સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડં

પિયવચનેન આલપનન્તિ પિયાયિતબ્બવચનેનાલપનં, સાધૂનં સમાલપનન્તિ વુત્તં હોતિ. સાધવો હિ પરે ‘‘ભોન્તો’’તિ વા ‘‘દેવાનંપિયા’’તિ વા ‘‘ભદ્રભવ’’ન્તિ વા ‘‘આયસ્મન્તો’’તિ વા સમાલપન્તિ.

૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

સં-સદ્દો વિજ્જમાનત્થોતિ આહ ‘‘સંવિજ્જતી’’તિ. ચેતનાતિ વીતિક્કમવસપ્પવત્તા પુબ્બભાગચેતના, મોચનસ્સાદચેતનાતિ અત્થો. અસ્સાતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા. અઞ્ઞપદત્થસમાસેનેવ સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા વુત્તત્તા ઇક-સદ્દસ્સ વિસું અત્થો નત્થીતિ આહ ‘‘સઞ્ચેતનાવ સઞ્ચેતનિકા’’તિ. ઇદાનિ ઇક-સદ્દોવ અત્થિઅત્થં પકાસેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સઞ્ચેતના વા’’તિઆદિમાહ. સંવિજ્જમાના ચેતના સઞ્ચેતના. સુક્કસ્સાતિ સમ્ભવસ્સ. વિસટ્ઠીતિ વિસ્સગ્ગો.

ઇદાનિ તં યસ્મિં કાલે મોચેતિ, યેનાધિપ્પાયેન મોચેતિ, યેન ચોપાયેન મોચેતિ, યઞ્ચ તસ્સ અધિપ્પાયસ્સ વત્થુ, તં સબ્બં સઙ્ખેપતો વિભાવેત્વા સરૂપતો તં વિસટ્ઠિં દસ્સેતું ‘‘રાગૂપત્થમ્ભાદીસૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ રાગસ્સ બલવભાવો, રાગેન વા અઙ્ગજાતસ્સૂપત્થમ્ભો થદ્ધભાવો રાગૂપત્થમ્ભો, સો આદિ યેસં તે રાગૂપત્થમ્ભાદયો, તેસુ રાગૂપત્થમ્ભાદીસુ. આદિસદ્દેન (પારા. ૨૩૮) વચ્ચૂપત્થમ્ભપસ્સાવૂપત્થમ્ભવાતૂપત્થમ્ભઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠૂપત્થમ્ભાનં ગહણં. કમ્મઞ્ઞતં પત્તેતિ મોચનકમ્મક્ખમતાય કમ્મનિયતં પત્તે, અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ ઉપક્કમારહભાવં પત્તેતિ અત્થો. અરોગસ્સ ભાવો આરોગ્યં, તં આદિ યેસં તે આરોગ્યાદયો, તેસુ આરોગ્યાદીસુ. આદિસદ્દેન સુખભેસજ્જદાનપુઞ્ઞયઞ્ઞસગ્ગબીજવીમંસદવાનં ગહણં. અજ્ઝત્તરૂપં અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નરૂપં, તં આદિ યેસં તે અજ્ઝત્તરૂપાદયો, તેસુ. આદિસદ્દેન બહિદ્ધારૂપઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારૂપઆકાસેકટિકમ્પનાનં ગહણં. મોચને અસ્સાદો સુખવેદના મોચનસ્સાદો, મોચનત્થં પુબ્બભાગે પવત્તરાગો, સમ્પયુત્તઅસ્સાદસીસેન ચેત્થ રાગો વુત્તો, તેન સમ્પયુત્તા ચેતના મોચનસ્સાદચેતના, તાય. ઇમિના મુચ્ચનસ્સાદો (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૪૦) મુત્તસ્સાદો મેથુનસ્સાદો ફસ્સસ્સાદો કણ્ડુવનસ્સાદો દસ્સનસ્સાદો નિસજ્જસ્સાદો વાચસ્સાદો ગેહસિતપેમં વનભઙ્ગિયન્તિ ઇમેહિ સમ્પયુત્તા ચેતનાયો પટિક્ખિપતિ, તાહિ નિમિત્તે ઉપક્કમન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ. ‘‘નિમિત્તે ઉપક્કમન્તસ્સા’’તિ ઇમિના પન ઊરુમદ્દાપનાદીનિ પટિક્ખિપતિ. તેન હિ સતિપિ મોચનસ્સાદે નિમિત્તે ઉપક્કમાભાવતો મુત્તેપિ અનાપત્તિ. વુત્તઞ્હેતં સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘સા ચ ખો નિમિત્તે ઉપક્કમન્તસ્સેવ, હત્થપરિકમ્મપાદપરિકમ્મગત્તપરિકમ્મકરણેન સચેપિ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તી’’તિ.

આસયધાતુનાનાત્તતોતિ પિત્તસેમ્હપુબ્બલોહિતાસયાનઞ્ચેવ પથવીધાતુઆદીનઞ્ચ ચતુન્નં ધાતૂનં, રસસોણિતાદીનં વા સત્તન્નં ધાતૂનં નાનાત્તતો. ઠાના ચાવનાતિ સુક્કસ્સ યં ઠાનં, તતો ચુતિ. સુક્કસ્સ હિ વત્થિસીસં કટિ કાયોતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૭) તિધા ઠાનં પકપ્પેન્તિ. એકો કિરાચરિયો ‘‘વત્થિસીસં સુક્કસ્સ ઠાન’’ન્તિ આહ, એકો ‘‘કટી’’તિ, એકો ‘‘સકલો કાયો’’તિ. તેસુ તતિયસ્સ ભાસિતં સુભાસિતં. કેસલોમનખદન્તાનઞ્હિ મંસવિનિમુત્તટ્ઠાનં, ઉચ્ચારપસ્સાવખેળસિઙ્ઘાણિકા, થદ્ધસુક્ખચમ્માનિ ચ વજ્જેત્વા અવસેસો છવિમંસલોહિતાનુગતો સબ્બોપિ કાયો કાયપ્પસાદભાવજીવિતિન્દ્રિયાબદ્ધપિત્તાનં, સમ્ભવસ્સ ચ ઠાનમેવ. તથા હિ રાગપરિયુટ્ઠાનેનાભિભૂતાનં હત્થીનં ઉભોહિ કણ્ણચૂળિકાહિ સમ્ભવો નિક્ખમતિ.

એત્થ ચ ‘‘રાગૂપત્થમ્ભાદીસૂ’’તિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૭) કાલો દસ્સિતો. રાગૂપત્થમ્ભાદિકાલેસુ હિ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં હોતિ. યસ્સ કમ્મનિયત્તે સતિ મોચેતિ, ઇતો પરં અઞ્ઞો કાલો નત્થિ. ન હિ વિના રાગૂપત્થમ્ભાદીહિ પુબ્બણ્હાદયો કાલભેદા મોચને નિમિત્તં હોન્તિ. ‘‘આરોગ્યાદીસૂ’’તિઆદિના પન અધિપ્પાયો દસ્સિતો. એવરૂપેન હિ અધિપ્પાયભેદેન મોચેતિ, ન અઞ્ઞથા. ‘‘અજ્ઝત્તરૂપાદીસૂ’’તિઆદિના ઉપાયો દસ્સિતો. અજ્ઝત્તરૂપે વા હિ મોચેય્ય, બહિદ્ધારૂપે વા, ઉભયત્થ વા, આકાસે વા કટિં કમ્પેન્તો, ઇતો પરં અઞ્ઞો ઉપાયો નત્થિ. નીલાદિવસેના’’તિઆદીહિ પન દસહિ નવમસ્સ અધિપ્પાયસ્સ વત્થુ દસ્સિતં. વીમંસન્તો હિ નીલાદીસુ અઞ્ઞતરવસેન વીમંસતિ, ન તેહિ વિનિમુત્તન્તિ. ‘‘ઠાના ચાવના’’તિ ઇમિના પન અત્થતો વિસ્સટ્ઠિ દસ્સિતા. યથાહ ‘‘વિસ્સટ્ઠીતિ ઠાનતો ચાવના વુચ્ચતી’’તિ (પારા. ૨૩૭). સા ચાયં તસ્સ સુક્કસ્સ ઠાના ચાવના રાગવસેન. વુત્તઞ્હેતં કથાવત્થુઅટ્ઠકથાયં ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ રાગસમુટ્ઠાના હોતી’’તિ (કથા. અટ્ઠ. ૩૦૭). અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તાતિ સુપિનો એવ સુપિનન્તો, તં ઠપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘યા સુપિને’’તિઆદિ. સઙ્ઘાદિસેસોતિ ઇમસ્સ આપત્તિનિકાયસ્સ નામં. તેનાહ ‘‘યા અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિઆદિ. આપત્તિનિકાયોતિ આપત્તિસમૂહો. કિઞ્ચાપિ અયં એકાવ આપત્તિ, રુળ્હિસદ્દેન, પન અવયવે સમૂહવોહારેન વા ‘‘નિકાયો’’તિ વુત્તો ‘‘એકો વેદનાક્ખન્ધો, એકો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ વિય.

અસ્સાતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૧૬ સંઘાદિસેસકણ્ડ) આપત્તિનિકાયસ્સ. નનુ ચ અયુત્તોયં નિદ્દેસો ‘‘સઙ્ઘો આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતબ્બો અસ્સા’’તિ. ન હિ આપત્તિનિકાયસ્સ આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ સઙ્ઘો ઇચ્છિતો, કિઞ્ચરહિ વુટ્ઠાનસ્સાતિ ઇમં ચોદનં મનસિ નિધાય યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા અધિપ્પાયં વિવરિતું ‘‘કિં વુત્તં હોતી’’તિઆદિમાહ. આપત્તિતો વુટ્ઠાનસ્સ આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતો સઙ્ઘો આપત્તિયાવ ઇચ્છિતો નામ હોતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. આપત્તિવુટ્ઠાનન્તિ આપત્તિતો વુટ્ઠાનં, અનાપત્તિકભાવૂપગમનન્તિ અત્થો.

દકસોતન્તિ પસ્સાવમગ્ગં, અઙ્ગજાતપ્પદેસન્તિ વુત્તં હોતિ. યદિ એવં અથ કસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઠાનતો પન ચુત’’ન્તિઆદિ. અવસ્સમેવ દકસોતં ઓતરતિ અધિવાસેત્વા અન્તરા નિવારેતું અસક્કુણેય્યત્તા. દકસોતોરોહનતો (સારત્થ. ટી. ૨.૨૩૬-૨૩૭) પટ્ઠાય પન ઉપાદિન્નતો વિનિમુત્તત્તા સમ્ભવરૂપં ઉતુસમુટ્ઠાનમેવ અવસિસ્સતિ, સેસં તિસમુટ્ઠાનં નત્થીતિ વેદિતબ્બં. તસ્માતિ યસ્મા ઠાનતો ચુતં દકસોતં ઓતરતિ, તસ્મા.

અમોચનાધિપ્પાયસ્સાતિ ભેસજ્જેન નિમિત્તં આલિમ્પન્તસ્સ ઉચ્ચારાદીનિ વા કરોન્તસ્સ. સુપિનં પસ્સન્તસ્સાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૭) ધાતુક્ખોભતો વા અનુભૂતપુબ્બતો વા દેવતોપસંહારતો વા પુબ્બનિમિત્તતો વાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ સુપિનં પસ્સન્તસ્સ. કિં પનેતં પસ્સન્તો સુત્તો પસ્સતિ, પટિબુદ્ધો, ઉદાહુ નેવ સુત્તો, ન પટિબુદ્ધોતિ? કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ સુત્તો પસ્સતિ, અભિધમ્મવિરોધો આપજ્જતિ. ભવઙ્ગચિત્તેન હિ સુપતિ, તં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં વા રાગાદિસમ્પયુત્તં વા ન હોતિ. સુપિનં પસ્સન્તસ્સ ચ ઈદિસાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અથ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, વિનયવિરોધો આપજ્જતિ. યઞ્હિ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, તં સબ્બોહારિકચિત્તેન પસ્સતિ. સબ્બોહારિકચિત્તેન ચ કતે વીતિક્કમે અનાપત્તિ નામ નત્થિ. સુપિનં પસ્સન્તેન પન કતેપિ વીતિક્કમે એકન્તં અનાપત્તિ એવ. અથ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, કો નામ પસ્સતિ, એવઞ્ચ સતિ સુપિનસ્સ અભાવોવ આપજ્જતીતિ? ન અભાવો, કસ્મા? યસ્મા કપિમિદ્ધપરેતો પસ્સતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો ખો મહારાજ સુપિનં પસ્સતી’’તિ (મિ. પ. ૫.૩.૫). કપિમિદ્ધપરેતોતિ મક્કટનિદ્દાય યુત્તો. યથા હિ મક્કટસ્સ નિદ્દા લહુપરિવત્તા હોતિ, એવં યા નિદ્દા પુનપ્પુનં કુસલાદિચિત્તવોકિણ્ણત્તા લહુપરિવત્તા, યસ્સા પવત્તિયં પુનપ્પુનં ભવઙ્ગતો ઉત્તરણં હોતિ, તાય યુત્તો સુપિનં પસ્સતિ. યસ્સ ચ એવં પસ્સન્તસ્સ સુપિને મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ વિય, કાયસંસગ્ગાદીનિ આપજ્જન્તસ્સ વિય ચ સુપિનન્તેનેવ કારણેન અસુચિ મુચ્ચતિ, તસ્સપિ અનાપત્તિ. સુપિને (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૬૨) પન ઉપ્પન્નાય અસ્સાદચેતનાય સચસ્સ વિસયો હોતિ, નિચ્ચલેન ભવિતબ્બં, ન હત્થેન નિમિત્તં કીળાપેતબ્બં. કાસાવપચ્ચત્થરણરક્ખણત્થં પન હત્થપુટેન ગહેત્વા જગ્ગનત્થાય ઉદકટ્ઠાનં ગન્તું વટ્ટતિ.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ઓતિણ્ણો’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૨૭૦) ઇદં કમ્મસાધનં, કત્તુસાધનં વા હોતીતિ તદુભયવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યક્ખાદીહિ વિય સત્તા’’તિઆદિમાહ. અસમપેક્ખિત્વાતિ યથાસભાવં અનુપપરિક્ખિત્વા, યથા તે રતિજનકા રૂપાદયો વિસયા અનિચ્ચદુક્ખાસુભાનત્તાકારેન અવટ્ઠિતા, તથા અપસ્સિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પરિણતેનાતિ પરિવત્તેન. તેનાહ ‘‘યથા પરિવત્તમાન’’ન્તિઆદિ. વુત્તરાગવસેનાતિ કાયસંસગ્ગરાગવસેન. તદહુજાતાયપીતિ તસ્મિં અહનિ જાતં જનનં એતિસ્સાતિ તદહુજાતા, તસ્મિં અહનિ જાતાતિ વા તદહુજાતા, તાય, તં દિવસં જાતાયપીતિ અત્થો, જાતમત્તાય અલ્લમંસપેસિવણ્ણાયપીતિ વુત્તં હોતિ.

અસ્સાતિ ‘‘કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યા’’તિ પદસ્સ. ઇદાનિ હત્થાદીનં વિભાગદસ્સનત્થં ‘‘તત્થ હત્થો નામ કપ્પરતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિમાહ. કપ્પરતો પટ્ઠાયાતિ દુતિયમહાસન્ધિં ઉપાદાય. અઞ્ઞત્થ પન મણિબન્ધતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગનખા હત્થો. વિનન્ધિત્વા વા અવિનન્ધિત્વા વા કતકેસકલાપસ્સેતં અધિવચનન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ વિનન્ધિત્વાતિ તીહિ કેસવટ્ટીહિ ગન્થિત્વા. સુવણ્ણચીરકન્તિ સુવણ્ણપાળિં. હત્થઞ્ચ વેણિઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસસરીરં અઙ્ગન્તિ આહ ‘‘અવસેસસ્સ સરીરસ્સા’’તિઆદિ.

યો હિ સેવનાધિપ્પાયોપિ નિચ્ચલેન કાયેન કેવલં ફસ્સં પટિવિજાનાતિ સાદિયતિ અનુભોતિ, તસ્સ ચિત્તુપ્પાદમત્તે આપત્તિયા અભાવતો અનાપત્તીતિ આહ ‘‘કાયેન અવાયમિત્વા’’તિઆદિ. મોક્ખાધિપ્પાયેનાતિ ઇત્થિતો મુચ્ચિતુકામતાધિપ્પાયેન. અસઞ્ચિચ્ચાતિ ‘‘ઇમિના ઉપાયેન ઇમં ફુસિસ્સામી’’તિ અચેતેત્વા. એવઞ્હિ અચેતેત્વા પત્તપ્પટિગ્ગહણાદીસુ માતુગામસ્સ અઙ્ગે ફુટ્ઠેપિ અનાપત્તિ. અસતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતો હોતિ, ‘‘માતુગામં ફુસિસ્સામી’’તિ સતિ નત્થિ, એવં અસતિયા હત્થપાદપસારણાદિકાલે ફુસન્તસ્સ અનાપત્તિ. અજાનન્તસ્સાતિ દારકવેસેન ઠિતં દારિકં ‘‘ઇત્થી’’તિ અજાનન્તો કેનચિદેવ કરણીયેન ફુસતિ, એવં ‘‘ઇત્થી’’તિ અજાનન્તસ્સ ફુસતો અનાપત્તિ. અસાદિયન્તસ્સાતિ કાયસંસગ્ગં અસાદિયન્તસ્સ બાહાપરમ્પરાય નીતભિક્ખુસ્સ વિય અનાપત્તિ. ઇધ પન ઉદાયિત્થેરો આદિકમ્મિકો. તસ્સ અનાપત્તિ આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના

દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગવસેનાતિ દુટ્ઠુલ્લા વાચા દુટ્ઠુલ્લવાચા, તાય અસ્સાદચેતના દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદો, તેન સમ્પયુત્તરાગવસેન. એત્થાધિપ્પેતં માતુગામં દસ્સેતું ‘‘માતુગામ’’ન્તિઆદિમાહ. દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લસંલક્ખણસમત્થન્તિ અસદ્ધમ્મસદ્ધમ્મપ્પટિસંયુત્તં કથં જાનિતું સમત્થં. યા પન મહલ્લિકાપિ બાલા એળમૂગા, અયં ઇધાનધિપ્પેતા. વણ્ણો નામ દ્વે મગ્ગે ઉદ્દિસ્સ ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૫) થોમના. અવણ્ણો નામ દ્વે મગ્ગે ઉદ્દિસ્સ વુત્તવિપરિયાયેન ગરહના, ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન અસમન્નાગતાસી’’તિઆદીહિ ખુંસનાતિ વુત્તં હોતિ. યાચના નામ ‘‘દેહિ મે, અરહસિ મે દાતુ’’ન્તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. આયાચના નામ ‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે પિતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે દેવતાયો પસીદિસ્સન્તિ, કદા તે સુખણો સુલયો સુમુહુત્તો ભવિસ્સતિ, કદા તે મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. પુચ્છનં નામ ‘‘કથં ત્વં સામિકસ્સ દેસિ, કથં જારસ્સ દેસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. પટિપુચ્છનં નામ ‘‘એવં કિર ત્વં સામિકસ્સ દેતિ, એવં જારસ્સ દેસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. આચિક્ખનં નામ પુટ્ઠસ્સ ‘‘એવં દેહિ, એવં દેન્તા સામિકસ્સ પિયા ભવિસ્સસિ, મનાપા ચા’’તિ (પારા. ૨૮૫) ભણનં. અનુસાસનં નામ અપુટ્ઠસ્સ ‘‘એવં દેહિ, એવં દેન્તા સામિકસ્સ પિયા ભવિસ્સસિ, મનાપા ચા’’તિ (પારા. ૨૮૫) ભવનં. અક્કોસનં (પારા. ૨૮૫) નામ ‘‘અનિમિત્તાસિ, નિમિત્તમત્તાસિ, અલોહિતાસિ, ધુવલોહિતાસિ, ધુવચોળાસિ, પગ્ઘરન્તીસિ, સિખરણીસિ, ઇત્થિપણ્ડકાસિ, વેપુરિસિકાસિ, સમ્ભિન્નાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) વચનં. યસ્મા મેથુનુપસંહિતાય વાચાય અધિકં દુટ્ઠુલ્લં નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘મેથુનુપસંહિતાહી’’તિ ઇદં દુટ્ઠુલ્લવાચાય સિખાપત્તલક્ખણદસ્સનન્તિ વુત્તં, ન પન મેથુનુપસંહિતાયેવ દુટ્ઠુલ્લવાચત્તા. સિખરણીસીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૫) બહિનિક્ખન્તઆણિમંસા. સમ્ભિન્નાસીતિ સમ્ભિન્નવચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગા. ઉભતોબ્યઞ્જનકાસીતિ પુરિસનિમિત્તેન, ઇત્થિનિમિત્તેન ચાતિ ઉભતોબ્યઞ્જનેહિ સમન્નાગતા.

એત્થ ચ વણ્ણભણને તાવ ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, ન તાવ સીસં એતિ. ‘‘તવ વચ્ચમગ્ગો ચ પસ્સાવમગ્ગો ચ સુભો સુભસણ્ઠાનો દસ્સનીયો, ઈદિસેન નામ ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, સીસં એતિ, સઙ્ઘાદિસેસો હોતીતિ અત્થો.

અવણ્ણભણને પન ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીહિ એકાદસહિ પદેહિ અવણ્ણે અઘટિતે સીસં ન એતિ, ઘટિતેપિ તેસુ ‘‘સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ ઇમેહિ તીહિ ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો.

યાચનાયપિ ‘‘દેહિ મે’’તિ એત્તકેનેવ સીસં ન એતિ, ‘‘મેથુનં ધમ્મં દેહી’’તિ એવં મેથુનધમ્મેન ઘટિતે એવ સઙ્ઘાદિસેસો.

‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતી’’તિઆદીસુ આયાચનવચનેસુપિ એત્તકેનેવ સીસં ન એતિ, ‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિ વા ‘‘તવ માતરિ પસન્નાય વા મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિઆદિના પન નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો.

‘‘કથં ત્વં સામિકસ્સ દેસી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૮૫) પુચ્છાવચનેસુપિ ‘‘મેથુનં ધમ્મ’’ન્તિ વુત્તેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો. ‘‘એવં કિર ત્વં સામિકસ્સ દેસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) પટિપુચ્છાવચનેસુપિ એસેવ નયો.

આચિક્ખનાય ચ ‘‘એવં દેહી’’તિ, ‘‘એવં દદમાના’’તિ વુત્તેપિ સીસં ન એતિ, ‘‘મેથુનં ધમ્મં એવં દેહિ, એવં ઉપનેહિ, એવં મેથુનં ધમ્મં દદમાના ઉપનયમાના સામિકસ્સ પિયા હોતી’’તિઆદિના પન નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો. અનુસાસનિવચનેસુપિ એસેવ નયો.

અક્કોસવચનેસુ પન એકાદસસુ ‘‘સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ ઇમાનિ તીણિયેવ પદાનિ સુદ્ધાનિ સીસં એન્તિ, ઇતિ ઇમાનિ ચ તીણિ, પુરિમાનિ ચ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમેથુનધમ્મપદાનિ તીણીતિ છ પદાનિ સુદ્ધાનિ આપત્તિકરાનિ, સેસાનિ ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીનિ અનિમિત્તે ‘‘મેથુનં ધમ્મં મે દેહી’’તિ વા ‘‘અનિમિત્તાસિ, મેથુનં ધમ્મં મે દેહી’’તિ વા આદિના નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતાનેવ આપત્તિકરાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ.

અધક્ખકન્તિ અક્ખકતો પટ્ઠાય અધો. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં. ઉબ્ભક્ખકન્તિ અક્ખકતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં. અધોજાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલતો પટ્ઠાય અધો. અક્ખકં, પન જાણુમણ્ડલઞ્ચ એત્થેવ દુક્કટખેત્તે સઙ્ગહં ગચ્છતિ ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગે વિય. ન હિ બુદ્ધા ગરુકાપત્તિં સાવસેસં પઞ્ઞાપેન્તીતિ. કાયપ્પટિબદ્ધન્તિ વત્થં વા પુપ્ફં વા આભરણં વા.

અત્થધમ્મઅનુસાસનિપુરેક્ખારાનન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૭) એત્થ ‘‘અનિમિત્તા’’તિઆદીનં પદાનં અત્થં કથેન્તો, અટ્ઠકથં વા સજ્ઝાયં કરોન્તો અત્થપુરેક્ખારો નામ, પાળિં વાચેન્તો, સજ્ઝાયં વા કરોન્તો ધમ્મપુરેક્ખારો નામ, ‘‘ઇદાનિપિ અનિમિત્તાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકાસિ, અપ્પમાદં દાનિ કરેય્યાસિ, યથા આયતિમ્પિ એવરૂપા મા હોહિસી’’તિ ભણન્તો અનુસાસનિપુરેક્ખારો નામ. ઇતિ અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ અનુસાસનિઞ્ચ પુરક્ખિત્વા ભણન્તાનં અનાપત્તિ. યો પન ભિક્ખુનીનં પાળિં વાચેન્તો પકતિવાચનામગ્ગં પહાય હસન્તો હસન્તો ‘‘સિખરણીસિ, સમ્ભિન્નાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ પુનપ્પુનં ભણતિ, તસ્સ આપત્તિયેવ. ઇધ આદિકમ્મિકો ઉદાયિત્થેરો, તસ્સ અનાપત્તિ આદિકમ્મિકસ્સ. નનુ ‘‘સિખરણી’’તિઆદીહિ અક્કોસન્તસ્સ પટિઘચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ દુક્ખવેદનાયપિ ભવિતબ્બં, અથ કસ્મા દ્વિવેદનન્તિ? નાયં દોસો. રાગવસેન હિ અયં આપત્તિ, ન પટિઘવસેન, તસ્મા રાગવસેનેવ પવત્તો અક્કોસો ઇધાધિપ્પેતો, ન પટિઘવસેનાપીતિ.

દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અત્તકામસિક્ખાપદવણ્ણના

અત્તકામપારિચરિયાવસેનાતિ અત્તકામપારિચરિયાય રાગવસેન. ઇધાપિ દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લજાનનસમત્થાવ ઇત્થી અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘દુટ્ઠુલ્લોભાસેન વુત્તપ્પકારાય ઇત્થિયા’’તિ. સમીપેતિ સવનૂપચારે. ‘‘ઠત્વા’’તિ પાઠસેસો. અત્તકામપારિચરિયાતિ કામીયતીતિ કામો, મેથુનધમ્મો, પરિચરણં ઉપટ્ઠાનં પરિચરિયા, સાવ પારિચરિયા, કામેન પારિચરિયા કામપારિચરિયા, અત્તનો કામપારિચરિયા અત્તકામપારિચરિયા, અત્તનો અત્થાય મેથુનધમ્મેન ઉપટ્ઠાનન્તિ અત્થો. અથ વા કામિતાતિ કામા, પારિચરિયા, અત્તનો કામા અત્તકામા, અત્તકામા ચ સા પારિચરિયા ચાતિ અત્તકામપારિચરિયા, સયં મેથુનરાગવસેન પત્થિતઉપટ્ઠાનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મેથુનધમ્મસઙ્ખાતેના’’તિઆદિ. એત્થ ચ પઠમેન અત્થવિકપ્પેન કામહેતુપારિચરિયાસઙ્ખાતં અત્થત્તયં દસ્સેતિ, દુતિયેન અધિપ્પાયપારિચરિયાસઙ્ખાતં અત્થદ્વયં. બ્યઞ્જને (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૯૧) પન આદરં અકત્વા અત્થમત્તમેવ દસ્સેતું ‘‘અત્તનો કામં અત્તનો હેતું અત્તનો અધિપ્પાયં અત્તનો પારિચરિય’’ન્તિ (પારા. ૨૯૨) પદભાજનં વુત્તં. ‘‘અત્તનો કામં અત્તનો હેતું અત્તનો પારિચરિય’’ન્તિ હિ વુત્તે જાનિસ્સન્તિ પણ્ડિતા ‘‘એત્તાવતા અત્તનો અત્થાય કામપારિચરિયા વુત્તા’’તિ, ‘‘અત્તનો અધિપ્પાયં અત્તનો પારિચરિય’’ન્તિ (પારા. ૨૯૨) વુત્તેપિ જાનિસ્સન્તિ ‘‘એત્તાવતા અત્તના ઇચ્છિતકામિતટ્ઠેન અત્તકામપારિચરિયા વુત્તા’’તિ.

કલ્યાણેન ભદ્દકેન ગુણેન સમન્નાગતત્તા કલ્યાણધમ્મં. તેનાહ ‘‘તદુભયેનાપી’’તિઆદિ. અભિરમેય્યાતિ તોસેય્ય. એતદગ્ગન્તિ એસા અગ્ગા. પારિચરિયાનન્તિ પારિચરિયાનં મજ્ઝે, નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. નનુ દુટ્ઠલ્લવાચાસિક્ખાપદે (પારા. ૨૮૫) મેથુનયાચનં આગતં, અથ કસ્મા ઇદં વુત્તં? નાયં દોસો. તત્થ (સારત્થ. ટી. ૨.૨૯૧) હિ દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગવસેન વુત્તં, ઇધ પન અત્તનો મેથુનસ્સાદરાગવસેનાતિ.

તસ્મિંયેવ ખણેતિ ભણિતક્ખણે. ઉભતોબ્યઞ્જનકો પન પણ્ડકગતિકત્તા વિસું ન વુત્તો. ‘‘ઇમસ્મિં સિક્ખાપદદ્વયે કાયસંસગ્ગે વિય યક્ખિપેતીસુપિ દુટ્ઠુલ્લત્તકામવચને થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૨૯૫) વદન્તિ. તસ્મિંયેવાતિ પણ્ડકેયેવ ઇત્થિસઞ્ઞિનો અત્તકામપારિચરિયાય વણ્ણભણનેપિ દુક્કટં. ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, તસ્સ અગ્ગદાનં મેથુનં ધમ્મં દેહી’’તિ પરિયાયવચનેપિ દુક્કટં. ‘‘અત્તકામપારિચરિયાય વણ્ણં ભાસેય્ય યા માદિસં ‘સીલવન્ત’ન્તિ વુત્તત્તા’’તિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૨૯૫) એકે. ‘‘પઞ્ચસુ અઙ્ગેસુ સબ્ભાવા સઙ્ઘાદિસેસોવા’’તિ અપરે. ‘‘મેથુનુપસંહિતેના’’તિ વુત્તત્તા ‘‘ચીવરાદીહિ…પે… ભાસન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ વુત્તં.

અત્તકામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

સઞ્ચરણં સઞ્ચરો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સઞ્ચરી, સઞ્ચરણસીલોતિ વા સઞ્ચરી, તસ્સ ભાવો સઞ્ચરિત્તં, સઞ્ચરણન્તિ અત્થો. તઞ્ચ પરતો ‘‘ઇત્થિયા વા પુરિસમતિ’’ન્તિઆદિવચનતો ઇત્થિપુરિસાનં વેમજ્ઝેતિ આહ ‘‘ઇત્થિપુરિસાનં અન્તરે સઞ્ચરણભાવ’’ન્તિ. પટિગ્ગણ્હનવીમંસનપચ્ચાહરણાનીતિ એત્થ પટિગ્ગણ્હનં નામ પુરિસેન વા ઇત્થિયા વા ઉભિન્નં માતાદીહિ વા ‘‘ભન્તે, ઇત્થન્નામં ઇત્થિં વા પુરિસં વા એવં ભણાહી’’તિ વુત્તે તેસં વચનં ‘‘સાધૂ’’તિ વા ‘‘હોતૂ’’તિ વા ‘‘ભણામી’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન વચીભેદં કત્વા, સીસકમ્પનાદીહિ વા સમ્પટિચ્છનં. વીમંસનં નામ વુત્તપ્પકારેન સાસનં ગહેત્વા તસ્સા ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા તેસં અવસ્સં આરોચનકાનં માતાપિતુભાતાભગિનિઆદીનં વા સન્તિકં ગન્ત્વા તસ્સ સાસનસ્સ આરોચનં. પચ્ચાહરણં નામ તેન ગન્ત્વા આરોચિતે સા ઇત્થી વા પુરિસો વા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતુ વા, મા વા, લજ્જાય વા તુણ્હી હોતુ, પુન આગન્ત્વા તસ્સા ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા તસ્સા પવત્તિયા આરોચનં. આપજ્જેય્યાતિ પટિપજ્જેય્ય.

ઇત્થિયા વા પુરિસમતિં પુરિસસ્સ વા ઇત્થિમતિન્તિ એત્થ ‘‘આરોચેય્યા’’તિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો. તેનેવાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. જાયાભાવેતિ ભરિયાભાવે. જારભાવેતિ પતિભાવે, નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. તસ્મા ભરિયાભાવનિમિત્તં પતિભાવનિમિત્તં, ભરિયાભાવહેતુ પતિભાવહેતુ, ભરિયાભાવપચ્ચયા પતિભાવપચ્ચયા આરોચેતીતિ અત્થો. એસ નયો ‘‘જાયત્તને આરોચેતી’’તિઆદીસુપિ. ‘‘જાયત્તને વા જારત્તને વા’’તિ હિ ઇદં યદત્થં તં તેસં મતિં આરોચેતિ, તં દસ્સનત્થં વુત્તં. ઇદાનિ પન પદભાજનિયં (પારા. ૩૦૨) વુત્તનયેનાપિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. કિઞ્ચાપિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પદભાજનિયં વુત્તં, ‘‘જાયત્તને વા જારત્તને વા’’તિ પન નિદ્દેસસ્સ ઉભયલિઙ્ગસાધારણત્તા પુરિસલિઙ્ગવસેનાપિ યોજેત્વા વત્તબ્બન્તિ આહ ‘‘એતેનેવ ઉપાયેના’’તિઆદિ. મુહુત્તિકાતિ ગણિકા. ‘‘અન્તમસો તઙ્ખણિકાયપી’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘એતેનેવ ઉપાયેના’’તિઆદિ.

અઞ્ઞત્ર નાલંવચનીયાયાતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૩૯-૩૪૦) દેસચારિત્તવસેન પણ્ણદાનાદિના અપરિચ્ચત્તં ઠપેત્વા. સઞ્ચરિત્તવસેન ભિક્ખુના વચનીયા ન હોતીતિ નાલંવચનીયા, તં ઠપેત્વાતિ કેચિ. અપ્પેન વા બહુના વા ધનેન કીતા ધનક્કીતા. યસ્મા પન સા ન કીતમત્તાયેવ ભરિયા, સંવાસત્થાય પન કીતત્તા ભરિયા, તસ્માસ્સ નિદ્દેસે ‘‘ધનેન કિણિત્વા વાસેતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તં. છન્દવાસિનીતિ છન્દેન અત્તનો રુચિયા વસતીતિ છન્દવાસિની. યસ્મા પન સા ન અત્તનો છન્દમત્તેનેવ ભરિયા હોતિ, પુરિસેન પન સમ્પટિચ્છિતત્તા, તસ્માસ્સ નિદ્દેસે ‘‘પિયો પિયં વાસેતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તં. આદિસદ્દેન ‘‘ભોગવાસિની, પટવાસિની, ઓદપત્તકિની, ઓભટચુમ્બટા, દાસી ચ ભરિયા ચ, કમ્મકારી ચ ભરિયા ચ, ધજાહટા, મુહુત્તિકા’’તિ (પારા. ૩૦૪) ઇમેસં અટ્ઠન્નં આકારાનં ગહણં. યથા ચ ‘‘છન્દવાસિની’’તિઆદીસુ અઞ્ઞતરવસેન વદતો વિસઙ્કેતો નત્થિ, એવં પાળિયં અવુત્તેસુપિ ‘‘હોહિ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા, જાયા, પજાપતિ, પુત્તમાતા, ઘરણી, ઘરસામિની, ભત્તરન્ધિકા, સુસ્સૂસિકા, પરિચારિકા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૦૫) એવમાદીસુ સંવાસપરિદીપકેસુ વચનેસુ અઞ્ઞતરવસેન વદન્તસ્સાપિ વિસઙ્કેતો નત્થિ, તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા આપત્તિયેવ.

માતુરક્ખિતં બ્રૂહીતિ એત્થ માતુરક્ખિતા નામ માતરા રક્ખિતા, યથા પુરિસેન સહ સંવાસં ન કપ્પેતિ, એવં માતરા રક્ખિતાતિ અત્થો. તેનેવસ્સ પદભાજનેપિ ‘‘માતા રક્ખતિ ગોપેતિ, ઇસ્સરિયં કારેતિ, વસં વત્તેતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તં. પિતુરક્ખિતાદીસૂતિ ‘‘પિતુરક્ખિતા, માતાપિતુરક્ખિતા, ભાતુરક્ખિતા, ભગિનિરક્ખિતા, ઞાતિરક્ખિતા, ગોત્તરક્ખિતા, ધમ્મરક્ખિતા, સારક્ખા, સપરિદણ્ડા’’તિ (પારા. ૩૦૩) એવં વુત્તેસુ પિતુરક્ખિતાદીસુ. યથા ચ એત્થ, એવં ‘‘પિતુરક્ખિતં બ્રૂહી’’તિઆદીસુપિ નયો વેદિતબ્બો.

સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા ગિલાનસ્સ વા કિચ્ચેન ગચ્છન્તસ્સાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૦) એત્થ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથાગારં વા કિઞ્ચિ વા વિપ્પકતં હોતિ. તત્થ કારુકાનં ભત્તવેતનત્થાય ઉપાસકો વા ઉપાસિકાય સન્તિકં ભિક્ખું પહિણેય્ય, ઉપાસિકા વા ઉપાસકસ્સ, એવરૂપેન સઙ્ઘકિચ્ચેન ગચ્છન્તસ્સ અનાપત્તિ. ચેતિયકમ્મે કરિયમાનેપિ એસેવ નયો. ગિલાનસ્સ ભેસજ્જત્થાયપિ ઉપાસકેન વા ઉપાસિકાય સન્તિકં, ઉપાસિકાય વા ઉપાસકસ્સ સન્તિકં પહિતસ્સ ગચ્છતો અનાપત્તિ.

કિઞ્ચાપિ એત્થ ‘‘ઇત્થી નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી ન પેતી ન તિરચ્છાનગતા. પુરિસો નામ મનુસ્સપુરિસો, ન યક્ખો’’તિઆદિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૪૧) નત્થિ, તથાપિ મનુસ્સજાતિકાવ ઇત્થિપુરિસા ઇધ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘તેસં મનુસ્સજાતિકતા’’તિ. નનાલંવચનીયતાતિ યથાવુત્તનયેન પરિચ્ચત્તા અલંવચનીયા. નિવારણત્થો હિ એત્થ અલં-સદ્દો. ન અલંવચનીયા નાલંવચનીયા, ન નાલંવચનીયા, તસ્સા ભાવો નનાલંવચનીયતા, ‘‘અલંવચનીયતા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ.

પણ્ણત્તિન્તિ, ઇમં સિક્ખાપદં. કાયવિકારેનાતિ સીસુક્ખિપનાદિકાયવિકારેન. તથેવ વીમંસિત્વા તથેવ પચ્ચાહરન્તસ્સાતિ હત્થમુદ્દાદિના કાયવિકારેન વીમંસિત્વા પુન આગન્ત્વા તથેવ આરોચેન્તસ્સ. આગમિસ્સતીતિ તવ સન્તિકે ધમ્મસ્સવનાદિઅત્થં આગમિસ્સતિ. કેનચિ વુત્તેતિ આસનસાલાદીસુ નિસિન્નસ્સ કેનચિ પુરિસેન વુત્તે. સચે હિ ખીણાસવસ્સ માતાપિતરો કુજ્ઝિત્વા અલંવચનીયા હોન્તિ, તઞ્ચ ભિક્ખું ઘરં ઉપગતં પિતા વદતિ ‘‘માતા તે, તાત, મં મહલ્લકં છડ્ડેત્વા ઞાતિકુલં ગતા, ગચ્છ નં મં ઉપટ્ઠાતું પેસેહી’’તિ. સો ચે ગન્ત્વા તં વત્વા પુન પિતુનો તસ્સા આગમનં વા અનાગમનં વા આરોચેતિ, એવં આરોચેન્તસ્સ તસ્સપિ કાયવાચતો સમુટ્ઠાતિ. તેનાહ ‘‘પણ્ણત્તિં અજાનન્તસ્સ પના’’તિઆદિ. ખીણાસવસ્સપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન સેક્ખપુથુજ્જનાનં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દીપેતિ. પિતુવચનેનાતિ અત્તનો પિતુવચનેન. ગન્ત્વાતિ તસ્સા સમીપં ગન્ત્વા. પણ્ણત્તિં, અલંવચનીયભાવઞ્ચાતિ ઉભયં અજાનન્તસ્સપિ કાયવાચતો સમુટ્ઠાતિ. તદુભયન્તિ પણ્ણત્તિં, અલંવચનીયભાવઞ્ચ. યં પન પણ્ણત્તિં જાનિત્વા એતેહેવ તીહિ નયેહિ સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતો કાયચિત્તતો, વાચાચિત્તતો, કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. ઇમાનિ તીણિ પણ્ણત્તિજાનનચિત્તેન ‘‘સચિત્તકસમુટ્ઠાનાની’’તિ વુત્તં, તં અયુત્તં. ન હિ પણ્ણત્તિં જાનિત્વાપિ ‘‘નાલંવચનીયા’’તિ મઞ્ઞમાનસ્સ સચિત્તકેહિ સમુટ્ઠાનેહિ આપત્તિ સમુટ્ઠાતીતિ વત્તું યુજ્જતિ વીતિક્કમચેતનાય અસમ્ભવતો.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના

સઞ્ઞાચિકાય પનાતિ એત્થ સન્તિ અત્તવાચકો તતિયત્થે નિપાતો, યાચિકાતિ ભાવસાધનો, તેસઞ્ચ મજ્ઝેપદલોપસમાસો. પનાતિ નિપાતમત્તમેવ. તેનાહ ‘‘સયં પવત્તિતયાચના વુચ્ચતી’’તિ. યા હિ અત્તના પવત્તિતા, સા અત્તનો નામ હોતીતિ આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. નનુ ન સક્કા યાચનાયેવ કુટિં કાતુન્તિ અનુયોગં સન્ધાય તસ્સાધિપ્પાયત્થં દસ્સેતું ‘‘સયં યાચિતકેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સયં યાચિતકેહીતિ ‘‘વાસિં દેથ, ફરસું દેથા’’તિઆદિના (પારા. ૩૪૨) સયં યાચિતકેહિ. ઉપકરણેહીતિ વાસિયાદીહિ. પરેન ભણ્ડસામિકેન ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ અપરિચ્ચાગારક્ખણગોપનવસેન પરિગ્ગહિતં પરપરિગ્ગહિતકં, પરસન્તકન્તિ વુત્તં હોતિ. મૂલચ્છેદવસેનાતિ મૂલસ્સ છિન્દનવસેન, પરસન્તકભાવતો મોચેત્વા અત્તનો સન્તકં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્હિ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાનતો યાચન્તસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં. તાવકાલિકં પન વટ્ટતીતિ તાવકાલિકં કત્વા યાચિતું વટ્ટતિ. સકકમ્મં ન યાચિતબ્બાતિ પાણાતિપાતસિક્ખાપદરક્ખણત્થં વુત્તં. ‘‘હત્થકમ્મં દેથા’’તિ અનિયમેત્વાપિ ન યાચિતબ્બા. એવં યાચિતા હિ તે ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ભિક્ખું ઉય્યોજેત્વા મિગેપિ મારેત્વા આહરેય્યું. નિયમેત્વા પન ‘‘વિહારે કિઞ્ચિ કત્તબ્બં અત્થિ, તત્થ હત્થકમ્મં દેથા’’તિ યાચિતબ્બા. ‘‘કુટિ નામ ઉલ્લિત્તા વા હોતિ, અવલિત્તા વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તા વા’’તિ (પારા. ૩૪૫) પદભાજને વુત્તત્તા ‘‘કુટિન્તિ ઉલ્લિત્તાદીસુ અઞ્ઞતર’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઉદ્ધં મુખં લિત્તા ઉલ્લિત્તા. અન્તો લિમ્પન્તા હિ એવં લિમ્પન્તિ. અધો મુખં લિત્તા અવલિત્તા. બહિ લિમ્પન્તા હિ એવં લિમ્પન્તિ. તેનાહ ‘‘તત્થ ઉલ્લિત્તા નામા’’તિઆદિ. પિટ્ઠસઙ્ઘાટોતિ દ્વારબાહા. ‘‘સુધાય વા મત્તિકાય વા’’તિ એતેન ઠપેત્વા ઇમે દ્વે લેપે અવસેસો ભસ્માગોમયાદિભેદો અલેપોતિ દસ્સેતિ.

યસ્મા પન સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કરોન્તેનાપિ ઇધ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં, તસ્મા ‘‘સયં વા કરોન્તેન આણત્તિયા વા કારાપેન્તેના’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘સયં વા કરોન્તેના’’તિ ઇમિના સામત્થિયતો લબ્ભમાનમત્થમાહ, ન તુ પદત્થતો. ‘‘આણત્તિયા વા કારાપેન્તેના’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૮-૩૪૯) પન પદત્થતો. એવઞ્ચ કત્વા યદિ પન ‘‘કરોન્તેન વા કારાપેન્તેન વા’’તિ વદેય્ય, બ્યઞ્જનં વિલોમિતં ભવેય્ય. ન હિ કારાપેન્તો કરોન્તો નામ હોતીતિ એદિસી ચોદના અનવકાસાતિ દટ્ઠબ્બં. નત્થિ સામી પતિ એતિસ્સાતિ અસામિકા, તં અસામિકં, અનિસ્સરન્તિ અત્થો. અનિસ્સરતા ચેત્થ કારાપનેનાતિ આહ ‘‘કારેતા દાયકેન વિરહિત’’ન્તિ. ઉદ્દેસોતિ ઉદ્દિસિતબ્બો.

તત્રાતિ સામિસ્મિં ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘તસ્સા કુટિયા’’તિ. દીઘસોતિ નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘દીઘતો’’તિ. બહિકુટ્ટેતિ કુટ્ટસ્સ બહિ, થુસેન મિસ્સકો પિણ્ડો થુસપિણ્ડો, તસ્સ પરિયન્તો થુસપિણ્ડપરિયન્તો, તેન, થુસમિસ્સકમત્તિકાપિણ્ડપરિયન્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. થુસપિણ્ડસ્સૂપરિ સેતકમ્મં પન અબ્બોહારિકં. અબ્ભન્તરે ભવો અબ્ભન્તરિમો, તેન. યત્થાતિ યસ્સં કુટિયં. પમાણયુત્તોતિ પકતિવિદત્થિયા નવવિદત્થિપમાણો. ‘‘તિરિયં સત્તન્તરા’’તિ (પારા. ૩૪૮) ઉક્કંસતો પમાણસ્સ વુત્તત્તા ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા ચતુહત્થવિત્થારા ન હોતી’’તિ વુત્તં.

સોધેત્વાતિ સમતલસીમમણ્ડલસદિસં કત્વા. પદભાજને વુત્તનયેન સઙ્ઘં તિક્ખત્તું યાચિત્વાતિ ‘‘સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો ‘અહં, ભન્તે, સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસામિકં અત્તુદ્દેસં, સોહં, ભન્તે, સઙ્ઘં કુટિવત્થુઓલોકનં યાચામી’’’તિ (પારા. ૩૪૯) પદભાજને વુત્તનયેન તિક્ખત્તું યાચિત્વા. સઙ્ઘેન વા સમ્મતાતિ પદભાજનિયં (પારા. ૩૫૦) વુત્તેન ઞત્તિદુતિયકમ્મેન, અપલોકનકમ્મવસેન વા સઙ્ઘેન સમ્મતા. વત્થૂતિ કુટિવત્થુ. અનારમ્ભન્તિ અનુપદ્દવં. પરિતો કમતિ ગચ્છતિ એત્થાતિ પરિક્કમનં, તેન સહ વત્તતીતિ સપરિક્કમનં, સઉપચારન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તેહિ ભિક્ખૂહી’’તિઆદિ.

કિપિલ્લિકાદીનન્તિ એત્થ કિપિલ્લિકા (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૫૩) નામ રત્તકાળપિઙ્ગલાદિભેદા યા કાચિ, તા આદિ યેસં તાનિ કિપિલ્લિકાદીનિ, તેસં. આદિસદ્દેન ઉપચિકાદીનં સઙ્ગહણં. આસયોતિ નિબદ્ધવસનટ્ઠાનં, સો આદિ યેસં તે આસયાદયો, તેહિ. આદિસદ્દેન ચેત્થ નિસ્સિતસ્સ ગહણં. સોળસહિ ઉપદ્દવેહીતિ ‘‘કિપિલ્લિકાનં વા આસયો હોતિ, ઉપચિકાનં વા ઉન્દૂરાનં વા અહીનં વા વિચ્છિકાનં વા સતપદીનં વા હત્થીનં વા અસ્સાનં વા સીહાનં વા બ્યગ્ઘાનં વા દીપીનં વા અચ્છાનં વા તરચ્છાનં વા યેસં કેસઞ્ચિ તિરચ્છાનગતાનં પાણાનં વા આસયો હોતિ, પુબ્બણ્ણનિસ્સિતં વા હોતિ, અપરણ્ણઅબ્ભાઘાતઆઘાતનસુસાનઉય્યાનરાજવત્થુહત્થિસાલાઅસ્સસાલાબન્ધનાગારપાનાગારસૂનરચ્છાચચ્ચરસભાસંસરણનિસ્સિતં વા હોતી’’તિ (પારા. ૩૫૩) એવં વુત્તેહિ સોળસહિ ઉપદ્દવેહિ. તત્થ ચ અબ્ભાઘાતં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૫૩) નામ કારણાઘરં. આઘાતનં નામ ધમ્મગન્ધિકા. સુસાનન્તિ મહાસુસાનં. સંસરણં નામ અનિબ્બિજ્ઝગમનીયો ગતપચ્ચાગતમગ્ગો.

આવિજ્ઝિતું સક્કુણેય્યતાયાતિ છિન્નતટાદીનમભાવતો અનુપરિયાયિતું સક્કુણેય્યતાય. તેન ભિક્ખુનાતિ કુટિકારકેન ભિક્ખુના. યાચિતેહીતિ ‘‘એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો ‘અહં, ભન્તે, સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસામિકં અત્તુદ્દેસં, સોહં, ભન્તે, સઙ્ઘં કુટિવત્થુદેસનં યાચામી’’’તિ (પારા. ૩૫૧) તિક્ખત્તું યાચિતેહિ. ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેનાતિ –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસામિકં અત્તુદ્દેસં, સો સઙ્ઘં કુટિવત્થુદેસનં યાચતિ. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો કુટિવત્થું દેસેય્ય. એસા ઞત્તિ. સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસામિકં અત્તુદ્દેસં, સો સઙ્ઘં કુટિવત્થુદેસનં યાચતિ. સઙ્ઘો ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો કુટિવત્થું દેસેતિ, યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો કુટિવત્થુસ્સ દેસના, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. દેસિતં સઙ્ઘેન ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો કુટિવત્થુ, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ –

એવં પદભાજને વુત્તેન ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન. આળવિકા નામ આળવિરટ્ઠે જાતા દારકા, તે પબ્બજિતકાલેપિ ‘‘આળવિકા’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિંસુ. તે સન્ધાય વુત્તં આળવિકે ભિક્ખૂ’’તિ. લેપે ઘટિતેતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૫૩) અન્તોલેપે વા અન્તોલેપેન સદ્ધિં ભિત્તિઞ્ચ છદનઞ્ચ એકાબદ્ધં કત્વા ઘટિતે, બહિલેપે વા બહિલેપેન સદ્ધિં ઘટિતે. દ્વે ચ દુક્કટાનિ સારમ્ભઅપરિક્કમનવસેન. ઉભયવિપન્નાતિ ઉભયેહિ દેસનાપમાણેહિ વિપન્ના વિરહિતા ઉભયવિપન્ના, અદેસિતવત્થુકા પમાણાતિક્કન્તાતિ અત્થો. તસ્મિન્તિ દ્વારબન્ધે વા વાતપાને વા. લેપો ન ઘટિયતીતિ પુબ્બે દિન્નલેપો દ્વારબન્ધેન વા વાતપાનેન વા સદ્ધિં ન ઘટિયતિ, એકાબદ્ધં હુત્વા ન તિટ્ઠતીતિ વુત્તં હોતિ. તન્તિ દ્વારબન્ધં વા વાતપાનં વા પરામસતિ. પઠમમેવાતિ લેપકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા દ્વારબન્ધવાતપાનાનં ઠપનતો પુબ્બેયેવ, લેપસ્સ નિટ્ઠિતક્ખણેયેવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ભિક્ખુ કુટિં કરોતિ દેસિતવત્થુકં પમાણિકં સારમ્ભં સપરિક્કમનં, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ભિક્ખુ કુટિં કરોતિ દેસિતવત્થુકં પમાણિકં અનારમ્ભં અપરિક્કમનં, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૩૫૫) પદભાજનિયં વુત્તત્તા ‘‘કેવલં સારમ્ભાયા’’તિઆદિ વુત્તં. વિપ્પકતન્તિ અનિટ્ઠિતં. અઞ્ઞસ્સ દદતો ચાતિ અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા દદતો ચ. ગુહા નામ ઇટ્ઠકગુહા વા સિલાગુહા વા દારુગુહા વા ભૂમિગુહા વા. તિણકુટિ નામ સત્તભૂમિકોપિ પાસાદો તિણચ્છદનો ‘‘તિણકુટિકા’’તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞસ્સાતિ આચરિયસ્સ વા ઉપજ્ઝાયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા. વાસાગારં ઠપેત્વાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૬૪) અત્તનો વસનત્થાય વાસાગારં ઠપેત્વા. ઉપોસથાગારાદીસૂતિ એત્થ આદિસદ્દેન જન્તાઘરભોજનસાલાઅગ્ગિસાલાનં ગહણં. હેટ્ઠિમપમાણસમ્ભવોતિ ચતુહત્થવિત્થિણ્ણતા. અદેસાપેત્વા કરોતોતિ વત્થું અદેસાપેત્વા પમાણાતિક્કન્તં, પમાણયુત્તં વા કરોતો. એત્થ ચ વત્થુનો અદેસાપનં અકિરિયા. કુટિકરણં કિરિયા.

કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના

મહન્તં લાતિ ગણ્હાતીતિ મહલ્લકો, તં મહલ્લકં. યો ચ યં ગણ્હાતિ, સો તસ્સ અત્થીતિ આહ ‘‘મહન્તભાવો એતસ્સ અત્થીતિ મહલ્લકો’’તિ. સો ચ મહન્તભાવો કેન, કુતો ચાતિ આહ ‘‘સસામિકભાવેના’’તિઆદિ. ન કેવલં સસામિકભાવેનેવાતિ આહ ‘‘યસ્મા વા’’તિઆદિ. યદિ એવં અથ કસ્મા ‘‘મહલ્લકો નામ વિહારો સસામિકો વુચ્ચતી’’તિ (પારા. ૩૬૭) એત્તકમેવ પદભાજને વુત્તન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. વિહરન્તિ એત્થાતિ વિહારો, આવાસો. માતિકાયં ભિક્ખૂ વા અનભિનેય્યાતિ એત્થ વા-સદ્દો ‘‘અયં વા સો મહાનાગો’’તિઆદીસુ વિય અવધારણત્થો.

કોસમ્બિયન્તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૬૫) એવંનામકે નગરે. તસ્સ કિર નગરસ્સ આરામપોક્ખરણિઆદીસુ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ કોસમ્બરુક્ખાવ ઉસ્સન્ના અહેસું, તસ્મા તં ‘‘કોસમ્બી’’તિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. ‘‘કુસુમ્બસ્સ નામ ઇસિનો અસ્સમતો અવિદૂરે માપિતત્તા’’તિ એકે. છન્નત્થેરં આરબ્ભાતિ યો અભિનિક્ખમનકાલે સદ્ધિં નિક્ખન્તો, યસ્સ ચ સત્થારા પરિનિબ્બાનકાલે બ્રહ્મદણ્ડો (ચૂળવ. ૪૪૫) આણત્તો, તં છન્નત્થેરં આરબ્ભ. ચેતિયરુક્ખન્તિ ચિત્તીકતટ્ઠેન ચેતિયં, પૂજારહાનં દેવટ્ઠાનાનમેતં અધિવચનં, ‘‘ચેતિય’’ન્તિ સમ્મતં રુક્ખં ચેતિયરુક્ખં. વત્થુનો અદેસનાય આપજ્જનતો ‘‘અકિરિયમત્તતો સમુટ્ઠાનભાવો’’તિ વુત્તં. મત્ત-સદ્દેન કિરિયતો સમુટ્ઠાનતં પટિક્ખિપતિ. કેચિ પન ‘‘વત્થુઅદેસનાય, કુટિકરણેન ચ સમુટ્ઠાનતો કિરિયાકિરિયતો સમુટ્ઠાતી’’તિ વદન્તિ. પમાણનિયમાભાવોવ વિસેસો.

વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

દૂસીયતીતિ દુટ્ઠો, દૂસેતિ પરં વિનાસેતીતિ દોસો. તેનાહ ‘‘દૂસિતો ચેવા’’તિઆદિ. ઇદાનિ ‘‘દૂસિતો ચેવ દૂસકો ચા’’તિ ઇમિના સઙ્ખેપેન વુત્તમેવત્થં વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘ઉપ્પન્ને હિ દોસે’’તિઆદિમાહ. પકતિભાવં જહાપિતોતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૮૫-૩૮૬) સોમ્મભાવં જહાપિતોતિ અત્થો, વિકારમાપાદિતોતિ વુત્તં હોતિ. આકારનાનાત્તેનાતિ દૂસિતાકારસ્સ ચેવ દૂસકાકારસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં આકારાનં નાનાભાવેન. નપ્પતિતોતિ પીતિસુખાદીહિ ન અભિગતો અનુપગતો, ન ઉપગતોતિ અત્થો. યો ચ પીતિસુખાદીહિ અનુપગતો, સો તેહિ વજ્જિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘પીતિસુખાદીહિ વિવજ્જિતો’’તિ. યો ચ તેહિ વજ્જિતો, ન સો તેહિ અભિસટો નામ હોતીતિ આહ ‘‘ન અભિસટો’’તિ, પીતિસુખાદીહિ ન પત્થટોતિ અત્થો. નાસ્સ મૂલન્તિ અમૂલકં. તં પન અમૂલકત્તં યસ્મા ચોદકવસેન અધિપ્પેતં, ન ચુદિતકવસેન, તસ્મા તદત્થં દસ્સેતું ‘‘યં ચોદકેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યન્તિ પારાજિકં. એતન્તિ ચુદિતકસ્સ આપન્નાનાપન્નત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે.

ઇદાનિ અત્તના વુત્તમેવ દિટ્ઠાદિં વિવરિતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તથેવાતિ ‘‘પસાદસોતેન વા દિબ્બસોતેન વા’’તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. પરિસઙ્કિતં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬) પન તિવિધં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં, સુતપરિસઙ્કિતં, મુતપરિસઙ્કિતન્તિ. તત્થ ભિક્ખુઞ્ચ માતુગામઞ્ચ તથારૂપે ઠાને દિસ્વા ‘‘અદ્ધા ઇમેહિ કત’’ન્તિ વા ‘‘કરિસ્સન્તી’’તિ વા પરિસઙ્કિતં, ઇદં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ. અન્ધકારે વા પટિચ્છન્નોકાસે વા ભિક્ખુસ્સ ચ માતુગામસ્સ ચ વચનં સુત્વા દુતિયસ્સ અત્થિભાવં અજાનતો પુબ્બે વુત્તનયેન પરિસઙ્કિતં, ઇદં સુતપરિસઙ્કિતં નામ. ધુત્તેહિ ઇત્થીહિ સદ્ધિં પચ્ચન્તવિહારે મણ્ડપે વા સાલાદીસુ વા પુપ્ફગન્ધમંસસુરાદીનિ અનુભવિત્વા ગતટ્ઠાનં દિસ્વા ‘‘કેન નુ ખો ઇદં કત’’ન્તિ વીમંસન્તેન તત્ર કેનચિ ભિક્ખુના ગન્ધાદીહિ પૂજા કતા હોતિ, ભેસજ્જત્થાય અરિટ્ઠં વા પીતં, સો તસ્સ ગન્ધં ઘાયિત્વા ‘‘અયં સો ભવિસ્સતી’’તિ પરિસઙ્કિતં, ઇદં મુતપરિસઙ્કિતં નામ. એવં તિવિધસ્સ પરિસઙ્કિતસ્સ અભાવો અપરિસઙ્કિતં. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠસુતમુતવસેન ચેતસા અપરિસઙ્કિત’’ન્તિ. તઞ્ચ પનેતં દિટ્ઠાદિકં ન કેવલં અત્તનો વાતિ આહ ‘‘અત્તનો વા પરસ્સ વા’’તિ. યસ્મા ‘‘ત્વં પણ્ડકો’’તિઆદિવચનેનાપિ ચોદયતો આપત્તિયેવ, તસ્મા ‘‘ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા અઞ્ઞતરેના’’તિ વુત્તં. યદિ એવં અથ કસ્મા પદભાજને ‘‘પારાજિકેન ધમ્મેનાતિ ચતુન્નં અઞ્ઞતરેના’’તિ (પારા. ૩૮૬) વુત્તન્તિ આહ ‘‘પદભાજને પના’’તિઆદિ. ઉપસગ્ગનિપાતાનં વાચકસદ્દસન્નિટ્ઠાને તદત્થજોતનભાવેન પવત્તનતો ‘‘ધંસેય્યા’’તિ વુત્તં. ધંસનઞ્ચેત્થ અભિભવનં. તેનાહ ‘‘અભિભવેય્યા’’તિ. ‘‘ત્વં મેથુનં ધમ્મં પટિસેવી’’તિઆદિના નયેન પવત્તાતિ ‘‘ત્વં મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિ, અદિન્નં આદિયિ, મનુસ્સં ઘાતયિત્થ, અભૂતં આરોચયિત્થા’’તિ એવં પવત્તા. એત્થ ચ ‘‘અસ્સમણોસી’તિ અવન્દનકારણસ્સ અવુત્તત્તા અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો ન વન્દિતબ્બો’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં અવન્દિયેસુ અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સ અવુત્તત્તા, ‘‘પચ્છા ઉપસમ્પન્નેન પુરે ઉપસમ્પન્નો વન્દિયો’’તિ (પરિ. ૪૬૮) વુત્તત્તા ચ. ઇદં પન અત્તના વત્તબ્બં દસ્સેતું વુત્તં.

સમીપેતિ દ્વાદસહત્થપમાણે પદેસે. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનમેવ હિ હત્થમુદ્દાય સીસં ન એતિ, ઇદં પન અનુદ્ધંસનં, અભૂતરોચનઞ્ચ એતિયેવ. તેનાહ ‘‘હત્થમુદ્દાય એવ વા’’તિ. બ્રહ્મચરિયાતિ બ્રહ્મં સેટ્ઠં પસત્થં ચરિયન્તિ બ્રહ્મચરિયં, બ્રહ્મૂનં વા સેટ્ઠાનં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધઅરિયસાવકાનં, બ્રહ્માનઞ્ચ ચરિયન્તિ બ્રહ્મચરિયં, તમ્હા બ્રહ્મચરિયા. તેનાહ ‘‘સેટ્ઠચરિયા’’તિ. સાધુ વતસ્સ એકન્તેન ભદ્દકં ભવેય્ય. ‘‘તજ્જનીયકમ્માદિસત્તવિધમ્પિ કમ્મં કરિસ્સામા’’તિ આપત્તિયા ચોદેન્તસ્સ અધિપ્પાયો કમ્માધિપ્પાયો. ‘‘આપત્તિતો વુટ્ઠાપેસ્સામા’’તિ અધિપ્પાયો વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો. અનુવિજ્જનાધિપ્પાયોતિ વીમંસનાધિપ્પાયો, ઉપપરિક્ખાધિપ્પાયો. અનુવિજ્જકેનાતિ સઙ્ઘમજ્ઝે ઓતિણ્ણં અધિકરણં વિનિચ્છિનિતું નિસિન્નેન વિનયધરેન. કિં તે દિટ્ઠન્તિ તયા કિં દિટ્ઠં, પઠમં પારાજિકં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો, દુતિયં તતિયં ચતુત્થં પારાજિકં આપજ્જન્તો દિટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. આદિસદ્દેન ‘‘કિન્તિ તે દિટ્ઠં, કદા તે દિટ્ઠં, કત્થ તે દિટ્ઠ’’ન્તિ ઇમં નયં સઙ્ગણ્હાતિ.

સમનત્થાય પવત્તમાનેહિ સમથેહિ અધિકાતબ્બન્તિ અધિકરણં. યથા હિ સમનવસેન સમથાનં વિવાદાદીસુ અધિકતભાવો, એવં વિવાદાદીનં તેહિ અધિકત્તબ્બતાતિ. તેનાહ ‘‘સમથેહિ અધિકરણીયભાવેના’’તિઆદિ. ઇમિના હિ અધિકરણસદ્દસ્સ કમ્મસાધનતા વુત્તા. અધિકરણન્તિ વિવાદાધિકરણં અનુવાદાધિકરણં આપત્તાધિકરણં કિચ્ચાધિકરણન્તિ ચતુબ્બિધં અધિકરણં. વિવાદાદીનિ અધિકરણાનિ સમેન્તિ વૂપસમેન્તીતિ સમથા, સમ્મુખાવિનયાદયો. અથ વા અધિકરીયન્તિ એત્થાતિ અધિકરણં. કે અધિકરીયન્તિ? સમથા. કથં અધિકરીયન્તિ? સમનવસેન. અધિકરણં સમેન્તિ વૂપસમેન્તીતિપિ સમથાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આપત્તાધિકરણં ઠપેત્વા સેસાધિકરણેહિ ચોદનાય અભાવતો ‘‘ઇદં પન પારાજિકસઙ્ખાતં આપત્તાધિકરણમેવ અધિપ્પેત’’ન્તિ વુત્તં. આપત્તિયેવ અધિકરણં આપત્તાધિકરણં. અનુદ્ધંસિતક્ખણેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો, સો ચે તઙ્ખણેયેવ જાનાતીતિ અધિપ્પાયો.

મેત્તિયભૂમજકેતિ મેત્તિયઞ્ચ ભૂમજકઞ્ચ. છબ્બગ્ગિયાનં અગ્ગપુરિસા એતે. સુદ્ધં વાતિ પારાજિકમનાપન્નં વા. ‘‘સચે સો તઙ્ખણેયેવ જાનાતી’’તિ ઇમિના આવજ્જનસમયમાહ. તઙ્ખણેયેવ જાનનં નામ દુક્કરં, સમયેન આવજ્જિત્વા ઞાતે પન ઞાતમેવ હોતિ. પચ્છા ચે જાનાતિ, સીસં ન એતિ. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનઅભૂતારોચનદુટ્ઠુલ્લવાચાઅત્તકામદુટ્ઠદોસભૂતારોચનસિક્ખાપદાનીતિ સબ્બાનેવ હિ ઇમાનિ એકપરિચ્છેદાનિ. યસ્મા પન પરમ્મુખા સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદતો દુક્કટમેવ, તસ્મા ‘‘પરમ્મુખા ચોદેન્તસ્સ પન સીસં ન એતી’’તિ વુત્તં. વુત્તનયાપત્તિયોતિ ‘‘વાચાય વાચાયા’’તિઆદિના વુત્તનયા સઙ્ઘાદિસેસદુક્કટાપત્તિયો. તથેવાતિ વાચાય વાચાયેવ. વદન્તસ્સાતિ સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ ઉપસમ્પન્નં સમ્મુખા વદન્તસ્સ. વુત્તનયેનેવાતિ વાચાય વાચાયેવ. ઓકાસં કારેત્વા ઉપસમ્પન્નં સમ્મુખા વદન્તસ્સ વાચાય વાચાય પાચિત્તિયન્તિ આહ ‘‘ઓકાસં કારેત્વા વદન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવા’’તિ. એવસદ્દેન દુક્કટં નિવત્તીયતિ. અસમ્મુખા સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદન્તસ્સ દુક્કટં. સત્તવિધમ્પિ કમ્મન્તિ તજ્જનીયં, નિયસં, પબ્બાજનીયં, પટિસારણીયં, તિવિધઞ્ચ ઉક્ખેપનીયન્તિ સત્તવિધમ્પિ કમ્મં.

ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તસ્સ ચ ઓકાસકમ્મં નત્થીતિ એત્થ ઉપોસથતો પુરે વા પચ્છા વા ઠપિતોપિ અટ્ઠપિતો હોતિ. ખેત્તે ઠપિતો પન ઠપિતો હોતિ, તસ્મા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અજ્જુપોસથો પન્નરસો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્યા’’તિ એત્થ યાવ રે-કારં ભણતિ, તાવ ઠપેતબ્બો, ઇદં ખેત્તં. ય્ય-કારે પન વુત્તે ઠપેન્તેન પચ્છા ઠપિતો નામ હોતિ. ‘‘સુણાતુ મે’’તિ અનારદ્ધે ઠપેન્તેન પુરે ઠપિતો હોતિ. પવારણાટ્ઠપનં પન સબ્બસઙ્ગાહિકં, પુગ્ગલિકઞ્ચાતિ દુવિધં. તત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… સઙ્ઘો તેવાચિકં પવારેય્યા’’તિ સુ-કારતો યાવ રે-કારો, તાવ અપરિયોસિતાવ હોતિ પવારણા, એત્થન્તરે એકપદેપિ ઠપેન્તેન ઠપિતા હોતિ પવારણા. ય્ય-કારે પન પત્તે પરિયોસિતાવ હોતિ, તસ્મા તતો પટ્ઠાય ઠપેન્તેન અટ્ઠપિતા હોતિ. પુગ્ગલિકટ્ઠપને પન ‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પવારેમિ…પે… તતિયમ્પિ ભન્તે સઙ્ઘં પવારેમિ દિટ્ઠેન વા…પે… પસ્સન્તો પટી’’તિ (મહાવ. ૨૧૦) સં-કારતો યાવ અયં સબ્બપચ્છિમો ટિ-કારો, તાવ અપરિયોસિતાવ હોતિ પવારણા, એત્થન્તરે એકપદેપિ ઠપેન્તેન ઠપિતા હોતિ પવારણા. ‘‘કરિસ્સામી’’તિ વુત્તે પન પરિયોસિતા હોતિ, તસ્મા ‘‘કરિસ્સામી’’તિ એતસ્મિં પદે સમ્પત્તે ઠપિતાપિ અટ્ઠપિતા હોતિ. એસેવ નયો દ્વેવાચિકએકવાચિકસમાનવસ્સિકાસુ. એતાસુપિ હિ ટિ-કારાવસાનંયેવ ઠપનક્ખેત્તન્તિ. તેનાહ ‘‘ઠપનક્ખેત્તં પન જાનિતબ્બ’’ન્તિ. ઓસટે વત્થુસ્મિન્તિ ચોદકેન અત્તના વત્તબ્બે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહટે. ઇદઞ્ચ ઇદઞ્ચ કરોતીતિ પાણાતિપાતં, અદિન્નાદાનઞ્ચ કરોતિ, જાતરૂપરજતઞ્ચ પટિગ્ગણ્હાતિ. અસુકો ચ અસુકો ચ અસ્સમણો, અનુપાસકોતિ અક્કોસાધિપ્પાયેન પરમ્મુખા વદન્તસ્સ દુક્કટં, સમ્મુખા વદન્તસ્સ પન પાચિત્તિયમેવ. તેનાહ ‘‘સચે પન ઓદિસ્સ નિયમેત્વા’’તિઆદિ. સઙ્ખ્યુપગમનન્તિ વોહારૂપગમનં.

દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદવણ્ણના

અઞ્ઞભાગસ્સાતિ અઞ્ઞકોટ્ઠાસસ્સ, યં ચોદેતુકામો, તસ્સ જાતિઆદિતો અઞ્ઞસ્સ તિરચ્છાનજાતિઆદિકોટ્ઠાસસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદન્તિ નપુંસકનિદ્દેસેન છગલકાદિં નિદ્દિસતિ, અયં છગલકાદિકોતિ અત્થો, અધિકરણસદ્દાપેક્ખાય વા નપુંસકનિદ્દેસો, ઇદં છગલકાદિસઙ્ખાતં અધિકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞભાગો વાતિ તિરચ્છાનજાતિઆદિભેદો અઞ્ઞો કોટ્ઠાસો વા. અસ્સાતિ છગલકાદિકસ્સ. અઞ્ઞભાગિયં છગલકાદિ. એત્થ ચ ‘‘અઞ્ઞભાગસમ્બન્ધિ અઞ્ઞભાગિય’’ન્તિ પઠમવિગ્ગહસ્સ અત્થો, ‘‘અઞ્ઞભાગવન્તં અઞ્ઞભાગિય’’ન્તિ દુતિયવિગ્ગહસ્સ. ઠપેત્વા પન તિરચ્છાનજાતિઆદિકં પરમત્થતો વિસું છગલકાદિકે અસતિપિ ‘‘પટિમાય સરીર’’ન્તિઆદીસુ વિય અભેદેપિ ભેદકપ્પનાય પવત્તલોકવોહારવસેન ‘‘અઞ્ઞભાગસ્સ ઇદં, અઞ્ઞભાગો વા અસ્સ અત્થી’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અધિકરીયતિ એત્થાતિ અધિકરણં. તેનાહ ‘‘આધારો વેદિતબ્બો’’તિ. આધરીયતિ અસ્મિન્તિ આધારો, પતિટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘વત્થુ અધિટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ.

ઇદાનિ ‘‘અઞ્ઞભાગસ્સ ઇદ’’ન્તિઆદિના સઙ્ખેપેન વુત્તમેવત્થં કેવલં નયદસ્સનત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિયં આગતમેવ ગહેત્વા વિભજન્તો ‘‘યો હિ સો’’તિઆદિમાહ. તેન નનુ અનાગતે એવં ચોદેન્તાનં પાપભિક્ખૂનં લેસોકાસપિદહનત્થં ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, ન પન મેત્તિયભૂમજકાનં. તેસઞ્હિ આદિકમ્મિકત્તા અનાપત્તિ, તસ્મા સામઞ્ઞેન અત્થો વિભજિતબ્બો. ન પન ‘‘યો હિ સો અટ્ઠુપ્પત્તિયં દબ્બો મલ્લપુત્તો’’તિઆદિના વિસેસેનાતિ એદિસી ચોદના અનવકાસાતિ દટ્ઠબ્બં. હીતિ કારણત્થે નિપાતો, યસ્માતિ વુત્તં હોતિ. અટ્ઠુપ્પત્તિયન્તિ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, અત્થુપ્પત્તિયેવ અટ્ઠુપ્પત્તિ, તસ્સં અટ્ઠુપ્પત્તિયં, સિક્ખાપદસ્સ નિદાનેતિ વુત્તં હોતિ. છગલકોતિ સેતછગલકો. સોતિ છગલકો. ઇમસ્સ પન ‘‘હોતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. અઞ્ઞસ્સ…પે… છગલકભાવસ્સ ચાતિ ‘‘તિરચ્છાનજાતિયા ચેવ છગલકભાવસ્સ ચા’’તિ સઙ્ખાતસ્સ અઞ્ઞસ્સ ભાગસ્સ કોટ્ઠાસસ્સ, પક્ખસ્સાતિ અત્થો.

કુતોયમઞ્ઞો, યતો ‘‘અઞ્ઞસ્સ ભાગસ્સા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ય્વાયં…પે… તતો’’તિ. તત્થ મનુસ્સજાતિ ચેવ ભિક્ખુભાવો ચાતિ યો અયં ભાગો કોટ્ઠાસો પક્ખોતિ સમ્બન્ધો, ‘‘મનુસ્સજાતિ ચેવ ભિક્ખુભાવો ચા’’તિ સઙ્ખાતો યો અયં ભાગો કોટ્ઠાસો પક્ખોતિ અત્થો. તતોતિ ‘‘મનુસ્સજાતિ ચેવ ભિક્ખુભાવો ચા’’તિ ભાગતો. સો વા અઞ્ઞભાગોતિ યથાવુત્તતિરચ્છાનજાતિછગલકભાવસઙ્ખાતો સો અઞ્ઞભાગો વા. અસ્સાતિ છગલકસ્સ. અત્થીતિ ઉપલબ્ભતિ. તસ્માતિ યસ્મા અઞ્ઞભાગસ્સ છગલકો હોતિ, યસ્મા ચ સો વા અઞ્ઞભાગો અસ્સ અત્થિ, તસ્મા. અઞ્ઞભાગિયસઙ્ખ્યં લભતીતિ એત્થ ‘‘સો ય્વાય’’ન્તિ ઇધ સો-સદ્દમેવ આનેત્વા સો અઞ્ઞભાગિયસઙ્ખં લભતીતિ યોજેતબ્બં, ‘‘સો’’તિ વા પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો. ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. સો પન અધિકરણસદ્દતો પરં દટ્ઠબ્બો, ‘‘અધિકરણ’’ન્તિ ચ વેદિતબ્બોતિ. તેસન્તિ મેત્તિયભૂમજકાનં. ઇમં મયં દબ્બં મલ્લપુત્તં નામ કરોમાતિ છગલકં અજિકાય વિપ્પટિપજ્જન્તં દિસ્વા ‘‘મયં, આવુસો, ઇમં છગલકં દબ્બં મલ્લપુત્તં નામ કરોમા’’તિ વદન્તાનં. નામકરણસઞ્ઞાયાતિ નામકરણસઙ્ખાતાય સઞ્ઞાય. એત્થાપિ ‘‘યો સો’’તિઆદિકં આનેત્વા તસ્સા નામકરણસઞ્ઞાય યો સો અટ્ઠુપ્પત્તિયં ‘‘દબ્બો મલ્લપુત્તો નામા’’તિ છગલકો વુત્તો, સો યસ્મા આધારો વત્થુ અધિટ્ઠાનન્તિ યોજેતબ્બં.

ઇદાનિ કથમેતં વિઞ્ઞાયતિ ‘‘અધિકરણ’’ન્તિ ચેત્થ આધારો વેદિતબ્બો, ન વિવાદાધિકરણાદીસુ અઞ્ઞતરન્તિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘તઞ્હિ સન્ધાયા’’તિઆદિ. તત્થ તન્તિ તસ્સા નામકરણસઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનભૂતં છગલકં પચ્ચામસતિ. વિવાદાધિકરણાદીસુ અઞ્ઞતરં સન્ધાય ન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ કારણં પુચ્છતિ ‘‘કસ્મા’’તિ. કારણમાહ ‘‘અસમ્ભવતો’’તિ. ઇદાનિ તમેવ અસમ્ભવં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં. ન હિ ઉપાદિયિંસૂતિ સમ્બન્ધો. ઉપાદિયિંસૂતિ ગણ્હિંસુ. કિં ચતુન્નં અધિકરણાનમ્પિ લેસો અત્થિ, યેનેવં વુત્તન્તિ આહ ‘‘ન ચ ચતુન્નં અધિકરણાન’’ન્તિઆદિ. ઇદાનિ તમેવ સમત્થેતું ‘‘જાતિલેસાદયો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ જાતિયેવ લેસો જાતિલેસો. આદિસદ્દેન નામલેસાદીનં ગહણં. હોતિ ચેત્થ –

‘‘લેસા જાતિનામગોત્ત-લિઙ્ગાપત્તિવસાપિ ચ;

પત્તચીવરુપજ્ઝાયા-ચરિયાવાસવસા દસા’’તિ.

આપત્તિલેસો નામ લહુકં આપત્તિં આપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતિ. તઞ્ચે પારાજિકેન ચોદેતિ ‘‘અસ્સમણોસિ, અસક્યપુત્તિયોસી’’તિ, આપત્તિ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસસ્સાતિ (પારા. ૩૯૬) એવં આપત્તિલેસમ્પિ પુગ્ગલસ્મિંયેવ આરોપેત્વા વુત્તત્તા ‘‘પુગ્ગલાનંયેવ લેસા વુત્તા’’તિ વુત્તં. તઞ્ચ ‘‘દબ્બો મલ્લપુત્તો’’તિ નામન્તિ મેત્તિયભૂમજકેહિ છગલકસ્સ કતં તં ‘‘દબ્બો મલ્લપુત્તો’’તિ નામઞ્ચ. એવં અસમ્ભવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઇમિનાવ પસઙ્ગેન દેસલેસસદ્દાનં અત્થં સંવણ્ણેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ એતેસુ દ્વીસુ દેસલેસેસુ. દેસો નામ જાતિઆદિભેદો વોહારો. તેનાહ ‘‘જાતિઆદીસૂ’’તિઆદિ. અઞ્ઞમ્પિ વત્થુન્તિ યસ્મિં વત્થુસ્મિં પતિટ્ઠિતં, તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞમ્પિ વત્થું. કથં સિલિસ્સતીતિ આહ ‘‘વોહારમત્તેનેવા’’તિઆદિ, વોહારમત્તેનેવ, ન તુ અત્થતોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઈસકં અલ્લીયતી’’તિ ઇમિના ‘‘લેસો’’તિ લિસ અલ્લીભાવેતિ ઇમસ્સ રૂપન્તિ દસ્સેતિ. કિઞ્ચાપિ દેસલેસાનં વુત્તનયેન બ્યઞ્જનતો નાનાકરણં અત્થિ, અત્થતો પન નત્થીતિ આહ ‘‘જાતિઆદીનંયેવ અઞ્ઞતરકોટ્ઠાસસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

યદિ પન નામકરણસઞ્ઞાય આધારભૂતં છગલકં સન્ધાય ‘‘અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સા’’તિ વુત્તં, અથ કસ્મા પદભાજને તં અવિભજિત્વા ‘‘અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સાતિ આપત્તઞ્ઞભાગિયં વા હોતિ અધિકરણઞ્ઞભાગિયં વા’’તિઆદિ (પારા. ૩૯૩) વુત્તન્તિ આહ ‘‘પદભાજને પના’’તિઆદિ. તન્તિ આધારસઙ્ખાતં અધિકરણં. આવિભૂતં પાકટં. અત્થુદ્ધારવસેનાતિ તેન વત્તબ્બઅત્થાનં ઉદ્ધરણવસેન. નનુ ચ ‘‘અત્થમત્તં પતિ સદ્દા અભિનિવિસન્તી’’તિ ન એકેન સદ્દેન અનેકત્થા અભિધીયન્તીતિ? સચ્ચમેતં સદ્દવિસેસે અપેક્ખિતે, તેસં તેસં પન અત્થાનં અધિકરણસદ્દવચનીયતાસામઞ્ઞં ઉપાદાય વુચ્ચમાનો અયં વિચારો અધિકરણસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારોતિ વુત્તો. તેનેવાહ ‘‘અધિકરણન્તિ વચનસામઞ્ઞતો અત્થુદ્ધારવસેન પવત્તાનિ ચત્તારિ અધિકરણાની’’તિ. અઞ્ઞભાગિયતાતિ અઞ્ઞપક્ખિયતા. તબ્ભાગિયતાતિ તપ્પક્ખિયતા. અપાકટા પદભાજનતો અઞ્ઞત્ર દસ્સિતટ્ઠાનાભાવતો. અવસાને આપત્તઞ્ઞભાગિયેન ચોદનઞ્ચાતિ ‘‘ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતિ, સઙ્ઘાદિસેસે સઙ્ઘાદિસેસદિટ્ઠિ હોતિ, તઞ્ચે પારાજિકેન ચોદેતી’’તિઆદિચોદનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અધિકરણઞ્ઞભાગિય’’ન્તિ. એકમેકઞ્હિ અધિકરણં ઇતરેસં તિણ્ણં તિણ્ણં અઞ્ઞભાગિયં અઞ્ઞપક્ખિયં અઞ્ઞકોટ્ઠાસિયં હોતિ વત્થુવિસભાગત્તા. આદિસદ્દેન ‘‘કથં અધિકરણં અધિકરણસ્સ અઞ્ઞભાગિય’’ન્તિઆદિકો પદવિભાગો સઙ્ગહિતો.

કિઞ્ચિ દેસં લેસમત્તં ઉપાદાયાતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તસ્સાપિ અસમ્ભવદસ્સનપ્પસઙ્ગેન હેટ્ઠા વુત્તત્તા ‘‘સેસા વિનિચ્છયકથા અટ્ઠમે વુત્તસદિસાયેવા’’તિ વુત્તં. તત્થ સેસા વિનિચ્છયકથાતિ ‘‘પારાજિકેનાતિ ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવિસતિયા અઞ્ઞતરેના’’તિઆદિકા (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના) વિનિચ્છયકથા. વુત્તસદિસાયેવાતિ એત્થ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે યા વત્તબ્બા, તેન સિક્ખાપદેન સાધારણભૂતા સા વુત્તસદિસાયેવાતિ અધિપ્પેતા, ન અસાધારણભૂતા અપુબ્બવણ્ણનાય અધિપ્પેતત્તા. તેનેવાહ ‘‘અયં પના’’તિઆદિ. પુરિમસ્મિં સિક્ખાપદેપિ તથાસઞ્ઞિનો અનાપત્તિકત્તા ‘‘ઇધ ચા’’તિ વુત્તં. તથાસઞ્ઞિનોપીતિ ‘‘પારાજિકંયેવ અયં આપન્નો’’તિ એવંસઞ્ઞિનોપિ. ઇતિસદ્દો આદિઅત્થો વા પકારત્થો વા. તેન કેનચિ ભિક્ખુના અઞ્ઞો કોચિ ખત્તિયજાતિકો પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતિ, અથ સો અઞ્ઞં અત્તનો વેરિં ખત્તિયજાતિકં ભિક્ખું પસ્સિત્વા તં ખત્તિયજાતિલેસં ગહેત્વા એવં ચોદેતિ ‘‘ખત્તિયો મયા દિટ્ઠો પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો, ત્વં ખત્તિયો પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસિ, અથ વા ત્વં ખો ખત્તિયો, ન અઞ્ઞો, પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસિ, અસ્સમણોસિ, અસક્યપુત્તિયોસિ, નત્થિ તયા સદ્ધિં ઉપોસથો વા પવારણા વા સઙ્ઘકમ્મં વા’’તિ, આપત્તિ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. એત્થ ચ તેસં ખત્તિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસસ્સ તસ્સ તસ્સ દીઘાદિનો વા દિટ્ઠાદિનો વા વસેન અઞ્ઞભાગિયતા, ખત્તિયજાતિપઞ્ઞત્તિયા આધારવસેન અધિકરણતા ચ વેદિતબ્બા. એસ નયો નામલેસાદીસુપિ.

આપત્તિલેસે પન કેનચિ ભિક્ખુના કોચિ ભિક્ખુ લહુકં આપત્તિં આપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતિ, સો ચેતં ભિક્ખું પારાજિકેન ચોદેતિ, આપત્તિ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. યદિ એવં કથં અઞ્ઞભાગિયં અધિકરણં હોતીતિ? યઞ્હિ સો લહુકં આપત્તિં આપન્નો, તં પારાજિકસ્સ અઞ્ઞભાગિયં અધિકરણં, તસ્સ પન અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સ લેસો નામ. યો સો સબ્બખત્તિયાનં સાધારણો ખત્તિયભાવો વિય સબ્બાપત્તીનં સાધારણો આપત્તિભાવો. એતેનેવ ઉપાયેન ‘‘કેનચિ ભિક્ખુના કોચિ ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતી’’તિઆદિકં વિસેસં સઙ્ગણ્હાતિ.

અઞ્ઞભાગિયસિક્ખં યો, નેવ સિક્ખતિ યુત્તિતો;

ગચ્છે વિનયવિઞ્ઞૂહિ, અઞ્ઞભાગિયતંવ સો. (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૦૮);

અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના

સહિતસ્સાતિ કાયચિત્તેહિ એકીભૂતસ્સ. તેનાહ ‘‘ચિત્તેન ચ સરીરેન ચ અવિયુત્તસ્સાતિ અત્થો’’તિ. અસ્સાતિ ‘‘સમગ્ગસ્સા’’તિ પદસ્સ. સમાનસંવાસકોતિ સમાનો એકૂપોસથાદિભેદો સંવાસો અસ્સાતિ સમાનસંવાસકો, લદ્ધિનાનાસંવાસકેન વા કમ્મનાનાસંવાસકેન વા વિરહિતો. કાયસામગ્ગિદાનતોતિ કાયેન, કાયસ્સ વા સામગ્ગિયા સહિતભાવસ્સ દાનતો, તેસુ તેસુ સઙ્ઘકમ્મેસુ હત્થપાસૂપગમનતોતિ વુત્તં હોતિ. કથં નામાયં ભિજ્જેય્યાતિ અયં સઙ્ઘો કેન નુ ખો ઉપાયેન વગ્ગો ભવેય્ય. વાયામેય્યાતિ ઉસ્સાહં કરેય્ય, પક્ખં પરિયેસેય્ય, ગણં બન્ધેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. અત્તનો ફલં કરોતીતિ કરણં, યં કિઞ્ચિ કારણં, અધિકં કરણન્તિ અધિકરણં, વિસેસકારણં, વિસેસકારણઞ્ચ સઙ્ઘભેદસ્સાતિ વુત્તં ‘‘ભેદનસ્સા’’તિઆદિ. ભેદકરવત્થુવસેન અટ્ઠારસવિધન્તિ –

‘‘ઇધુપાલિ ભિક્ખૂ અધમ્મં ‘ધમ્મો’તિ દીપેન્તિ, ધમ્મં ‘અધમ્મો’તિ દીપેન્તિ. અવિનયં ‘વિનયો’તિ દીપેન્તિ, વિનયં ‘અવિનયો’તિ દીપેન્તિ. અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન ‘ભાસિતં લપિતં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ, ભાસિતં લપિતં તથાગતેન ‘અભાસિતં અલપિતં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ. અનાચિણ્ણં તથાગતેન ‘આચિણ્ણં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ, આચિણ્ણં તથાગતેન ‘અનાચિણ્ણં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ. અપઞ્ઞત્તં તથાગતેન ‘પઞ્ઞત્તં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં તથાગતેન ‘અપઞ્ઞત્તં તથાગતેના’તિ દીપેન્તિ. અનાપત્તિં ‘આપત્તી’તિ દીપેન્તિ, આપત્તિં ‘અનાપત્તી’તિ દીપેન્તિ. લહુકં આપત્તિં ‘ગરુકા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ, ગરુકં આપત્તિં ‘લહુકા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ. સાવસેસં આપત્તિં ‘અનવસેસા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ, અનવસેસં આપત્તિં ‘સાવસેસા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ. દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં ‘અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તી’તિ દીપેન્તિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં ‘દુટ્ઠુલ્લા આપત્તી’તિ દીપેન્તી’’તિ (ચૂળવ. ૩૫૨) –

એવં કમ્મક્ખન્ધકે વુત્તાનં અટ્ઠારસન્નં ભેદકરણાનં વસેન અટ્ઠારસવિધં. કારણઞ્હિ તદાયત્તવુત્તિતાય ફલં એત્થ વસતીતિ ‘‘વત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘ધમ્મવિનયભાસિતા-ચિણ્ણપઞ્ઞત્તિકા દુકા;

આપત્તિલહુદુટ્ઠુલ્લ-સાવસેસદુકાનિ ચ.

‘‘એતાનટ્ઠારસ ‘ભેદ-કરવત્થૂ’તિ વુચ્ચરે;

વિપલ્લાસગહિતાનિ, વાદમૂલૂપનિસ્સયા’’તિ.

પગ્ગય્હાતિ પગ્ગહિતં અબ્ભુસ્સિતં પાકટં કત્વા. તિટ્ઠેય્યાતિ યથાસમાદિન્નં, યથાપગ્ગહિતમેવ ચ કત્વા અચ્છેય્ય. યસ્મા પન એવં પગ્ગણ્હતા, તિટ્ઠતા ચ તં દીપિતઞ્ચેવ અવિનિસ્સટ્ઠઞ્ચ હોતિ, તસ્મા ‘‘દીપેય્ય ચેવ નપ્પટિનિસ્સજ્જેય્ય ચા’’તિ વુત્તં. કીવ દૂરે સુત્વા ગન્ત્વા અવદન્તાનં દુક્કટન્તિ આહ ‘‘સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેના’’તિઆદિ. પિ-સદ્દો ચેત્થ અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, તસ્સ ‘‘અડ્ઢયોજનમત્ત’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ ‘‘અડ્ઢયોજનમત્ત’’ન્તિ ઇમિના એકવિહારે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દીપેતિ. ‘‘ગન્ત્વા’’તિ ઇમિના દૂતં વા પણ્ણં વા પેસેત્વા વદતોપિ આપત્તિમોક્ખો નત્થિ, સયમેવ પન ગન્ત્વા ‘‘ગરુકો ખો, આવુસો, સઙ્ઘભેદો, મા સઙ્ઘભેદાય પરક્કમી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૧૧) નિવારેતબ્બોતિ દીપેતિ.

સમાગચ્છતૂતિ એકીભવતુ. એકીભાવો ચ સમાનલદ્ધિવસેન હોતીતિ આહ ‘‘એકલદ્ધિકો હોતૂ’’તિ. એકા લદ્ધિ ગહણં અસ્સાતિ એકલદ્ધિકો, એકદિટ્ઠિકોતિ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પત્તિયાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમાનદિટ્ઠિચિત્તતાસઙ્ખાતાય સમ્પત્તિયા. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગુણલાભાદિકાય સમ્પત્તિયા’’તિ કેચિ. અસમગ્ગો હિ વિસું પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસતિ, બહિસીમાયં વા અનુપરિવેણિયં વાતિ ન એકુદ્દેસો. તેનાહ ‘‘એકતો પવત્તપાતિમોક્ખુદ્દેસોતિ અત્થો’’તિ. અપ્પટિનિસ્સજ્જતો દુક્કટન્તિ વિસું વિસું વદન્તાનં ગણનાય દુક્કટં. સમનુભાસનકમ્મં કાતબ્બન્તિ યાવતતિયં સમનુભાસનકમ્મં કાતબ્બં, ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભેદાય પરક્કમતી’’તિઆદિના (પારા. ૪૧૩) પદભાજને વુત્તાહિ ઞત્તિચતુત્થાહિ તીહિ સમનુભાસનકમ્મવાચાહિ કમ્મં કાતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ભેદાય પરક્કમેય્યા’’તિ વિસું વુત્તત્તા ભેદનસંવત્તનિકસ્સ અધિકરણસ્સ સમાદાય પગ્ગણ્હનતો પુબ્બેપિ પક્ખપરિયેસનાદિવસેન સઙ્ઘભેદાય પરક્કમન્તસ્સ સમનુભાસનકમ્મં કાતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ અનાપત્તિભાવતો ‘‘સોત્થિભાવો તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ વુત્તં.

કિઞ્ચાપિ ભિક્ખુની સઙ્ઘં ન ભિન્દતિ, અપિચ ખો ભેદાય પરક્કમતીતિ ‘‘સાધારણપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં. સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તસ્સ ઞત્તિયા દુક્કટં, દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયા ચ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ આહ ‘‘સમનુભાસનકમ્મે’’તિઆદિ. તઞ્ચ દુક્કટં તે ચ થુલ્લચ્ચયા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ યઞ્ચ ઞત્તિપરિયોસાને દુક્કટં આપન્નો, યે ચ દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયે, તા તિસ્સોપિ આપત્તિયો લિઙ્ગપરિવત્તેન અસાધારણાપત્તિયો વિય પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. સચે પનસ્સ ઞત્તિપરિયોસાને લજ્જિધમ્મો ઓક્કમતિ, સંવરો ઉપ્પજ્જતિ, તં પટિનિસ્સજ્જતિ, ઞત્તિયા દુક્કટં દેસેત્વા મુચ્ચતિ. અથ તં ન પટિનિસ્સજ્જતિ, ભેદાય પરક્કમતિ ચેવ ભેદનસંવત્તનિકં અધિકરણં સમાદાય પગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ ચ, ઞત્તિદુક્કટં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, પઠમકમ્મવાચાય થુલ્લચ્ચયે પતિટ્ઠાતિ. એસ નયો ઇતરકમ્મવાચાયમ્પિ. અસમનુભાસિયમાનસ્સ અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સાપિ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તિ. પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સાપિ ઞત્તિતો પુબ્બે વા ઞત્તિક્ખણે વા ઞત્તિપરિયોસાને વા પઠમાય વા અનુસ્સાવનાય દુતિયાય વા તતિયાય વા યાવ ય્ય-કારં ન સમ્પાપુણાતિ, તાવ પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તિ. તેનાહ ‘‘અસમનુભાસિયમાનસ્સ ચા’’તિઆદિ.

એત્થ પન (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૧૬) ‘‘દેવદત્તો સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભેદાય પરક્કમિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ (પરિ. ૧૭) પરિવારે આગતત્તા દેવદત્તો આદિકમ્મિકો, સો ચ ખો સઙ્ઘભેદાય પરક્કમનસ્સેવ, ન અપ્પટિનિસ્સજ્જનસ્સ. ન હિ તસ્સ તં કમ્મં કતં. કથમિદં જાનિતબ્બન્તિ ચે? સુત્તતો. તથા હિ ‘‘અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો પાપિકાય દિટ્ઠિયા યાવતતિયં સમનુભાસનાય ન પટિનિસ્સજ્જિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ પરિવારે આગતત્તા અરિટ્ઠસ્સ કમ્મં કતન્તિ પઞ્ઞાયતિ, ન તથા દેવદત્તસ્સ. અથાપિસ્સ કતેન ભવિતબ્બન્તિ કોચિ અત્તનો રુચિમત્તેન વદેય્ય, તથાપિ અપ્પટિનિસ્સજ્જને આદિકમ્મિકસ્સ અનાપત્તિ નામ નત્થિ. ન હિ પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં વીતિક્કમન્તસ્સ અઞ્ઞત્ર ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતતો અનાપત્તિ નામ દિસ્સતિ. યમ્પિ અરિટ્ઠસિક્ખાપદસ્સ પદભાજને અનાપત્તિયં ‘‘આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ પોત્થકેસુ લિખિતં, તં પમાદલિખિતં, પમાદલિખિતભાવો ચ તસ્સ ‘‘પઠમં અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ચોદેતબ્બો, ચોદેત્વા સારેતબ્બો, સારેત્વા આપત્તિં આરોપેતબ્બો’’તિ (ચૂળવ. ૬૫) એવં કમ્મક્ખન્ધકે આપત્તિરોપનતો વેદિતબ્બો.

ઇધ ભેદાય પરક્કમને આદિકમ્મિકસ્સ દેવદત્તસ્સ યસ્મા તં કમ્મં ન કતં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૧૬), તસ્માસ્સ આપત્તિયેવ ન જાતા. સિક્ખાપદં પન તં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તન્તિ કત્વા ‘‘આદિકમ્મિકો’’તિ વુત્તો. ઇતિ આપત્તિયા અભાવતોયેવસ્સ અનાપત્તિ વુત્તા. સા પનેસા કિઞ્ચાપિ ‘‘અસમનુભાસિયમાનસ્સા’’તિ ઇમિનાવ સિદ્ધા. યસ્મા પન અસમનુભાસિયમાનો નામ યસ્સ કેવલં સમનુભાસનં ન કરોન્તિ, સો વુચ્ચતિ, ન આદિકમ્મિકો. અયઞ્ચ દેવદત્તો આદિકમ્મિકોયેવ. તસ્મા ‘‘આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ (પારા. ૪૧૬) વુત્તં. એતેનેવ ઉપાયેન ઠપેત્વા અરિટ્ઠસિક્ખાપદં સબ્બસમનુભાસનાસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાનતો સમનુભાસનસમુટ્ઠાનં. ‘‘પટિનિસ્સજ્જામી’’તિ કાયવિકારં વા વચીભેદં વા અકરોન્તસ્સેવ પન આપજ્જનતો અકિરિયં. ‘‘નપ્પટિનિસ્સજ્જામી’’તિ સઞ્ઞાય અભાવેન મુચ્ચનતો સઞ્ઞાવિમોક્ખં. ‘‘નપ્પટિનિસ્સજ્જામી’’તિ જાનનચિત્તેનેવ સચિત્તકં.

સઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. ભેદાનુવત્તકસિક્ખાપદવણ્ણના

તસ્સેવાતિ ભેદાય પરક્કમન્તસ્સેવ. ખોતિ નિપાતમત્તં. પનાતિ વિસેસે નિપાતો. યં વચનં સમગ્ગેપિ વગ્ગે અવયવભૂતે કરોતિ ભિન્દતિ, તં કલહકારકવચનં ઇધ ‘‘વગ્ગ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘વગ્ગં અસામગ્ગિપક્ખિયવચનં વદન્તી’’તિ. અસામગ્ગિપક્ખે ભવા અસામગ્ગિપક્ખિયા, કલહકારકા, તેસં વચનં અસામગ્ગિપક્ખિયવચનં, અસામગ્ગિપક્ખે વા ભવં વચનં અસામગ્ગિપક્ખિયવચનં. ‘‘ન હિ સઙ્ઘો સઙ્ઘસ્સ કમ્મં કરોતી’’તિ ઇદં નિગ્ગહવસેન કત્તબ્બં કમ્મં સન્ધાય વુત્તં, ઉબ્બાહિકાદિકમ્મં પન બહૂનમ્પિ કાતું વટ્ટતિયેવ. ધમ્મવાદીતિ ભૂતવાદી. વિનયવાદીતિ વૂપસમવાદી. જાનાતિ નોતિ એત્થાપિ ‘‘છન્દઞ્ચ રુચિઞ્ચા’’તિ ઇદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તેનાહ ‘‘અમ્હાકં છન્દાદીનિ જાનાતી’’તિ. ભાસતીતિ એત્થ ‘‘નો’’તિ ઇદં વિભત્તિવિપરિણામેન યુજ્જતિ. તેનાહ ‘‘એવં કરોમાતિ અમ્હેહિ સદ્ધિં ભાસતી’’તિ. ‘‘એત’’ન્તિ ઇમિના તસ્સ કમ્મં પચ્ચામટ્ઠન્તિ આહ ‘‘યં સો કરોતી’’તિઆદિ. સોતિ સઙ્ઘભેદાય પરક્કમન્તો. સમેતાયસ્મન્તાનન્તિ એત્થ ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ અજ્ઝાહરિતબ્બન્તિ આહ ‘‘આયસ્મન્તાનં ચિત્ત’’ન્તિ. વુત્તસદિસાયેવાતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદટ્ઠકથાય વણ્ણનાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તમેવ.

ભેદાનુવત્તકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના

દુક્ખેન વત્તબ્બો અનુસાસિતું અસક્કુણેય્યો સભાવો અસ્સાતિ દુબ્બચજાતિકો, વિલોમભાવી. તેનાહ ‘‘દુબ્બચસભાવો’’તિઆદિ. વત્તું અસક્કુણેય્યોતિ કિસ્મિઞ્ચિ વુચ્ચમાને અસહનતો ઓવદિતું અસક્કુણેય્યો. ઉદ્દિસીયતીતિ ઉદ્દેસો, પાતિમોક્ખો, તસ્મિં પરિયાપન્ના અન્તોગધા ઉદ્દેસપરિયાપન્ના, તેસુ ઉદ્દેસપરિયાપન્નેસુ. તેનાહ ‘‘ઉદ્દેસે’’તિઆદિ. અથ સબ્બાનેવ સિક્ખાપદાનિ કથં પાતિમોક્ખુદ્દેસપરિયાપન્નાનીતિ આહ ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ, સો ‘આવિકરેય્યા’તિ એવં સઙ્ગહિતત્તા’’તિ. ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિ ઇમિના સબ્બાપિ આપત્તિયો નિદાનુદ્દેસે સઙ્ગહિતા એવ હોન્તિ. સિક્ખાપદેસૂતિ અધિસીલસિક્ખાય અધિગમૂપાયભૂતેસુ વિનયપઞ્ઞત્તીસૂતિ અત્થો. સો પન પાકટોયેવાતિ અટ્ઠકથાયં ન વુત્તો. પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનિસામણેરસામણેરિસિક્ખમાનાહિ. સિક્ખિતબ્બત્તાતિ લબ્ભમાનવસેન સિક્ખિતબ્બત્તા. તથા હિ તેહિ યથાસકં સિક્ખા સિક્ખીયતિ, ન સબ્બા. બુદ્ધપઞ્ઞત્તેનાતિ બુદ્ધેન ઠપિતેન, વિહિતેનાતિ અત્થો. અથ વા સહધમ્મિકેન સકારણેન વુચ્ચમાનોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. વચનાયાતિ નિસ્સક્કે સમ્પદાનવચનન્તિ આહ ‘‘તતો મમ વચનતો’’તિ.

દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. કુલદૂસકસિક્ખાપદવણ્ણના

નગરસ્સાપિ ગામવિસેસત્તા ઇધ ગામગ્ગહણેનેવ નગરમ્પિ ગહિતન્તિ આહ ‘‘નગરમ્પિ ગામે અન્તોગધમેવા’’તિ, વા-સદ્દેન વા અનુત્તવિકપ્પત્થેન ગહણન્તિ એવં વુત્તં. એત્થ ચ અપાકારપરિક્ખેપો સાપણો નિગમો, સપાકારાપણં નગરં, તંતંવિપરીતો ગામોતિ ઇમેસં તિણ્ણં વિસેસો દટ્ઠબ્બો. કુલાનિ દૂસેતીતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દવસેન ચત્તારિ કુલાનિ વિકારં આપાદેતિ. દૂસેન્તો ચ ન અસુચિકદ્દમાદીહિ દૂસેતિ, અથ ખો અત્તનો દુપ્પટિપત્તિયા તેસં પસાદં વિનાસેતિ. તેનાહ ‘‘પુપ્ફદાનાદીહી’’તિઆદિ. તત્થ હરિત્વા વા હરાપેત્વા વા પક્કોસિત્વા વા પક્કોસાપેત્વા વા સયં વા ઉપગતાનં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૩૬-૪૩૭) યસ્સ કસ્સચિ અત્તનો સન્તકસ્સ પુપ્ફસ્સ કુલસઙ્ગહત્થાય દાનં પુપ્ફદાનં, તં આદિ યેસં તે પુપ્ફદાનાદયો, તેહિ પુપ્ફદાનાદીહિ. આદિસદ્દેન (પારા. ૪૩૭) ફલદાનચુણ્ણમત્તિકાદન્તકટ્ઠવેળુવેજ્જિકાજઙ્ઘપેસનિકાનં ગહણં. સદ્ધં વિનાસેન્તોતિ તથા અકરોન્તેસુ અઞ્ઞેસુ પેસલેસુ ભિક્ખૂસુ અપ્પસાદં અદસ્સનં ગમેન્તો. પુપ્ફદાનાદીહિ ચ તેહિ કતસઙ્ગહેહિ અઞ્ઞે પેસલે તથા અકરોન્તે તે મનુસ્સા ઇસ્સન્તિ ન અલ્લીયન્તીતિ સો તેસં પસાદં વિનાસેતિ નામાતિ દટ્ઠબ્બં. પાપકા સમાચારાતિ બુદ્ધપ્પટિકુટ્ઠત્તા લામકા સમાચારા. તે પન યસ્મા કુલસઙ્ગહત્થં માલાવચ્છરોપનાદયો ઇધ અધિપ્પેતા, તસ્મા ‘‘માલાવચ્છરોપનાદયો’’તિ વુત્તં. આરામાદીનમત્થાય પન કપ્પિયવોહારાદીહિ રોપાપનાદિકં વટ્ટતિ. તત્થ માલાવચ્છન્તિ તરુણપુપ્ફરુક્ખં. તરુણકા હિ પુપ્ફરુક્ખાપિ પુપ્ફગચ્છાપિ ‘‘માલાવચ્છા’’ત્વેવ વુચ્ચન્તિ, તસ્સ રોપનં માલાવચ્છરોપનં, તં આદિ યેસં તે માલાવચ્છરોપનાદયો. આદિસદ્દેન ચેત્થ રોપાપનસિઞ્ચનસિઞ્ચાપનઓચિનનઓચિનાપનગન્થનગન્થાપનાનં ગહણં.

માતિકાયં દિસ્સન્તીતિ યે પચ્ચક્ખતો પસ્સન્તિ, તેહિ દિસ્સન્તિ. સુય્યન્તીતિ યે પરતો સુણન્તિ, તેહિ સોતદ્વારેન સુત્વા ઉપધારીયન્તિ. દુટ્ઠાનીતિ દૂસિતાનિ. અલં તે ઇધ વાસેનાતિ તવ ઇધ વાસેન અલં, મા ઇધ તવ વાસો હોતૂતિ અત્થો. વારણત્થો હિ ઇધ અલં-સદ્દો. પબ્બાજનીયકમ્મકતોતિ ચોદેત્વા સારેત્વા આપત્તિં આરોપેત્વા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, ઇમે અસ્સજિપુનબ્બસુકા’’તિઆદિના (પારા. ૪૩૪) પદભાજને વુત્તાય ઞત્તિચતુત્થકમ્મવાચાય કતપબ્બાજનીયકમ્મો. યસ્મિઞ્ચ વિહારે વસતીતિ ગામતો બહિવિહારમાહ. નેવ તસ્મિં ગામે…પે… ચરિતું લભતીતિ સચેપિ ગામો વા નિગમો વા દ્વાદસયોજનપરમો હોતિ, તિયોજનપરમો ચ વિહારો હોતિ, નેવ તસ્મિં ગામે વા નિગમે વા પિણ્ડાય ચરિતું લભતિ, ન વિહારે વસિતું. તસ્મિં વિહારે વસન્તેન સામન્તગામેપિ પિણ્ડાય ન ચરિતબ્બં, સામન્તવિહારેપિ વસન્તેન તસ્મિં ગામે પિણ્ડાય ન ચરિતબ્બં. સામન્તવિહારે વસન્તેન પન સામન્તગામે ચરિતું વટ્ટતિ. આપજ્જિતબ્બા આપત્તિયોતિ કુલસઙ્ગહત્થં અત્તનો સન્તકદાને દુક્કટં, ઇસ્સરવતાય સઙ્ઘસન્તકદાને થુલ્લચ્ચયં, પસય્હ દાને પારાજિકન્તિ ઇમા આપત્તિયો. માતિકાયં ‘‘પક્કમતા યસ્મા’’તિ પબ્બાજનીયકમ્મકતસ્સ વત્તવસેન વુત્તં. આદિમ્હિ પન પબ્બાજનીયકમ્મવસેન દટ્ઠબ્બં. અસ્સજિપુનબ્બસુકેતિ અસ્સજિઞ્ચેવ પુનબ્બસુકઞ્ચ.

કુલદૂસકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ઘાદિસેસનિગમનવણ્ણના

પઠમાપત્તિકાતિ અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થોતિ આહ ‘‘પઠમં આપત્તિ એતેસન્તિ પઠમાપત્તિકા’’તિ. વીતિક્કમનક્ખણેયેવાતિ વત્થુવીતિક્કમનક્ખણેયેવ. એવ-કારેન સમનુભાસનકમ્મક્ખણં પટિક્ખિપતિ. અહસ્સ યત્તકો પરિચ્છેદો યાવતીહં. તેનાહ ‘‘યત્તકાનિ અહાની’’તિ. અહાનીતિ ચ દિવસાનીતિ અત્થો.

વત્થુવસેન વાતિ અસુચિમોચનાદિવીતિક્કમમત્તવસેન વા. ઇદન્તિ ઇદં વીતિક્કમં. નામમત્તવસેન વા અયં ઇત્થન્નામા આપત્તીતિ ‘‘અયં સઙ્ઘાદિસેસો નામ આપત્તી’’તિ એવં વિના વત્થું નામવસેન વા. મત્તસદ્દેન ચેત્થ વત્થું પટિક્ખિપતિ. પોત્થકેસુ પન કત્થચિ ‘‘નામગોત્તવસેન વા’’તિ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં ‘‘અયં ઇત્થન્નામા આપત્તી’’તિ વુત્તત્તા. ઇદાનિ નં કસ્સચિ ન આરોચેસ્સામીતિ સમ્બન્ધો. ધુરં નિક્ખિપિત્વાતિ આરોચને ઉસ્સાહં ઠપેત્વા. ન કેવલં વત્થુનામવસેનેવ આપત્તિસઞ્ઞી હુત્વા છાદેન્તસ્સેવ, અથ ખો યોપિ એવં અજાનન્તો કેવલં ‘‘આપત્તિં છાદેમી’’તિ આપત્તિસઞ્ઞાય છાદેતિ, તસ્સપિ છન્ના હોતીતિ વેદિતબ્બં. સચે પનેત્થ અનાપત્તિસઞ્ઞી વા હોતિ, અઞ્ઞાપત્તિક્ખન્ધસઞ્ઞી વા વેમતિકો વા હુત્વા ‘‘ન દાનિ નં કસ્સચિ આરોચેસ્સામી’’તિ એવં છાદેતુકામોવ ધુરં નિક્ખિપિત્વા અરુણં ઉટ્ઠાપેતિ, અચ્છન્નાવ હોતીતિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. અનાપત્તિ પન આપત્તિસઞ્ઞાયપિ અનાપત્તિસઞ્ઞાયપિ છાદેન્તેન અચ્છાદિતાવ હોતિ. લહુકં વા ‘‘ગરુકા’’તિ ગરુકં વા ‘‘લહુકા’’તિ છાદેતિ, અલજ્જિપક્ખે તિટ્ઠતિ, આપત્તિ પન અચ્છન્ના હોતિ. ગરુકં ‘‘લહુકા’’તિ મઞ્ઞમાનો દેસેતિ, નેવ દેસિતા હોતિ નચ્છન્ના.

પકતો સભાવભૂતો અત્તા અસ્સાતિ પકતત્તો, ન કમ્મેહિ વિકતત્તોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અનુક્ખિત્તો સમાનસંવાસકો’’તિ. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘ન દાનિ નં કસ્સચિ આરોચેસ્સામી’’તિઆદિના વુત્તનેવ નયેન. અથ ‘‘મય્હં સઙ્ઘેન કમ્મં કત’’ન્તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) અપકતત્તસઞ્ઞી હુત્વા છાદેતિ, અચ્છન્નાવ હોતિ. અપકતત્તેન પન પકતત્તસઞ્ઞિના વા પકતત્તેન અપકતત્તસઞ્ઞિના વા છાદિતાપિ અચ્છન્નાવ હોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘આપજ્જતિ ગરુકં સાવસેસં;

છાદેતિ અનાદરિયં પટિચ્ચ;

ન ભિક્ખુની નો ચ ફુસેય્ય વજ્જં;

પઞ્હામેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૧);

અયઞ્હિ પઞ્હો ઉક્ખિત્તકેન કથિતો.

દસસુ અન્તરાયેસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. સચે પન યો ભીરુકજાતિકતાય અન્ધકારે અમનુસ્સચણ્ડમિગભયેન અન્તરાયિકસઞ્ઞી હુત્વા છાદેતિ, અચ્છન્નાવ હોતિ. યસ્સપિ પબ્બતવિહારે વસન્તસ્સ કન્દરં વા નદિં વા અતિક્કમિત્વા આરોચેતબ્બં હોતિ, અન્તરામગ્ગે ચ ચણ્ડવાળઅમનુસ્સાદિભયં અત્થિ, મગ્ગે અજગરા નિપજ્જન્તિ, નદી પૂરા હોતિ, એતસ્મિં સતિયેવ અન્તરાયે અન્તરાયિકસઞ્ઞી હુત્વા છાદેતિ, અચ્છન્નાવ હોતિ. અન્તરાયિકસ્સ પન અન્તરાયિકસઞ્ઞાય વા અનન્તરાયિકસઞ્ઞાય વા છાદયતો અચ્છન્નાવ.

ભિક્ખુનોતિ સભાગસ્સ ભિક્ખુનો. સચસ્સ મુખે અપ્પમત્તકો ગણ્ડો વા હોતિ, હનુકવાતો વા વિજ્ઝતિ, દન્તો વા રુજ્જતિ, ભિક્ખા વા મન્દા લદ્ધા હોતિ, તાવતકેન પન નેવ વત્તું ન સક્કોતિ, ન ગન્તું. અપિચ ખો ‘‘ન સક્કોમી’’તિ સઞ્ઞી હોતિ, અયં પહુ હુત્વા અપ્પહુસઞ્ઞી નામ. ઇમિના છાદિતાપિ અચ્છાદિતા. અપ્પહુના પન વત્તું વા ગન્તું વા અસમત્થેન પહુસઞ્ઞિના વા અપ્પહુસઞ્ઞિના વા છાદિતાપિ અચ્છાદિતાવ.

ઇદં ઉત્તાનમેવાતિ ઇદં અઙ્ગદ્વયં ઉત્તાનત્થમેવ. સચે પન ‘‘છાદેસ્સામી’’તિ ધુરનિક્ખેપં કત્વા પુરેભત્તે વા પચ્છાભત્તે વા પઠમયામાદીસુ વા લજ્જિધમ્મં ઓક્કમતિ, અન્તોઅરુણેયેવ આરોચેતિ, અયં છાદેતુકામો ન છાદેતિ નામ.

યસ્સ પન અભિક્ખુકે ઠાને વસન્તસ્સ આપત્તિં આપજ્જિત્વા સભાગસ્સ ભિક્ખુનો આગમનં આગમેન્તસ્સ વા, સભાગસ્સ સન્તિકં વા ગચ્છન્તસ્સ અડ્ઢમાસોપિ માસોપિ અતિક્કમતિ, અયં નચ્છાદેતુકામો છાદેતિ નામ. અયમ્પિ અચ્છન્નાવ હોતિ.

યો પન આપન્નમત્તોવ અગ્ગિં અક્કન્તપુરિસો વિય સહસા અપક્કમિત્વા સભાગટ્ઠાનં ગન્ત્વા આવિ કરોતિ, અયં નચ્છાદેતુકામોવ ન છાદેતિ નામ. સભાગમત્તમેવ પમાણન્તિ અવેરિસભાગમત્તમેવ પમાણં. અવેરિસભાગસ્સ હિ સન્તિકે આરોચેતબ્બં. યો પન વિસભાગો હોતિ સુત્વા પકાસેતુકામો, એવરૂપસ્સ ઉપજ્ઝાયસ્સપિ સન્તિકે ન આરોચેતબ્બા. તત્થ પુરેભત્તં આપત્તિં આપન્નો હોતુ, પચ્છાભત્તં વા દિવા વા રત્તિં વા, યાવ અરુણં ન ઉગ્ગચ્છતિ, તાવ આરોચેતબ્બં. ઉદ્ધસ્તે અરુણે પટિચ્છન્ના હોતિ, પટિચ્છાદનપચ્ચયા ચ દુક્કટં આપજ્જતિ. સઙ્ખેપતોતિ સમાસતો. વિત્થારતો પન સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

અકામા પરિવત્થબ્બન્તિ અપ્પટિકમ્મકતાય આપત્તિયા સગ્ગમોક્ખાવરણભાવતો અનિચ્છન્તેનાપિ પરિવસિતબ્બન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ન કામેના’’તિઆદિ. પરિવાસં સમાદાયાતિ પરિવાસવત્તં સઙ્ઘમજ્ઝે સમાદિયિત્વા. યદિપિ ચતુબ્બિધો પરિવાસો અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસો, પટિચ્છન્નપરિવાસો, સુદ્ધન્તપરિવાસો, સમોધાનપરિવાસોતિ, તથાપિ અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસો ઇધ ન અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘તત્થ પટિચ્છન્ન…પે… તિવિધો પરિવાસો’’તિ. તત્થાતિ તસ્મિં વાક્યે. પટિચ્છન્નાય આપત્તિયા સતિ દાતબ્બો પરિવાસો પટિચ્છન્નવિસયતાય પટિચ્છન્નપરિવાસો. સુદ્ધન્તતો પટ્ઠાય દાતબ્બો પરિવાસો સુદ્ધન્તપરિવાસો. સમોદહિત્વા દાતબ્બો પરિવાસો સમોધાનપરિવાસો.

ઇદાનિ તે તિવિધેયેવ પરિવાસે સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. હીતિ યસ્મા. એકાહં પટિચ્છન્ના એકાહપ્પટિચ્છન્ના. વુત્તનયેનાતિ ‘‘આપત્તિ ચ હોતી’’તિઆદિના વુત્તેન નયેન. એકાહપ્પટિચ્છન્નન્તિ એત્થ ઇતિસદ્દો ‘‘ઇતિ વા, ઇતિ એવરૂપા વિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૩, ૧૯૭) વિય આદિઅત્થો. તેન ‘‘સોહં, ભન્તે, સઙ્ઘં એકિસ્સા આપત્તિયા સઞ્ચેતનિકાય સુક્કવિસટ્ઠિયા એકાહપ્પટિચ્છન્નાય એકાહપરિવાસં યાચામી’’તિ ઇમં પાળિસેસં (ચૂળવ. ૧૦૨) સઙ્ગણ્હાતિ. એવં પરિવાસં યાચાપેત્વાતિ એવં યાવતતિયં યાચાપેત્વા. ખન્ધકે આગતનયેનાતિ સમુચ્ચયક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૯૭ આદયો) આગતનયેન. તતોતિ પક્ખતો પટ્ઠાય. અતિરેકપક્ખપ્પટિચ્છન્નન્તિ પક્ખસ્સ અતિરેકો અતિરેકપક્ખો, તં પટિચ્છન્નન્તિ અત્થો. તતોતિ તિંસતિમદિવસતો પટ્ઠાય. માસપ્પટિચ્છન્નન્તિ સત્તાનં આયું મિનન્તો વિય સિયતિ અન્તં કરોતીતિ માસો, તિંસરત્તિન્દિવો, તં પટિચ્છન્નન્તિ અત્થો. સંવચ્છરે પુણ્ણેતિ તં તં સત્તં, ધમ્મપ્પવત્તિઞ્ચ સઙ્ગમ્મ વદન્તો વિય સરતિ પવત્તતીતિ સંવચ્છરો, દ્વાદસ માસા, તસ્મિં પરિપુણ્ણે.

વત્થુકિત્તનવસેન વાતિ નામેન સહ વત્થુકિત્તનવસેન વાતિ અત્થો. તેનેવ હિ ઉપરિ ‘‘નામમત્તવસેન વા’’તિ મત્તગ્ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. નામમત્તવસેનાતિ વત્થુકિત્તનં વિના કેવલં નામસ્સેવ વસેન. તસ્માતિ યસ્મા દુવિધે નામે ‘‘આપત્તી’’તિ સબ્બસાધારણં નામં, તસ્મા. સુક્કવિસ્સટ્ઠીતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામાયં. ઇતિસદ્દો હેત્થ વચનીયત્થં નિદસ્સેતિ. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠી’’તિ કાયસંસગ્ગાદીનમ્પિ વત્થુઆદિભાવેન ઇચ્છિતબ્બત્તા. વત્થુ ચેવ ગોત્તઞ્ચાતિ વીતિક્કમત્તા વત્થુ ચેવ અનઞ્ઞસાધારણત્તા ગોત્તઞ્ચ. ગં તાયતીતિ ગોત્તં, સજાતિતો અઞ્ઞત્થ કાયસંસગ્ગાદીસુ ગન્તું અદત્વા બુદ્ધિં, વચનઞ્ચ રક્ખતીતિ અત્થો. સઙ્ઘાદિસેસોતિ સઙ્ઘાદિસેસો નામાયં. એત્થ પન ઇતિસદ્દો વચનવચનીયસમુદાયં નિદસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘નામઞ્ચેવ આપત્તિ ચા’’તિ, સજાતિસાધારણનામત્તા નામઞ્ચેવ તેન તેન વીતિક્કમેનાપજ્જિતબ્બત્તા આપત્તિ ચાતિ અત્થો. ઇદમ્પિ નિદસ્સનમત્તમેવ ‘‘આપત્તિયો’’તિ ઇમસ્સાપિ નામાદિભાવેન ઇચ્છિતબ્બત્તા. ઇતિસદ્દો વા આદિઅત્થો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘કાયસંસગ્ગન્તિઆદિવચનેનાપી’’તિઆદિકમ્પિ સમત્થિતં હોતિ.

તયિદં કમ્મવાચાય કેન વચનેન ગહિતન્તિ અનુયોગં સન્ધાય ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. ‘‘આપત્તી’’તિ સબ્બસાધારણનામત્તા, વીતિક્કમેન આપજ્જિતબ્બત્તા ચ નામઞ્ચેવ આપત્તિ ચ હોતીતિ આહ ‘‘આપત્તિયોતિ વચનેનાપી’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા ઇદં પરિવાસાદિવિનયકમ્મં વત્થુવસેન, ગોત્તવસેન, નામવસેન, આપત્તિવસેન ચ કાતું વટ્ટતિયેવ, તસ્મા. એતેસૂતિ વત્થુઆદીસુ, સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીસુ વા. વત્તં સમાદાતબ્બન્તિ યથાવુત્તેસુ દ્વીસુ પદેસુ એકેનપિ સમાદાતબ્બં. દ્વીહિ પન સુસમાદિન્નંયેવ. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘સમાદાનેપિ એસેવ નયો’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના).

આરોચેત્વાતિ –

‘‘અહં, ભન્તે, એકં આપત્તિં આપજ્જિં સઞ્ચેતનિકં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં એકાહપ્પટિચ્છન્નં, સોહં સઙ્ઘં એકિસ્સા આપત્તિયા સઞ્ચેતનિકાય સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા એકાહપ્પટિચ્છન્નાય એકાહપરિવાસં યાચિં, તસ્સ મે સઙ્ઘો એકિસ્સા આપત્તિયા સઞ્ચેતનિકાય સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા એકાહપ્પટિચ્છન્નાય એકાહપરિવાસં અદાસિ, સોહં પરિવસામિ, વેદયામહં, ભન્તે, ‘વેદયતી’તિ મં સઙ્ઘો ધારેતૂ’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) –

એવમાદિના તં તં યોજનાનુરૂપં આરોચેત્વા. ઇમઞ્ચ પનત્થં ગહેત્વા યાય કાયચિ ભાસાય આરોચેતું વટ્ટતિયેવ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨). ‘‘પુન આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં આરોચેન્તેના’’તિ ઇદં આગન્તુકં ભિક્ખું સન્ધાય વુત્તં. એત્થ ચ એકસ્સ આરોચેન્તેન અવસાને ‘‘વેદયતીતિ મં આયસ્મા ધારેતુ’’, દ્વિન્નં ‘‘આયસ્મન્તા ધારેન્તુ’’, તિણ્ણં ‘‘આયસ્મન્તો ધારેન્તૂ’’તિ વત્તબ્બં. વત્તભેદઞ્ચ રત્તિચ્છેદઞ્ચ અકત્વાતિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, પારિવાસિકેન ભિક્ખુના સાદિતબ્બં પકતત્તાનં ભિક્ખૂનં અભિવાદનં પચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના (ચૂળવ. ૭૫) પારિવાસિકક્ખન્ધકે યાનિ ચતુનવુતિ વત્તાનિ વુત્તાનિ, તેસં ભેદઞ્ચ, યો ચ ‘‘તયો ખો, ઉપાલિ, પારિવાસિકસ્સ ભિક્ખુનો રત્તિચ્છેદા સહવાસો વિપ્પવાસો અનારોચના’’તિ (ચૂળવ. ૮૩) રત્તિચ્છેદો વુત્તો, તઞ્ચ અકત્વા.

અયં હેત્થ વિનિચ્છયો – સચે (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૭૬) આગન્તુકા મુહુત્તં વિસ્સમિત્વા વા અવિસ્સમિત્વા એવ વા વિહારમજ્ઝેન ગચ્છન્તિ, તેસમ્પિ આરોચેતબ્બં. સચે તસ્સ અજાનન્તસ્સેવ ગચ્છન્તિ, અયઞ્ચ ગતકાલે જાનાતિ, ગન્ત્વા આરોચેતબ્બં. સમ્પાપુણિતું અસક્કોન્તસ્સ રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદદુક્કટં. યેપિ અન્તોવિહારં અપ્પવિસિત્વા ઉપચારસીમં ઓક્કમિત્વા ગચ્છન્તિ, અયઞ્ચ નેસં છત્તસદ્દં વા ઉક્કાસિતસદ્દં વા ખિપિતસદ્દં વા સુત્વાવ આગન્તુકભાવં જાનાતિ, ગન્ત્વા આરોચેતબ્બં. ગતકાલે જાનન્તેનાપિ અનુબન્ધિત્વા આરોચેતબ્બમેવ. સમ્પાપુણિતું અસક્કોન્તસ્સ રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદદુક્કટં. યોપિ રત્તિંયેવ આગન્ત્વા રત્તિંયેવ ગચ્છતિ, સોપિસ્સ રત્તિચ્છેદં કરોતિ. અઞ્ઞાતત્તા પન વત્તભેદદુક્કટં નત્થિ. સચે અજાનિત્વાવ અબ્ભાનં કરોતિ, અકતમેવ હોતીતિ કુરુન્દિયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૭૬) વુત્તં. તસ્મા અધિકા રત્તિયો ગહેત્વા કાતબ્બં. અયં અપણ્ણકપ્પટિપદા.

નદિઆદીસુ નાવાય ગચ્છન્તમ્પિ પરતીરે ઠિતમ્પિ આકાસે ગચ્છન્તમ્પિ પબ્બતતલઅરઞ્ઞાદીસુ દૂરે ઠિતમ્પિ ભિક્ખું દિસ્વા સચે ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વવત્થાનં અત્થિ, નાવાદીહિ વા ગન્ત્વા, મહાસદ્દં કત્વા વા વેગેન અનુબન્ધિત્વા વા આરોચેતબ્બં, અનારોચેન્તસ્સ રત્તિચ્છેદો ચેવ વત્તભેદદુક્કટઞ્ચ. સચે વાયમન્તોપિ સમ્પાપુણિતું વા સાવેતું વા ન સક્કોતિ, રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદદુક્કટં.

અઞ્ઞં કઞ્ચિ વિહારં ગતેનપિ ભિક્ખૂનં આરોચેતબ્બમેવ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૭૬). સચે સબ્બે એકટ્ઠાને ઠિતે પસ્સતિ, એકટ્ઠાને ઠિતેનેવ આરોચેતબ્બં. અથ રુક્ખમૂલાદીસુ વિસું વિસું ઠિતા હોન્તિ, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા આરોચેતબ્બં. સઞ્ચિચ્ચ અનારોચેન્તસ્સ રત્તિચ્છેદો ચ હોતિ, વત્તભેદે ચ દુક્કટં. અથ વિચિનન્તો એકચ્ચે ન પસ્સતિ, રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન ચ વત્તભેદદુક્કટં. સઞ્ચિચ્ચ અનારોચેન્તસ્સ પન રત્તિચ્છેદો ચેવ હોતિ, વત્તભેદે ચ દુક્કટં.

તત્થેવાતિ માળકસીમાયમેવ. માળકતો પન ભિક્ખૂસુ નિક્ખન્તેસુ એકસ્સપિ સન્તિકે નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭). માળકતો નિક્ખમિત્વા સતિં પટિલભન્તેન સહ ગચ્છન્તસ્સ સન્તિકે નિક્ખિપિતબ્બં. તેનાહ ‘‘એકપુગ્ગલસ્સ વા સન્તિકે’’તિ. સચે સોપિ પક્કન્તો, અઞ્ઞસ્સ યસ્સ માળકે નારોચિતં, તસ્સ આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બં. પકતત્તટ્ઠાનેતિ સઙ્ઘકમ્માનં અરહટ્ઠાને. દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વાતિ (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૯૭) ભિક્ખૂનં સજ્ઝાયનસદ્દસવનૂપચારવિજહનત્થં વુત્તં. મહામગ્ગતો ઓક્કમ્માતિ મગ્ગપ્પટિપન્નભિક્ખૂનં ઉપચારવિજહનત્થં વુત્તં. ગુમ્બેન વા વતિયા વા પટિચ્છન્નટ્ઠાનેતિ દસ્સનૂપચારવિજહનત્થં વુત્તં. વત્તં સમાદિયિત્વા આરોચેતબ્બન્તિ વુત્તનયેનેવ વત્તં સમાદિયિત્વા પરિવાસો આરોચેતબ્બો. ‘‘આરોચેતબ્બ’’ન્તિ પન સામઞ્ઞેન વુત્તં. આરોચેન્તેન ચ સચે નવકતરો હોતિ, ‘‘આવુસો’’તિ વત્તબ્બં. સચે વુડ્ઢતરો, ‘‘ભન્તે’’તિ વત્તબ્બં. સચે અઞ્ઞો કોચિ ભિક્ખુ કેનચિદેવ કરણીયેન તં ઠાનં આગચ્છતિ. સચે એસ નં પસ્સતિ, સદ્દં વા તસ્સ સુણાતિ, આરોચેતબ્બં. અનારોચેન્તસ્સ રત્તિચ્છેદો ચેવ વત્તભેદો ચ. તેનાહ ‘‘યમ્પિ અઞ્ઞં ભિક્ખું પસ્સતિ, તસ્સાપિ આરોચેતબ્બમેવા’’તિ. અથ દ્વાદસહત્થં ઉપચારં ઓક્કમિત્વા અજાનન્તસ્સેવ ગચ્છતિ, રત્તિચ્છેદો હોતિયેવ, વત્તભેદો પન નત્થિ. ઉટ્ઠિતેતિ ઉગ્ગતે. યં સબ્બપઠમં ભિક્ખુન્તિ વિહારતો નિક્ખમન્તં વા આગન્તુકં વા સબ્બપઠમં યં અઞ્ઞં ભિક્ખું પસ્સતિ. તસ્સ આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બન્તિ અનારોચેન્તસ્સ દુક્કટં સિયા, તં સન્ધાય વુત્તં, ન તુ રત્તિચ્છેદં સન્ધાય. ઇતરથા હિ ‘‘વિહારસીમાપરિયાપન્નાનં સબ્બેસં આરોચેત્વા’’તિ વદેય્ય. યાવ રત્તિયો પૂરેન્તીતિ યત્તકા રત્તિયો આપત્તિ પટિચ્છન્ના હોતિ, તત્તકા રત્તિયો યાવ પૂરેન્તિ, તાવ પરિવત્થબ્બં. સમન્તપાસાદિકાયં પન ‘‘એવં યત્તકાનિ દિવસાનિ આપત્તિ પટિચ્છન્ના હોતિ, તત્તકાનિ, તતો અધિકતરાનિ વા કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થાય પરિવસિત્વા’’તિ વુત્તં. વિત્થારોતિ પપઞ્ચો.

ઇતરેસુ પન દ્વીસૂતિ સુદ્ધન્તપરિવાસો, સમોધાનપરિવાસોતિ દ્વિન્નં મજ્ઝે. ખન્ધકેતિ સમુચ્ચયક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૧૫૬ આદયો). ચૂળસુદ્ધન્તો મહાસુદ્ધન્તોતિ એત્થ યો ઉપસમ્પદતો (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૪૨) પટ્ઠાય અનુલોમક્કમેન વા આરોચિતદિવસતો પટ્ઠાય પટિલોમક્કમેન વા ‘‘અસુકઞ્ચ અસુકઞ્ચ દિવસં વા પક્ખં વા માસં વા સંવચ્છરં વા તવ સુદ્ધભાવં જાનાસી’’તિ પુચ્છિયમાનો ‘‘આમ, ભન્તે, જાનામિ, એત્તકં નામ કાલં અહં સુદ્ધો’’તિ વદતિ, તસ્સ દિન્નો સુદ્ધન્તપરિવાસો ‘‘ચૂળસુદ્ધન્તો’’તિ વુચ્ચતિ.

તં ગહેત્વા પરિવસન્તેન યત્તકં કાલં અત્તનો સુદ્ધભાવં જાનાતિ, તત્તકં અપનેત્વા અવસેસં માસં વા દ્વેમાસં વા પરિવસિતબ્બં. સચે ‘‘માસમત્તં અસુદ્ધોમ્હી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા પરિવાસં અગ્ગહેસિ, પરિવસન્તો ચ પુન અઞ્ઞં માસં સરતિ, તમ્પિ માસં પરિવસિતબ્બમેવ, પુન પરિવાસદાનકિચ્ચં નત્થિ. અથ ‘‘દ્વેમાસં અસુદ્ધોમ્હી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા અગ્ગહેસિ, પરિવસન્તો ચ ‘‘માસમત્તમેવાહં અસુદ્ધોમ્હી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ, માસમેવ પરિવસિતબ્બં, પુન પરિવાસદાનકિચ્ચં નત્થિ. અયઞ્હિ સુદ્ધન્તપરિવાસો ઉદ્ધમ્પિ આરોહતિ, હેટ્ઠાપિ ઓરોહતિ, ઇદમસ્સ લક્ખણં.

યો પન યથાવુત્તેન અનુલોમપ્પટિલોમવસેન પુચ્છિયમાનોપિ રત્તિપરિયન્તં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) ન જાનાતિ નસ્સરતિ, રત્તિપરિયન્તે વેમતિકો વા હોતિ, તસ્સ દિન્નો સુદ્ધન્તપરિવાસો ‘‘મહાસુદ્ધન્તો’’તિ વુચ્ચતિ. તં ગહેત્વા ગહિતદિવસતો યાવ ઉપસમ્પદદિવસો, તાવ રત્તિયો ગણેત્વા પરિવસિતબ્બં. અયં ઉદ્ધં નારોહતિ, હેટ્ઠા પન ઓરોહતિ. તસ્મા સચે પરિવસન્તો રત્તિપરિચ્છેદે સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ ‘‘માસો વા સંવચ્છરો વા મય્હં આપન્નસ્સા’’તિ, માસં વા સંવચ્છરં વા પરિવસિતબ્બં. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ‘‘એત્તકં કાલં અહં સુદ્ધો’’તિ વદન્તસ્સ ચૂળસુદ્ધન્તો દીયતિ, તથાપિ નિયમેનેવ જાનનાભાવા ‘‘દુવિધોપિ ચેસ…પે… દાતબ્બો’’તિ વુત્તં. તસ્સ દાનવિધિ ખન્ધકે આગતોતિ તસ્સ દુવિધસ્સાપિ સુદ્ધન્તસ્સ દાનવિધિ ‘‘તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા…પે… એવમસ્સ વચનીયો’’તિઆદિના સમુચ્ચયક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૧૫૬) આગતો. તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. એસ નયો વિનિચ્છયકથા પન વિત્થારતો સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તાતિ એત્થાપિ.

ઓધુનિત્વા અવધુય પહાય સમોધાનો ઓધાનસમોધાનો. ચિરપ્પટિચ્છન્નાનં અગ્ઘેન સમોધાનો અગ્ઘસમોધાનો. મિસ્સકાનં સમોધાનો મિસ્સકસમોધાનો. ઇદાનિ તં તિવિધમ્પિ સમોધાનપરિવાસં સઙ્ખેપતો દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. અન્તરાપત્તિં આપજ્જિત્વા પટિચ્છાદેન્તસ્સાતિ યો પરિવાસં ગહેત્વા અનિક્ખિત્તવત્તો હુત્વા પરિવસન્તો અપરિનિટ્ઠિતેયેવ પરિવાસે અન્તરા વેમજ્ઝે સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં આપજ્જિત્વા પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ. પરિવુત્થદિવસેતિ લક્ખણવચનમેતં, તેન ‘‘માનત્તચિણ્ણદિવસે ચા’’તિપિ વુત્તમેવ હોતિ. મક્ખેત્વાતિ ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન મૂલાય પટિકસ્સનવસેન મક્ખેત્વા. સમોદહિત્વાતિ મૂલાપત્તિટ્ઠાને ઠપેત્વા, પક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. દાતબ્બપરિવાસોતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’તિઆદિના ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન દાતબ્બપરિવાસો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો પટિચ્છન્નાય આપત્તિયા પરિવાસં ગહેત્વા પરિવસન્તો (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૪૩) વા માનત્તારહો વા માનત્તં ચરન્તો વા અબ્ભાનારહો વા અનિક્ખિત્તવત્તો અઞ્ઞં આપત્તિં આપજ્જિત્વા પુરિમાપત્તિયા સમા વા ઊનતરા વા રત્તિયો પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ મૂલાય પટિકસ્સનેન તે પરિવુત્થદિવસે ચ માનત્તચિણ્ણદિવસે ચ સબ્બે ઓધુનિત્વા અદિવસે કત્વા પચ્છા આપન્નાપત્તિં મૂલાપત્તિયં સમોધાય પરિવાસો દાતબ્બોતિ.

સચે પન અન્તરાપત્તિ મૂલાપત્તિતો અતિરેકપ્પટિચ્છન્ના હોતિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨), તં મૂલાપત્તિં કત્વા તત્થ ઇતરં સમોધાય પરિવાસો દાતબ્બો. સચે પન અન્તરાપત્તિ અપ્પટિચ્છન્ના હોતિ, મૂલાય પટિકસ્સનં અકત્વા પુબ્બે ગહિતપરિવાસેનેવ પરિવસિતબ્બં.

યા એકા વા…પે… સબ્બચિરપ્પટિચ્છન્નાયોતિ યા એકા વા આપત્તિ સબ્બચિરપ્પટિચ્છન્ના, યા દ્વે વા તિસ્સો વા સમ્બહુલા વા આપત્તિયો સબ્બચિરપ્પટિચ્છન્નાયોતિ અત્થો. તાસન્તિ સબ્બચિરપ્પટિચ્છન્નાનં આપત્તીનં. દાનવિધિ પનસ્સ ખન્ધકે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

યસ્સ પન સતં આપત્તિયો દસાહપટિચ્છન્ના, અપરમ્પિ સતં આપત્તિયો દસાહપટિચ્છન્ના, અપરમ્પિ સતં આપત્તિયો દસાહપટિચ્છન્નાતિ એવં દસક્ખત્તું કત્વા આપત્તિસહસ્સં દિવસસતપટિચ્છન્નં હોતિ, તેન કિં કાતબ્બન્તિ? સબ્બં સમોદહિત્વા દસ દિવસે પરિવસિતબ્બં. એવં એકેનેવ દસાહેન દિવસસતમ્પિ પરિવસિતમેવ હોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દસસતં રત્તિસતં, આપત્તિયો છાદયિત્વાન;

દસ રત્તિયો વસિત્વાન, મુચ્ચેય્ય પારિવાસિકો’’તિ. (પરિ. ૪૭૭);

અયં અગ્ઘસમોધાનો નામ.

ઇદાનિ મિસ્સકસમોધાનં નિદ્દિસિતું ‘‘મિસ્સકસમોધાનો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્રાયં નયો –

‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિં એકં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં, એકં કાયસંસગ્ગં, એકં દુટ્ઠુલ્લવાચં, એકં અત્તકામં, એકં સઞ્ચરિત્તં, એકં કુટિકારકં, એકં વિહારકારકં, એકં દુટ્ઠદોસં, એકં અઞ્ઞભાગિયં, એકં સઙ્ઘભેદં, એકં ભેદાનુવત્તકં, એકં દુબ્બચં, એકં કુલદૂસકં, સોહં, ભન્તે, સઙ્ઘં તાસં આપત્તીનં સમોધાનપરિવાસં યાચામી’’તિ –

તિક્ખત્તું યાચાપેત્વા તદનુરૂપાય કમ્મવાચાય પરિવાસો દાતબ્બો. એત્થ ચ ‘‘સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિં નાનાવત્થુકાયો’’તિપિ ‘‘સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિ’’ન્તિપિ એવં પુબ્બે વુત્તનયેન વત્થુવસેનપિ ગોત્તવસેનપિ નામવસેનપિ આપત્તિવસેનપિ યોજેત્વા કમ્મવાચં કાતું વટ્ઠતિયેવાતિ. અયં મિસ્સકસમોધાનો. સબ્બપરિવાસકમ્મવાચાવસાને પન નિક્ખિત્તાનિક્ખિત્તવત્તાદિકથા પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બા. તિવિધેપિ સમોધાનપરિવાસે અત્થમત્તસ્સેવ વુત્તત્તા, વિનિચ્છયાદીનં વા અનામટ્ઠત્તા ‘‘અયં તિવિધેપિ સમોધાનપરિવાસે સઙ્ખેપકથા’’તિ વુત્તં. મહાવિસયત્તા સમોધાનવિચારણાય સા નિરવસેસા કુતો લદ્ધબ્બાતિ આહ ‘‘વિત્થારો’’તિઆદિ.

છારત્તન્તિ રા સદ્દો તીયતિ છિજ્જતિ એત્થાતિ રત્તિ, સત્તાનં સદ્દસ્સ વૂપસમનકાલોતિ અત્થો, છ રત્તિયો સમાહટા, છન્નં રત્તીનં વા સમાહારો છરત્તં, છરત્તમેવ છારત્તં, અવયવબ્યતિરેકેન સમુદાયસ્સાભાવતો છ રત્તિયોતિ અત્થો વુત્તો.

પરિવાસં અદત્વા માનત્તમેવ દાતબ્બન્તિ યસ્મા આપત્તિ અપ્પટિચ્છન્ના, યસ્મા ચ આપન્નભાવેનેવ માનત્તારહો હોતિ, તસ્મા પરિવાસં અદત્વા કેવલં માનત્તમેવ દાતબ્બં. યં પટિચ્છન્નાય આપત્તિયા પરિવુત્થપરિવાસસ્સ દીયતિ, ઇદં પટિચ્છન્નમાનત્તં નામાતિ આહ ‘‘યસ્સ પટિચ્છન્ના હોતી’’તિઆદિ. ઇદન્તિ પટિચ્છન્નમાનત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં વાક્યે. કથં પન તેસં દ્વિન્નં માનત્તાનં દાનવિધિ ચ વિનિચ્છયકથા ચ વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘ઉભિન્નમ્પિ પના’’તિઆદિ.

અયન્તિ વક્ખમાનં સન્ધાયાહ. પરિવાસે વુત્તપ્પકારં પદેસન્તિ પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપતો, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા મહામગ્ગતો ઓક્કમ્મ ગુમ્બેન વા વતિયા વા પટિચ્છન્નટ્ઠાનં. સમાદિયિત્વાતિ અન્તોઅરુણેયેવ સમાદિયિત્વા. આરોચેત્વાતિ –

‘‘અહં, ભન્તે, એકં આપત્તિં આપજ્જિં સઞ્ચેતનિકં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં અપ્પટિચ્છન્નં, સોહં, ભન્તે, સઙ્ઘં એકિસ્સા આપત્તિયા સઞ્ચેતનિકાય સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા અપ્પટિચ્છન્નાય છારત્તં માનત્તં યાચિં, તસ્સ મે સઙ્ઘો એકિસ્સા આપત્તિયા સઞ્ચેતનિકાય સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા અપ્પટિચ્છન્નાય છારત્તં માનત્તં અદાસિ, સોહં માનત્તં ચરામિ, વેદયામહં, ભન્તે, વેદયતી’તિ મં સઙ્ઘો ધારેતૂ’’તિઆદિના (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭) –

આપત્તિદિવસાનુરૂપં આરોચેત્વા. ઇમઞ્ચ પન અત્થં ગહેત્વા (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭) યાય કાયચિ ભાસાય આરોચેતું વટ્ટતિયેવ. આરોચિતકાલતો પટ્ઠાય ચ એકં ભિક્ખું ઠપેત્વા સેસેહિ સતિ કરણીયે ગન્તુમ્પિ વટ્ટતિ. અરુણે ઉટ્ઠિતે તસ્સ ભિક્ખુસ્સ સન્તિકે વત્તં નિક્ખિપિતબ્બં. સચે સોપિ કેનચિ કમ્મેન પુરે અરુણેયેવ ગચ્છતિ, અઞ્ઞં વિહારતો નિક્ખન્તં વા આગન્તુકં વા યં પઠમં પસ્સતિ, તસ્સ સન્તિકે આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બં. અયઞ્ચ યસ્મા ગણસ્સ આરોચેત્વા, ભિક્ખૂનઞ્ચ અત્થિભાવં સલ્લક્ખેત્વાવ વસિ, તેનસ્સ ઊને ગણે ચરણદોસો વા વિપ્પવાસો વા ન હોતિ. સચે પન કઞ્ચિ ન પસ્સતિ, વિહારં ગન્ત્વા યં પઠમં પસ્સતિ, તસ્સ આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બં. તેનાહ ‘‘તતો તેસુ ગતેસુ વા અગતેસુ વા પુરિમનયેન પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ.

યત્થ સિયાતિ યસ્સં સમાનસંવાસકસીમાયં વીસતિગણો ભિક્ખુસઙ્ઘો અત્થિ. અવ્હાતબ્બોતિ અબ્ભાનકમ્મવસેન પક્કોસિતબ્બો. અબ્ભાનકમ્મં પન કથન્તિ આહ ‘‘અબ્ભાનકમ્મં પના’’તિઆદિ. પાળિવસેનાતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૧૦૧) પાળિવસેન. વિનિચ્છયવસેનાતિ ‘‘અબ્ભન્તેહિ ચ પઠમં અબ્ભાનારહો કાતબ્બો. અયઞ્હિ નિક્ખિત્તવત્તત્તા પકતત્તટ્ઠાને ઠિતો, પકતત્તસ્સ ચ અબ્ભાનં કાતું ન વટ્ટતિ, તસ્મા વત્તં સમાદપેતબ્બો. વત્તે સમાદિન્ને અબ્ભાનારહો હોતિ. તેનાપિ વત્તં સમાદિયિત્વા આરોચેત્વા અબ્ભાનં યાચિતબ્બં. અનિક્ખિત્તવત્તસ્સ પન વત્તસમાનકિચ્ચં નત્થિ. સો હિ છારત્તાતિક્કમેનેવ અબ્ભાનારહો હોતી’’તિઆદિના (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭) વિનિચ્છયવસેન. તં પનેતં સબ્બં પરિવાસાદિકમ્મં પાળિવસેન (ચૂળવ. ૭૫) ચ અટ્ઠકથાવસેન (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૭૫, ૯૭) ચ સુવિઞ્ઞેય્યત્તા અતિવિત્થારભયેન ન વિત્થારયિમ્હ, અત્થિકેહિ પન તતોવ ગહેતબ્બં. ઇમસ્સ પન કમ્મસ્સ વીસતિવગ્ગકરણીયત્તા તતો ઊનતરેન કતં કુપ્પતિ. તેનાહ ‘‘એકેનાપિ ચે…પે… અનબ્ભિતો’’તિ. અયન્તિ અયં યથાવુત્તા. સામીચીતિ વત્તં.

ઇતિ કઙ્ખાવિતરણિયા પાતિમોક્ખવણ્ણનાય

વિનયત્થમઞ્જૂસાયં લીનત્થપ્પકાસનિયં

સઙ્ઘાદિસેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.