૫. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

સઞ્ચરણં સઞ્ચરો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સઞ્ચરી, સઞ્ચરણસીલોતિ વા સઞ્ચરી, તસ્સ ભાવો સઞ્ચરિત્તં, સઞ્ચરણન્તિ અત્થો. તઞ્ચ પરતો ‘‘ઇત્થિયા વા પુરિસમતિ’’ન્તિઆદિવચનતો ઇત્થિપુરિસાનં વેમજ્ઝેતિ આહ ‘‘ઇત્થિપુરિસાનં અન્તરે સઞ્ચરણભાવ’’ન્તિ. પટિગ્ગણ્હનવીમંસનપચ્ચાહરણાનીતિ એત્થ પટિગ્ગણ્હનં નામ પુરિસેન વા ઇત્થિયા વા ઉભિન્નં માતાદીહિ વા ‘‘ભન્તે, ઇત્થન્નામં ઇત્થિં વા પુરિસં વા એવં ભણાહી’’તિ વુત્તે તેસં વચનં ‘‘સાધૂ’’તિ વા ‘‘હોતૂ’’તિ વા ‘‘ભણામી’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન વચીભેદં કત્વા, સીસકમ્પનાદીહિ વા સમ્પટિચ્છનં. વીમંસનં નામ વુત્તપ્પકારેન સાસનં ગહેત્વા તસ્સા ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા તેસં અવસ્સં આરોચનકાનં માતાપિતુભાતાભગિનિઆદીનં વા સન્તિકં ગન્ત્વા તસ્સ સાસનસ્સ આરોચનં. પચ્ચાહરણં નામ તેન ગન્ત્વા આરોચિતે સા ઇત્થી વા પુરિસો વા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતુ વા, મા વા, લજ્જાય વા તુણ્હી હોતુ, પુન આગન્ત્વા તસ્સા ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા તસ્સા પવત્તિયા આરોચનં. આપજ્જેય્યાતિ પટિપજ્જેય્ય.

ઇત્થિયા વા પુરિસમતિં પુરિસસ્સ વા ઇત્થિમતિન્તિ એત્થ ‘‘આરોચેય્યા’’તિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો. તેનેવાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. જાયાભાવેતિ ભરિયાભાવે. જારભાવેતિ પતિભાવે, નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. તસ્મા ભરિયાભાવનિમિત્તં પતિભાવનિમિત્તં, ભરિયાભાવહેતુ પતિભાવહેતુ, ભરિયાભાવપચ્ચયા પતિભાવપચ્ચયા આરોચેતીતિ અત્થો. એસ નયો ‘‘જાયત્તને આરોચેતી’’તિઆદીસુપિ. ‘‘જાયત્તને વા જારત્તને વા’’તિ હિ ઇદં યદત્થં તં તેસં મતિં આરોચેતિ, તં દસ્સનત્થં વુત્તં. ઇદાનિ પન પદભાજનિયં (પારા. ૩૦૨) વુત્તનયેનાપિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. કિઞ્ચાપિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પદભાજનિયં વુત્તં, ‘‘જાયત્તને વા જારત્તને વા’’તિ પન નિદ્દેસસ્સ ઉભયલિઙ્ગસાધારણત્તા પુરિસલિઙ્ગવસેનાપિ યોજેત્વા વત્તબ્બન્તિ આહ ‘‘એતેનેવ ઉપાયેના’’તિઆદિ. મુહુત્તિકાતિ ગણિકા. ‘‘અન્તમસો તઙ્ખણિકાયપી’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘એતેનેવ ઉપાયેના’’તિઆદિ.

અઞ્ઞત્ર નાલંવચનીયાયાતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૩૯-૩૪૦) દેસચારિત્તવસેન પણ્ણદાનાદિના અપરિચ્ચત્તં ઠપેત્વા. સઞ્ચરિત્તવસેન ભિક્ખુના વચનીયા ન હોતીતિ નાલંવચનીયા, તં ઠપેત્વાતિ કેચિ. અપ્પેન વા બહુના વા ધનેન કીતા ધનક્કીતા. યસ્મા પન સા ન કીતમત્તાયેવ ભરિયા, સંવાસત્થાય પન કીતત્તા ભરિયા, તસ્માસ્સ નિદ્દેસે ‘‘ધનેન કિણિત્વા વાસેતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તં. છન્દવાસિનીતિ છન્દેન અત્તનો રુચિયા વસતીતિ છન્દવાસિની. યસ્મા પન સા ન અત્તનો છન્દમત્તેનેવ ભરિયા હોતિ, પુરિસેન પન સમ્પટિચ્છિતત્તા, તસ્માસ્સ નિદ્દેસે ‘‘પિયો પિયં વાસેતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તં. આદિસદ્દેન ‘‘ભોગવાસિની, પટવાસિની, ઓદપત્તકિની, ઓભટચુમ્બટા, દાસી ચ ભરિયા ચ, કમ્મકારી ચ ભરિયા ચ, ધજાહટા, મુહુત્તિકા’’તિ (પારા. ૩૦૪) ઇમેસં અટ્ઠન્નં આકારાનં ગહણં. યથા ચ ‘‘છન્દવાસિની’’તિઆદીસુ અઞ્ઞતરવસેન વદતો વિસઙ્કેતો નત્થિ, એવં પાળિયં અવુત્તેસુપિ ‘‘હોહિ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા, જાયા, પજાપતિ, પુત્તમાતા, ઘરણી, ઘરસામિની, ભત્તરન્ધિકા, સુસ્સૂસિકા, પરિચારિકા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૦૫) એવમાદીસુ સંવાસપરિદીપકેસુ વચનેસુ અઞ્ઞતરવસેન વદન્તસ્સાપિ વિસઙ્કેતો નત્થિ, તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા આપત્તિયેવ.

માતુરક્ખિતં બ્રૂહીતિ એત્થ માતુરક્ખિતા નામ માતરા રક્ખિતા, યથા પુરિસેન સહ સંવાસં ન કપ્પેતિ, એવં માતરા રક્ખિતાતિ અત્થો. તેનેવસ્સ પદભાજનેપિ ‘‘માતા રક્ખતિ ગોપેતિ, ઇસ્સરિયં કારેતિ, વસં વત્તેતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તં. પિતુરક્ખિતાદીસૂતિ ‘‘પિતુરક્ખિતા, માતાપિતુરક્ખિતા, ભાતુરક્ખિતા, ભગિનિરક્ખિતા, ઞાતિરક્ખિતા, ગોત્તરક્ખિતા, ધમ્મરક્ખિતા, સારક્ખા, સપરિદણ્ડા’’તિ (પારા. ૩૦૩) એવં વુત્તેસુ પિતુરક્ખિતાદીસુ. યથા ચ એત્થ, એવં ‘‘પિતુરક્ખિતં બ્રૂહી’’તિઆદીસુપિ નયો વેદિતબ્બો.

સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા ગિલાનસ્સ વા કિચ્ચેન ગચ્છન્તસ્સાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૦) એત્થ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથાગારં વા કિઞ્ચિ વા વિપ્પકતં હોતિ. તત્થ કારુકાનં ભત્તવેતનત્થાય ઉપાસકો વા ઉપાસિકાય સન્તિકં ભિક્ખું પહિણેય્ય, ઉપાસિકા વા ઉપાસકસ્સ, એવરૂપેન સઙ્ઘકિચ્ચેન ગચ્છન્તસ્સ અનાપત્તિ. ચેતિયકમ્મે કરિયમાનેપિ એસેવ નયો. ગિલાનસ્સ ભેસજ્જત્થાયપિ ઉપાસકેન વા ઉપાસિકાય સન્તિકં, ઉપાસિકાય વા ઉપાસકસ્સ સન્તિકં પહિતસ્સ ગચ્છતો અનાપત્તિ.

કિઞ્ચાપિ એત્થ ‘‘ઇત્થી નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી ન પેતી ન તિરચ્છાનગતા. પુરિસો નામ મનુસ્સપુરિસો, ન યક્ખો’’તિઆદિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૪૧) નત્થિ, તથાપિ મનુસ્સજાતિકાવ ઇત્થિપુરિસા ઇધ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘તેસં મનુસ્સજાતિકતા’’તિ. નનાલંવચનીયતાતિ યથાવુત્તનયેન પરિચ્ચત્તા અલંવચનીયા. નિવારણત્થો હિ એત્થ અલં-સદ્દો. ન અલંવચનીયા નાલંવચનીયા, ન નાલંવચનીયા, તસ્સા ભાવો નનાલંવચનીયતા, ‘‘અલંવચનીયતા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ.

પણ્ણત્તિન્તિ, ઇમં સિક્ખાપદં. કાયવિકારેનાતિ સીસુક્ખિપનાદિકાયવિકારેન. તથેવ વીમંસિત્વા તથેવ પચ્ચાહરન્તસ્સાતિ હત્થમુદ્દાદિના કાયવિકારેન વીમંસિત્વા પુન આગન્ત્વા તથેવ આરોચેન્તસ્સ. આગમિસ્સતીતિ તવ સન્તિકે ધમ્મસ્સવનાદિઅત્થં આગમિસ્સતિ. કેનચિ વુત્તેતિ આસનસાલાદીસુ નિસિન્નસ્સ કેનચિ પુરિસેન વુત્તે. સચે હિ ખીણાસવસ્સ માતાપિતરો કુજ્ઝિત્વા અલંવચનીયા હોન્તિ, તઞ્ચ ભિક્ખું ઘરં ઉપગતં પિતા વદતિ ‘‘માતા તે, તાત, મં મહલ્લકં છડ્ડેત્વા ઞાતિકુલં ગતા, ગચ્છ નં મં ઉપટ્ઠાતું પેસેહી’’તિ. સો ચે ગન્ત્વા તં વત્વા પુન પિતુનો તસ્સા આગમનં વા અનાગમનં વા આરોચેતિ, એવં આરોચેન્તસ્સ તસ્સપિ કાયવાચતો સમુટ્ઠાતિ. તેનાહ ‘‘પણ્ણત્તિં અજાનન્તસ્સ પના’’તિઆદિ. ખીણાસવસ્સપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન સેક્ખપુથુજ્જનાનં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દીપેતિ. પિતુવચનેનાતિ અત્તનો પિતુવચનેન. ગન્ત્વાતિ તસ્સા સમીપં ગન્ત્વા. પણ્ણત્તિં, અલંવચનીયભાવઞ્ચાતિ ઉભયં અજાનન્તસ્સપિ કાયવાચતો સમુટ્ઠાતિ. તદુભયન્તિ પણ્ણત્તિં, અલંવચનીયભાવઞ્ચ. યં પન પણ્ણત્તિં જાનિત્વા એતેહેવ તીહિ નયેહિ સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતો કાયચિત્તતો, વાચાચિત્તતો, કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. ઇમાનિ તીણિ પણ્ણત્તિજાનનચિત્તેન ‘‘સચિત્તકસમુટ્ઠાનાની’’તિ વુત્તં, તં અયુત્તં. ન હિ પણ્ણત્તિં જાનિત્વાપિ ‘‘નાલંવચનીયા’’તિ મઞ્ઞમાનસ્સ સચિત્તકેહિ સમુટ્ઠાનેહિ આપત્તિ સમુટ્ઠાતીતિ વત્તું યુજ્જતિ વીતિક્કમચેતનાય અસમ્ભવતો.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.