૬. કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના

સઞ્ઞાચિકાય પનાતિ એત્થ સન્તિ અત્તવાચકો તતિયત્થે નિપાતો, યાચિકાતિ ભાવસાધનો, તેસઞ્ચ મજ્ઝેપદલોપસમાસો. પનાતિ નિપાતમત્તમેવ. તેનાહ ‘‘સયં પવત્તિતયાચના વુચ્ચતી’’તિ. યા હિ અત્તના પવત્તિતા, સા અત્તનો નામ હોતીતિ આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. નનુ ન સક્કા યાચનાયેવ કુટિં કાતુન્તિ અનુયોગં સન્ધાય તસ્સાધિપ્પાયત્થં દસ્સેતું ‘‘સયં યાચિતકેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સયં યાચિતકેહીતિ ‘‘વાસિં દેથ, ફરસું દેથા’’તિઆદિના (પારા. ૩૪૨) સયં યાચિતકેહિ. ઉપકરણેહીતિ વાસિયાદીહિ. પરેન ભણ્ડસામિકેન ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ અપરિચ્ચાગારક્ખણગોપનવસેન પરિગ્ગહિતં પરપરિગ્ગહિતકં, પરસન્તકન્તિ વુત્તં હોતિ. મૂલચ્છેદવસેનાતિ મૂલસ્સ છિન્દનવસેન, પરસન્તકભાવતો મોચેત્વા અત્તનો સન્તકં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્હિ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાનતો યાચન્તસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં. તાવકાલિકં પન વટ્ટતીતિ તાવકાલિકં કત્વા યાચિતું વટ્ટતિ. સકકમ્મં ન યાચિતબ્બાતિ પાણાતિપાતસિક્ખાપદરક્ખણત્થં વુત્તં. ‘‘હત્થકમ્મં દેથા’’તિ અનિયમેત્વાપિ ન યાચિતબ્બા. એવં યાચિતા હિ તે ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ભિક્ખું ઉય્યોજેત્વા મિગેપિ મારેત્વા આહરેય્યું. નિયમેત્વા પન ‘‘વિહારે કિઞ્ચિ કત્તબ્બં અત્થિ, તત્થ હત્થકમ્મં દેથા’’તિ યાચિતબ્બા. ‘‘કુટિ નામ ઉલ્લિત્તા વા હોતિ, અવલિત્તા વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તા વા’’તિ (પારા. ૩૪૫) પદભાજને વુત્તત્તા ‘‘કુટિન્તિ ઉલ્લિત્તાદીસુ અઞ્ઞતર’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઉદ્ધં મુખં લિત્તા ઉલ્લિત્તા. અન્તો લિમ્પન્તા હિ એવં લિમ્પન્તિ. અધો મુખં લિત્તા અવલિત્તા. બહિ લિમ્પન્તા હિ એવં લિમ્પન્તિ. તેનાહ ‘‘તત્થ ઉલ્લિત્તા નામા’’તિઆદિ. પિટ્ઠસઙ્ઘાટોતિ દ્વારબાહા. ‘‘સુધાય વા મત્તિકાય વા’’તિ એતેન ઠપેત્વા ઇમે દ્વે લેપે અવસેસો ભસ્માગોમયાદિભેદો અલેપોતિ દસ્સેતિ.

યસ્મા પન સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કરોન્તેનાપિ ઇધ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં, તસ્મા ‘‘સયં વા કરોન્તેન આણત્તિયા વા કારાપેન્તેના’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘સયં વા કરોન્તેના’’તિ ઇમિના સામત્થિયતો લબ્ભમાનમત્થમાહ, ન તુ પદત્થતો. ‘‘આણત્તિયા વા કારાપેન્તેના’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૮-૩૪૯) પન પદત્થતો. એવઞ્ચ કત્વા યદિ પન ‘‘કરોન્તેન વા કારાપેન્તેન વા’’તિ વદેય્ય, બ્યઞ્જનં વિલોમિતં ભવેય્ય. ન હિ કારાપેન્તો કરોન્તો નામ હોતીતિ એદિસી ચોદના અનવકાસાતિ દટ્ઠબ્બં. નત્થિ સામી પતિ એતિસ્સાતિ અસામિકા, તં અસામિકં, અનિસ્સરન્તિ અત્થો. અનિસ્સરતા ચેત્થ કારાપનેનાતિ આહ ‘‘કારેતા દાયકેન વિરહિત’’ન્તિ. ઉદ્દેસોતિ ઉદ્દિસિતબ્બો.

તત્રાતિ સામિસ્મિં ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘તસ્સા કુટિયા’’તિ. દીઘસોતિ નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘દીઘતો’’તિ. બહિકુટ્ટેતિ કુટ્ટસ્સ બહિ, થુસેન મિસ્સકો પિણ્ડો થુસપિણ્ડો, તસ્સ પરિયન્તો થુસપિણ્ડપરિયન્તો, તેન, થુસમિસ્સકમત્તિકાપિણ્ડપરિયન્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. થુસપિણ્ડસ્સૂપરિ સેતકમ્મં પન અબ્બોહારિકં. અબ્ભન્તરે ભવો અબ્ભન્તરિમો, તેન. યત્થાતિ યસ્સં કુટિયં. પમાણયુત્તોતિ પકતિવિદત્થિયા નવવિદત્થિપમાણો. ‘‘તિરિયં સત્તન્તરા’’તિ (પારા. ૩૪૮) ઉક્કંસતો પમાણસ્સ વુત્તત્તા ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા ચતુહત્થવિત્થારા ન હોતી’’તિ વુત્તં.

સોધેત્વાતિ સમતલસીમમણ્ડલસદિસં કત્વા. પદભાજને વુત્તનયેન સઙ્ઘં તિક્ખત્તું યાચિત્વાતિ ‘‘સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો ‘અહં, ભન્તે, સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસામિકં અત્તુદ્દેસં, સોહં, ભન્તે, સઙ્ઘં કુટિવત્થુઓલોકનં યાચામી’’’તિ (પારા. ૩૪૯) પદભાજને વુત્તનયેન તિક્ખત્તું યાચિત્વા. સઙ્ઘેન વા સમ્મતાતિ પદભાજનિયં (પારા. ૩૫૦) વુત્તેન ઞત્તિદુતિયકમ્મેન, અપલોકનકમ્મવસેન વા સઙ્ઘેન સમ્મતા. વત્થૂતિ કુટિવત્થુ. અનારમ્ભન્તિ અનુપદ્દવં. પરિતો કમતિ ગચ્છતિ એત્થાતિ પરિક્કમનં, તેન સહ વત્તતીતિ સપરિક્કમનં, સઉપચારન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તેહિ ભિક્ખૂહી’’તિઆદિ.

કિપિલ્લિકાદીનન્તિ એત્થ કિપિલ્લિકા (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૫૩) નામ રત્તકાળપિઙ્ગલાદિભેદા યા કાચિ, તા આદિ યેસં તાનિ કિપિલ્લિકાદીનિ, તેસં. આદિસદ્દેન ઉપચિકાદીનં સઙ્ગહણં. આસયોતિ નિબદ્ધવસનટ્ઠાનં, સો આદિ યેસં તે આસયાદયો, તેહિ. આદિસદ્દેન ચેત્થ નિસ્સિતસ્સ ગહણં. સોળસહિ ઉપદ્દવેહીતિ ‘‘કિપિલ્લિકાનં વા આસયો હોતિ, ઉપચિકાનં વા ઉન્દૂરાનં વા અહીનં વા વિચ્છિકાનં વા સતપદીનં વા હત્થીનં વા અસ્સાનં વા સીહાનં વા બ્યગ્ઘાનં વા દીપીનં વા અચ્છાનં વા તરચ્છાનં વા યેસં કેસઞ્ચિ તિરચ્છાનગતાનં પાણાનં વા આસયો હોતિ, પુબ્બણ્ણનિસ્સિતં વા હોતિ, અપરણ્ણઅબ્ભાઘાતઆઘાતનસુસાનઉય્યાનરાજવત્થુહત્થિસાલાઅસ્સસાલાબન્ધનાગારપાનાગારસૂનરચ્છાચચ્ચરસભાસંસરણનિસ્સિતં વા હોતી’’તિ (પારા. ૩૫૩) એવં વુત્તેહિ સોળસહિ ઉપદ્દવેહિ. તત્થ ચ અબ્ભાઘાતં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૫૩) નામ કારણાઘરં. આઘાતનં નામ ધમ્મગન્ધિકા. સુસાનન્તિ મહાસુસાનં. સંસરણં નામ અનિબ્બિજ્ઝગમનીયો ગતપચ્ચાગતમગ્ગો.

આવિજ્ઝિતું સક્કુણેય્યતાયાતિ છિન્નતટાદીનમભાવતો અનુપરિયાયિતું સક્કુણેય્યતાય. તેન ભિક્ખુનાતિ કુટિકારકેન ભિક્ખુના. યાચિતેહીતિ ‘‘એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો ‘અહં, ભન્તે, સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસામિકં અત્તુદ્દેસં, સોહં, ભન્તે, સઙ્ઘં કુટિવત્થુદેસનં યાચામી’’’તિ (પારા. ૩૫૧) તિક્ખત્તું યાચિતેહિ. ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેનાતિ –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસામિકં અત્તુદ્દેસં, સો સઙ્ઘં કુટિવત્થુદેસનં યાચતિ. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો કુટિવત્થું દેસેય્ય. એસા ઞત્તિ. સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસામિકં અત્તુદ્દેસં, સો સઙ્ઘં કુટિવત્થુદેસનં યાચતિ. સઙ્ઘો ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો કુટિવત્થું દેસેતિ, યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો કુટિવત્થુસ્સ દેસના, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. દેસિતં સઙ્ઘેન ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો કુટિવત્થુ, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ –

એવં પદભાજને વુત્તેન ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન. આળવિકા નામ આળવિરટ્ઠે જાતા દારકા, તે પબ્બજિતકાલેપિ ‘‘આળવિકા’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિંસુ. તે સન્ધાય વુત્તં આળવિકે ભિક્ખૂ’’તિ. લેપે ઘટિતેતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૫૩) અન્તોલેપે વા અન્તોલેપેન સદ્ધિં ભિત્તિઞ્ચ છદનઞ્ચ એકાબદ્ધં કત્વા ઘટિતે, બહિલેપે વા બહિલેપેન સદ્ધિં ઘટિતે. દ્વે ચ દુક્કટાનિ સારમ્ભઅપરિક્કમનવસેન. ઉભયવિપન્નાતિ ઉભયેહિ દેસનાપમાણેહિ વિપન્ના વિરહિતા ઉભયવિપન્ના, અદેસિતવત્થુકા પમાણાતિક્કન્તાતિ અત્થો. તસ્મિન્તિ દ્વારબન્ધે વા વાતપાને વા. લેપો ન ઘટિયતીતિ પુબ્બે દિન્નલેપો દ્વારબન્ધેન વા વાતપાનેન વા સદ્ધિં ન ઘટિયતિ, એકાબદ્ધં હુત્વા ન તિટ્ઠતીતિ વુત્તં હોતિ. તન્તિ દ્વારબન્ધં વા વાતપાનં વા પરામસતિ. પઠમમેવાતિ લેપકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા દ્વારબન્ધવાતપાનાનં ઠપનતો પુબ્બેયેવ, લેપસ્સ નિટ્ઠિતક્ખણેયેવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ભિક્ખુ કુટિં કરોતિ દેસિતવત્થુકં પમાણિકં સારમ્ભં સપરિક્કમનં, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ભિક્ખુ કુટિં કરોતિ દેસિતવત્થુકં પમાણિકં અનારમ્ભં અપરિક્કમનં, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૩૫૫) પદભાજનિયં વુત્તત્તા ‘‘કેવલં સારમ્ભાયા’’તિઆદિ વુત્તં. વિપ્પકતન્તિ અનિટ્ઠિતં. અઞ્ઞસ્સ દદતો ચાતિ અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા દદતો ચ. ગુહા નામ ઇટ્ઠકગુહા વા સિલાગુહા વા દારુગુહા વા ભૂમિગુહા વા. તિણકુટિ નામ સત્તભૂમિકોપિ પાસાદો તિણચ્છદનો ‘‘તિણકુટિકા’’તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞસ્સાતિ આચરિયસ્સ વા ઉપજ્ઝાયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા. વાસાગારં ઠપેત્વાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૬૪) અત્તનો વસનત્થાય વાસાગારં ઠપેત્વા. ઉપોસથાગારાદીસૂતિ એત્થ આદિસદ્દેન જન્તાઘરભોજનસાલાઅગ્ગિસાલાનં ગહણં. હેટ્ઠિમપમાણસમ્ભવોતિ ચતુહત્થવિત્થિણ્ણતા. અદેસાપેત્વા કરોતોતિ વત્થું અદેસાપેત્વા પમાણાતિક્કન્તં, પમાણયુત્તં વા કરોતો. એત્થ ચ વત્થુનો અદેસાપનં અકિરિયા. કુટિકરણં કિરિયા.

કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.