન્તરે પદેસે યત્થ કત્થચિ વસિતબ્બં, ઇતો અઞ્ઞત્થ વસન્તો વિપ્પવુત્થો નામ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇમસ્સ પન વિત્થારસ્સ ઇધ અવુત્તત્તા, સમન્તપાસાદિકાયઞ્ચ વુત્તત્તા ‘‘અયમેત્થ સઙ્ખેપો’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થાતિ ‘‘તિચીવરેન વિપ્પવસેય્યા’’તિ એતસ્મિં પદે. સઙ્ખેપોતિ સઙ્ખેપવણ્ણના. એત્થ પન પાળિયં (પારા. ૪૭૭) ‘‘ગામો એકૂપચારો નાનૂપચારો’’તિઆદિના અવિસેસેન માતિકં નિક્ખિપિત્વાપિ ગામનિવેસનઉદોસિતખેત્તધઞ્ઞકરણઆરામવિહારાનં એકૂપચારનાનૂપચારતા ‘‘ગામો એકૂપચારો નામ એકકુલસ્સ ગામો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચ અપરિક્ખિત્તો ચા’’તિઆદિના (પારા. ૪૭૮) પરિક્ખિત્તાપરિક્ખિત્તવસેન વિભત્તા. અટ્ટમાળપાસાદહમ્મિયનાવાસત્થરુક્ખમૂલઅજ્ઝોકાસાનં પન એવં અવત્વા ‘‘એકકુલસ્સ અટ્ટો હોતિ, નાનાકુલસ્સ અટ્ટો હોતી’’તિઆદિના (પારા. ૪૮૪) નયેન એકકુલનાનાકુલવસેન ચ અન્તે ‘‘અજ્ઝોકાસો એકૂપચારો નામ અગામકે અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા એકૂપચારો, તતો પરં નાનૂપચારોતિ (પારા. ૪૯૪) ચ એવં એકૂપચારનાનૂપચારતા વિભત્તા. તસ્મા ગામાદીસુ પરિક્ખિત્તં એકૂપચારં, અપરિક્ખિત્તં નાનૂપચારન્તિ ચ, અટ્ટાદિસુ યં એકકુલસ્સ, તં એકૂપચારં, યં નાનાકુલસ્સ, તં નાનૂપચારન્તિ ચ ગહેતબ્બં. અજ્ઝોકાસે વુત્તનયેન ગહેતબ્બં. ઉપચારોતિ હિ ‘‘ગામો એકૂપચારો નાનૂપચારો’’તિઆદીસુ દ્વારં, ‘‘અજ્ઝોકાસો એકૂપચારો’’તિ એત્થ સમન્તા સત્તબ્ભન્તરસઙ્ખાતં પમાણન્તિ અપરે.

અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયાતિ ભિક્ખુનો સઙ્ઘેન દિન્ના સમ્મુતિ ભિક્ખુસમ્મુતિ, તં વિનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યં સઙ્ઘો’’તિઆદિ. અવિપ્પવાસસમ્મુતિં દેતીતિ અવિપ્પવાસા સમ્મુતિ, અવિપ્પવાસાય વા સમ્મુતિ અવિપ્પવાસસમ્મુતિ, તં ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન દેતીતિ અત્થો.

સન્તરુત્તરેનાતિ ‘‘અન્તર’’ન્તિ અન્તરવાસકો વુચ્ચતિ, ‘‘ઉત્તર’’ન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગો, સહ અન્તરેન ઉત્તરં સન્તરુત્તરં, તેન સન્તરુત્તરેન, સહ અન્તરવાસકેન ઉત્તરાસઙ્ગેનાતિ અત્થો. અન્તોઅરુણે પચ્ચુદ્ધટેતિ નિવત્તિત્વા સમ્પાપુણિતુમસક્કોન્તેન તત્થેવ ઠત્વા અન્તો અરુણે પચ્ચુદ્ધટે. પચ્ચાગન્તબ્બન્તિ યથા રોગો ન કુપ્પતિ, તથા પુન ચીવરસ્સ ઠપિતટ્ઠાનં આગન્તબ્બં. યતો પટ્ઠાય હિ સત્થં વા પરિયેસતિ, ‘‘ગચ્છામી’’તિ આભોગં વા કરોતિ, તતો પટ્ઠાય વટ્ટતિ. ‘‘ન દાનિ ગમિસ્સામી’’તિ એવં પન ધુરનિક્ખેપં કરોન્તેન પચ્ચુદ્ધરિતબ્બં ‘‘અતિરેકચીવરટ્ઠાને ઠસ્સતી’’તિ. તેનાહ ‘‘તત્થેવ વા ઠિતેન પચ્ચુદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિ. સોતિ યસ્સ સમ્મુતિ દિન્ના, સો રોગો. લદ્ધકપ્પિયમેવ પુન સમ્મુતિદાનકિચ્ચં નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

અધિટ્ઠિતચીવરતાતિ તિચીવરાધિટ્ઠાનનયેન અધિટ્ઠિતચીવરતા. વિપ્પવાસો નામ યદિ બદ્ધસીમાયં ચીવરં હોતિ, તતો બહિ અરુણુટ્ઠાપનં. અથ અબદ્ધસીમાયં, યથાવુત્તગામાદીનં બહિ હત્થપાસાતિક્કમે અરુણુટ્ઠાપનં. બદ્ધસીમાયં પન યત્થ કત્થચિ ચીવરં ઠપેત્વા અન્તોસીમાયમેવ યત્થ કત્થચિ વસિતું વટ્ટતિ. ઇધ અપચ્ચુદ્ધરણં અકિરિયાતિ સમ્બન્ધો.

ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

પુરિમસિક્ખાપદે વિય એત્થાપિ ભિક્ખુનાતિ સામિઅત્થે કરણવચનન્તિ આહ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના’’તિઆદિ. ‘‘અકાલચીવરં નામ અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્નં, અત્થતે કથિને સત્તમાસે ઉપ્પન્નં, કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં, એતં અકાલચીવરં નામા’’તિ (પારા. ૫૦૦) પદભાજનિયં વુત્તત્તા ‘‘ય્વાયં અનત્થતે કથિને’’તિઆદિમાહ. ય્વાયં ચીવરકાલો વુત્તોતિ સમ્બન્ધો. વસ્સાનસ્સાતિ વસ્સાનસઙ્ખાતસ્સ ઉતુનો. પચ્છિમો માસો નામ ચીવરમાસો. તસ્મિઞ્હિ અનત્થતેપિ કથિને ઉપ્પન્નં ચીવરં અનધિટ્ઠિતં, અવિકપ્પિતં ઠપેતું વટ્ટતિ. પઞ્ચ માસાતિ પચ્છિમકત્તિકમાસો, હેમન્તિકા ચત્તારો ચાતિ પઞ્ચ માસા. અઞ્ઞદાતિ અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે, અત્થતે કથિને સત્તમાસે. કાલેપીતિ ‘‘અનત્થતે કથિને ચીવરમાસો, અત્થતે કથિને પઞ્ચ માસા’’તિ યથાવુત્તચીવરકાલેપિ. ‘‘આદિના નયેના’’તિ ઇમિના ‘‘દદામિ દજ્જામી’’તિઆદીનં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) સઙ્ગહો. કિઞ્ચાપિ ચેતાનિ સબ્બાનિ ‘‘અકાલચીવર’’ન્તિ વુત્તાનિ, તથાપિ પિટ્ઠિસમયેયેવ ઉપ્પન્નાનિ ‘‘અકાલચીવર’’ન્તિ ઇધાધિપ્પેતાનિ.

‘‘કાલે સઙ્ઘસ્સ ઇદં અકાલચીવર’’ન્તિ દિન્નં પન અકાલચીવરસામઞ્ઞતો અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં. યથા પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નં ચીવરં વુટ્ઠવસ્સેહિ, સેસેહિ ચ સમ્મુખીભૂતેહિ ભાજેતું લબ્ભતીતિ અકાલચીવરં નામ જાતં, તથેવિદમ્પીતિ તદિદં અકાલચીવરસામઞ્ઞં. યદિ એવં ‘‘પુગ્ગલસ્સ વા ઇદં તુય્હં ‘દમ્મી’તિઆદિના નયેન દિન્ન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, ન હિ પુગ્ગલસ્સ આદિસ્સ દિન્નં કેનચિ ભાજનીયં હોતીતિ? નાયં વિરોધો, આદિસ્સ દાનસામઞ્ઞતો લબ્ભમાનમત્થં દસ્સેતું તથા વુત્તન્તિ. અત્તનો વા ધનેનાતિ અત્તનો કપ્પાસસુત્તાદિના ધનેન. ઇમસ્સ ‘‘ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ‘‘સીમાય દેતી’’તિઆદિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનનયેન વુત્તં. એત્થ પન સીમાય દાનં એકા માતિકા, કતિકાય દાનં દુતિયા…પે… પુગ્ગલસ્સ દાનં અટ્ઠમા.

‘‘પરિક્ખેપારહટ્ઠાનેના’’તિ ઇમિના અપરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનાદિતો પઠમલેડ્ડુપાતસ્સ અન્તો ઉપચારસીમાતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ દુતિયલેડ્ડુપાતસ્સપિ અન્તો ઉપચારસીમાયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનમ્પિ સીમાપરિયન્તગતમેવ વેદિતબ્બં. આવાસે વડ્ઢન્તે વડ્ઢતીતિ સચે ઉપચારતો અબહિભૂતો હુત્વા આવાસો વડ્ઢતીતિ અધિપ્પાયો. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘ભિક્ખૂસુપિ વડ્ઢન્તેસુ વડ્ઢતી’’તિ વુત્તં. ‘‘સચે વિહારે સન્નિપતિતભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકાબદ્ધા હુત્વા યોજનસતમ્પિ પૂરેત્વા નિસીદન્તિ, યોજનસતમ્પિ ઉપચારસીમાવ હોતિ, સબ્બેસં લાભો પાપુણાતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તં. ભિક્ખુનીનં આરામપવેસનસેનાસનાપુચ્છનાનીતિ આગન્તુકગમિકાનં ભિક્ખુનીનં આરામપવેસનાપુચ્છનં, સેનાસનાપુચ્છનઞ્ચાતિ અત્થો. તથા હિ આગન્તુકાય ભિક્ખુનિયા આરામપવેસનં આપુચ્છિતબ્બં, ગમિકાય સઙ્ઘિકં દસવિધં સેનાસનં. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ‘‘ભિક્ખુનીન’’ન્તિ વુત્તં, ગમિકસ્સ પન ભિક્ખુસ્સાપિ ઇમિસ્સાયેવ સીમાય વસેન સેનાસનાપુચ્છનં વેદિતબ્બં.

પરિવાસમાનત્તારોચનન્તિ પારિવાસિકમાનત્તચારીનં પરિવાસારોચનં, માનત્તારોચનઞ્ચ. વસ્સચ્છેદનિસ્સયસેનાસનગ્ગાહાદિવિધાનન્તિ વસ્સચ્છેદવિધાનં, નિસ્સયગ્ગાહવિધાનં, સેનાસનગ્ગાહવિધાનન્તિ અત્થો. આદિસદ્દેન નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિ, લાભગ્ગાહો આગન્તુકવત્તં પૂરેત્વા આરામપવેસનન્તિ એવમાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇમિસ્સાવ સીમાય વસેનાતિ ઉપચારસીમાયેવાતિ યથાસમ્ભવં અન્તો, બહિ ચ ઇમસ્સ સબ્બસ્સ લબ્ભનતો વુત્તં.

લાભત્થાય ઠપિતા સીમા લાભસીમા (મહાવ. ૩૭૯), સા ચ ખો નેવ સમ્માસમ્બુદ્ધેન અનુઞ્ઞાતા, ન ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ ઠપિતા, અપિચ ખો લાભદાયકેહિ. તેનાહ ‘‘યં રાજરાજમહામત્તાદયો’’તિઆદિ. સમન્તાતિ વિહારસ્સ સમન્તા. યન્તિ સુઙ્કસસ્સાદિ. ‘‘સીમં ઠપેન્તી’’તિ પાઠસેસો. એકસ્સ રઞ્ઞો આણાપવત્તિટ્ઠાનન્તિ ચોળભોગો કેરળભોગોતિ એવં એકેકસ્સ રઞ્ઞો આણાપવત્તિટ્ઠાનં. દ્વિધા આપો ગતો એત્થાતિ દીપો, ઓઘેન અનજ્ઝોત્થતો ભૂમિભાગો, સોવ સીમા દીપસીમા. તેનાહ સમુદ્દન્તેના’’તિઆદિ. ચક્કવાળસીમા ચક્કવાળપબ્બતેનેવ પરિચ્છિન્નાતિ આહ ‘‘એકચક્કવાળપબ્બતપરિક્ખેપબ્ભન્તરં ચક્કવાળસીમા’’તિ.

સેસાતિ ખણ્ડસીમાદયો. ખણ્ડસીમાય દેમાતિ દિન્નન્તિ ખણ્ડસીમાય કેનચિ કમ્મેન સન્નિપતિતં સઙ્ઘં દિસ્વા ‘‘ખણ્ડસીમાયં સઙ્ઘસ્સ દેમા’’તિ દિન્નં. ખણ્ડસીમાય ઠિતે રુક્ખે વા પબ્બતે વા ઠિતોપિ હેટ્ઠા વા પથવિવેમજ્ઝગતોપિ ખણ્ડસીમાયેવ ઠિતોતિ વેદિતબ્બો. સમાનસંવાસસીમાય દિન્નન્તિ ‘‘સમાનસંવાસસીમાય દમ્મી’’તિ દિન્નં. એસ નયો સેસેસુપિ. ખણ્ડસીમા સીમન્તરિકટ્ઠાનં ન પાપુણાતિ તત્થ સમાનસંવાસસીમાય અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. સમાનસંવાસઅવિપ્પવાસસીમાસુ દિન્નસ્સ ઇદં નાનાત્તં – ‘‘અવિપ્પવાસસીમાય દમ્મી’’તિ દિન્નં ગામટ્ઠાનં ન પાપુણાતિ. કસ્મા? ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વુત્તત્તા. ‘‘સમાનસંવાસસીમાય દમ્મી’’તિ દિન્નં પન ગામે ઠિતાનમ્પિ પાપુણાતીતિ. અબ્ભન્તરસીમાઉદકુક્ખેપસીમાસુ દિન્નન્તિ તત્થ ઉપોસથાદિઅત્થાય સન્નિપતિતે દિસ્વા ‘‘ઇમિસ્સા અબ્ભન્તરસીમાય દેમા’’તિઆદિના દિન્નં. જનપદરટ્ઠરજ્જદીપચક્કવાળસીમાસુપિ ગામસીમાદીસુ વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયોતિ આહ ‘‘જનપદસીમાદીસૂ’’તિઆદિ. એકોપિ ગન્ત્વા સબ્બેસં સઙ્ગણ્હિતું લભતીતિ એકોપિ ગન્ત્વા ઇધ વસ્સગ્ગેન ભાજેત્વા ગહેત્વા આગન્તું લભતીતિ અત્થો. એકોતિ સભાગો એકો ભિક્ખુ, અયમ્પિ ભાગમેવ ગહેતું લભતિ. તેનાહ ‘‘સભાગાનં ભાગં ગણ્હાતી’’તિ.

એવં તાવ યો સીમં પરામસિત્વા દેતિ, તસ્સ દાને વિનિચ્છયં વત્વા ઇદાનિ યો ‘‘અસુકસીમાયા’’તિ વત્તું ન જાનાતિ, કેવલં ‘‘સીમા’’તિ વચનમત્તમેવ જાનન્તો વિહારં આગન્ત્વા ‘‘સીમાય દમ્મી’’તિ વા ‘‘સીમટ્ઠકસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વા ભણતિ, તત્થ વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘યો પન વિહારં પવિસિત્વા’’તિઆદિમાહ. કતરન્તિ કતરસીમં. અહમેતં ભેદં ન જાનામીતિ અહં ‘‘અસુકા સીમા’’તિ એતં વિભાગં ન જાનામિ. ઉપચારસીમટ્ઠેહિ ભાજેતબ્બં લાભસ્સ ઉપચારસીમાય પરિચ્છિન્નત્તાતિ અધિપ્પાયો. સાતિ સમાનલાભકતિકા.

યત્થ મય્હં ધુવકારા કરીયન્તીતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) એત્થ યસ્મિં વિહારે તસ્સ ચીવરદાયકસ્સ સન્તકં સઙ્ઘસ્સ પાકવત્તં વા વત્તતિ. યસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ અત્તનો ભારં કત્વા સદા ગેહે ભોજેતિ, યત્થ વા અનેન આવાસો વા કારિતો, સલાકભત્તાદીનિ વા નિબદ્ધાનિ, ઇમે ધુવકારા નામ. યેન પન સકલોપિ વિહારો પતિટ્ઠાપિતો, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તેનાહ ‘‘યત્થ તસ્સ પાકવત્તં વા વત્તતી’’તિઆદિ. તત્થ પાકવત્તન્તિ દાનવત્તં. વત્તતીતિ પવત્તતિ. યતોતિ યસ્મા વિહારા. યત્થાતિ યસ્મિં વિહારે. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ વિહારેસુ. માતિકં આરોપેત્વાતિ એકસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ બહુતરા, એકસ્મિં થોકતરા, એકઞ્ચ વત્થં, ધુવકારટ્ઠાનઞ્ચ બહુકં, કત્થ દેમાતિ પુચ્છિત્વા, યદિ પન મઞ્ચો વા પીઠં વા એકમેવ હોતિ, તં પુચ્છિત્વા યસ્સ વા વિહારસ્સ, એકવિહારેપિ વા યસ્સ સેનાસનસ્સ સો વિચારેતિ, તત્થ દાતબ્બં. સચેપિ ‘‘અસુકભિક્ખુ ગણ્હતૂ’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ. અથ ‘‘મય્હં ધુવકારે દેથા’’તિ વત્વા અવિચારેત્વાવ ગચ્છતિ, સઙ્ઘસ્સપિ વિચારેતું વટ્ટતિ. એવં પન વિચારેતબ્બં – ‘‘સઙ્ઘત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાને દેથા’’તિ વત્તબ્બં. સચે તત્થ સેનાસનં પરિપુણ્ણં હોતિ, યત્થ નપ્પહોતિ, તત્થ દાતબ્બં. સચે એકો ભિક્ખુ ‘‘મય્હં વસનટ્ઠાને સેનાસનપરિભોગભણ્ડં નત્થી’’તિ વદતિ, તત્થ દાતબ્બં.

સઙ્ઘસ્સ દમ્મીતિ દિન્નન્તિ ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ એવં દિન્નં. તતો બહિદ્ધાપીતિ ઉપચારસીમાતો બહિદ્ધાપિ. તેહિ સદ્ધિન્તિ ઉપચારસીમાગતેહિ સદ્ધિં. એકાબદ્ધાનઞ્ચ પાપુણાતિ પરિસાવસેન વડ્ઢિતા સીમા હોતીતિ કત્વાતિ અધિપ્પાયો. તસ્માતિ યસ્મા ઉપચારસીમાગતાનં પાપુણાતિ, યસ્મા ચ તતો બહિદ્ધાપિ ઉપચારસીમોક્કન્તેહિ એકાબદ્ધાનં પાપુણાતિ, તસ્મા. તેસન્તિ ઉપચારસીમાગતાનં, તતો બહિદ્ધા તેહિ સદ્ધિં એકાબદ્ધાનઞ્ચ. ગાહતે સતીતિ અન્તેવાસિકાદિકે ગણ્હન્તે સતિ. અસમ્પત્તાનમ્પીતિ ઉપચારસીમાયં ઠિતેહિ ઘણ્ટિં પહરિત્વા કાલં ઘોસેત્વા લાભભાજનટ્ઠાનં અસમ્પત્તાનમ્પિ ઉપચારસીમાય પવિટ્ઠાનં, તેહિ વા સદ્ધિં એકાબદ્ધાનં હુત્વા અત્તનો વિહારદ્વારે વા અન્તોવિહારેયેવ વા ઠિતાનઞ્ચાતિ અત્થો. ભાગો દાતબ્બોતિ સઙ્ઘનવકસ્સ દિન્નેપીતિ અધિપ્પાયો. દુતિયભાગે પન થેરાસનં આરુળ્હે આગતાનં પઠમભાગો ન પાપુણાતિ. દુતિયભાગતો વસ્સગ્ગેન દાતબ્બં.

સચે પન ‘‘બહિઉપચારસીમાયં ઠિતાનં દેથા’’તિ વદન્તિ, ન દાતબ્બં. યદિ પન વિહારો મહા હોતિ, થેરાસનતો પટ્ઠાય વત્થેસુ દીયમાનેસુ અલસજાતિકા મહાથેરા પચ્છા આગચ્છન્તિ, ‘‘ભન્તે, વીસતિવસ્સાનં દીયતિ, તુમ્હાકં ઠિતિકા અતિક્કન્તા’’તિ ન વત્તબ્બા. ઠિતિકં ઠપેત્વા તેસં દત્વા પચ્છા ઠિતિકાય દાતબ્બં.

‘‘અસુકવિહારે કિર બહુચીવરં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ સુત્વા યોજનન્તરિકવિહારતોપિ ભિક્ખૂ આગચ્છન્તિ, સમ્પત્તસમ્પત્તાનં ઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય દાતબ્બં, અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાય ચીવરક્ખન્ધકવણ્ણનાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

એવં વિહારં પવિસિત્વા ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ દિન્નેસુ વિનિચ્છયં વત્વા ઇદાનિ બહિઉપચારસીમાયં ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ દિન્નેસુ વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘યં પના’’તિઆદિ વુત્તં. એકાબદ્ધપરિસાય પાપુણાતીતિ સચે યોજનં ફરિત્વા પરિસા ઠિતા હોતિ, એકાબદ્ધા ચે, સબ્બેસં પાપુણાતીતિ અત્થો. એકાબદ્ધતા ચેત્થ દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરતો પરિચ્છિન્દિતબ્બા. તેનાહ ‘‘યે પના’’તિઆદિ.

ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દિન્નન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) ‘‘ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ દિન્નં. ‘‘દ્વેધાસઙ્ઘસ્સ દમ્મિ, દ્વિન્નં સઙ્ઘાનં દમ્મિ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ચ દમ્મી’’તિ વુત્તેપિ ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દિન્નમેવ હોતિ. ઉપડ્ઢં ભિક્ખૂનં, ઉપડ્ઢં ભિક્ખુનીનં દાતબ્બન્તિ દ્વે ભાગે સમે કત્વા એકો ભાગો ભિક્ખૂનં, એકો ભાગો ભિક્ખુનીનં દાતબ્બો. ગહેતું લભતિ ઉભતોસઙ્ઘગ્ગહણેન ગહિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. ચેતિયસ્સાતિ થૂપાદિનો. તઞ્હિ ધાતાયતનાદિભાવેન ચિતત્તા, લોકસ્સ ચિત્તીકારટ્ઠાનતાય ચ ‘‘ચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ન કોચિ વિસેસોતિ આહ ‘‘ઇધ પન ચેતિયસ્સા’’તિઆદિ.

‘‘ઉભતોસઙ્ઘસ્સ ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તે પન દ્વાવીસતિકોટ્ઠાસે કત્વા દસ ભિક્ખૂનં, દસ ભિક્ખુનીનં, એકો પુગ્ગલસ્સ, એકો ચેતિયસ્સ દાતબ્બો. તત્થ પુગ્ગલો સઙ્ઘતોપિ અત્તનો વસ્સગ્ગેન પુન ગહેતું લભતિ, ચેતિયસ્સ એકોયેવ. અયં પન વારો યથાવુત્તેનેવ નયેન ઞાયતીતિ કત્વા ઇધ ન વુત્તો. સમન્તપાસાદિકાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) પન વુત્તોયેવ.

ન મજ્ઝે ભિન્દિત્વા દાતબ્બં ‘‘ભિક્ખુનીન’’ન્તિ પુગ્ગલિકવસેન વુત્તત્તા. પુગ્ગલો વિસું ન લભતીતિ પુબ્બે વિય વિસું પુગ્ગલિકકોટ્ઠાસં ન લભતિ. પાપુણનટ્ઠાનતો એકમેવ લભતીતિ અત્તનો વસ્સગ્ગેન પત્તબ્બટ્ઠાનતો એકમેવ કોટ્ઠાસં લભતિ. કસ્મા? ભિક્ખુસઙ્ઘગ્ગહણેન ગહિતત્તા. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તેપિ ચેતિયસ્સ એકપુગ્ગલપટિવીસો લબ્ભતિ, પુગ્ગલસ્સ વિસું ન લબ્ભતિ. તસ્મા એકં ચેતિયસ્સ દત્વા અવસેસં ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચ ગણેત્વા ભાજેતબ્બં. તેનાહ ‘‘ચેતિયસ્સ ચાતિ વુત્તે પના’’તિઆદિ.

તેહિ સદ્ધિં પુગ્ગલચેતિયપરામસનં અનન્તરનયસદિસમેવાતિ તેહિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં પુગ્ગલસ્સ ચ ચેતિયસ્સ ચ ગહણં અનન્તરનયસદિસમેવાતિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ તુય્હઞ્ચ, ભિક્ખૂનઞ્ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચ, ભિક્ખૂનઞ્ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તેપિ ચેતિયસ્સ એકપટિવીસો લબ્ભતિ, પુગ્ગલસ્સ વિસું નત્થિ, ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચ ગણેત્વાવ ભાજેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. પુગ્ગલસ્સ વિસું ન લબ્ભતીતિ પુગ્ગલસ્સ વિસું પટિવીસો ન લબ્ભતિ, વસ્સગ્ગેન એકોવ લબ્ભતીતિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તે પન ચેતિયસ્સ વિસું પટિવીસો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘ચેતિયસ્સ પન લબ્ભતી’’તિ. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તેપિ ચેતિયસ્સેવ વિસું લબ્ભતિ, ન પુગ્ગલસ્સ. ચેતિયસ્સ પન લબ્ભતિયેવાતિ ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તે પન ચેતિયસ્સ વિસું પટિવીસો લબ્ભતીતિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ તુય્હઞ્ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તેપિ ચેતિયસ્સેવ વિસું લબ્ભતિ, ન પુગ્ગલસ્સ. ભિક્ખુનિસઙ્ઘં આદિં કત્વાપિ એવમેવ યોજેતબ્બં.

એત્થાહ – યં પનેતરહિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) પણ્ડિતમનુસ્સા સધાતુકં પટિમં વા ચેતિયં વા ઠપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દાનં દેન્તિ, પટિમાય વા ચેતિયસ્સ વા પુરતો આધારકે પત્તં ઠપેત્વા દક્ખિણોદકં દત્વા ‘‘બુદ્ધાનં દેમા’’તિ, તત્થ યં પઠમં ખાદનીયં ભોજનીયં દેન્તિ, વિહારં વા આહરિત્વા ‘‘ઇદં ચેતિયસ્સ દેમા’’તિ પિણ્ડપાતઞ્ચ માલાગન્ધાદીનિ ચ દેન્તિ, તત્થ કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? વુચ્ચતે – માલાગન્ધાદીનિ તાવ ચેતિયે આરોપેતબ્બાનિ, વત્થેહિ પટાકા, તેલેન પદીપા કાતબ્બા, પિણ્ડપાતમધુફાણિતાદીનિ પન યો નિબદ્ધચેતિયજગ્ગકો હોતિ પબ્બજિતો વા ગહટ્ઠો વા, તસ્સ દાતબ્બાનિ. નિબદ્ધજગ્ગકે અસતિ આહટભત્તં ઠપેત્વા વત્તં કત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ઉપકટ્ઠે કાલે ભુઞ્જિત્વા પચ્છાપિ વત્તં કાતું વટ્ટતિયેવ.

માલાગન્ધાદીસુ ચ યં કિઞ્ચિ ‘‘ઇદં હરિત્વા ચેતિયપૂજં કરોથા’’તિ વુત્તે દૂરમ્પિ હરિત્વા પૂજેતબ્બં. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ હરા’’તિ વુત્તેપિ હરિતબ્બં. સચે પન ‘‘અહં પિણ્ડાય ચરામિ, આસનસાલાયં ભિક્ખૂ અત્થિ, તે હરિસ્સન્તી’’તિ વુત્તે ‘‘ભન્તે, તુય્હંયેવ દમ્મી’’તિ વદતિ, ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. અથ પન ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દસ્સામી’’તિ હરન્તસ્સ ગચ્છતો અન્તરાવ કાલો ઉપકટ્ઠો હોતિ, અત્તનો પાપેત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સ દમ્મીતિ વદતીતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) ‘‘વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સ ઇમાનિ ચીવરાનિ દમ્મી’’તિ વદતિ. તેસં બહિસીમટ્ઠાનમ્પિ પાપુણાતીતિ અત્થતે કથિને બહિસીમટ્ઠાનમ્પિ યાવ કથિનસ્સ ઉબ્ભારા પાપુણાતિ, તસ્મા દિસાપક્કન્તસ્સાપિ સતિ પટિગ્ગાહકે દાતબ્બં. અનત્થતે પન કથિને અન્તોહેમન્તે, એવઞ્ચ પન વત્વા દિન્નં પચ્છિમવસ્સંવુટ્ઠાનમ્પિ પાપુણાતિ. યત્થ કત્થચીતિ યેસુ કેસુચિ વિહારેસુ. એવં વદતીતિ ‘‘વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વદતિ. તત્ર સમ્મુખીભૂતાનં સબ્બેસં પાપુણાતિ પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નત્તા. સચે પન ‘‘વસ્સં વસન્તાનં દમ્મી’’તિ વદતિ, અન્તોવસ્સેયેવ વસ્સં વસન્તાવ લભન્તિ, છિન્નવસ્સા ન લભન્તિ. ચીવરમાસે પન ‘‘વસ્સં વસન્તાનં દમ્મી’’તિ વુત્તે પચ્છિમિકાય વસ્સૂપગતાનંયેવ પાપુણાતિ, પુરિમિકાય વસ્સૂપગતાનઞ્ચ છિન્નવસ્સાનઞ્ચ ન પાપુણાતિ.

ચીવરમાસતો પટ્ઠાય યાવ હેમન્તસ્સ પચ્છિમો દિવસો, તાવ ‘‘વસ્સાવાસિકં દેમા’’તિ વુત્તે કથિનં અત્થતં વા હોતુ, અનત્થતં વા, અતીતવસ્સંવુટ્ઠાનંયેવ પાપુણાતિ. ગિમ્હાનં પઠમદિવસતો પટ્ઠાય વુત્તે પન માતિકા આરોપેતબ્બા ‘‘અતીતવસ્સાવાસસ્સ પઞ્ચ માસા અતિક્કન્તા, અનાગતો ચતુમાસચ્ચયેન ભવિસ્સતિ, કતરવસ્સાવાસસ્સ દેસી’’તિ. સચે ‘‘અતીતવસ્સંવુટ્ઠાનં દમ્મી’’તિ વદતિ, તંઅન્તોવસ્સંવુટ્ઠાનમેવ પાપુણાતિ, દિસા પક્કન્તાનમ્પિ સભાગા ગણ્હિતું લભન્તિ.

સચે ‘‘અનાગતે વસ્સાવાસિકં દમ્મી’’તિ વદતિ, તં ઠપેત્વા વસ્સૂપનાયિકદિવસે ગહેતબ્બં. અથ ‘‘અગુત્તો વિહારો, ચોરભયં અત્થિ, ન સક્કા ઠપેતું, ગણ્હિત્વા વા આહિણ્ડિતુ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘સમ્પત્તાનં દમ્મી’’તિ વદતિ, ભાજેત્વા ગહેતબ્બં. સચે વદતિ ‘‘ઇતો મે, ભન્તે, તતિયે વસ્સે વસ્સાવાસિકં ન દિન્નં, તં દમ્મી’’તિ, તસ્મિં અન્તોવસ્સે વુટ્ઠભિક્ખૂનં પાપુણાતિ. સચે તે દિસા પક્કન્તા, અઞ્ઞો વિસ્સાસિકો ગણ્હાતિ, દાતબ્બં. અથ એકોયેવ અવસિટ્ઠો, સેસા કાલઙ્કતા, સબ્બં એકસ્સેવ પાપુણાતિ. સચે એકોપિ નત્થિ, સઙ્ઘિકં હોતિ, સમ્મુખીભૂતેહિ ભાજિતબ્બં.

યેહિ નિમન્તિતેહિ યાગુ પીતાતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) નિમન્તિતેહિ યેહિ ભિક્ખૂહિ યાગુ પીતા, યેહિ પન ભિક્ખાચારવત્તેન ઘરદ્વારેન ગચ્છન્તેહિ વા ઘરં પવિટ્ઠેહિ વા યાગુ લદ્ધા, યેસં વા આસનસાલતો પત્તં આહરિત્વા મનુસ્સેહિ નીતા, યેસં વા થેરેહિ પેસિતા, તેસં ન પાપુણાતિ. સચે પન નિમન્તિતભિક્ખૂહિ સદ્ધિં અઞ્ઞેપિ બહૂ આગન્ત્વા અન્તોગેહઞ્ચ બહિગેહઞ્ચ પૂરેત્વા નિસિન્ના, દાયકો ચ એવં વદતિ ‘‘નિમન્તિતા વા હોન્તુ, અનિમન્તિતા વા, યેસં મયા યાગુ દિન્ના, સબ્બેસં ઇમાનિ વત્થાનિ હોન્તૂ’’તિ, સબ્બેસં પાપુણાતિ. યેહિ પન થેરાનં હત્થતો યાગુ લદ્ધા, તેસં ન પાપુણાતિ. અથ સો ‘‘યેહિ મય્હં યાગુ પીતા, સબ્બેસં હોતૂ’’તિ વદતિ, સબ્બેસં પાપુણાતિ. ભત્તખજ્જકાદીહીતિ એત્થ આદિસદ્દેનપિ ચીવરસેનાસનભેસજ્જાનં ગહણં.

પુગ્ગલસ્સાતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) સમ્મુખાસમ્મુખભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ. તેનાહ ‘‘ઇદં ચીવર’’ન્તિઆદિ. સચે પન ‘‘ઇદં તુમ્હાકઞ્ચેવ તુમ્હાકં અન્તેવાસિકાનઞ્ચ દમ્મી’’તિ એવં વદતિ, થેરસ્સ ચ અન્તેવાસિકાનઞ્ચ પાપુણાતિ. ઉદ્દેસં ગહેતું આગતો, ગહેત્વા ગચ્છન્તો ચ અત્થિ, તસ્સાપિ પાપુણાતિ. તુમ્હેહિ સદ્ધિં નિબદ્ધચારિકભિક્ખૂનં દમ્મી’’તિ વુત્તે ઉદ્દેસન્તેવાસિકાનં વત્તં કત્વા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનિ ગહેત્વા વિચરન્તાનં સબ્બેસં પાપુણાતિ. એત્થાતિ અટ્ઠસુ માતિકાસુ. યદિ પન અયમેત્થ સઙ્ખેપકથા, વિત્થારો પન કથં ઞાતબ્બોતિ આહ ‘‘સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તો’’તિ. સમન્તપાસાદિકાયં ચીવરક્ખન્ધકવણ્ણનાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વુત્તોતિ અત્થો.

‘‘ઞાતકેહિ વા મે ચીવરત્થાય પેસિતં, મિત્તેહિ વા પેસિતં, તે આભતે ચીવરે દસ્સન્તી’’તિ એવં ઞાતિતો વા મિત્તતો વા પચ્ચાસા હોતીતિ વેદિતબ્બં. કપ્પિયભણ્ડેનાતિ કપ્પાસસુત્તાદિના અત્તનો ધનેન. સણ્હન્તિ સુખુમં. અઞ્ઞં પચ્ચાસાચીવરં લભિત્વા એવ કાલબ્ભન્તરે કારેતબ્બન્તિ અઞ્ઞં મૂલચીવરસદિસં પચ્ચાસાચીવરં લભિત્વાયેવ માસબ્ભન્તરે કારેતબ્બં. તઞ્ચ ખો સતિયાયેવ પચ્ચાસાય, અસતિયા પન પચ્ચાસાય મૂલચીવરં દસાહં ચે સમ્પત્તં, તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. તેનાહ ‘‘સચે ન લભતી’’તિઆદિ. પચ્ચાસાચીવરમ્પિ પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ પઠમતરં ઉપ્પન્નં થૂલપચ્ચાસાચીવરમ્પિ સન્ધાય વુત્તં. પિ-સદ્દેન ન કેવલં મૂલચીવરમેવાતિ દસ્સેતિ.

અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘અમ્હાકમેવ ઞાતી’’તિ ઞાયતીતિ ઞાતિ, સાવ ઞાતિકા, ન ઞાતિકા અઞ્ઞાતિકા, તાય અઞ્ઞાતિકાય. તેનાહ ‘‘ન ઞાતિકાયા’’તિ. માતિતો વા પિતિતો વાતિ માતિપક્ખતો વા પિતિપક્ખતો વા. યાવ સત્તમં યુગન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૦૩-૫૦૫) યાવ સત્તમસ્સ પુરિસસ્સ, સત્તમાય વા ઇત્થિયા આયુપ્પમાણં, યાવ પિતામહયુગં પિતામહિયુગં માતામહયુગં માતામહિયુગન્તિ વુત્તં હોતિ. અથ વા યાવ સત્તમં યુગન્તિ યાવ સત્તમદ્વન્દન્તિ અત્થો. યુગસદ્દો ચેત્થ એકસેસનયેન દટ્ઠબ્બો ‘‘યુગો ચ યુગો ચ યુગા’’તિ. એવઞ્હિ તત્થ તત્થ દ્વન્દં ગહિતં હોતિ. કેનચિ આકારેન અસમ્બદ્ધાયાતિ ભાતુભગિનિભાગિનેય્યપુત્તપપુત્તાદીસુ યેન કેનચિ આકારેન અસમ્બદ્ધાય. પિતા, પિતુપિતા, તસ્સ પિતા, તસ્સાપિ પિતાતિ એવં યાવ સત્તમા યુગા, પિતા, પિતુમાતા, તસ્સા પિતા ચ માતા ચ ભાતા ચ ભગિની ચ, પુત્તા ચ, ધીતરો ચાતિ એવમ્પિ ઉદ્ધઞ્ચ અધો ચ યાવ સત્તમા યુગા, પિતા, પિતુભાતા, પિતુભગિની, પિતુપુત્તા, પિતુધીતરો, તેસમ્પિ પુત્તધીતુપરમ્પરાતિ એવમ્પિ યાવ સત્તમા યુગા, માતા, માતુમાતા, તસ્સા માતા, તસ્સાપિ માતાતિ એવં યાવ સત્તમા યુગા, માતા, માતુપિતા, તસ્સ પિતા ચ માતા ચ ભાતા ચ ભગિની ચ પુત્તા ચ ધીતરો ચાતિ એવમ્પિ ઉદ્ધઞ્ચ અધો ચ યાવ સત્તમા યુગા, માતા, માતુભાતા, માતુભગિની, માતુપુત્તા, માતુધીતરો, તેસમ્પિ પુત્તધીતુપરમ્પરાતિ એવમ્પિ યાવ સત્તમા યુગા, તાવ નેવ માતુસમ્બન્ધેન, ન પિતુસમ્બન્ધેન યા સમ્બદ્ધા, સા ‘‘અઞ્ઞાતિકા નામા’’તિ વુત્તં હોતિ.

સાકિયાનિયો વિયાતિ પઞ્ચસતમત્તા સાકિયાનિયો વિય. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં, તસ્મા ભિક્ખુભાવે ઠત્વા પરિવત્તલિઙ્ગા ભિક્ખુનિયોપિ ઇધ સુદ્ધભિક્ખુસઙ્ઘે ‘‘ઉપસમ્પન્ના’’ ઇચ્ચેવ વેદિતબ્બા. ઉભતોસઙ્ઘે વાતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઞત્તિચતુત્થેન, ભિક્ખુસઙ્ઘે ઞત્તિચતુત્થેનાતિ એવં ઉભતોસઙ્ઘે વા. પુરાણચીવરન્તિ એત્થ ચીવરન્તિ નિવાસનપારુપનુપગમેવ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘રજિત્વા’’તિઆદિ. કપ્પં કત્વાતિ કપ્પબિન્દું દત્વા. ‘‘ઇમિના અદિન્નકપ્પં પાચિત્તિયવત્થુ ન હોતીતિ દસ્સેતી’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૦૫) વદન્તિ. પરિભોગસીસેનાતિ કાયેન ફુસિત્વા પરિભોગસીસેન. અંસેતિ જત્તુમ્હિ. મત્થકેતિ સીસમત્થકે. સચે પન પચ્ચત્થરણસ્સ હેટ્ઠા કત્વા નિપજ્જતિ, હત્થેહિ વા ઉક્ખિપિત્વા આકાસે વિતાનં કત્વા સીસેન અસમ્ફુસન્તો ગચ્છતિ, અયં પરિભોગો નામ ન હોતિ.

કાયવિકારં વા કરોતીતિ યથા સા ‘‘ધોવાપેતુકામો અય’’ન્તિ જાનાતિ, એવં કાયવિકારં કરોતિ. ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થે ઓકાસે ઠત્વા ઉપરિ વા ખિપતી’’તિ ઇમિના ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા ઓરતો ખિપન્તસ્સ અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞસ્સ વા હત્થે પેસેતીતિ અન્તોદ્વાદસહત્થે ઓકાસે ઠત્વા સિક્ખમાનસામણેરસામણેરિઉપાસકઇત્થિયાદીસુ યસ્સ કસ્સચિ અઞ્ઞસ્સ હત્થે વા પેસેતિ. સોતિ ઉપાસકો ચ સામણેરો ચ. ઉપસમ્પજ્જિત્વા ધોવતીતિ એત્થ ઉપાસકો લિઙ્ગે પરિવત્તે ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા ધોવતિ, સામણેરો લિઙ્ગે પરિવત્તે ભિક્ખુનીસુ ઉપસમ્પજ્જિત્વા ધોવતીતિ યથાયોગં અત્થો ગહેતબ્બો. સચે પન ભિક્ખુનિયા હત્થે દિન્નં હોતિ, સચે લિઙ્ગે પરિવત્તે ધોવતિ, વટ્ટતિ.

એત્થ ચ એકસ્સ તિક્ખત્તું નિસ્સજ્જનાભાવતો તીણિપિ કારેન્તસ્સ એકેન નિસ્સગ્ગિયં, દ્વીહિ દ્વે દુક્કટાનિ. દ્વે કારેન્તસ્સ એકેન નિસ્સગ્ગિયં, દુતિયેન દુક્કટં. તેનાહ ‘‘ધોવનાદીનિ તીણી’’તિઆદિ. ‘‘એકેન વત્થુના’’તિ પઠમં કત્વા નિટ્ઠાપિતં સન્ધાય વુત્તં. સચે પન ‘‘ઇમં ચીવરં રજિત્વા ધોવિત્વા આનેહી’’તિ વુત્તે સા ભિક્ખુની પઠમં ધોવિત્વા પચ્છા રજતિ, નિસ્સગ્ગિયેન દુક્કટમેવ, એવં સબ્બેસુ વિપરીતવચનેસુ નયો નેતબ્બો. સચે પન ‘‘ધોવિત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા ધોવતિ ચેવ રજતિ ચ, ધોવાપનપચ્ચયા એવ આપત્તિ, રજને અનાપત્તિ. એવં સબ્બત્થ. તેનાહ ‘‘સચે પન‘ધોવા’તિ વુત્તા’’તિઆદિ. ભિક્ખૂનં વસેન એકતો ઉપસમ્પન્નાય ધોવાપેન્તસ્સ યથાવત્થુકમેવાતિ આહ ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘવસેના’’તિઆદિ.

અઞ્ઞસ્સ વા સન્તકન્તિ અઞ્ઞસ્સ સન્તકં પુરાણચીવરં ધોવાપેન્તસ્સાતિ અત્થો. નિસીદનપચ્ચત્થરણન્તિ અઞ્ઞસ્સ વા અત્તનો વા સન્તકં નિસીદનઞ્ચેવ પચ્ચત્થરણઞ્ચ. નિવાસનપારુપનુપગસ્સેવ ચ ઇધ ‘‘પુરાણચીવર’’ન્તિ અધિપ્પેતત્તા અત્તનો સન્તકમ્પિ નિસીદનપચ્ચત્થરણં ધોવાપેન્તસ્સ દુક્કટમેવ હોતિ, ન નિસ્સગ્ગિયં. અવુત્તા વા ધોવતીતિ ઉદ્દેસાય વા ઓવાદાય વા આગતા કિલિટ્ઠચીવરં દિસ્વા ઠપિતટ્ઠાનતો વા ગહેત્વા, ‘‘દેથ અય્ય, ધોવિસ્સામી’’તિ આહરાપેત્વા વા ધોવતિ ચેવ રજતિ ચ આકોટેતિ ચ, અયં અવુત્તા ધોવતિ નામ. યાપિ ‘‘ઇમં ચીવરં ધોવા’’તિ દહરં વા સામણેરં વા આણાપેન્તસ્સ ભિક્ખુનો વચનં સુત્વા ‘‘આહરથય્ય, અહં ધોવિસ્સામી’’તિ ધોવતિ, તાવકાલિકં વા ગહેત્વા ધોવિત્વા રજિત્વા દેતિ, અયમ્પિ અવુત્તા ધોવતિ નામ.

અઞ્ઞં વા પરિક્ખારન્તિ ઉપાહનત્થવિકપત્તત્થવિકઅંસબદ્ધકકાયબન્ધનમઞ્ચપીઠતટ્ટિકાદિં યં કિઞ્ચિ. ‘‘ઉપચારે ઠત્વા’’તિ વચનતો પેસિત્વા ધોવનેપિ અનાપત્તિ. ઉપચારેતિ અન્તોદ્વાદસહત્થે ઓકાસે.

પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના

છન્નન્તિ ખોમાદીનં છન્નં ચીવરાનં મજ્ઝે. ઉપચારં મુઞ્ચિત્વાતિ દ્વાદસહત્થૂપચારં મુઞ્ચિત્વા. પિ-સદ્દેન ધમ્મકથં કથેન્તસ્સ ચતસ્સો પરિસા ચીવરાનિ ચ નાનાવિરાગવત્થાનિ ચ આહરિત્વા પાદમૂલે ઠપેન્તિ, ઉપચારે વા ઠત્વા ઉપરિ ખિપન્તિ, ‘‘સચે સાદિયતિ, પટિગ્ગહિતમેવા’’તિ એત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ખિપતૂતિ દિવા વા રત્તિભાગે વા ખિપતુ. પટિગ્ગહિતમેવ હોતીતિ કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇદં ભિક્ખુનિયા, ઇદં અઞ્ઞેસ’’ન્તિ ઞાતું ન સક્કા, તથાપિ અચિત્તકભાવેન ગહિતમેવ હોતિ. યસ્સ કસ્સચિ પન અનુપસમ્પન્નસ્સાતિ સિક્ખમાનસામણેરસામણેરિઉપાસકઉપાસિકાદીસુ યસ્સ કસ્સચિ અનુપસમ્પન્નસ્સ. ઠપિતન્તિ ભિક્ખુનિયા ઠપિતં. પંસુકૂલં અધિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘અસ્સામિકં ઇદ’’ન્તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા. અસ્સામિકઞ્હિ ‘‘પંસુકૂલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇમિના ‘‘અમ્હાકમત્થાય ઠપિત’’ન્તિઆદિકાય સઞ્ઞાય ગહેતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકાતિ પરિવત્તેતબ્બં પરિવત્તં, પરિવત્તમેવ પારિવત્તકં, પરિવત્તેત્વા દિય્યમાનં, તં વિનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યં અન્તમસો હરીટકક્ખણ્ડમ્પી’’તિઆદિ. આભોગં કત્વાતિ ચિત્તેન સમન્નાહરિત્વા. સચે ભિક્ખુની વસ્સાવાસિકમ્પિ દેતિ, તમ્પિ યથાવુત્તવિધાનં અકત્વા ગહેતું ન વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં.

પટિલાભેનાતિ ગહણેન. તિકપાચિત્તિયન્તિ તીણિ પરિમાણાનિ અસ્સાતિ તિકં,તિકઞ્ચ તં પાચિત્તિયઞ્ચાતિ તિકપાચિત્તિયં, અઞ્ઞાતિકાય ઞાતિકસઞ્ઞિવેમતિકઅઞ્ઞાતિકસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનીતિ અત્થો. એકતોઉપસમ્પન્નાયાતિ ભિક્ખુનીનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય. તાય હિ હત્થતો અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકા ચીવરં પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટં, ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય પન પાચિત્તિયમેવ. ‘‘પત્તત્થવિકાદિમ્હિ ચ અનધિટ્ઠાતબ્બપરિક્ખારે’’તિ ઇમિના ભિસિચ્છવિમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. સા હિ મહન્તાપિ સેનાસનસઙ્ગહિતત્તા ચીવરસઙ્ખં ન ગચ્છતીતિ નેવ અધિટ્ઠાનુપગા, ન વિકપ્પનુપગા ચ. વુત્તઞ્હિ સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘સચેપિ મઞ્ચપ્પમાણા ભિસિચ્છવિ હોતિ, વટ્ટતિયેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૧૪). ‘‘હત્થતો ચીવરં પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ વચનતો પન અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા પેસિતગ્ગહણેપિ અનાપત્તિ. પટિગ્ગહણતો, પરિવત્તનાકરણતો ચ કિરિયાકિરિયં.

ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

ગેહસ્સ પતિ જેટ્ઠોતિ ગહપતિ, તં ગહપતિં, ઇધ પન અપબ્બજિતો યો કોચિ મનુસ્સો અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘ભિક્ખૂસુ અપબ્બજિતમનુસ્સ’’ન્તિ. એસેવ નયો ગહપતાનિન્તિ એત્થાપિ. ‘‘વિઞ્ઞાપેય્યા’’તિ ઇદં સુદ્ધકત્તુઅત્થે ચ હેતુકત્તુઅત્થે ચ વત્તતીતિ આહ ‘‘યાચેય્ય વા યાચાપેય્ય વા’’તિ. યાચાપનઞ્ચેત્થ અત્તનો અત્થાયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ પન કત્વા ‘‘અનાણત્તિક’’ન્તિ ઇદં સમત્થિતં હોતિ. અઞ્ઞત્ર સમયાતિ સમેતિ એત્થ, એતેન વા સંગચ્છતિ સત્તો, સભાવધમ્મો વા સહજાતાદીહિ, ઉપ્પાદાદીહિ વાતિ સમયો, કાલો, ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં, કરણં વિય ચ કપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરીયતિ, તં સમયં ઠપેત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યો અચ્છિન્નચીવરો વા હોતી’’તિઆદિ. તત્થ રાજાદીસુ યેહિ કેહિચિ અચ્છિન્નં ચીવરં એતસ્સાતિ અચ્છિન્નચીવરો. યથાહ ‘‘અચ્છિન્નચીવરો નામ ભિક્ખુસ્સ ચીવરં અચ્છિન્નં હોતિ, રાજૂહિ વા ચોરેહિ વા ધુત્તેહિ વા યેહિ કેહિચિ વા અચ્છિન્નં હોતી’’તિ. અગ્ગિઆદીસુ યેન કેનચિ નટ્ઠં ચીવરમેતસ્સાતિ નટ્ઠચીવરો. યથાહ ‘‘નટ્ઠચીવરો નામ ભિક્ખુસ્સ ચીવરં અગ્ગિના વા દડ્ઢં હોતિ, ઉદકેન વા વૂળ્હં હોતિ, ઉન્દૂરેહિ વા ઉપચિકાહિ વા ખાયિતં હોતિ, પરિભોગજિણ્ણં વા હોતી’’તિ (પારા. ૫૧૯). સમયાતિ અઞ્ઞત્રસદ્દાપેક્ખાય ઉપયોગત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘તં સમય’’ન્તિ. અઞ્ઞસ્મિન્તિ અઞ્ઞસ્મિં સમયે.

તિકપાચિત્તિયન્તિ અઞ્ઞાતકે અઞ્ઞાતકસઞ્ઞિવેમતિકઞ્ઞાતકસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. સમયેતિ યથાવુત્તે અચ્છિન્નચીવરકાલે ચ નટ્ઠચીવરકાલે ચ. ઞાતકપ્પવારિતે વા વિઞ્ઞાપેન્તસ્સાતિ ઞાતકે, પવારિતે ચ ‘‘તુમ્હાકં સન્થતં દેથા’’તિ યાચન્તસ્સ. એત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૧) ચ સઙ્ઘવસેન પવારિતે પમાણમેવ યાચિતું વટ્ટતિ, પુગ્ગલિકવસેન પવારિતે પન યં યં પવારેન્તિ, તં તમેવ વિઞ્ઞાપેતબ્બં. યો હિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પવારેત્વા સયમેવ સલ્લક્ખેત્વા કાલાનુકાલં ચીવરાદીનિ દિવસે દિવસે યાગુભત્તાદીનિ દેતિ, એવં યેન યેન અત્થો, તં તં દેતિ, તસ્સ વિઞ્ઞાપનકિચ્ચં નત્થિ. યો પન પવારેત્વા બાલતાય વા સતિસમ્મોસેન વા ન દેતિ, સો વિઞ્ઞાપેતબ્બો. યો ‘‘મય્હં ગેહં પવારેમી’’તિ વદતિ, તસ્સ ગેહં ગન્ત્વા યથાસુખં નિસીદિતબ્બં નિપજ્જિતબ્બં, ન કિઞ્ચિ ગહેતબ્બં. યો પન ‘‘યં મય્હં ગેહે અત્થિ, તં પવારેમી’’તિ વદતિ, યં તત્થ કપ્પિયં, તં વિઞ્ઞાપેતબ્બં. ગેહે પન નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા ન લબ્ભતિ. તસ્સેવત્થાયાતિ ‘‘અઞ્ઞસ્સા’’તિ લદ્ધવોહારસ્સ તસ્સેવ બુદ્ધરક્ખિતસ્સ વા ધમ્મરક્ખિતસ્સ વા અત્થાય. અત્તનો ધનેન ગણ્હન્તસ્સાતિ અત્તનો કપ્પિયભણ્ડેન કપ્પિયવોહારેનેવ ગણ્હન્તસ્સ ચેતાપેન્તસ્સ, પરિવત્તાપેન્તસ્સાતિ અત્થો.

અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના

તં-સદ્દો ચેત્થ પકતત્થવચનો. ચેતિ નિપાતમત્તં. ચેતિ વા યદીતિ અત્થો, તસ્સ ‘‘પવારેય્યા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પવારેય્ય ચેતિ યદિ પવારેય્યાતિ અત્થો. ‘‘અભીતિ ઉપસગ્ગો’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૨૩-૫૨૪) ઇમિના તસ્સ અત્થવિસેસાભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘હરિતુન્તિ અત્થો’’તિ. પવારસદ્દસ્સ ઇચ્છાયં વત્તમાનત્તા ‘‘ઇચ્છાપેય્યા’’તિ વુત્તં. ઇચ્છં ઉપ્પાદેય્યાતિ પચ્ચયે ઇચ્છં ઉપ્પાદેય્ય. ઉપનિમન્તનાયેતં અધિવચનં. તેનાહ ‘‘યાવત્તક’’ન્તિઆદિ. નેક્ખમ્મન્તિ પબ્બજ્જં. દટ્ઠૂતિ દટ્ઠું. છન્દાનુરક્ખણત્થઞ્હેત્થ અનુનાસિકલોપો. ખેમતોતિ નિબ્ભયતો. કાયેન વા વાચાય વા અભિહરિત્વા નિમન્તેય્યાતિ સમ્બન્ધો. યથા ચ કાયેન અભિહરેય્ય, વાચાય ચ, તં વિધિં દસ્સેતું ‘‘ઉપનેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં સઅન્તરન્તિ અન્તરવાસકસહિતં. ઉત્તરન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગં. પરમન્તિ અવસાનં. અસ્સ ચીવરસ્સાતિ અસ્સ સમુદાયભૂતસ્સ હરિતબ્બસ્સ ચીવરસ્સ. તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણો હિ અયં બાહિરત્થસમાસો યથા ‘‘લમ્બકણ્ણો’’તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘નિવાસનેના’’તિઆદિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન હિ સબ્બે તંપરમંયેવ ગહેતું લભન્તિ.

યસ્મા અચ્છિન્નસબ્બચીવરેન તિચીવરમત્તકેનેવ ભિક્ખુના એવં પટિપજ્જિતબ્બં, અઞ્ઞેન પન અઞ્ઞથાપિ, તસ્મા તં વિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્રાયં વિનિચ્છયો’’તિઆદિ વુત્તં. અધિટ્ઠિતચીવરસ્સાતિ તિચીવરાધિટ્ઠાનનયેન વા પરિક્ખારચોળવસેન વા યેન કેનચિ અધિટ્ઠિતચીવરસ્સ, ઇદઞ્ચ યેભુય્યેન અધિટ્ઠહિત્વા ચીવરં પરિભુઞ્જતો વુત્તં, ન પન અનધિટ્ઠિતચીવરસ્સ ચીવરે અચ્છિન્ને અયં વિધિ ન સમ્ભવતીતિ. યસ્સ વા તિચીવરતો અધિકમ્પિ ચીવરં અઞ્ઞત્થ અત્થિ, તત્થ નત્થિ, તેનાપિ તદા તત્થ અભાવતો દ્વે સાદિતું વટ્ટતિ. પકતિયાવ સન્તરુત્તરેન ચરતીતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૨૩-૫૨૪) અત્થતકથિનત્તા વા સાસઙ્કસિક્ખાપદવસેન વા અવિપ્પવાસસમ્મુતિવસેન વા તતિયસ્સ અલાભેન વા ચરતિ. ‘‘દ્વે નટ્ઠાની’’તિ અધિકારત્તા વુત્તં ‘‘દ્વે સાદિતબ્બાની’’તિ. એકં સાદિયન્તેનેવ સમો ભવિસ્સતીતિ તિણ્ણં ચીવરાનં દ્વીસુ નટ્ઠેન એકં સાદિયન્તેન સમો ભવિસ્સતિ ઉભિન્નમ્પિ સન્તરુત્તરપરમતાય અવટ્ઠાનતો. યસ્સ એકંયેવ હોતિ અઞ્ઞેન કેનચિ કારણેન વિનટ્ઠસેસચીવરત્તા.

પઞ્ચસુ નટ્ઠેસૂતિ તિચીવરં ઉદકસાટિકા સંકચ્ચિકાતિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ચીવરેસુ નટ્ઠેસુ. ‘‘એકસ્મિં વા નટ્ઠે’’તિ વચનવિપરિણામં કત્વા યોજેતબ્બં. તતો ઉત્તરીતિ સન્તરુત્તરપરમતો ઉત્તરિ.

સેસકં આહરિસ્સામીતિ દ્વે ચીવરાનિ કત્વા ‘‘સેસકં પુન આહરિસ્સામી’’તિ અત્થો. સેસકં તુય્હંયેવ હોતૂતિ વુત્તસ્સાતિ દાનસમયે એવં વુત્તસ્સ. સચે પન ‘‘સેસકં આહરિસ્સામી’’તિ વત્વા ગહેત્વા ગમનસમયેપિ ‘‘સેસકં તુય્હંયેવ હોતૂ’’તિ વદન્તિ, લદ્ધકપ્પિયમેવ. ન અચ્છિન્નનટ્ઠકારણા દિન્નન્તિ બાહુસચ્ચાદિગુણવસેન દિન્નં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘ઞાતકપ્પવારિતે વા વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ, સમયે ચ અઞ્ઞસ્સ વા ઞાતકપ્પવારિતે તસ્સેવત્થાય વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ’’તિ વુત્તનયેન.

તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

ભિક્ખું પનેવ ઉદ્દિસ્સાતિ એત્થ પનાતિ નિપાતમત્તં, તથા એવ-સદ્દોપિ. તેનાહ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સા’’તિઆદિ. અપદિસિત્વાતિ કથેત્વા, આરબ્ભાતિ વા અત્થો. અઞ્ઞાતકસ્સ ગહપતિસ્સાતિ અઞ્ઞાતકગહપતિનાતિ અત્થો. કરણત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. અટ્ઠકથાયં પન ઇદં સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ ન વિચારિતં. ચીવરં ચેતાપેન્તિ પરિવત્તેન્તિ એતેનાતિ ચીવરચેતાપન્નં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૨૮-૫૨૯), ચીવરમૂલં, ન-કારો પનેત્થ આગમો, ‘‘ચીવરચેતાપન’’ન્તિપિ પઠન્તિ. તં પન યસ્મા હિરઞ્ઞાદીસુ અઞ્ઞતરં હોતિ, તસ્મા ‘‘હિરઞ્ઞાદિક’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ હિરઞ્ઞન્તિ કહાપણો વુચ્ચતિ. આદિસદ્દેન સુવણ્ણાદીનં ગહણં. ઉપક્ખટન્તિ ઉપટ્ઠાપિતં. તં ઉપક્ખરણં તેસં તથા સજ્જિતન્તિ આહ ‘‘ઉપક્ખટં હોતીતિ સજ્જિતં હોતી’’તિ. સંહરિત્વા ઠપિતન્તિ રાસિં કત્વા ઠપિતં. પરિવત્તનઞ્ચ અકતસ્સ કારાપનં, કતસ્સ કિણનન્તિ આહ ‘‘કારેત્વા વા કિણિત્વા વાતિ અત્થો’’તિ. અચ્છાદેસ્સામીતિ પારુપેસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘વોહારવચનમેત’’ન્તિ. વોહારવચનન્તિ ચ ઉપચારવચનન્તિ અત્થો.

‘‘તત્ર ચે સો ભિક્ખૂ’’તિઆદીસુ કો પદસમ્બન્ધોતિ આહ ‘‘યત્ર સો ગહપતિ વા’’તિઆદિ. પુબ્બે અપ્પવારિતોતિ ‘‘દસ્સામિ, કીદિસેન તે, ભન્તે, ચીવરેન અત્થો, કીદિસં તે ચીવરં ચેતાપેમી’’તિ પુબ્બે અવુત્તો. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ ગન્ત્વા. પદભાજને પચુરવોહારવસેન ‘‘ઘરં ગન્ત્વા’’તિ (પારા. ૫૨૯) વુત્તં. એત્થ ચ પચુરવોહારવસેનાતિ યેભુય્યવોહારવસેન. યેભુય્યેન હિ ઘરસામિકં દટ્ઠુકામા તસ્સ ઘરં ગચ્છન્તીતિ તથેવ બહુલવોહારો. વિકપ્પન્તિ વિસિટ્ઠો કપ્પો વિકપ્પો, વિ-સદ્દો ચેત્થ વિસિટ્ઠત્થો. તેનાહ ‘‘વિસિટ્ઠકપ્પ’’ન્તિ. ઇમિના વચનત્થમાહ. ‘‘અધિકવિધાન’’ન્તિ ઇમિના પન અધિપ્પાયત્થં. યથા પન તમાપજ્જતીતિ યેનાકારેન તં વિકપ્પં આપજ્જતિ. તં દસ્સેતુન્તિ તં આકારં દસ્સેતું.

‘‘સાધૂ’’તિ અયં સદ્દો સમ્પટિચ્છનસમ્પહંસનસુન્દરાયાચનાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘સાધુ, ભન્તેતિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૮૬) સમ્પટિચ્છને દિસ્સતિ, ‘‘સાધુ સાધુ સારિપુત્તા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૪૯; મ. નિ. ૧.૩૪૦) સમ્પહંસને.

‘‘સાધુ ધમ્મરુચિ રાજા, સાધુ પઞ્ઞાણવા નરો;

સાધુ મિત્તાનમદ્દુબ્ભો, પાપસ્સાકરણં સુખ’’ન્તિઆદીસુ. (જા. ૨.૧૮.૧૦૧) –

સુન્દરે, ‘‘સાધુ મે, ભન્તે ભગવા, સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૪-૬૮) આયાચને, ઇધાપિ આયાચનેયેવ દટ્ઠબ્બોતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૮૯; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧ મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૧૫ અગ્ગિકભારદ્વાજસુત્તવણ્ણના; બુ. વં. અટ્ઠ. ૧.૪૯) આહ ‘‘સાધૂતિઆયાચને નિપાતો’’તિ. તત્થ આયાચનેતિ અભિમુખં યાચને, અભિપત્થનાયન્તિ અત્થો. પરિવિતક્કે નિપાતોતિ સમ્બન્ધો. આલપતીતિ આમન્તેતિ. આયતાદીસૂતિ એત્થ આદિસદ્દેન વિત્થતઅપ્પિતસણ્હાનં ગહણં. યસ્મા પન ન ઇમસ્સ આપજ્જનમત્તેનેવ આપત્તિ સીસં એતિ, તસ્મા ‘‘તસ્સ વચનેના’’તિઆદિ વુત્તં. પયોગેતિ સુત્તપરિયેસનાદિપયોગે.

મહગ્ઘં ચેતાપેતુકામં અપ્પગ્ઘન્તિ વીસતિઅગ્ઘનકં ચીવરં ચેતાપેતુકામં ‘‘અલં મય્હં તેન, દસઅગ્ઘનકં વા અટ્ઠગ્ઘનકં વા દેહી’’તિ વદન્તસ્સાતિ અત્થો. એવરૂપન્તિ એવં સમભાગં, ઇમિના સમકન્તિ વુત્તં હોતિ. તઞ્ચ ખો અગ્ઘવસેનેવ, ન પમાણવસેન. અગ્ઘવડ્ઢનકઞ્હિ ઇદં સિક્ખાપદં.

પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

કસ્મા ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘ઇદઞ્હી’’તિઆદિ. હીતિ કારણત્થે નિપાતો. ન કોચિ વિસેસોતિ આહ ‘‘કેવલ’’ન્તિઆદિ.

દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના

રાજતો ભોગ્ગન્તિ રાજતો લદ્ધભોગ્ગં. રાજભોગ્ગોતિ રાજામત્તો. રાજતો ભોગોતિ રઞ્ઞા દિન્નં ઇસ્સરિયં. ઇમિનાતિઆદીતિ ‘‘ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેન ચીવરં ચેતાપેત્વા ઇત્થન્નામં ભિક્ખું ચીવરેન અચ્છાદેહી’’તિ ઇદં. આગમનસુદ્ધિન્તિ મૂલસુદ્ધિં. યદિ હિ ઇમિના કપ્પિયનીહારેન અપેસેત્વા ‘‘ઇદં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’’તિ પેસેય્ય, સોપિ દૂતો તં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદેય્ય ‘‘ઇદં ખો, ભન્તે, આયસ્મન્તં ઉદ્દિસ્સ ચીવરચેતાપન્નં આભતં, પટિગ્ગણ્હાતુ આયસ્મા ચીવરચેતાપન્ન’’ન્તિ (પારા. ૫૩૮), તદા પટિક્ખિપિત્વાપિ કપ્પિયકારકં પુટ્ઠેન તં નિદ્દિસિતું ન વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ. અકપ્પિયવત્થું આરબ્ભાતિ હિરઞ્ઞાદિં આરબ્ભ. ઈદિસેન દૂતવચનેનાતિ ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ આયસ્મા ચીવરચેતાપન્ન’’ન્તિ એવરૂપેન દૂતવચનેન. તસ્માતિ યસ્મા સમ્પટિચ્છિતું અકપ્પિયં હોતિ, તસ્મા. સુવણ્ણન્તિ જાતરૂપં. રજતન્તિ રૂપિયં. કહાપણેનાતિ સુવણ્ણમયો વા રૂપિયમયો વા પાકતિકો વા કહાપણો. માસકોતિ લોહમાસકો વા હોતુ, દારુમાસકો વા હોતુ, જતુમાસકો વા હોતુ, યો યો યત્થ યત્થ જનપદે યદા યદા વોહારં ગચ્છતિ, અન્તમસો અટ્ઠિમયોપિ ચમ્મમયોપિ રુક્ખફલબીજમયોપિ સમુટ્ઠાપિતરૂપોપિ અસમુટ્ઠાપિતરૂપોપિ સબ્બો ઇધ માસકોતિ વેદિતબ્બો. એત્થ ચ યં વત્તબ્બં, તં રૂપિયસિક્ખાપદે વક્ખામ.

મુત્તાતિ હત્થિકુમ્ભજાદિકા અટ્ઠવિધા મુત્તા. તથા હિ હત્થિકુમ્ભં વરાહદાઠં, ભુજઙ્ગસીસં, વલાહકં, વેળુ, મચ્છસિરો, સઙ્ખો, સિપ્પીતિ અટ્ઠ મુત્તાયોનિયો. તત્થ યા મચ્છસઙ્ખસિપ્પિજાતા, સા સામુદ્દિકા, ભુજઙ્ગજાપિ કાચિ સામુદ્દિકા હોતિ. ઇતરા અસામુદ્દિકા. યસ્મા પન બહુલં સામુદ્દિકાવ મુત્તા લોકે દિસ્સન્તિ, તત્થાપિ સિપ્પિજાવ, ઇતરા કદાચિ. તસ્મા સમ્મોહવિનોદનિયં ‘‘મુત્તાતિ સામુદ્દિકમુત્તા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૭૨) વુત્તં. મણીતિ ઠપેત્વા વેળુરિયાદિકે અન્તમસો જાતિફલિકં ઉપાદાય સબ્બોપિ નીલપીતાદિવણ્ણભેદો મણીતિ વેદિતબ્બો, પચિત્વા કતો પન કાચમણિયેવેકો પત્તાદિભણ્ડમૂલત્થં સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. વેળુરિયો નામ વંસવણ્ણમણિ. સઙ્ખોતિ ધમનસઙ્ખો ધોતવિદ્ધો રતનમિસ્સો, પાનીયસઙ્ખો પન રતનામિસ્સકતો, સો ચ અઞ્જનાદિભેસજ્જત્થાય, ભણ્ડમૂલત્થાય ચ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. સિલાતિ ધોતવિદ્ધા રતનસંયુત્તા મુગ્ગવણ્ણા સિલા. રતનેન પન અમિસ્સા સત્થકનિસાનાદિઅત્થાય પટિગ્ગણ્હિતું વટ્ટતિ. એત્થ ચ ‘‘રતનસંયુત્તાતિ સુવણ્ણેન સદ્ધિં યોજેત્વા પચિત્વા કતા’’તિ વદન્તિ. પવાળન્તિ ધોતમ્પિ અધોતમ્પિ સબ્બં પવાળં. લોહિતઙ્કોતિ રત્તમણિ. મસારગલ્લન્તિ કબરમણિ. યં ‘‘મરકત’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ.

સત્ત ધઞ્ઞાનીતિ સાનુલોમાનિ સાલિઆદીનિ સત્ત ધઞ્ઞાનિ. નીવારાદિઉપધઞ્ઞસ્સ પન સાલિઆદિમૂલધઞ્ઞન્તોગધત્તા ‘‘સત્ત ધઞ્ઞાની’’તિ વુત્તં. દાસિદાસખેત્તવત્થુપુપ્ફારામફલારામાદયોતિ એત્થ દાસી નામ અન્તોજાતધનક્કીતકરમરાનીતપ્પભેદા. તથા દાસો. ખેત્તં નામ યસ્મિં પુબ્બણ્ણં રુહતિ. વત્થુ નામ યસ્મિં અપરણ્ણં રુહતિ. યત્થ વા ઉભયમ્પિ રુહતિ, તં ખેત્તં. તદત્થાય અકતભૂમિભાગો વત્થુ. ખેત્તવત્થુસીસેન ચેત્થ વાપિતળાકાદીનિપિ સઙ્ગહિતાનેવ. વસ્સિકાદીનં પુપ્ફનકો પુપ્ફારામો. અમ્બફલાદીનં ફલનકો ફલારામો. ન કેવલઞ્ચ અત્તનોયેવત્થાય સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટતિ, સચેપિ કોચિ જાતરૂપરજતં આનેત્વા ‘‘ઇદં સઙ્ઘસ્સ દમ્મિ, આરામં વા કરોથ, ચેતિયં વા ભોજનસાલાદીનં વા અઞ્ઞતર’’ન્તિ વદતિ, ઇદમ્પિ સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટતિ. ‘‘યસ્સ કસ્સચિ હિ અઞ્ઞસ્સ અત્થાય સમ્પટિચ્છન્તસ્સ દુક્કટં હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯) મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. તેનાહ ‘‘ચેતિયસઙ્ઘગણપુગ્ગલાનં વા અત્થાય સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટન્તી’’તિ.

સચે પન સઙ્ઘં વા ગણં વા પુગ્ગલં વા અનામસિત્વા ‘‘ઇદં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ચેતિયસ્સ દેમ, વિહારસ્સ દેમ, નવકમ્મસ્સ દેમા’’તિ વદન્તિ, પટિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ. ‘‘ઇમે ઇદં ભણન્તી’’તિ કપ્પિયકારકાનં આચિક્ખિતબ્બં. ‘‘ચેતિયાદીનં અત્થાય તુમ્હે ગહેત્વા ઠપેથા’’તિ વુત્તે પન ‘‘અમ્હાકં ગહેતું ન વટ્ટતી’’તિ પટિક્ખિપિતબ્બં.

વેય્યાવચ્ચકરોતિ કિચ્ચકરો. ઇધ પન સબ્બો કિચ્ચકરોવ ‘‘વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘કપ્પિયકારકો’’તિ. એસો ખોતિ ‘‘અસુકવીથિયં અસુકઘરે અસુકનામો’’તિ પરમ્મુખં વદતિ. ઇતરમ્પીતિ પરમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠમ્પિ. ‘‘અત્થો મે, આવુસો, ચીવરેના’’તિ એતં ચોદનાલક્ખણનિદસ્સનન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ ચોદનાલક્ખણનિદસ્સનન્તિ વાચાય ચોદનાલક્ખણનિદસ્સનં. તેનાહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ. ઇદં વા વચનં વત્તબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એતસ્સ વા અત્થો યાય કાયચિ ભાસાય વત્તબ્બોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દેહિ મે ચીવરં, આહર મે ચીવરં, પરિવત્તેહિ મે ચીવરં, ચેતાપેહિ મે ચીવર’’ન્તિ એતાનિ પન વચનાનિ એતેસં વા અત્થો યાય કાયચિ ભાસાય ન વત્તબ્બો. તેનાહ ‘‘દેહિ મે’’તિઆદિ. સાધેય્યાતિ નિપ્ફાદેય્ય. ઇચ્ચેતં કુસલન્તિ એવં યાવતતિયં ચોદનેન તસ્સ ચીવરસ્સ યદેતં અભિનિપ્ફાદનં, એતં કુસલં સાધુ સુટ્ઠૂતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એતં સુન્દર’’ન્તિ.

છક્ખત્તું પરમો પરિચ્છેદો અસ્સાતિ છક્ખત્તુપરમં. ઇદઞ્હિ ‘‘ઠાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિસ્સા કિરિયાય વિસેસનં, છક્ખત્તુપરમં ઠાનં કાતબ્બન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ભાવનપુંસકવચનમેત’’ન્તિ, એતં ભાવે ઠાતબ્બન્તિ વુત્તધાત્વત્થમત્તે સાધેતબ્બે નપુંસકલિઙ્ગવચનન્તિ અત્થો. ન નિસીદિતબ્બન્તિ ‘‘ઇધ, ભન્તે, નિસીદથા’’તિ વુત્તેપિ ન નિસીદિતબ્બં. ન આમિસં પટિગ્ગહેતબ્બન્તિ યાગુખજ્જકાદિભેદં કિઞ્ચિ આમિસં ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ યાચિયમાનેનાપિ ન ગણ્હિતબ્બં. ન ધમ્મો ભાસિતબ્બોતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯) ‘‘મઙ્ગલં વા અનુમોદનં વા ભાસથા’’તિ યાચિયમાનેનાપિ ન કિઞ્ચિ ભાસિતબ્બં. ઠાનં ભઞ્જતીતિ ઠિતિં વિનાસેતિ. ઠત્વા ચીવરં ગહેતું આગતેન હિ તં ઉદ્દિસ્સ તુણ્હીભૂતેન ઠાતબ્બમેવ, ન નિસજ્જાદિકં કાતબ્બં. ઇમિના પન તં કતન્તિ ઠાનં વિનાસિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘આગતકારણં વિનાસેતી’’તિ. ‘‘આગતકારણં નામ ઠાનમેવ, તસ્મા ‘ન કાતબ્બ’ન્તિ વારિતસ્સ કતત્તા નિસજ્જાદીસુ કતેસુ છસુ ઠાનેસુ એકં ઠાનં ભઞ્જતી’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) અયમેત્થ અધિપ્પાયો. છક્ખત્તુપરમં તુણ્હીભૂતેન ઉદ્દિસ્સ ઠાતબ્બં. ‘‘ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બ’’ન્તિ હિ ઇદં ઠાનલક્ખણં. તેનેવાહ ‘‘ઇદ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઇદન્તિ ‘‘ચતુક્ખત્તું પઞ્ચક્ખત્તું, છક્ખત્તુપરમં તુણ્હીભૂતેન ઉદ્દિસ્સ ઠાતબ્બ’’ન્તિ વચનં. એત્થ ચ ‘‘નિસીદનાદિમ્હિ કતે પુન ચીવરં ગહેતું ન લભતી’’તિ કેચિ. ‘‘દ્વે ઠાનાનિ પરિહાયન્તી’’તિ અઞ્ઞે. ‘‘એકં ઠાનં પરિહાયતી’’તિ અપરે. ઉભયં કરોતીતિ ચોદેતિપિ તિટ્ઠતિપિ.

‘‘તત્ર તત્ર ઠાને તિટ્ઠતી’’તિ ઇદં ચોદકસ્સ ઠિતટ્ઠિતટ્ઠાનતો અપક્કમ્મ તત્ર તત્ર ચીવરં ઉદ્દિસ્સ ઠાનંયેવ સન્ધાય વુત્તં. એત્થાતિ એતેસુ દ્વીસુ ચોદનાટ્ઠાનેસુ.

કિં પન સબ્બકપ્પિયકારકેસુ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૬૫) એવં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? ન પટિપજ્જિતબ્બં. અયઞ્હિ કપ્પિયકારકો નામ સઙ્ખેપતો દુવિધો નિદ્દિટ્ઠો ચ અનિદ્દિટ્ઠો ચ. તત્થ ચ નિદ્દિટ્ઠો દુવિધો ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠો, દૂતેન નિદ્દિટ્ઠોતિ. અનિદ્દિટ્ઠોપિ દુવિધો મુખવેવટિકકપ્પિયકારકો, પરમ્મુખકપ્પિયકારકોતિ. તેસુ ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠો સમ્મુખાસમ્મુખવસેન ચતુબ્બિધો હોતિ, તથા દૂતેન નિદ્દિટ્ઠોપિ.

કથં? ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુસ્સ ચીવરત્થાય દૂતેન અકપ્પિયવત્થું પહિણતિ, દૂતો ચ તં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇદં, ભન્તે, ઇત્થન્નામેન તુમ્હાકં ચીવરત્થાય પહિતં, ગણ્હથ ન’’ન્તિ વદતિ. ભિક્ખુ ‘‘ઇદં ન કપ્પતી’’તિ પટિક્ખિપતિ. દૂતો ‘‘અત્થિ પન તે, ભન્તે, વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ પુચ્છતિ, પુઞ્ઞત્થિકેહિ ચ ઉપાસકેહિ ‘‘ભિક્ખૂનં વેય્યાવચ્ચં કરોથા’’તિ આણત્તા વા ભિક્ખૂનં વા સન્દિટ્ઠા સમ્ભત્તા કેચિ વેય્યાવચ્ચકરા હોન્તિ, તેસં અઞ્ઞતરો તસ્મિં ખણે ભિક્ખુસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો હોતિ, ભિક્ખુ તં નિદ્દિસતિ ‘‘અયં ભિક્ખૂનં વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ. દૂતો તસ્સ હત્થે અકપ્પિયવત્થું દત્વા ‘‘થેરસ્સ ચીવરં કિણિત્વા દેહી’’તિ ગચ્છતિ, અયં ભિક્ખુના સમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠો.

નો ચે ભિક્ખુસ્સ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૭; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૬૫) સન્તિકે નિસિન્નો હોતિ, અપિચ ખો ભિક્ખુ નિદ્દિસતિ ‘‘અસુકસ્મિં નામ ગામે ઇત્થન્નામો ભિક્ખૂનં વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સ હત્થે અકપ્પિયવત્થું દત્વા ‘‘થેરસ્સ ચીવરં કિણિત્વા દદેય્યાસી’’તિ આગન્ત્વા ભિક્ખુસ્સ આરોચેત્વા ગચ્છતિ, અયમેકો ભિક્ખુના અસમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠો.

ન હેવ ખો સો દૂતો અત્તના આગન્ત્વા આરોચેતિ, અપિચ ખો અઞ્ઞં પહિણતિ ‘‘દિન્નં મયા, ભન્તે, તસ્સ હત્થે ચીવરચેતાપન્નં, ચીવરં ગણ્હેય્યાથા’’તિ, અયં દુતિયો ભિક્ખુના અસમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠો.

ન હેવ ખો અઞ્ઞં પહિણતિ, અપિચ ખો ગચ્છન્તોવ ભિક્ખું વદતિ ‘‘અહં તસ્સ હત્થે ચીવરચેતાપન્નં દસ્સામિ, તુમ્હે ચીવરં ગણ્હેય્યાથા’’તિ, અયં તતિયો ભિક્ખુના અસમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠોતિ એવં એકો સમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠો તયો અસમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠાતિ ઇમે ચત્તારો ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠવેય્યાવચ્ચકરા નામ. એતેસુ ઇમસ્મિં રાજસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં.

અપરો ભિક્ખુ પુરિમનયેનેવ દૂતેન પુચ્છિતો નત્થિતાય વા અવિચારેતુકામતાય વા ‘‘નત્થમ્હાકં કપ્પિયકારકો’’તિ વદતિ, તસ્મિઞ્ચ ખણે કોચિ મનુસ્સો આગચ્છતિ, દૂતો તસ્સ હત્થે અકપ્પિયવત્થું દત્વા ‘‘ઇમસ્સ હત્થતો ચીવરં ગણ્હેય્યાથા’’તિ વત્વા ગચ્છતિ, અયં દૂતેન સમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠો.

અપરો દૂતો ગામં પવિસિત્વા અત્તના અભિરુચિતસ્સ કસ્સચિ હત્થે અકપ્પિયવત્થું દત્વા પુરિમનયેનેવ આગન્ત્વા વા આરોચેતિ, અઞ્ઞં વા પહિણતિ, ‘‘અહં અસુકસ્સ નામ હત્થે ચીવરચેતાપન્નં દસ્સામિ, તુમ્હે ચીવરં ગણ્હેય્યાથા’’તિ વત્વા વા ગચ્છતિ, અયં તતિયો દૂતેન અસમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠોતિ એવં એકો સમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠો, તયો અસમ્મુખાનિદ્દિટ્ઠાતિ ઇમે ચત્તારો દૂતેન નિદ્દિટ્ઠવેય્યાવચ્ચકરા નામ. એતેસુ મેણ્ડકસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં.

વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના, તે કપ્પિયકારકાનં હત્થે હિરઞ્ઞં ઉપનિક્ખિપન્તિ ‘ઇમિના અય્યસ્સ યં કપ્પિયં, તં દેથા’તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યં તતો કપ્પિયં, તં સાદિતું, ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, કેનચિ પરિયાયેન જાતરૂપરજતં સાદિતબ્બં પરિયેસિતબ્બન્તિ વદામી’’તિ (મહાવ. ૨૯૯).

એત્થ ચ ચોદનાય પરિમાણં નત્થિ. મૂલં અસાદિયન્તેન સહસ્સક્ખત્તુમ્પિ ચોદનાય વા ઠાનેન વા કપ્પિયભણ્ડં સાદિતું વટ્ટતિ. નો ચે દેતિ, અઞ્ઞં કપ્પિયકારકં ઠપેત્વાપિ આહરાપેતબ્બં. સચે ઇચ્છતિ, મૂલસામિકાનમ્પિ કથેતબ્બં. નો ચે ઇચ્છતિ, ન કથેતબ્બં.

અપરો ભિક્ખુ પુરિમનયેનેવ દૂતેન પુચ્છિતો ‘‘નત્થમ્હાકં કપ્પિયકારકો’’તિ વદતિ, તદઞ્ઞો સમીપે ઠિતો સુત્વા ‘‘આહર, ભો, અહં અય્યસ્સ ચીવરં ચેતાપેત્વા દસ્સામી’’તિ વદતિ. દૂતો ‘‘હન્દ, ભો, દદેય્યાસી’’તિ તસ્સ હત્થે દત્વા ભિક્ખુસ્સ અનારોચેત્વાવ ગચ્છતિ, અયં મુખવેવટિકકપ્પિયકારકો.

અપરો (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૬૫) ભિક્ખુનો ઉપટ્ઠાકસ્સ વા અઞ્ઞસ્સ વા હત્થે અકપ્પિયવત્થું દત્વા ‘‘થેરસ્સ ચીવરં દદેય્યાસી’’તિ એત્તોવ પક્કમતિ, અયં પરમ્મુખકપ્પિયકારકોતિ ઇમે દ્વે અનિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકા નામ. એતેસુ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બં.

સચે સયમેવ ચીવરં આનેત્વા દેન્તિ, ગહેતબ્બં. નો ચે, ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બા. તેનાહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. કપ્પિયકારકેતિ સમ્મુખાસમ્મુખવસેન ચત્તારો કપ્પિયકારકેતિ અત્થો. ‘‘દાયકો સયમેવા’’તિ ઇમિના ભિક્ખું પટિક્ખિપતિ, ન દૂતં. તસ્મા દૂતેન નિદ્દિટ્ઠોપિ યથારુચિ ચોદેતું વટ્ટતિ. મુખં વિવરિત્વા સયમેવ કપ્પિયકારકત્તં ઉપગતોતિ મુખવેવટિકકપ્પિયકારકો. એવન્તિ ‘‘એસો ખો’’તિઆદિના યથાવુત્તેન આકારેન. દસ્સિતા હોન્તિ સઙ્ખેપતોતિ અધિપ્પાયો.

વુત્તચોદનાટ્ઠાનપરિમાણતોતિ વુત્તચોદનાપરિમાણતો ચ વુત્તટ્ઠાનપરિમાણતો ચ. સન્તિકન્તિ સમીપં. તત્થાતિ એત્થ કથમયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સમીપત્થે હિ ઇદં ભુમ્મવચન’’ન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ગઙ્ગાયં ગોયૂથાનિ ચરન્તિ, કૂપે ગગ્ગકૂલ’’ન્તિઆદીસુ વિય યસ્મા સમીપાધારે ઇદં સત્તમીવિભત્તિવચનં, તસ્મા અયમત્થો લબ્ભતીતિ. એવં અકરોન્તોતિ સામં વા અગચ્છન્તો, દૂતં વા અપાહેન્તો.

અજ્જણ્હો, ભન્તે, આગમેહીતિ, ભન્તે, અજ્જ એકદિવસં અમ્હાકં તિટ્ઠ, અધિવાસેહીતિ અત્થો. તિકપાચિત્તિયન્તિ અતિરેકેસુ ચોદનાટ્ઠાનેસુ અતિરેકસઞ્ઞિવેમતિકઊનકસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. તિક્ખત્તું ચોદનાય છક્ખત્તું ઠાનેન, ઊનકતિક્ખત્તું ચોદનાય ઊનકચ્છક્ખત્તું ઠાનેન લદ્ધેપિ અનાપત્તિ. અપ્પિતતાતિ પતિટ્ઠાપિતતા, ‘‘સઞ્ઞત્તો સો મયા’’તિઆદિના (પારા. ૫૩૮) કથિતતાતિ વુત્તં હોતિ.

રાજસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચીવરવગ્ગો પઠમો.