૪. ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના

અનભિજાનન્તિ ન અભિજાનં. યેન હિ યો ધમ્મો અધિગતો, સો તસ્સ પાકટો હોતીતિ આહ ‘‘સકસન્તાને’’તિઆદિ. ઉત્તરિમનુસ્સાનન્તિ પકતિમનુસ્સેહિ ઉત્તરિતરાનં મનુસ્સાનં, ઉક્કટ્ઠમનુસ્સાનન્તિ અત્થો. ધમ્મન્તિ મહગ્ગતલોકુત્તરભૂતં અધિગતધમ્મં. અથ વા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો. મનુસ્સધમ્મો નામ વિના ભાવનામનસિકારેન પકતિયા મનુસ્સેહિ નિબ્બત્તેતબ્બો દસકુસલકમ્મપથધમ્મો. સો હિ મનુસ્સાનં ચિત્તાધિટ્ઠાનમત્તેન ઇજ્ઝનતો તેસં સો ભાવિતધમ્મો વિય ઠિતોતિ તથા વુત્તો, મનુસ્સગ્ગહણઞ્ચેત્થ તેસુ બહુલં પવત્તનતો. ઝાનાદિકં પન તબ્બિધુરન્તિ તતુત્તરિ, ઇતિ ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્માતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો, તં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સમુદાચરન્તોતિ આરોચેન્તો.

કિઞ્ચાપિ લોકિયલોકુત્તરા સબ્બાવ પઞ્ઞા ‘‘ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન મહગ્ગતલોકુત્તરાવ વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘મહગ્ગતલોકુત્તરપઞ્ઞા જાનનટ્ઠેન ઞાણ’’ન્તિ. કિલેસેહિ આરકત્તા પરિસુદ્ધટ્ઠેન અરિયન્તિ આહ ‘‘અરિયં વિસુદ્ધં ઉત્તમ’’ન્તિ. અરિયસદ્દો ચેત્થ વિસુદ્ધપરિયાયો, ન લોકુત્તરપરિયાયો. ઝાનાદિભેદેતિ આદિસદ્દેન ‘‘વિમોક્ખો, સમાધિ, સમાપત્તિ, ઞાણદસ્સનં, મગ્ગભાવના, ફલસચ્છિકિરિયા, કિલેસપ્પહાનં, વિનીવરણતા ચિત્તસ્સ, સુઞ્ઞાગારે અભિરતી’’તિ (પારા. ૧૯૮) ઇમે સઙ્ગણ્હાતિ. વિઞ્ઞુસ્સ મનુસ્સજાતિકસ્સાતિ આરોચેતબ્બપુગ્ગલનિદસ્સનં. એતસ્સ હિ આરોચિતે આરોચિતં હોતિ, ન દેવબ્રહ્માનં, નાપિ પેતયક્ખતિરચ્છાનગતાનન્તિ. આરોચેય્યાતિ વદેય્ય, વિઞ્ઞાપેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. વિના અઞ્ઞાપદેસેનાતિ ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો ભિક્ખુ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી’’તિઆદિના (પારા. ૨૨૦) નયેન અઞ્ઞાપદેસં વિનાતિ અત્થો. ઇધેવાતિ ‘‘ઇતિ જાનામિ, ઇતિ પસ્સામી’’તિ ઇમસ્મિંયેવ પદે. ‘‘તેન વુત્ત’’ન્તિઆદિ નિગમનં.

સમનુગ્ગાહીયમાનોતિ ચોદિયમાનો, યં વત્થુ આરોચિતં હોતિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિં ‘‘કિં તે અધિગતં, કિન્તિ તે અધિગતં, કદા તે અધિગતં, કત્થ તે અધિગતં, કતમે તે કિલેસા પહીના, કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભી’તિ કેનચિ વુચ્ચમાનો’’તિ વુત્તં હોતિ. અસમનુગ્ગાહીયમાનોતિ ન કેનચિ વુચ્ચમાનો.

‘‘ભિક્ખુભાવે ઠત્વા અભબ્બો ઝાનાદીનિ અધિગન્તુ’’ન્તિ સિક્ખાપદાતિક્કમસ્સ અન્તરાયકરત્તા વુત્તં. ભિક્ખુભાવો હિસ્સ સગ્ગન્તરાયો ચેવ હોતિ મગ્ગન્તરાયો ચ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૯૮). વુત્તઞ્હેતં ‘‘સામઞ્ઞં દુપ્પરામટ્ઠં, નિરયાયુપકડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૮૯; ધ. પ. ૩૧૧). અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘સિથિલો હિ પરિબ્બાજો, ભિય્યો આકિરતે રજ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૮૯; ધ. પ. ૩૧૩). ભિક્ખુભાવોતિ પારાજિકં આપજ્જિત્વા ‘‘સમણો અહ’’ન્તિ પટિજાનનતો વોહારમત્તસિદ્ધો ભિક્ખુભાવો. દાનાદીહીતિ દાનસરણસીલસંવરાદીહિ.

અજાનમેવાતિ એત્થ એવાતિ અવધારણત્થે નિપાતો. ‘‘અજાનમેવ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. તત્થ પન ‘‘એવં જાનામિ, એવં પસ્સામી’’તિ અવચન્તિ યોજેતબ્બં. વચનત્થવિરહતોતિ ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિ આદિવચનસ્સ (પારા. ૨૦૯) અત્થભૂતેન ઝાનાદિના વજ્જિતત્તા તુચ્છં ઉદકાદિસુઞ્ઞં ભાજનં વિય. મુસાતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ પરવિસંવાદકો વચીપયોગો, કાયપયોગો વા. તેનાહ ‘‘વઞ્ચનાધિપ્પાયતો મુસા’’તિ. મુસા ચ વઞ્ચનાધિપ્પાયો ચ પુબ્બભાગક્ખણે, તઙ્ખણે ચ. વુત્તઞ્હિ ‘‘પુબ્બે વાસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણિસ્સ’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણામી’’’તિ (પારા. ૨૦૦). એતઞ્હિ દ્વયં અઙ્ગભૂતં, ઇતરં પન હોતુ વા, મા વા, અકારણમેતં. અભણિન્તિ વિઞ્ઞાપનં અકાસિં.

અઞ્ઞત્ર અધિમાનાતિ અધિગતો માનો, અધિકો વા માનો અધિમાનો, થદ્ધમાનોતિ અત્થો, તં વિનાતિ અત્થો. કસ્સ પનાયં અધિમાનો ઉપ્પજ્જતિ, કસ્સ નુપ્પજ્જતિ? અરિયસાવકસ્સ તાવ નુપ્પજ્જતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૯૬). સો હિ મગ્ગફલનિબ્બાનપહીનકિલેસાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણેન સઞ્જાતસોમનસ્સો અરિયગુણપ્પટિવેધે નિક્કઙ્ખો, તસ્મા સોતાપન્નાદીનં ‘‘અહં સકદાગામી’’તિઆદિવસેન માનો નુપ્પજ્જતિ. દુસ્સીલસ્સ નુપ્પજ્જતિ. સો હિ અરિયગુણાધિગમે નિરાસોવ. સીલવતોપિ પરિચ્ચત્તકમ્મટ્ઠાનસ્સ નિદ્દારામતાદિમનુયુત્તસ્સ નુપ્પજ્જતિ, સુપરિસુદ્ધસીલસ્સ પન કમ્મટ્ઠાને અપ્પમત્તસ્સ નામરૂપં વવત્થપેત્વા પચ્ચયપરિગ્ગહેન વિતિણ્ણકઙ્ખસ્સ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ‘‘ય્વાય’’ન્તિઆદિ. તત્થ તિલક્ખણં આરોપેત્વાતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૧૯૬) કલાપસમ્મસનવસેન અનિચ્ચાદિલક્ખણત્તયં આરોપેત્વા. સમ્મસન્તસ્સાતિ વિપસ્સન્તસ્સ. આરદ્ધવિપસ્સકસ્સાતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ. અપત્તેતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પત્તિવસેન અપત્તે, અનધિગતેતિ વુત્તં હોતિ. પત્તસઞ્ઞિતાસઙ્ખાતોતિ ‘‘પત્તો મયા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો’’તિ એવંસઞ્ઞિતાસઙ્ખાતો અધિમાનો ઉપ્પજ્જતિ. ઉપ્પન્નો ચ સુદ્ધસમથલાભિં વા સુદ્ધવિપસ્સનાલાભિં વા અન્તરા ઠપેતિ. સો હિ દસપિ વીસમ્પિ તિંસમ્પિ વસ્સાનિ કિલેસસમુદાચારં અપસ્સન્તો ‘‘અહં સોતાપન્નો’’તિ વા ‘‘સકદાગામી’’તિ વા ‘‘અનાગામી’’તિ વા મઞ્ઞતિ. સમથવિપસ્સનાલાભિં પન અરહત્તેયેવ ઠપેતિ. તસ્સ હિ સમાધિબલેન કિલેસા વિક્ખમ્ભિતા, વિપસ્સનાબલેન સઙ્ખારા સુપરિગ્ગહિતા, તસ્મા સટ્ઠિમ્પિ વસ્સાનિ, અસીતિમ્પિ વસ્સાનિ, વસ્સસતમ્પિ કિલેસા ન સમુદાચરન્તિ, ખીણાસવસ્સેવ ચિત્તાચારો હોતિ. સો એવં દીઘરત્તં કિલેસસમુદાચારં અપસ્સન્તો અન્તરા અટ્ઠત્વાવ ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ મઞ્ઞતીતિ. ‘‘તં અધિમાનં ઠપેત્વા’’તિ ઇમિના ‘‘અઞ્ઞત્રા’’તિ પદં અપેક્ખિત્વા ‘‘અધિમાના’’તિ ઉપયોગત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ દસ્સેતિ.

પાપિચ્છતાયાતિ પાપા ઇચ્છા એતસ્સાતિ પાપિચ્છો, તસ્સ ભાવો પાપિચ્છતા, તાય, પાપિકાય ઇચ્છાયાતિ અત્થો. યા સા ‘‘ઇધેકચ્ચો દુસ્સીલોવ સમાનો ‘સીલવા’તિ મં જનો જાનાતૂ’’તિઆદિના (વિભ. ૮૫૧) નયેન વુત્તા, તાય અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિના પન મન્દત્તા મોમૂહત્તા સમુદાચરન્તસ્સ અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ. અયમ્પીતિ પિ-સદ્દેન ન કેવલં પુરિમા તયોવાતિ દસ્સેતિ.

અસન્તન્તિ અભૂતં. ઝાનાદિધમ્મન્તિ ઝાનં, વિમોક્ખો, સમાધિ, સમાપત્તિ, ઞાણદસ્સનં, મગ્ગભાવના, ફલસચ્છિકિરિયા, કિલેસપ્પહાનં, વિનીવરણતા ચિત્તસ્સ, સુઞ્ઞાગારે અભિરતી’’તિ (પારા. ૧૯૮) એવં વુત્તં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં. યસ્સ આરોચેતીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૧૫) વાચાય વા હત્થવિકારાદીહિ વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગચોપનેહિ વિઞ્ઞત્તિપથે ઠિતસ્સ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ આરોચેતિ. વિઞ્ઞત્તિપથં પન અતિક્કમિત્વા ઠિતો કોચિ ચે દિબ્બેન ચક્ખુના (સારત્થ. ટી. ૨.૨૧૫), દિબ્બાય ચ સોતધાતુયા દિસ્વા ચ સુત્વા ચ જાનાતિ, ન પારાજિકં. યોપિ ‘‘કિં અયં ભણતી’’તિ સંસયં વા આપજ્જતિ, ચિરં વીમંસિત્વા વા પચ્છા જાનાતિ, ‘‘અવિજાનન્તો’’ઇચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. યો પન ઝાનાદીનિ અત્તનો અધિગમવસેન વા ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન વા ન જાનાતિ, કેવલં ‘‘ઝાન’’ન્તિ વા ‘‘વિમોક્ખો’’તિ વા વચનમત્તમેવ સુતં હોતિ, સોપિ તેન વુત્તે ‘‘ઝાનં કિર સમાપજ્જી’’તિ એસ વદતીતિ યદિ એત્તકમત્તમ્પિ જાનાતિ, ‘‘જાનાતિ’’ચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, તસ્સ વુત્તે પારાજિકમેવ. સેસો પન એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા બહૂનં વા નિયમિતાનિયમિતવસેન વિસેસો સબ્બો સિક્ખાપચ્ચક્ખાનકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. પરિયાયભાસને પન ‘‘અહ’’ન્તિ અવુત્તત્તા પટિવિજાનન્તસ્સ વુત્તેપિ થુલ્લચ્ચયં. વિસંવાદનાધિપ્પાયેન મુસાવાદપયોગસ્સ કતત્તા અપ્પટિવિજાનન્તસ્સાપિ દુક્કટન્તિ આહ ‘‘યો તે વિહારે વસતિ…પે… દુક્કટ’’ન્તિ. અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સાતિ ઉલ્લપનાધિપ્પાયવિરહિતસ્સ, અભૂતારોચનાધિપ્પાયવિરહિતસ્સાતિ અત્થો. ઉમ્મત્તકાદયો પુબ્બે વુત્તનયા એવ. ઇધ પન આદિકમ્મિકા વગ્ગુમુદાતીરિયભિક્ખૂ, તેસં અનાપત્તિ.

ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પારાજિકનિગમનવણ્ણના

ઇધાતિ ઇમસ્મિં ભિક્ખુપાતિમોક્ખે. ઉદ્દિટ્ઠપારાજિકપરિદીપનમેવાતિ ઉદ્દિટ્ઠાનં ચતુન્નં પારાજિકાનં પરિદીપનવચનમેવ. અવધારણં પન ન અઞ્ઞેસમ્પીતિ દસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘સમોધાનેત્વા પના’’તિઆદિ. તત્થ સમોધાનેત્વાતિ તત્થ તત્થ આગતાનિ એત્થેવ સમોદહિત્વા, પક્ખિપિત્વા રાસિં કત્વાતિ અત્થો. પાળિયં આગતાનીતિ ઉદ્દેસપાળિયં આગતાનિ. ભિક્ખુનીનં અસાધારણાનિ ચત્તારીતિ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા, વજ્જપ્પટિચ્છાદિકા, ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા, અટ્ઠવત્થુકાતિ ઇમાનિ ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂહિ અસાધારણાનિ ચત્તારિ. પણ્ડકાદીનઞ્હિ એકાદસન્નં અભબ્બભાવો પારાજિકાપત્તિસદિસત્તા પારાજિકોતિ આહ ‘‘એકાદસન્ન’’ન્તિઆદિ. અભબ્બભાવસઙ્ખાતેહીતિ વત્થુવિપન્નતાદિના પબ્બજ્જૂપસમ્પદાય નઅરહભાવસઙ્ખાતેહિ. પણ્ડકતિરચ્છાનગતઉભતોબ્યઞ્જનકા (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૩) હિ તયો વત્થુવિપન્ના અહેતુકપ્પટિસન્ધિકા, તેસં સગ્ગો અવારિતો, મગ્ગો પન વારિતો. અભબ્બા હિ તે મગ્ગપ્પટિલાભાય વત્થુવિપન્નત્તા. પબ્બજ્જાપિ નેસં પટિક્ખિત્તા, તસ્મા તેપિ પારાજિકાવ. થેય્યસંવાસકો, તિત્થિયપક્કન્તકો, માતુઘાતકો, પિતુઘાતકો, અરહન્તઘાતકો, ભિક્ખુનિદૂસકો, લોહિતુપ્પાદકો, સઙ્ઘભેદકોતિ ઇમે અટ્ઠ અત્તનો કિરિયાય વિપન્નત્તા અભબ્બટ્ઠાનં પત્તાતિ પારાજિકાવ. તેસુ થેય્યસંવાસકો, તિત્થિયપક્કન્તકો, ભિક્ખુનિદૂસકોતિ ઇમેસં તિણ્ણં સગ્ગો અવારિતો, મગ્ગો પન વારિતોવ. ઇતરેસં પઞ્ચન્નં ઉભયમ્પિ વારિતં. તે હિ અનન્તરાવ નરકે નિબ્બત્તનકસત્તા. યદા ભિક્ખુની વિબ્ભમિતુકામા હુત્વા કાસાવમેવ વા ગિહિવત્થં વા ગિહિનિવાસનાકારેન નિવાસેતિ, તદા પારાજિકમાપન્ના નામ હોતીતિ આહ ‘‘ગિહિભાવં પત્થયમાનાયા’’તિઆદિ. સા હિ અજ્ઝાચારવીતિક્કમં અકત્વાપિ એત્તાવતા અસ્સમણી નામ હોતિ.

દીઘતાય લમ્બમાનં અઙ્ગજાતમેતસ્સાતિ લમ્બી (સારત્થ. ટી. ૨.૨૩૩). ન સો એત્તાવતા પારાજિકો, અથ ખો યદા અનભિરતિયા પીળિતો અત્તનો અઙ્ગજાતં મુખે વા વચ્ચમગ્ગે વા પવેસેતિ, તદા પારાજિકો હોતિ. મુદુકતા પિટ્ઠિ એતસ્સાતિ મુદુપિટ્ઠિકો, કતપરિકમ્માય મુદુકાય પિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. સોપિ યદા અનભિરતિયા પીળિતો અત્તનો અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખમગ્ગવચ્ચમગ્ગેસુ અઞ્ઞતરં પવેસેતિ, તદા પારાજિકો હોતિ. પરસ્સ અઙ્ગજાતં મુખેન ગણ્હાતીતિ યો અનભિરતિયા પીળિતો પરસ્સ સુત્તસ્સ વા પમત્તસ્સ વા અઙ્ગજાતં મુખેન ગણ્હાતિ. પરસ્સ અઙ્ગજાતે અભિનિસીદતીતિ યો અનભિરતિયા પીળિતો પરસ્સ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં દિસ્વા અત્તનો વચ્ચમગ્ગેન તસ્સૂપરિ નિસીદતિ, તં અત્તનો વચ્ચમગ્ગં પવેસેતીતિ અત્થો. એતાનિ હિ ચત્તારિ યસ્મા ઉભિન્નં રાગવસેન સદિસભાવૂપગતાનં ધમ્મો ‘‘મેથુનધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા એકેન પરિયાયેન મેથુનધમ્મં અપ્પટિસેવિત્વાયેવ કેવલં મગ્ગેન મગ્ગપ્પવેસનવસેન આપજ્જિતબ્બત્તા મેથુનધમ્મપારાજિકસ્સ અનુલોમેન્તીતિ ‘‘અનુલોમપારાજિકાની’’તિ વુચ્ચન્તિ.

એત્થાહ – માતુઘાતકપિતુઘાતકઅરહન્તઘાતકા તતિયપારાજિકં આપન્ના, ભિક્ખુનિદૂસકો, લમ્બિઆદયો ચત્તારો ચ પઠમપારાજિકં આપન્ના એવાતિ કત્વા કુતો ચતુવીસતીતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૨૩૩)? વુચ્ચતે – માતુઘાતકાદયો હિ ચત્તારો ઇધ અનુપસમ્પન્ના એવ અધિપ્પેતા, લમ્બિઆદયો ચત્તારો કિઞ્ચાપિ પઠમપારાજિકેન સઙ્ગહિતા, યસ્મા પન એકેન પરિયાયેન મેથુનધમ્મં અપ્પટિસેવિનો હોન્તિ, તસ્મા વિસું વુત્તાતિ. દુતિયવિકપ્પે કચ્ચિત્થાતિ એત્થ કચ્ચિ અત્થાતિ પદચ્છેદો કાતબ્બો.

ઇતિ કઙ્ખાવિતરણિયા પાતિમોક્ખવણ્ણનાય

વિનયત્થમઞ્જૂસાયં લીનત્થપ્પકાસનિયં

પારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.