પારાજિકકણ્ડં

ઇદાનિ નિદાનુદ્દેસાનન્તરં વુત્તસ્સ પારાજિકુદ્દેસસ્સ અત્થં સંવણ્ણેતું ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. નિદાનાનન્તરન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, નિદાનં અનન્તરં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થાતિ પારાજિકકણ્ડે. પાતિમોક્ખેતિ ભિક્ખુપાતિમોક્ખે. ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો ઊનાતિરેકભાવનિવત્તનતો. પારાજિકાતિ સજાતિનામં. આપત્તિયોતિ સબ્બસાધારણનામં. ઉદ્દિસીયતીતિ ઉદ્દેસો. ભાવપ્પધાનોયં નિદ્દેસો. તેનાહ ‘‘ઉદ્દિસિતબ્બત’’ન્તિ.

૧. પઠમપારાજિકવણ્ણના

યો પનાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫ ભિક્ખુપદભાજનીયવણ્ણના) એત્થ યસ્મા પનાતિ નિપાતમત્તં, યોતિ અત્થપદં, તઞ્ચ અનિયમેન પુગ્ગલં દીપેતિ. તસ્મા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યો કોચી’’તિ આહ. યસ્મા પન યો યોકોચિ નામ, સો અવસ્સં લિઙ્ગયુત્તજાતિનામગોત્તસીલવિહારગોચરવયેસુ એકેનાકારેન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા તં તથા ઞાપેતું ‘‘રસ્સદીઘાદિના’’તિઆદિમાહ. આદિસદ્દેન નવકમ્માદીનં ગહણં. લિઙ્ગાદિભેદેનાતિ લિઙ્ગીયતિઞાયતિ એતેનાતિ લિઙ્ગં, તં આદિ યેસં તેતિ લિઙ્ગાદયો, તેસં ભેદો લિઙ્ગાદિભેદો, તેન લિઙ્ગાદિભેદેન. એત્થાદિસદ્દેન પન યુત્તાદીનં ગહણં. ઇદં વુત્તં હોતિ – લિઙ્ગવસેન યાદિસો વા તાદિસો વા હોતુ, દીઘો વા રસ્સો વા કાળો વા ઓદાતો વા મઙ્ગુરચ્છવિ વા કિસો વા થૂલો વા. યોગવસેન યેન વા તેન વા યુત્તો હોતુ, નવકમ્મયુત્તો વા ઉદ્દેસયુત્તો વા વાસધુરયુત્તો વા. જાતિવસેન યંજચ્ચો વા તંજચ્ચો વા હોતુ, ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્ધો વા. નામવસેન યથાનામો વા તથાનામો વા હોતુ, બુદ્ધરક્ખિતો વા ધમ્મરક્ખિતો વા સઙ્ઘરક્ખિતો વા. ગોત્તવસેન યથાગોત્તો વા તથાગોત્તો વા હોતુ, કચ્ચાયનો વા વાસિટ્ઠો વા કોસિયો વા. સીલેસુ યથાસીલો વા તથાસીલો વા હોતુ, નવકમ્મસીલો વા ઉદ્દેસસીલો વા વાસધુરસીલો વા. વિહારેસુપિ યથાવિહારી વા તથાવિહારી વા હોતુ, નવકમ્મવિહારી વા ઉદ્દેસવિહારી વા વાસધુરવિહારી વા. ગોચરેસુપિ યથાગોચરો વા તથાગોચરો વા હોતુ, નવકમ્મગોચરો વા ઉદ્દેસગોચરો વા વાસધુરગોચરો વા. વયેસુપિ યો વા સો વા હોતુ થેરો વા નવો વા મજ્ઝિમો વા, અથ ખો સબ્બોવ ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘યો’’તિ વુચ્ચતીતિ.

ઇદાનિ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ પદં સંવણ્ણેતું ‘‘એહિભિક્ખૂપસમ્પદા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘એહિ ભિક્ખૂ’’તિ ભગવતો વચનમત્તેન ભિક્ખુભાવો એહિભિક્ખૂપસમ્પદા. ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામી’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૦૫) નયેન તિક્ખત્તું વાચં ભિન્દિત્વા વુત્તેહિ તીહિ સરણગમનેહિ ઉપસમ્પદા સરણગમનૂપસમ્પદા. ઓવાદપ્પટિગ્ગહણૂપસમ્પદા (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫) નામ –

‘‘તસ્માતિહ તે, કસ્સપ, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘તિબ્બં મે હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ થેરેસુ નવેસુ મજ્ઝિમેસૂ’તિ, એવઞ્હિ તે કસ્સપ સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, કસ્સપ, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘યં કિઞ્ચિ ધમ્મં સુણિસ્સામિ કુસલૂપસંહિતં, સબ્બં તં અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કરિત્વા સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણિસ્સામી’તિ, એવઞ્હિ તે, કસ્સપ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, કસ્સપ, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘સાતસહગતા ચ મે કાયગતાસતિ ન વિજહિસ્સતી’તિ, એવઞ્હિ તે, કસ્સપ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) –

ઇમિના ઓવાદપ્પટિગ્ગહણેન મહાકસ્સપત્થેરસ્સ અનુઞ્ઞાતઉપસમ્પદા.

પઞ્હાબ્યાકરણૂપસમ્પદા નામ સોપાકસ્સ અનુઞ્ઞાતઉપસમ્પદા. ભગવા કિર પુબ્બારામે અનુચઙ્કમન્તં સોપાકસામણેરં ‘‘‘ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞા’તિ વા સોપાક ‘રૂપસઞ્ઞા’તિ વા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા નાનાબ્યઞ્જના, ઉદાહુ એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫) દસ અસુભનિસ્સિતે પઞ્હે પુચ્છિ. સો તે બ્યાકાસિ. ભગવા તસ્સ સાધુકારં દત્વા ‘‘કતિવસ્સો ત્વં, સોપાકા’’તિ પુચ્છિ. સત્તવસ્સોહં ભગવાતિ. ‘‘સોપાક, ત્વં મમ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા પઞ્હે બ્યાકાસી’’તિ આરદ્ધચિત્તો ઉપસમ્પદં અનુજાનિ, અયં પઞ્હાબ્યાકરણૂપસમ્પદા.

અટ્ઠગરુધમ્મપટિગ્ગહણૂપસમ્પદા નામ મહાપજાપતિયા અટ્ઠગરુધમ્મપ્પટિગ્ગહણેન અનુઞ્ઞાતઉપસમ્પદા.

દૂતેનૂપસમ્પદા નામ અડ્ઢકાસિયા ગણિકાય અનુઞ્ઞાતઉપસમ્પદા.

અટ્ઠવાચિકૂપસમ્પદા નામ ભિક્ખુનિયા ભિક્ખુનિસઙ્ઘતો ઞત્તિચતુત્થેન, ભિક્ખુસઙ્ઘતો ઞત્તિચતુત્થેનાતિ ઇમેહિ દ્વીહિ કમ્મેહિ ઉપસમ્પદા.

ઞત્તિચતુત્થકમ્મૂપસમ્પદા નામ ભિક્ખૂનં એતરહિ ઉપસમ્પદા. ઞત્તિચતુત્થેનાતિ તીહિ અનુસ્સાવનાહિ, એકાય ચ ઞત્તિયાતિ એવં ઞત્તિચતુત્થેન. કિઞ્ચાપિ હિ ઞત્તિ સબ્બપઠમં વુચ્ચતિ, તિસ્સન્નં પન અનુસ્સાવનાનં અત્થબ્યઞ્જનભેદાભાવતો અત્થબ્યઞ્જનભિન્નં ઞત્તિં તાસં ચતુત્થન્તિ કત્વા ‘‘ઞત્તિચતુત્થ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અકુપ્પેનાતિ અકોપેતબ્બતં, અપ્પટિક્કોસિતબ્બતઞ્ચ ઉપગતેન. ઠાનારહેનાતિ કારણારહેન સત્થુ સાસનારહેન. ઉપસમ્પન્નો નામ ઉપરિભાવં સમાપન્નો, પત્તોતિ અત્થો. ભિક્ખુભાવો હિ ઉપરિભાવો, તઞ્ચેસ યથાવુત્તેન કમ્મેન સમાપન્નત્તા ‘‘ઉપસમ્પન્નો’’તિ વુચ્ચતિ. કસ્મા પનેત્થ ઇમિનાવ ઉપસમ્પન્નો ઇધ ગહિતો, નાઞ્ઞેહીતિ? વુચ્ચતે – એહિભિક્ખૂપસમ્પદા અન્તિમભવિકાનમેવ, સરણગમનૂપસમ્પદા પરિસુદ્ધાનં, ઓવાદપ્પટિગ્ગહણપઞ્હાબ્યાકરણૂપસમ્પદા મહાકસ્સપસોપાકાનં, ન ચ તે ભબ્બા પારાજિકાદિલોકવજ્જં આપજ્જિતું, અટ્ઠગરુધમ્મપ્પટિગ્ગહણાદયો ચ ભિક્ખુનીનંયેવ અનુઞ્ઞાતા. અયઞ્ચ ભિક્ખુ, તસ્મા ઞત્તિચતુત્થેનેવ ઉપસમ્પદાકમ્મેન ઉપસમ્પન્નો ઇધ ગહિતો, નાઞ્ઞેહીતિ વેદિતબ્બો. પણ્ણત્તિવજ્જેસુ પન સિક્ખાપદેસુ અઞ્ઞેપિ એહિભિક્ખૂપસમ્પદાય ઉપસમ્પન્નાદયો સઙ્ગય્હન્તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫ ભિક્ખુપદભાજનીયવણ્ણના). વક્ખતિ હિ ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જેસુ પન અઞ્ઞેપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તી’’તિ. ઇદાનિ ‘‘અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઉપસમ્પન્નો’’તિ સંખિત્તેન વુત્તમત્થં વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘તસ્સ પના’’તિઆદિમાહ.

તત્થાતિ તેસુ પઞ્ચસુ. વસતિ એત્થાતિ વત્થુ, આધારો પતિટ્ઠા. તેનાહ ‘‘ઉપસમ્પદાપેક્ખો પુગ્ગલો’’તિ. ઊનાનિ અપરિપુણ્ણાનિ વીસતિ વસ્સાનિ અસ્સાતિ ઊનવીસતિવસ્સો. એત્થ યં વત્તબ્બં, તં ઉપરિ સપ્પાણકવગ્ગે ઊનવીસતિસિક્ખાપદે (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના) વણ્ણયિસ્સામ. તેસૂતિ પણ્ડકાદીસુ એકાદસસુ અભબ્બપુગ્ગલેસુ. પણ્ડકો (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૦૯) પનેત્થ પઞ્ચવિધો હોતિ આસિત્તપણ્ડકો, ઉસૂયપણ્ડકો, ઓપક્કમિકપણ્ડકો, નપુંસકપણ્ડકો, પક્ખપણ્ડકોતિ. તેસુ આસિત્તપણ્ડકસ્સ ચ ઉસૂયપણ્ડકસ્સ ચ પબ્બજ્જા ન વારિતા, ઇતરેસં તિણ્ણં વારિતા. તેસુપિ પક્ખપણ્ડકસ્સ યસ્મિં પક્ખે પણ્ડકો હોતિ, તસ્મિંયેવસ્સ પક્ખે પબ્બજ્જા વારિતાતિ. તયો ચેત્થ પબ્બજ્જૂપસમ્પદાનં અભબ્બતાય અવત્થૂ. તેનાહ ‘‘આસિત્તપણ્ડકઞ્ચા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સ પરેસં અઙ્ગજાતં મુખેન ગહેત્વા અસુચિના આસિત્તસ્સ પરિળાહો વૂપસમ્મતિ, અયં આસિત્તપણ્ડકો. યસ્સ પરેસં અજ્ઝાચારં પસ્સતો ઉસૂયાય ઉપ્પન્નાય પરિળાહો વૂપસમ્મતિ, અયં ઉસૂયપણ્ડકો. યસ્સ ઉપક્કમેન બીજાનિ અપનીતાનિ, અયં ઓપક્કમિકપણ્ડકો (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૩૫; વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૦૯). યો પન પટિસન્ધિયંયેવ અભાવકો ઉપ્પન્નો, અયં નપુંસકપણ્ડકો. એકચ્ચો પન અકુસલવિપાકાનુભાવેન કાળપક્ખે પણ્ડકો હોતિ, જુણ્હપક્ખે પનસ્સ પરિળાહો વૂપસમ્મતિ, અયં પક્ખપણ્ડકોતિ વેદિતબ્બો.

થેય્યેન સંવાસો એતસ્સાતિ થેય્યસંવાસકો. સો ચ ન સંવાસમત્તસ્સેવ થેનકો ઇધાધિપ્પેતો, અથ ખો લિઙ્ગસ્સ, તદુભયસ્સ ચ થેનકોપીતિ આહ ‘‘થેય્યસંવાસકો પન તિવિધો’’તિઆદિ. ન ભિક્ખુવસ્સાનિ ગણેતીતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૦) ‘‘અહં દસવસ્સો વા વીસતિવસ્સો વા’’તિ મુસા વત્વા ભિક્ખુવસ્સાનિ ન ગણેતિ. ન યથાવુડ્ઢં ભિક્ખૂનં વા સામણેરાનં વા વન્દનં સાદિયતીતિ અત્તના મુસાવાદં કત્વા દસ્સિતવસ્સાનુરૂપેન યથાવુડ્ઢં વન્દનં નાધિવાસેતિ. ન આસનેન પટિબાહતીતિ ‘‘અપેહિ, મે એતં પાપુણાતી’’તિ આસનેન નપ્પટિબાહતિ. ન ઉપોસથાદીસુ સન્દિસ્સતીતિ ઉપોસથપ્પવારણાદીસુ ન સન્દિસ્સતિ. લિઙ્ગમત્તસ્સેવાતિ એવસદ્દેન સંવાસં નિવત્તેતિ. સમાનોતિ સન્તો. લિઙ્ગાનુરૂપસ્સ સંવાસસ્સાતિ સામણેરલિઙ્ગાનુરૂપસ્સ સામણેરસંવાસસ્સ. સચે પન કાસાયે ધુરં નિક્ખિપિત્વા નગ્ગો વા ઓદાતવત્થનિવત્થો વા મેથુનસેવનાદીહિ અસ્સમણો હુત્વા કાસાયાનિ નિવાસેતિ, લિઙ્ગત્થેનકો હોતિ. સચે ગિહિભાવં પત્થયમાનો કાસાયં ઓવટ્ટિકં કત્વા, અઞ્ઞેન વા આકારેન ગિહિનિવાસનેન નિવાસેતિ ‘‘સોભતિ નુ ખો મે ગિહિલિઙ્ગં, ન સોભતી’’તિ વીમંસનત્થં, રક્ખતિ તાવ, ‘‘સોભતી’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પુન લિઙ્ગં સાદિયતિ, લિઙ્ગત્થેનકો હોતિ. ઓદાતં નિવાસેત્વા વીમંસનસમ્પટિચ્છનેસુપિ એસેવ નયો. સચેપિ નિવત્થકાસાવસ્સ ઉપરિ ઓદાતં નિવાસેત્વા વીમંસતિ વા સમ્પટિચ્છતિ વા, રક્ખતિ એવ.

અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નકેપિ એસેવ નયોતિ પારાજિકં આપન્નકે ભિક્ખુમ્હિપિ એસેવ નયોતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે કોચિ ભિક્ખુ કાસાયે સઉસ્સાહોવ ઓદાતં નિવાસેત્વા મેથુનં પટિસેવિત્વા પુન કાસાયાનિ નિવાસેત્વા વસ્સગણનાદિભેદં સબ્બં વિધિં આપજ્જતિ, અયં ભિક્ખૂહિ દિન્નલિઙ્ગસ્સ અપરિચ્ચત્તત્તા ન લિઙ્ગત્થેનકો, લિઙ્ગાનુરૂપસ્સ સંવાસસ્સ સાદિતત્તા નાપિ સંવાસત્થેનકોતિ. વિદેસન્તિ પરદેસં. ઇદઞ્ચ વઞ્ચેતું સક્કુણેય્યટ્ઠાનં દસ્સેતું વુત્તં. યો પન સદેસેપિ એવં કરોતિ, સોપિ સંવાસત્થેનકોવ. ‘‘સંવાસમત્તસ્સેવા’’તિ ઇમિના લિઙ્ગં પટિક્ખિપતિ. સચે કોચિ વુડ્ઢપબ્બજિતો (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૦) ભિક્ખુવસ્સાનિ ગણેત્વા મહાપેળાદીસુ દિય્યમાનભત્તં ગણ્હાતિ, સોપિ થેય્યસંવાસકો હોતિ. સયં સામણેરોવ સામણેરપ્પટિપાટિયા કૂટવસ્સાનિ ગણેત્વા ગણ્હન્તો થેય્યસંવાસકો ન હોતિ. ભિક્ખુ પન ભિક્ખુપટિપાટિયા કૂટવસ્સાનિ ગણેત્વા ગણ્હન્તો ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો.

નનુ સંવાસો નામ એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતાતિ આહ ‘‘ભિક્ખુવસ્સગણનાદિકો હી’’તિઆદિ. ઇમિના ન કેવલં એકકમ્માદિકોવ કિરિયભેદો સંવાસોતિ ઇધાધિપ્પેતો, અથ ખો તદઞ્ઞો ભિક્ખુવસ્સગણનાદિકોપીતિ દસ્સેતિ. ઇમસ્મિં અત્થેતિ થેય્યસંવાસકાધિકારે. સિક્ખં પચ્ચક્ખાયાતિ સિક્ખં પરિચ્ચજિત્વા. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે કોચિ ભિક્ખુ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય લિઙ્ગં અનપનેત્વા દુસ્સીલકમ્મં કત્વા વા અકત્વા વા ‘‘ન મં કોચિ જાનાતી’’તિ પુન સબ્બં પુબ્બે વુત્તં વસ્સગણનાદિભેદં વિધિં પટિપજ્જતિ, સો થેય્યસંવાસકો હોતીતિ.

સચે પન કસ્સચિ રાજા કુદ્ધો હોતિ, સો ‘‘એવં મે સોત્થિ ભવિસ્સતી’’તિ સયમેવ લિઙ્ગં ગહેત્વા પલાયતિ. તં દિસ્વા રઞ્ઞો આરોચેન્તિ. રાજા ‘‘સચે પબ્બજિતો, ન તં લબ્ભા કિઞ્ચિ કાતુ’’ન્તિ તસ્મિં કોધં પટિવિનેતિ. સો ‘‘વૂપસન્તં મે રાજભય’’ન્તિ સઙ્ઘમજ્ઝં અનોસરિત્વાવ ગિહિલિઙ્ગં ગહેત્વા આગતો પબ્બાજેતબ્બો. અથાપિ ‘‘સાસનં નિસ્સાય મયા જીવિતં લદ્ધં, હન્દ દાનિ અહં પબ્બજામી’’તિ ઉપ્પન્નસંવેગો તેનેવ લિઙ્ગેન આગન્ત્વા આગન્તુકવત્તં ન સાદિયતિ, ભિક્ખૂહિ પુટ્ઠો વા અપુટ્ઠો વા યથાભૂતમત્તાનં આવિકત્વાવ પબ્બજ્જં યાચતિ, લિઙ્ગં અપનેત્વા પબ્બાજેતબ્બો. સચે પન વત્તં સાદિયતિ, પબ્બજિતાલયં દસ્સેતિ, સબ્બં પુબ્બે વુત્તં વસ્સગણનાદિભેદં પટિપજ્જતિ, અયં પન ન પબ્બાજેતબ્બો.

ઇધ પનેકચ્ચો દુબ્ભિક્ખે જીવિતું અસક્કોન્તો સયમેવ લિઙ્ગં ગહેત્વા સબ્બપાસણ્ડિયભત્તાનિ ભુઞ્જન્તો દુબ્ભિક્ખે વીતિવત્તે સઙ્ઘમજ્ઝં અનોસરિત્વાવ ગિહિલિઙ્ગં ગહેત્વા આગતોતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ.

અપરો મહાકન્તારં નિત્થરિતુકામો હોતિ, સત્થવાહો ચ પબ્બજિતે ગહેત્વા ગચ્છતિ. સો ‘‘એવં મં સત્થવાહો ગહેત્વા ગમિસ્સતી’’તિ સયમેવ લિઙ્ગં ગહેત્વા સત્થવાહેન સદ્ધિં કન્તારં નિત્થરિત્વા ખેમન્તં પત્વા સઙ્ઘમજ્ઝં અનોસરિત્વાવ ગિહિલિઙ્ગં ગહેત્વા આગતોતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ.

અપરો રોગભયે (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૦; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૩૮) ઉપ્પન્ને જીવિતું અસક્કોન્તો સયમેવ લિઙ્ગં ગહેત્વા સબ્બપાસણ્ડિયભત્તાનિ ભુઞ્જન્તો રોગભયે વૂપસન્તે સઙ્ઘમજ્ઝં અનોસરિત્વાવ ગિહિલિઙ્ગં ગહેત્વા આગતોતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ.

અપરસ્સ એકો વેરિકો કુદ્ધો હોતિ, ઘાતેતુકામો નં વિચરતિ. સો ‘‘એવં મે સોત્થિ ભવિસ્સતી’’તિ સયમેવ લિઙ્ગં ગહેત્વા પલાયતિ. વેરિકો ‘‘કુહિં સો’’તિ પરિયેસન્તો ‘‘પબ્બજિત્વા પલાતો’’તિ સુત્વા ‘‘સચે પબ્બજિતો, ન તં લબ્ભા કિઞ્ચિ કાતુ’’ન્તિ તસ્મિં કોધં પટિવિનેતિ. સો ‘‘વૂપસન્તં મે વેરિભય’’ન્તિ સઙ્ઘમજ્ઝં અનોસરિત્વાવ ગિહિલિઙ્ગં ગહેત્વા આગતોતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ.

અપરો ઞાતિકુલં ગન્ત્વા સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ગિહી હુત્વા ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ ઇધ વિનસ્સિસ્સન્તિ, સચેપિ ઇમાનિ ગહેત્વા વિહારં ગમિસ્સામિ, અન્તરામગ્ગે મં ‘ચોરો’તિ ગહેસ્સન્તિ, યંનૂનાહં કાયપરિહારિયાનિ કત્વા ગચ્છેય્ય’’ન્તિ ચીવરાહરણત્થં નિવાસેત્વા ચ પારુપિત્વા ચ વિહારં ગચ્છતિ. તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા સામણેરા ચ દહરા ચ અબ્ભુગ્ગચ્છન્તિ, વત્તં દસ્સેન્તિ. સો ન સાદિયતિ, યથાભૂતમત્તાનં આવિકરોતિ. સચે ભિક્ખૂ ‘‘ન દાનિ મયં તં મુઞ્ચિસ્સામા’’તિ બલક્કારેન પબ્બાજેતુકામા હોન્તિ, કાસાયાનિ અપનેત્વા પુન પબ્બાજેતબ્બો. સચે પન ‘‘ન ઇમે મમ હીનાયાવત્તભાવં જાનન્તી’’તિ તંયેવ ભિક્ખુભાવં પટિજાનિત્વા સબ્બં પુબ્બે વુત્તવસ્સગણનાદિભેદં વિધિં પટિપજ્જતિ, અયં ન પબ્બાજેતબ્બો. તેનાહ ‘‘રાજદુબ્ભિક્ખકન્તાર-રોગવેરીભયેન વા’’તિઆદિ. ભયસદ્દો ચેત્થ પચ્ચેકં યોજેતબ્બો ‘‘રાજભયેન, દુબ્ભિક્ખભયેના’’તિઆદિના. લિઙ્ગં આદિયતીતિ વેસં ગણ્હાતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. સંવાસં નાધિવાસેતિ, યાવ સો સુદ્ધમાનસોતિ ભિક્ખૂનં વઞ્ચેતુકામતાય અભાવતો યો સુદ્ધમાનસો યાવ સંવાસં નાધિવાસેતિ, તાવ એસ ‘‘ગિહી મં ‘સમણો’તિ જાનન્તૂ’’તિ વઞ્ચનચિત્તે સતિપિ ભિક્ખૂનં વઞ્ચેતુકામતાય અભાવતો દોસો નત્થીતિ થેય્યસંવાસકો નામાતિ ન વુચ્ચતીતિ અત્થો.

તિત્થિયેસુ પક્કન્તકો પવિટ્ઠોતિ તિત્થિયપક્કન્તકો. સો ચ ન કેવલં તત્થ પવિટ્ઠમત્તેનેવ તિત્થિયપક્કન્તકો હોતિ, અથ ખો તેસં લદ્ધિગ્ગહણેન. તેનાહ ‘‘યો પના’’તિઆદિ. ‘‘ઉપસમ્પન્નો’’તિ ઇમિના અનુપસમ્પન્નો તિત્થિયપક્કન્તકો ન હોતીતિ દસ્સેતિ. વુત્તઞ્હેતં કુરુન્દિઅટ્ઠકથાયં ‘‘અયઞ્ચ તિત્થિયપક્કન્તકો નામ ઉપસમ્પન્નભિક્ખુના કથિતો, તસ્મા સામણેરો સલિઙ્ગેન તિત્થાયતનં ગતોપિ પુન પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૦). કુસચીરાદિકન્તિ એત્થાદિસદ્દેન ફલકક્ખણ્ડજટાદીનં ગહણં. સચેપિ ‘‘અયં પબ્બજ્જા સેટ્ઠા’’તિ સેટ્ઠભાવં વા ઉપગચ્છતિ, ન મુચ્ચતિ, તિત્થિયપક્કન્તકોવ હોતિ. વતાનીતિ ઉક્કુટિકપ્પધાનાદીનિ વતાનિ. સચે પન ‘‘સોભતિ નુ ખો મે તિત્થિયપબ્બજ્જા, નનુ ખો સોભતી’’તિ વીમંસનત્થં કુસચીરાદીનિ નિવાસેતિ, જટં વા બન્ધતિ, ખારિકાજં વા આદિયતિ, યાવ ન સમ્પટિચ્છતિ તં લદ્ધિં, તાવ રક્ખતિ, સમ્પટિચ્છિતમત્તે તિત્થિયપક્કન્તકો હોતિ. અચ્છિન્નચીવરો પન કુસચીરાદીનિ નિવાસેન્તો, રાજભયાદીહિ વા તિત્થિયલિઙ્ગં ગણ્હન્તો લદ્ધિયા અભાવેન નેવ તિત્થિયપક્કન્તકો હોતિ.

અવસેસો સબ્બોપીતિ નાગસુપણ્ણયક્ખગન્ધબ્બાદિકો. યઞ્હેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

યથા સમાનજાતિકસ્સ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૧૨) વિકોપને કમ્મં ગરુતરં, ન તથા વિજાતિકસ્સાતિ આહ ‘‘મનુસ્સજાતિકા’’તિ. પુત્તસમ્બન્ધેન માતાપિતુસમઞ્ઞા, દત્તકિત્તિમાદિવસેનપિ પુત્તવોહારો લોકે દિસ્સતિ, સો ચ ખો પરિયાયતોતિ નિપ્પરિયાયસિદ્ધતં દસ્સેતું ‘‘જનેત્તી’’તિ વુત્તં. જનેત્તીતિ જનિકા, માતાતિ અત્થો. યથા મનુસ્સત્તભાવે ઠિતસ્સેવ કુસલધમ્માનં તિક્ખવિસદસૂરભાવાપત્તિ, યથા તં તિણ્ણમ્પિ બોધિસત્તાનં બોધિત્તયનિપ્ફત્તિયં, એવં મનુસ્સત્તભાવે ઠિતસ્સેવ અકુસલધમ્માનમ્પિ તિક્ખવિસદસૂરભાવાપત્તીતિ આહ ‘‘મનુસ્સભૂતેનેવા’’તિ. સઞ્ચિચ્ચાતિ ‘‘પાણો’’તિ સઞ્ઞાય સદ્ધિં વધકચેતનાય ચેતેત્વા. અયં માતુઘાતકો નામાતિ અયં આનન્તરિયેન માતુઘાતકકમ્મેન માતુઘાતકો નામ. યેન પન મનુસ્સિત્થિભૂતાપિ અજનિકા પોસાવનિકમાતા વા મહામાતા વા ચૂળમાતા વા જનિકાપિ વા અમનુસ્સિત્થિભૂતા માતા ઘાતિતા, તસ્સ પબ્બજ્જા ન વારિતા, ન ચ આનન્તરિકો હોતિ. યેન સયં તિરચ્છાનભૂતેન મનુસ્સિત્થિભૂતા માતા ઘાતિતા, સોપિ આનન્તરિકો ન હોતિ. તિરચ્છાનગતત્તા પનસ્સ પબ્બજ્જા પટિક્ખિત્તા, કમ્મં પનસ્સ ભારિયં હોતિ, આનન્તરિયં આહચ્ચેવ તિટ્ઠતિ.

યેન મનુસ્સભૂતો જનકો પિતા સયમ્પિ મનુસ્સજાતિકેનેવ સતા સઞ્ચિચ્ચ જીવિતા વોરોપિતો, અયં આનન્તરિયેન પિતુઘાતકકમ્મેન પિતુઘાતકો નામાતિ ઇમમત્થં અતિદિસન્તો ‘‘પિતુઘાતકેપિ એસેવ નયો’’તિ આહ. સચેપિ હિ વેસિયા પુત્તો હોતિ, ‘‘અયં મે પિતા’’તિ ન જાનાતિ, યસ્સ સમ્ભવેન નિબ્બત્તો, સો ચ તેન ઘાતિતો, ‘‘પિતુઘાતકો’’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ, આનન્તરિયઞ્ચ ફુસતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૪).

એળકચતુક્કં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૨૮; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૭૫; વિભ. અટ્ઠ. ૮૦૯; સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૧૨), સઙ્ગામચતુક્કં, ચોરચતુક્કઞ્ચેત્થ કથેતબ્બં. ‘‘એળકં મારેમી’’તિ અભિસન્ધિનાપિ હિ એળકટ્ઠાને ઠિતં મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા મારેન્તો આનન્તરિયં ફુસતિ મારણાધિપ્પાયેનેવ આનન્તરિયવત્થુનો વિકોપિતત્તા. એળકાભિસન્ધિના, પન માતાપિતિઅભિસન્ધિના વા એળકં મારેન્તો આનન્તરિયં ન ફુસતિ આનન્તરિયવત્થુઅભાવતો. માતાપિતિઅભિસન્ધિના માતાપિતરો મારેન્તો ફુસતેવ. એસેવ નયો ઇતરસ્મિમ્પિ ચતુક્કદ્વયે. સબ્બત્થ હિ પુરિમં અભિસન્ધિચિત્તં અપ્પમાણં, વધકચિત્તં, પન તદારમ્મણજીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ આનન્તરિયાનાનન્તરિયભાવે પમાણં.

અરહન્તઘાતકોપિ મનુસ્સઅરહન્તવસેનેવ વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘યેન અન્તમસો ગિહિલિઙ્ગે ઠિતોપી’’તિઆદિ. અમનુસ્સજાતિકં પન અરહન્તં, મનુસ્સજાતિકં વા અવસેસં અરિયપુગ્ગલં ઘાતેત્વા આનન્તરિકો ન હોતિ, પબ્બજ્જાપિસ્સ ન વારિતા, કમ્મં પન બલવં હોતિ. તિરચ્છાનો મનુસ્સઅરહન્તમ્પિ ઘાતેત્વા આનન્તરિકો ન હોતિ, કમ્મં પન ભારિયન્તિ અયમેત્થ વિનિચ્છયો. યથા માતાપિતૂસુ, એવં અરહન્તેપિ એળકચતુક્કાદીનિ વેદિતબ્બાનિ.

પકતત્તં ભિક્ખુનિન્તિ પરિસુદ્ધસીલં ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નં ભિક્ખુનિં. યો (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૫) પન કાયસંસગ્ગેન સીલવિનાસં પાપેતિ, તસ્સ પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ ન વારિતા. બલક્કારેન ઓદાતવત્થવસનં કત્વા અનિચ્છમાનંયેવ દૂસેન્તોપિ ભિક્ખુનિદૂસકોયેવ, બલક્કારેન પન ઓદાતવત્થવસનં કત્વા ઇચ્છમાનં દૂસેન્તો ભિક્ખુનિદૂસકો ન હોતિ. કસ્મા? યસ્મા ગિહિભાવે સમ્પટિચ્છિતમત્તેયેવ સા અભિક્ખુની હોતિ. સકિં સીલવિપન્નં પન પચ્છા દૂસેન્તો સિક્ખમાનસામણેરીસુ ચ વિપ્પટિપજ્જન્તો નેવ ભિક્ખુનિદૂસકો હોતિ, પબ્બજ્જં, ઉપસમ્પદઞ્ચ લભતીતિ.

ધમ્મતો ઉગ્ગતં અપગતં ઉદ્ધમ્મં. ઉબ્બિનયન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચતુન્નં કમ્માનન્તિ અપલોકનઞત્તિઞત્તિદુતિયઞત્તિચતુત્થસઙ્ખાતાનં ચતુન્નં કમ્માનં. ઇમેસઞ્હિ અઞ્ઞતરં સઙ્ઘકમ્મં એકસીમાયં વિસું વિસું કરોન્તેન સઙ્ઘો ભિન્નો નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ચતુન્નં કમ્માનં અઞ્ઞતરવસેન સઙ્ઘં ભિન્દતી’’તિ.

‘‘દુટ્ઠચિત્તેના’’તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘વધકચિત્તેના’’તિ વુત્તં. વધકચેતનાય હિ દૂસિતં ચિત્તં ઇધ દુટ્ઠચિત્તં નામ. લોહિતં ઉપ્પાદેતીતિ અન્તોસરીરેયેવ લોહિતં ઉપ્પાદેતિ, સઞ્ચિતં કરોતીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ તથાગતસ્સ અભેજ્જકાયતાય પરૂપક્કમેન ધમ્મં ભિન્દિત્વા લોહિતં પગ્ઘરતિ, સરીરસ્સ પન અન્તોયેવ એકસ્મિં ઠાને લોહિતં સમોસરતિ, આઘાતેન પકુપ્પમાનં સઞ્ચિતં હોતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. યો પન રોગવૂપસમનત્થં જીવકો વિય સત્થેન ફાલેત્વા પૂતિમંસઞ્ચ લોહિતઞ્ચ નીહરિત્વા ફાસુકં કરોતિ, અયં લોહિતુપ્પાદકો ન હોતિ, બહું પન સો પુઞ્ઞં પસવતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૫).

દુવિધમ્પિ બ્યઞ્જનન્તિ યથાવુત્તકમ્મદ્વયતો સમુટ્ઠિતં ઇત્થિનિમિત્તં, પુરિસનિમિત્તઞ્ચાતિ દુવિધમ્પિ બ્યઞ્જનં. ઇમિના ચ વિગ્ગહેન ‘‘ઉભતોબ્યઞ્જનકો’’તિ અસમાનાધિકરણવિસયો બાહિરત્થસમાસોયં, પુરિમપદે ચ વિભત્તિઅલોપોતિ દસ્સેતિ. સો દુવિધો હોતિ ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકો, પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકો ચાતિ. તત્થ ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ ઇત્થિનિમિત્તં પાકટં હોતિ, પુરિસનિમિત્તં પટિચ્છન્નં. પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ પુરિસનિમિત્તં પાકટં, ઇત્થિનિમિત્તં પટિચ્છન્નં. ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ ઇત્થીસુ પુરિસત્તં કરોન્તસ્સ ઇત્થિનિમિત્તં પટિચ્છન્નં હોતિ, પુરિસનિમિત્તં પાકટં હોતિ. પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ પુરિસાનં ઇત્થિભાવં ઉપગચ્છન્તસ્સ પુરિસનિમિત્તં પટિચ્છન્નં હોતિ, ઇત્થિનિમિત્તં પાકટં હોતિ. ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકો સયઞ્ચ ગબ્ભં ગણ્હાતિ, પરઞ્ચ ગણ્હાપેતિ. પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકો પન સયં ન ગણ્હાતિ, પરં ગણ્હાપેતીતિ ઇદમેતેસં નાનાકરણં.

અપરામસનાનીતિ અગ્ગહણાનિ અવચનાનિ. ‘‘અયં ઇત્થન્નામો’’તિ ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ અકિત્તનન્તિ યસ્સ ઉપસમ્પદા કરીયતિ, તસ્સ અકિત્તનં, ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘અયં ધમ્મરક્ખિતો’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૪) અવચનન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ ઉપજ્ઝાયસ્સ અકિત્તનન્તિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્વા ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સા’’તિ અવચનં. સબ્બેન સબ્બં ઞત્તિયા અનુચ્ચારણન્તિ ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા ચતુક્ખત્તું કમ્મવાચાય એવ અનુસ્સાવનકમ્મસ્સ કરણં. સમ્પન્નન્તિ ઉપેતં.

હાપનં પરિચ્ચજનં. યોપિ એકં ઞત્તિં ઠપેત્વા સકિંયેવ વા દ્વિક્ખત્તું વા અનુસ્સાવનં કરોતિ, અયમ્પિ સાવનં હાપેતિયેવ. દુરુચ્ચારણં નામ અઞ્ઞસ્મિં અક્ખરે વત્તબ્બે અઞ્ઞસ્સ વચનં. તસ્મા કમ્મવાચં કરોન્તેન ભિક્ખુના ય્વાયં –

‘‘સિથિલં ધનિતઞ્ચ દીઘરસ્સં;

ગરુકં લહુકઞ્ચેવ નિગ્ગહીતં;

સમ્બન્ધવવત્થિતં વિમુત્તં;

દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૯૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૯૧; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૬૪, પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૫; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૫૨) –

વુત્તો, અયં સુટ્ઠુ ઉપલક્ખેતબ્બો. એત્થ હિ સિથિલં નામ પઞ્ચસુ વગ્ગેસુ પઠમતતિયં. ધનિતં નામ તેસ્વેવ દુતિયચતુત્થં. દીઘન્તિ દીઘેન કાલેન વત્તબ્બં આ-કારાદિ. રસ્સન્તિ તતો ઉપડ્ઢકાલેન વત્તબ્બં અ-કારાદિ. ગરુકન્તિ દીઘમેવ, યં વા ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સ યસ્સ નક્ખમતી’’તિ એવં સંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ. લહુકન્તિ રસ્સમેવ, યં વા ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સ યસ્સ ન ખમતી’’તિ એવં અસંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ. નિગ્ગહીતન્તિ યં કરણાનિ નિગ્ગહેત્વા અવિસ્સજ્જેત્વા અવિવટેન મુખેન સાનુનાસિકં કત્વા વત્તબ્બં. સમ્બન્ધન્તિ યં પરપદેન સમ્બન્ધિત્વા ‘‘તુણ્હિસ્સા’’તિ વા ‘‘તુણ્હસ્સા’’તિ વા વુચ્ચતિ. વવત્થિતન્તિ યં પરપદેન સમ્બન્ધં અકત્વા વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘તુણ્હી અસ્સા’’તિ વા ‘‘તુણ્હ અસ્સા’’તિ વા વુચ્ચતિ. વિમુત્તન્તિ યં કરણાનિ અનિગ્ગહેત્વા વિસ્સજ્જેત્વા વિવટેન મુખેન અનુનાસિકં અકત્વા વુચ્ચતિ.

તત્થ ‘‘સુણાતુ મે’’તિ વત્તબ્બે ત-કારસ્સ થ-કારં કત્વા ‘‘સુણાથુ મે’’તિ વચનં સિથિલસ્સ ધનિતકરણં નામ, તથા ‘‘પત્તકલ્લં એસા ઞત્તી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પત્થકલ્લં એસા ઞત્તી’’તિઆદિવચનઞ્ચ. ‘‘ભન્તે, સઙ્ઘો’’તિ વત્તબ્બે ભ-કાર ઘ-કારાનં બ-કાર ગ-કારે કત્વા ‘‘બન્તે સંગો’’તિ વચનં ધનિતસ્સ સિથિલકરણં નામ. ‘‘સુણાતુ મે’’તિ વિવટેન મુખેન વત્તબ્બે ‘‘સુણંતુ મે’’તિ વા ‘‘એસા ઞત્તી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘એસં ઞત્તી’’તિ વા અવિવટેન મુખેન અનુનાસિકં કત્વા વચનં વિમુત્તસ્સ નિગ્ગહિતવચનં નામ. ‘‘પત્તકલ્લ’’ન્તિ અવિવટેન મુખેન અનુનાસિકં કત્વા વત્તબ્બે ‘‘પત્તકલ્લા’’તિ વિવટેન મુખેન અનુનાસિકં અકત્વા વચનં નિગ્ગહિતસ્સ વિમુત્તવચનં નામ. ઇતિ સિથિલે કત્તબ્બે ધનિતં, ધનિતે કત્તબ્બે સિથિલં, વિમુત્તે કત્તબ્બે નિગ્ગહિતં, નિગ્ગહિતે કત્તબ્બે વિમુત્તન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ બ્યઞ્જનાનિ અન્તોકમ્મવાચાય કમ્મં દૂસેન્તિ. એવં વદન્તો હિ અઞ્ઞસ્મિં અક્ખરે વત્તબ્બે અઞ્ઞં વદતિ, દુરુત્તં કરોતીતિ વુચ્ચતિ.

ઇતરેસુ પન દીઘરસ્સાદીસુ છસુ બ્યઞ્જનેસુ દીઘટ્ઠાને દીઘમેવ. રસ્સટ્ઠાને ચ રસ્સમેવાતિ એવં યથાઠાને તં તદેવ અક્ખરં ભાસન્તેન અનુક્કમાગતં પવેણિં અવિનાસેન્તેન કમ્મવાચા કાતબ્બા. સચે પન એવં અકત્વા દીઘે વત્તબ્બે રસ્સં, રસ્સે વા વત્તબ્બે દીઘં વદતિ, તથા ગરુકે વત્તબ્બે લહુકં, લહુકે વા વત્તબ્બે ગરુકં વદતિ, સમ્બન્ધે વા પન વત્તબ્બે વવત્થિતં, વવત્થિતે વા વત્તબ્બે સમ્બન્ધં વદતિ, એવં વુત્તેપિ કમ્મવાચા ન કુપ્પતિ. ઇમાનિ હિ છ બ્યઞ્જનાનિ કમ્મં ન કોપેન્તિ.

યં પન સુત્તન્તિકત્થેરા ‘‘દ-કારો ત-કારમાપજ્જતિ, ત-કારો દ-કારમાપજ્જતિ, ચ-કારો જ-કારમાપજ્જતિ, જ-કારો ચ-કારમાપજ્જતિ, ય-કારો ક-કારમાપજ્જતિ, ક-કારો ય-કારમાપજ્જતિ, તસ્મા દ-કારાદીસુ વત્તબ્બેસુ ત-કારાદીનં વચનં ન વિરુજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં કમ્મવાચં પત્વા ન વટ્ટતિ. તસ્મા વિનયધરેન નેવ દ-કારો ત-કારો કાતબ્બો…પે… ન ક-કારો ય-કારો. યથાપાળિયા નિરુત્તિં સોધેત્વા દસવિધાય બ્યઞ્જનનિરુત્તિયા વુત્તદોસે પરિહરન્તેન કમ્મવાચા કાતબ્બા. ઇતરથા હિ સાવનં હાપેતિ નામ. ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા પઠમં અનુસ્સાવનકરણન્તિ સમ્બન્ધો.

યાવતિકા ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તાતિ યત્તકા ભિક્ખૂ તસ્સ ઉપસમ્પદાકમ્મસ્સ પત્તા યુત્તા અનુરૂપા. તે ચ ખો સબ્બન્તિમેન પરિયાયેન હત્થપાસં અવિજહિત્વા એકસીમટ્ઠા પઞ્ચ પકતત્તા ભિક્ખૂ. ન હિ તેહિ વિના તં કમ્મં કરીયતિ, ન તેસં છન્દો એતિ. અવસેસા પન સચેપિ સહસ્સમત્તા હોન્તિ, સચે એકસીમટ્ઠા એકસ્મિં ઠાને સમાનસંવાસકા, સબ્બે છન્દારહાવ હોન્તિ, છન્દં દત્વા આગચ્છન્તુ વા, મા વા, કમ્મં ન કુપ્પતિ. પટિક્કોસનન્તિ નિવારણં. તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, કારણં. ઇધ પન ઉપસમ્પદાકમ્મકરણસ્સ કારણત્તા ઉપસમ્પદાકમ્મવાચાસઙ્ખાતં ભગવતો વચનં વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘કારણારહત્તા પન સત્થુ સાસનારહત્તા’’તિ. યથા ચ ‘‘તં કત્તબ્બ’’ન્તિ ભગવતા અનુસિટ્ઠં, તથાકરણં ઉપસમ્પદાકમ્મસ્સ કારણં હોતીતિ ઠાનારહં નામ. કેચિ (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) પન ‘‘ઠાનારહેનાતિ એત્થ ‘ન, ભિક્ખવે, હત્થચ્છિન્નો પબ્બાજેતબ્બો’તિઆદિ (મહાવ. ૧૧૯) સત્થુસાસનં ઠાન’’ન્તિ વદન્તિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં પારાજિકે. યથા ચ ઇધ, એવં સબ્બત્થાપિ લોકવજ્જસિક્ખાપદેસુ અયમેવ અધિપ્પેતોતિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જેસુ પના’’તિઆદિ. અઞ્ઞેપીતિ એહિભિક્ખૂપસમ્પન્નાદયોપિ. કથમેતં વિઞ્ઞાયતિ પણ્ણત્તિવજ્જેસુ સિક્ખાપદેસુ અઞ્ઞેપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ? અત્થતો આપન્નત્તા. તથા હિ ‘‘દ્વે પુગ્ગલા અભબ્બા આપત્તિં આપજ્જિતું બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ, દ્વે પુગ્ગલા ભબ્બા આપત્તિં આપજ્જિતું ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચા’’તિ (પરિ. ૩૨૨) સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા. એહિભિક્ખૂપસમ્પન્નાદયોપિ અસઞ્ચિચ્ચ અસ્સતિયા અચિત્તકં સહસેય્યાપત્તિઆદિભેદં પણ્ણત્તિવજ્જં આપજ્જન્તીતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) અત્થતો આપન્નં.

ઇદાનિ ‘‘ભિક્ખૂન’’ન્તિ ઇમં પદં વિસેસત્થાભાવતો વિસું અવણ્ણેત્વાવ યં સિક્ખઞ્ચ સાજીવઞ્ચ સમાપન્નત્તા ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિઆદિમાહ. સિક્ખિતબ્બાતિ સિક્ખા, પાતિમોક્ખસંવરસીલં, સહ જીવન્તિ એત્થાતિ સાજીવં, માતિકાદિભેદા પણ્ણત્તિ, સિક્ખા ચ સાજીવઞ્ચ સિક્ખાસાજીવં, તદુભયં સમાપન્નો ઉપગતોતિ સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો. તેનાહ ‘‘યા ભિક્ખૂન’’ન્તિઆદિ. એત્થ ચ ‘‘સિક્ખા’’તિ સાજીવસહચરિયતો અધિસીલસિક્ખાવ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘અધિસીલસઙ્ખાતા’’તિ. અધિકં ઉત્તમં સીલન્તિ અધિસીલં, ‘‘અધિસીલ’’ન્તિ સઙ્ખાતા અધિસીલસઙ્ખાતા.

કતમં પનેત્થ સીલં, કતમં અધિસીલન્તિ? વુચ્ચતે – પઞ્ચઙ્ગદસઙ્ગસીલં તાવ સીલમેવ, ન તં અધિસીલં. પાતિમોક્ખસંવરસીલં પન અધિસીલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ સૂરિયો વિય પજ્જોતાનં, સિનેરુ વિય ચ પબ્બતાનં સબ્બલોકિયસીલાનં અધિકઞ્ચેવ ઉત્તમઞ્ચ, બુદ્ધુપ્પાદેયેવ ચ પવત્તતિ, ન વિના બુદ્ધુપ્પાદા. ન હિ તં પઞ્ઞત્તિં ઉદ્ધરિત્વા અઞ્ઞો સત્તો પઞ્ઞાપેતું સક્કોતિ, બુદ્ધાયેવ પનસ્સ સબ્બસો કાયવચીદ્વારજ્ઝાચારસોતં છિન્દિત્વા તસ્સ તસ્સ વીતિક્કમસ્સ અનુચ્છવિકં તં તં સીલસંવરં પઞ્ઞાપેન્તિ. પાતિમોક્ખસંવરસીલતોપિ ચ મગ્ગફલસમ્પયુત્તમેવ સીલં અધિસીલં, તં પન ઇધ ન અધિપ્પેતં. ન હિ તં સમાપન્નો મેથુનધમ્મં પટિસેવતિ.

એતેતિ નાનાદેસજાતિગોત્તાદિભેદભિન્ના ભિક્ખૂ. સહ જીવન્તીતિ એકુદ્દેસાદિવસેન સહ પવત્તન્તિ. તેનાહ ‘‘એકજીવિકા સભાગવુત્તિનો’’તિ. સિક્ખાપદસઙ્ખાતન્તિ પણ્ણત્તિસઙ્ખાતં. સાપિ હિ વિરતિઆદીનં દીપનતો ‘‘સિક્ખાપદ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સિક્ખાપદન્તિ યો તત્થ નામકાયો પદકાયો નિરુત્તિકાયો બ્યઞ્જનકાયો’’તિ. તત્થાતિ તેસુ. સિક્ખં પરિપૂરેન્તોતિ અકત્તબ્બપરિવજ્જનકત્તબ્બકરણવસેન વારિત્તચારિત્તસઙ્ખાતં દુવિધં સીલં પરિપૂરેન્તોતિ અત્થો, વારિત્તસીલવસેન વિરતિસમ્પયુત્તચેતનં, ચારિત્તસીલવસેન વિરતિવિપ્પયુત્તચેતનઞ્ચ અત્તનિ પવત્તેન્તોતિ વુત્તં હોતિ. સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તોતિ સિક્ખાપદઞ્ચ અમદ્દન્તો, સીલસંવરણં, સાજીવાનતિક્કમનઞ્ચાતિ ઇદમેવ દ્વયં ઇધ સમાપજ્જનં નામાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ સાજીવાનતિક્કમો સિક્ખાપારિપૂરિયા પચ્ચયો. તસ્સાનતિક્કમનતો હિ યાવ મગ્ગા સિક્ખા પરિપૂરતિ. અપિચેત્થ ‘‘સિક્ખં પરિપૂરેન્તો’’તિ ઇમિના વિરતિચેતનાસઙ્ખાતસ્સ સીલસંવરસ્સ વિસેસતો સન્તાને પવત્તનકાલોવ ગહિતો, ‘‘અવીતિક્કમન્તો’’તિ ઇમિના પન અપ્પવત્તનકાલોપિ. સિક્ખઞ્હિ પરિપૂરણવસેન અત્તનિ પવત્તેન્તોપિ નિદ્દાદિવસેન અપ્પવત્તેન્તોપિ વીતિક્કમાભાવા સિક્ખનવસેન સમાપન્નોતિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સ એકચ્ચં દુબ્બલ્યાવિકમ્મં અત્થો હોતિ, તસ્મા તં સન્ધાય ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરન્તો ‘‘દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ આહાતિ દસ્સેતું ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સિયા (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનવિભઙ્ગવણ્ણના), યસ્મા ન સબ્બં દુબ્બલ્યાવિકમ્મં સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં, તસ્મા ‘‘દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ પઠમં વત્વા તસ્સ અત્થનિયમનત્થં ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ વત્તબ્બન્તિ? તં ન, કસ્મા? અત્થાનુક્કમાભાવતો. ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ હિ વુત્તત્તા યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપચ્ચક્ખાય, યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તત્થ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વાતિ વુચ્ચમાને અનુક્કમેનેવ અત્થો વુત્તો હોતિ, ન અઞ્ઞથા. તસ્મા ઇદમેવ પઠમં વુત્તન્તિ.

ઇદાનિ તદુભયમેવ પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તદભાવેનાતિ તેસં ચિત્તાદીનં અભાવેન. ચવિતુકામતાચિત્તેનાતિ અપગન્તુકામતાચિત્તેન. દવાતિ સહસા. યો હિ અઞ્ઞં ભણિતુકામો સહસા ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિ ભણતિ, અયં દવા વદતિ નામ. રવાતિ વિરજ્ઝિત્વા. યો હિ અઞ્ઞં ભણિતુકામો વિરુજ્ઝિત્વા ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિ ભણતિ, અયં રવા ભણતિ નામ. પુરિમેન કો વિસેસોતિ ચે? પુરિમં પણ્ડિતસ્સાપિ સહસાવસેન અઞ્ઞભણનં, ઇદં પન મન્દત્તા મોમૂહત્તા પક્ખલન્તસ્સ ‘‘અઞ્ઞં ભણિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞભણનં. ‘‘અક્ખરસમયાનભિઞ્ઞાતતાય વા કરણસમ્પત્તિયા અભાવતો વા કથેતબ્બં કથેતુમસક્કોન્તો હુત્વા અઞ્ઞં કથેન્તો રવા ભણતિ નામા’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૪) એકે.

વજ્જાવજ્જં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ ઉપજ્ઝાયો, તં ઉપજ્ઝાયં. ‘‘એવં સજ્ઝાયિતબ્બં, એવં અભિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિના આચારસિક્ખાપનકો આચરિયો. અન્તે સમીપે વસતિ સીલેનાતિ અન્તેવાસી, વિભત્તિઅલોપેન યથા ‘‘વનેકસેરુકા’’તિ. સમાનો ઉપજ્ઝાયો અસ્સાતિ સમાનુપજ્ઝાયકો. એવં સમાનાચરિયકો. સબ્રહ્મચારિન્તિ ભિક્ખું. સો હિ ‘‘એકકમ્મં, એકુદ્દેસો, સમસિક્ખતા’’તિ ઇમં બ્રહ્મં સમાનં ચરતિ, તસ્મા ‘‘સબ્રહ્મચારી’’તિ વુચ્ચતિ. એવં વુત્તાનન્તિ એવં પદભાજનીયે વુત્તાનં. યથા હિ લોકે સસ્સાનં વિરુહનટ્ઠાનં ‘‘ખેત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવમિમાનિપિ બુદ્ધાદીનિ પદાનિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સ વિરુહનટ્ઠાનત્થા ‘‘ખેત્ત’’ન્તિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘ઇમેસં દ્વાવીસતિયા ખેત્તપદાન’’ન્તિ. યસ્મા પનેતેસં વેવચનેહિપિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, તસ્મા ‘‘સવેવચનસ્સા’’તિ વુત્તં. વિવિધં એકસ્મિંયેવ અત્થે વચનં વિવચનં, વિવચનમેવ વેવચનં, પરિયાયનામં, સહ વેવચનેહીતિ સવેવચનં, તસ્સ સવેવચનસ્સ. એત્થ ચ વણ્ણપટ્ઠાને (સારત્થ. ટી. ૨.૫૨; વિ. વિ. ટી. ૧.૫૩; વજિર. ટી. ૫૩) આગતં નામસહસ્સં, ઉપાલિગાથાસુ (મ. નિ. ૨.૭૬) નામસતં, અઞ્ઞાનિ ચ ગુણતો લબ્ભમાનાનિ નામાનિ ‘‘બુદ્ધવેવચનાની’’તિ વેદિતબ્બાનિ. સબ્બાનિપિ ધમ્મસ્સ નામાનિ ‘‘ધમ્મવેવચનાની’’તિ વેદિતબ્બાનિ. એસ નયો સબ્બત્થ.

તેસુ યં કિઞ્ચિ વત્તુકામસ્સ યં કિઞ્ચિ વદતો સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતીતિ તેસુ દ્વાવીસતિયા ખેત્તપદેસુ યં કિઞ્ચિ એકં પદં વત્તુકામસ્સ તતો અઞ્ઞં યં કિઞ્ચિ પદમ્પિ વચીભેદં કત્વા વદતો ખેત્તપદન્તોગધત્તા સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતીતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે પનાયં ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિ વત્તુકામો પદપચ્ચાભટ્ઠં કત્વા ‘‘પચ્ચક્ખામિ બુદ્ધ’’ન્તિ વા વદેય્ય, મિલક્ખભાસાદીસુ વા અઞ્ઞતરભાસાય તમત્થં વદેય્ય, ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિ વત્તુકામો ઉપ્પટિપાટિયા ‘‘ધમ્મં પચ્ચક્ખામી’’તિ વા ‘‘સબ્રહ્મચારિં પચ્ચક્ખામી’’તિ વા વદેય્ય, સેય્યથાપિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મવિભઙ્ગે ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જામી’’તિ વત્તુકામો ‘‘દુતિયં ઝાન’’ન્તિ વદતિ. સચે ‘‘યસ્સ વદતિ, સો અયં ભિક્ખુભાવં ચજિતુકામો એતમત્થં વદતી’’તિ એત્તકમત્તમ્પિ જાનાતિ, વિરદ્ધં નામ નત્થિ, ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણં, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. સક્કત્તા વા બ્રહ્મત્તા વા ચુતસત્તો વિય ચુતોવ હોતિ સાસનાતિ.

અલન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૨) હોતુ, પરિયત્તન્તિ અત્થો. કિં નુ મેતિ કિં મય્હં કિચ્ચં, કિં કરણીયં, કિં સાધેતબ્બન્તિ અત્થો. ન મમત્થોતિ નત્થિ મમ અત્થો. સુમુત્તાહન્તિ સુટ્ઠુ મુત્તો અહં. પુરિમેહિ ચુદ્દસહિ પદેહીતિ બુદ્ધાદીહિ સબ્રહ્મચારિપરિયન્તેહિ પુરિમેહિ ચુદ્દસહિ પદેહિ. યન્નૂનાહં પચ્ચક્ખેય્યન્તિ એત્થ ‘‘યન્નૂના’’તિ પરિવિતક્કદસ્સને નિપાતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘સચાહં બુદ્ધં પચ્ચક્ખેય્યં, સાધુ વત મે સિયા’’તિ. આદિસદ્દેન ‘‘પચ્ચક્ખિ’’ન્તિ વા ‘‘પચ્ચક્ખિસ્સામી’’તિ વા ‘‘ભવિસ્સામી’’તિ વા ‘‘હોમી’’તિ વા ‘‘જાતોમ્હી’’તિ વા ‘‘અમ્હી’’તિ વા એવંભૂતાનં ગહણં. સચે પન ‘‘અજ્જ પટ્ઠાય ‘ગિહી’તિ મં ધારેહી’’તિ વા ‘‘જાનાહી’’તિ વા ‘‘સઞ્જાનાહી’’તિ વા ‘‘મનસિ કરોહી’’તિ વા વદતિ, અરિયકેન વા વદતિ, મિલક્ખકેન વા. એવમેતસ્મિં અત્થે વુત્તે યસ્સ વદતિ, સચે સો જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતા હોતિ સિક્ખા. એસ નયો સેસેસુપિ ‘‘ઉપાસકો’’તિઆદીસુ સત્તસુ પદેસુ. એત્થ ચ અરિયકં નામ માગધવોહારો. મિલક્ખકં નામ અનરિયકો અન્ધદમિળાદિ.

અક્ખરલિખનન્તિ ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિના અઞ્ઞેસં દસ્સનત્થં અક્ખરલિખનં. અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપકો અઙ્ગુલિસઙ્કોચનાદિકો હત્થવિકારો હત્થમુદ્દા, હત્થસદ્દો ચેત્થ તદેકદેસેસુ અઙ્ગુલીસુ દટ્ઠબ્બો ‘‘ન ભુઞ્જમાનો સબ્બં હત્થં મુખે પક્ખિપિસ્સામી’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૧૮) વિય. તસ્મા અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપકસ્સ અઙ્ગુલિસઙ્કોચનાદિનો હત્થવિકારસ્સ દસ્સનં હત્થમુદ્દાદિદસ્સનન્તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૧) એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આદિસદ્દેન સીસકમ્પનદસ્સનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

ઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટાનન્તિ એત્થ ઉમ્મત્તકોતિ પિત્તુમ્મત્તકો. ખિત્તચિત્તોતિ યક્ખેહિ કતચિત્તવિક્ખેપો, યક્ખુમ્મત્તકોતિ વુત્તં હોતિ. ઉભિન્નં પન વિસેસો અનાપત્તિવારે આવિભવિસ્સતિ. વેદનાટ્ટોતિ બલવતિયા દુક્ખવેદનાય ફુટ્ઠો મુચ્છાપરેતો, તેન વિપ્પલપન્તેન પચ્ચક્ખાતાપિ અપચ્ચક્ખાતાવ હોતિ. મનુસ્સજાતિકો હોતીતિ સભાગો વા વિસભાગો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા વિઞ્ઞૂ યોકોચિ મનુસ્સો હોતિ. ઉમ્મત્તકાદીનન્તિ એત્થાદિસદ્દેન ખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટદેવતાતિરચ્છાનગતાનં ગહણં. તત્ર ઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટતિરચ્છાનગતાનં સન્તિકે પચ્ચક્ખાતાપિ અજાનનભાવેન અપચ્ચક્ખાતાવ હોતિ. દેવતાય પન સન્તિકે અતિખિપ્પં જાનનભાવેન. દેવતા નામ મહાપઞ્ઞા તિહેતુકપ્પટિસન્ધિકા અતિખિપ્પં જાનન્તિ, ચિત્તઞ્ચ નામેતં લહુપરિવત્તં, તસ્મા ‘‘ચિત્તલહુકસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચિત્તવસેનેવ મા અતિખિપ્પં વિનાસો અહોસી’’તિ દેવતાય સન્તિકે સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં પટિક્ખિપિ. તેન વુત્તં ‘‘ન ચ ઉમ્મત્તકાદીનં અઞ્ઞતરો’’તિ. દૂતેન વાતિ ‘‘મમ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનભાવં કથેહી’’તિ મુખસાસનવસેન દૂતેન વા. પણ્ણેન વાતિ પણ્ણે લિખિત્વા પહિણવસેન પણ્ણેન વા.

સચે તે સિક્ખાપચ્ચક્ખાનભાવં જાનન્તીતિ સમ્બન્ધો. આવજ્જનસમયેતિ અત્થાભોગસમયે. ઇમિના તં ખણંયેવ પન અપુબ્બં અચરિમં દુજ્જાનન્તિ દસ્સેતિ. વચનાનન્તરમેવાતિ વચનસ્સ અનન્તરમેવ, આવજ્જનસમયેવાતિ અત્થો. એવ-સદ્દેન પન ચિરેન જાનનં પટિક્ખિપતિ. ઉક્કણ્ઠિતોતિ અનભિરતિયા ઇમસ્મિં સાસને કિચ્છજીવિકં પત્તો. અથ વા ‘‘અજ્જ યામિ, સ્વે યામિ, ઇતો યામિ, એત્થ યામી’’તિ ઉદ્ધં કણ્ઠં કત્વા વિહરમાનો વિક્ખિત્તો, અનેકગ્ગોતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્ચ ‘‘અનભિરતો સામઞ્ઞા ચવિતુકામો’’તિઆદીનં (પારા. ૪૫) ઉપલક્ખણં. યેન કેનચિ…પે… જાનન્તીતિ સચે તે‘‘ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વા ‘‘ગિહિભાવં પત્થેતી’’તિ વા ‘‘અનભિરતો’’તિ વા ‘‘સામઞ્ઞા ચવિતુકામો’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનભાવં જાનન્તિ. ઇદઞ્હિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનઞ્ચ ઉપરિ અભૂતારોચનદુટ્ઠુલ્લવાચાઅત્તકામદુટ્ઠદોસભૂતારોચનસિક્ખાપદાનિ ચ એકપરિચ્છેદાનિ, આવજ્જનસમયે ઞાતે એવ સીસં એન્તિ. ‘‘કિં અયં ભણતી’’તિ કઙ્ખતા ચિરેન ઞાતે સીસં ન એન્તિ. તેનાહ ‘‘અથ અપરભાગે’’તિઆદિ. અથ દ્વિન્નં ઠિતટ્ઠાને દ્વિન્નમ્પિ નિયમેત્વા ‘‘એતેસં આરોચેમી’’તિ વદતિ, તેસુ એકસ્મિં જાનન્તેપિ દ્વીસુ જાનન્તેસુપિ પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. એવં સમ્બહુલેસુપિ વેદિતબ્બં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘તસ્સ વચનાનન્તર’’ન્તિઆદિના વુત્તેન નયેન. યો કોચિ મનુસ્સજાતિકોતિ અન્તમસો નવકમ્મિકં ઉપાદાય યો કોચિ મનુસ્સો. વુત્તઞ્હેતં સમન્તપાસાદિકાયં –

‘‘સચે પન અનભિરતિયા પીળિતો સભાગે ભિક્ખૂ પરિસઙ્કમાનો ‘યો કોચિ જાનાતૂ’તિ ઉચ્ચાસદ્દં કરોન્તો ‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’તિ વદતિ, તઞ્ચ અવિદૂરે ઠિતો નવકમ્મિકો વા અઞ્ઞો વા સમયઞ્ઞૂ પુરિસો સુત્વા ‘ઉક્કણ્ઠિતો અયં સમણો ગિહિભાવં પત્થેતિ, સાસનતો ચુતો’તિ જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૧).

સચે વચનત્થં ઞત્વાપિ ‘‘અયં ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વા ‘‘ગિહિભાવં પત્થેતી’’તિ વા ન જાનાતિ, અપચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. સચે પન વચનત્થં અજાનિત્વાપિ ‘‘ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વા ‘‘ગિહિભાવં પત્થેતી’’તિ વા જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. દવાયપીતિ કીળાધિપ્પાયેનપિ. ચિત્તાદીનં વા વસેનાતિ ચિત્તાદીનં વા છળઙ્ગાનં વસેન. હોતિ ચેત્થ –

‘‘ચિત્તં ખેત્તઞ્ચ કાલો ચ, પયોગો પુગ્ગલો તથા;

વિજાનનન્તિ સિક્ખાય, પચ્ચક્ખાનં છળઙ્ગિક’’ન્તિ.

સબ્બસો વા પન અપચ્ચક્ખાનેનાતિ ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદીસુ યેન યેન પરિયાયેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, તતો એકસ્સપિ પચ્ચક્ખાનસ્સ અભાવેન. ઇમિના પન ‘‘ઇદં પદં સાવેસ્સામિ, સિક્ખં પચ્ચક્ખામી’’તિ એવં પવત્તચિત્તુપ્પાદસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. યસ્સ હિ એવરૂપો ચિત્તુપ્પાદો નત્થિ, સો સબ્બસો ન પચ્ચક્ખાતિ નામાતિ. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સાતિ ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિસિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સ. અત્થભૂતં એકચ્ચં દુબ્બલ્યન્તિ ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિ વદતિ વિઞ્ઞાપેતિ, એવમ્પિ, ભિક્ખવે, દુબ્બલ્યાવિકમ્મઞ્ચેવ હોતિ, સિક્ખા ચ પચ્ચક્ખાતા’’તિઆદિના (પારા. ૫૩) વુત્તેહિ યેહિ વચનેહિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનઞ્ચેવ હોતિ દુબ્બલ્યાવિકમ્મઞ્ચ, તં ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિકં અત્થભૂતં દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા. ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિમ્હિ પન વુત્તે સિક્ખાપરિપૂરણે દુબ્બલભાવસ્સાપિ ગમ્યમાનત્તા સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સ ઇદં દુબ્બલ્યાવિકમ્મં અત્થોતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ ‘‘અત્થભૂત’’ન્તિ ઇમિના ‘‘યન્નૂનાહં બુદ્ધં પચ્ચક્ખેય્ય’’ન્તિઆદિકં દુબ્બલ્યાવિકમ્મં પટિક્ખિપતિ. યેન હિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનઞ્ચેવ હોતિ દુબ્બલ્યાવિકમ્મઞ્ચ, તદેવ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સ અત્થભૂતં. યેન પન દુબ્બલ્યાવિકમ્મમેવ હોતિ, ન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં, ન તં તસ્સ અત્થભૂતન્તિ.

રાગપરિયુટ્ઠાનેન સદિસભાવાપત્તિયા મિથુનાનં અયન્તિ ‘‘મેથુનો’’તિ ધમ્મોવ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘રાગપરિયુટ્ઠાનેના’’તિઆદિ. તત્થ રાગપરિયુટ્ઠાનેનાતિ રાગસ્સ પરિયુટ્ઠાનેન, મેથુનરાગસ્સ પવત્તિયા પરિયોનદ્ધચિત્તતાયાતિ અત્થો. ધમ્મોતિ અજ્ઝાચારો. ‘‘પલમ્બતે વિલમ્બતે’’તિઆદીસુ વિય ઉપસગ્ગસ્સ કોચિ અત્થવિસેસો નત્થીતિ આહ ‘‘સેવેય્યા’’તિ. અજ્ઝાપજ્જેય્યાતિ અભિભુય્ય પજ્જેય્ય. સબ્બન્તિમેનાતિ પરનિમ્મિતવસવત્તિ…પે… ચાતુમહારાજિકમનુસ્સિત્થિનાગગરુળમાણવિકાદીનં સબ્બાસં અન્તિમેન. તિરચ્છાનગતાયાતિ તિરચ્છાનેસુ ઉપ્પન્નાય. તેનાહ ‘‘પટિસન્ધિવસેના’’તિ. પારાજિકાય વત્થુભૂતા એવ ચેત્થ તિરચ્છાનગતિત્થી ‘‘તિરચ્છાનગતા’’તિ ગહેતબ્બા, ન સબ્બા. તત્રાયં પરિચ્છેદો –

‘‘અપદાનં અહિમચ્છા, દ્વિપદાનઞ્ચ કુક્કુટી;

ચતુપ્પદાનં મજ્જારી, વત્થુ પારાજિકસ્સિમા’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૫)

તત્થ અહિગ્ગહણેન સબ્બાપિ અજગરગોનસાદિભેદા દીઘજાતિ સઙ્ગહિતા. તસ્મા દીઘજાતીસુ યત્થ તિણ્ણં મગ્ગાનં અઞ્ઞતરસ્મિં સક્કા તિલફલમત્તમ્પિ પવેસેતું, સા પારાજિકવત્થુ, અવસેસા દુક્કટવત્થૂતિ વેદિતબ્બા. મચ્છગ્ગહણેન સબ્બાપિ મચ્છકચ્છપમણ્ડૂકાદિભેદા ઓદકજાતિ સઙ્ગહિતા. તત્રાપિ દીઘજાતિયં વુત્તનયેનેવ પારાજિકવત્થુ ચ દુક્કટવત્થુ ચ વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – પતઙ્ગમુખમણ્ડૂકા નામ હોન્તિ, તેસં મુખસણ્ઠાનં મહન્તં, છિદ્દં અપ્પકં, તત્થ પવેસનં નપ્પહોતિ, મુખસણ્ઠાનં પન વણસઙ્ખેપં ગચ્છતિ, તસ્મા તં થુલ્લચ્ચયવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. કુક્કુટિગ્ગહણેન સબ્બાપિ કાકકપોતાદિભેદા પક્ખિજાતિ સઙ્ગહિતા. તત્રાપિ વુત્તનયેનેવ પારાજિકવત્થુ ચ દુક્કટવત્થુ ચ વેદિતબ્બં. મજ્જારિગ્ગહણેન સબ્બાપિ રુક્ખસુનખમઙ્ગુસગોધાદિભેદા ચતુપ્પદજાતિ સઙ્ગહિતા. તત્રાપિ વુત્તનયેનેવ પારાજિકવત્થુ ચ દુક્કટવત્થુ ચ વેદિતબ્બં.

પારાજિકો હોતીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૫) પરાજિતો હોતિ પરાજયં અપન્નો. અયઞ્હિ પારાજિકસદ્દો સિક્ખાપદાપત્તિપુગ્ગલેસુ વત્તતિ. તત્થ ‘‘અટ્ઠાનમેતં, આનન્દ, અનવકાસો, યં તથાગતો વજ્જીનં વા વજ્જિપુત્તકાનં વા કારણા સાવકાનં પારાજિકં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં સમૂહનેય્યા’’તિ (પારા. ૪૩) એવં સિક્ખાપદે વત્તમાનો વેદિતબ્બો. ‘‘આપત્તિં ત્વં ભિક્ખુ આપન્નો પારાજિક’’ન્તિ (પારા. ૬૭) એવં આપત્તિયં. ‘‘ન મયં પારાજિકા, યો અવહટો, સો પારાજિકો’’તિ (પારા. ૧૫૫) એવં પુગ્ગલે વત્તમાનો વેદિતબ્બો. ‘‘પારાજિકેન ધમ્મેન અનુદ્ધંસેય્યા’’તિઆદીસુ (પારા. ૩૮૪) પન ધમ્મે વત્તતીતિ વદન્તિ. યસ્મા પન તત્થ ‘‘ધમ્મો’’તિ કત્થચિ આપત્તિ, કત્થચિ સિક્ખાપદમેવ અધિપ્પેતં, તસ્મા સો વિસું ન વત્તબ્બો. તત્થ સિક્ખાપદં યો તં અતિક્કમતિ, તં પરાજેતિ, તસ્મા ‘‘પારાજિક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. આપત્તિ પન યો નં અજ્ઝાપજ્જતિ, તં પરાજેતિ, તસ્મા ‘‘પારાજિકા’’તિ વુચ્ચતિ. પુગ્ગલો યસ્મા પરાજિતો પરાજયમાપન્નો, તસ્મા ‘‘પારાજિકો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન પુગ્ગલો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘પારાજિકો હોતી’’તિઆદિ. ઇમિનાપિ ઇદં દસ્સેતિ – ‘‘પરાજિતસદ્દે ઉપસગ્ગસ્સ વુદ્ધિં કત્વા, ત-કારસ્સ ચ ક-કારં કત્વા પારાજિકો હોતીતિ નિદ્દિટ્ઠો’’તિ.

અપલોકનાદિ ચતુબ્બિધમ્પિ સઙ્ઘકમ્મં સીમાપરિચ્છિન્નેહિ પકતત્તેહિ ભિક્ખૂહિ એકતો કત્તબ્બત્તા એકકમ્મં નામ. આદિસદ્દેન એકુદ્દેસસમસિક્ખતાનં ગહણં. તત્થ પઞ્ચવિધોપિ પાતિમોક્ખુદ્દેસો એકતો ઉદ્દિસિતબ્બત્તા એકુદ્દેસો નામ. નહાપિતપુબ્બકાદીનં વિય ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતં ઠપેત્વા અવસેસં સબ્બમ્પિ સિક્ખાપદં સબ્બેહિપિ લજ્જિપુગ્ગલેહિ સમં સિક્ખિતબ્બભાવતો સમસિક્ખતા નામ. યસ્મા સબ્બેપિ લજ્જિનો એતેસુ એકકમ્માદીસુ સહ વસન્તિ, ન એકોપિ તતો બહિદ્ધા સન્દિસ્સતિ, તસ્મા તાનિ સબ્બાનિપિ ગહેત્વા એકકમ્માદિકો તિવિધોપિ સંવાસો નામાતિ આહ ‘‘સો ચ વુત્તપ્પકારો સંવાસો તેન પુગ્ગલેન સદ્ધિં નત્થિ, તેન કારણેન સો પારાજિકો પુગ્ગલો ‘અસંવાસો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૫).

ઇદાનિ યસ્મા ન કેવલં મનુસ્સિત્થિયા એવ નિમિત્તં પારાજિકવત્થુ, અથ ખો અમનુસ્સિત્થિતિરચ્છાનગતિત્થીનમ્પિ. ન ચ ઇત્થિયા એવ. અથ ખો ઉભતોબ્યઞ્જનકપણ્ડકપુરિસાનમ્પિ, તસ્મા તે સત્તે, તેસઞ્ચ યં યં નિમિત્તં વત્થુ હોતિ, તં તં નિમિત્તં, તત્થ ચ યથા પટિસેવન્તો પારાજિકો હોતિ, તઞ્ચ સબ્બં વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. તેસૂતિ યે તિંસમગ્ગા વુત્તા, તેસુ. અત્તનો વાતિ લમ્બિમુદુપિટ્ઠિકે સન્ધાય વુત્તં. સન્થતસ્સ વાતિ યેન કેનચિ વત્થેન વા પણ્ણેન વા વાકપટ્ટેન વા ચમ્મેન વા તિપુસીસાદીનં પટ્ટેન વા પલિવેઠેત્વા, અન્તો વા પવેસેત્વા પટિચ્છન્નસ્સ. અક્ખાયિતસ્સ વાતિ સોણસિઙ્ગાલાદીહિ અક્ખાદિતસ્સ. યેભુય્યેન અક્ખાયિતસ્સાતિ યાવ ઉપડ્ઢક્ખાયિતો નામ ન હોતિ, એવં અક્ખાયિતસ્સ. અલ્લોકાસેતિ તિન્તોકાસે. સન્થતન્તિ તેસંયેવ વત્થાદીનં યેન કેનચિ પટિચ્છન્નં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ન હેત્થ અનુપાદિન્નકં અનુપાદિન્નકેન છુપતિ, મુત્તિ અત્થિ, અથ ખો ઉપાદિન્નકેન વા અનુપાદિન્નકં ઘટ્ટિયતુ, અનુપાદિન્નકેન વા ઉપાદિન્નકં, અનુપાદિન્નકેન વા અનુપાદિન્નકં, ઉપાદિન્નકેન વા ઉપાદિન્નકં. સચે યત્તકે પવિટ્ઠે પારાજિકં હોતીતિ વુત્તં, તત્તકં સેવનચિત્તેન પવેસેતિ, સબ્બત્થાયં પારાજિકાપત્તિં આપન્નો નામ હોતીતિ.

એવં સેવનચિત્તેનેવ પવેસેન્તસ્સ આપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્મા તં પવેસનં નામ ન કેવલં અત્તૂપક્કમેનેવ, પરૂપક્કમેનાપિ હોતિ. તત્રાપિ સાદિયન્તસ્સેવ આપત્તિ પટિસેવનચિત્તસમઙ્ગિસ્સ, ન ઇતરસ્સાતિ દસ્સેતું ‘‘પરેન વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરેનાતિ ભિક્ખુપચ્ચત્થિકાદિના યેન કેનચિ અઞ્ઞેન. પવેસનપવિટ્ઠટ્ઠિતઉદ્ધરણેસૂતિ એત્થ અગ્ગતો (સારત્થ. ટી. ૨.૫૮) યાવ મૂલા પવેસનં પવેસનં નામ. અઙ્ગજાતસ્સ યત્તકં ઠાનં પવેસનારહં, તત્તકં અનવસેસતો પવિટ્ઠં પવિટ્ઠં નામ. એવં પવિટ્ઠસ્સ ઉદ્ધરણારમ્ભતો અન્તરા ઠિતકાલો ઠિતં નામ. સમન્તપાસાદિકાયં પન માતુગામસ્સ સુક્કવિસટ્ઠિં પત્વા સબ્બથા વાયામતો ઓરમિત્વા ઠિતકાલં સન્ધાય ‘‘સુક્કવિસટ્ઠિસમયે’’તિ વુત્તં. ઉદ્ધરણં નામ યાવ અગ્ગા નીહરણકાલો. સાદિયતીતિ સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠપેતિ. અસાધારણવિનિચ્છયોતિ અદિન્નાદાનાદીહિ સબ્બેહિ સિક્ખાપદેહિ અસાધારણો વિનિચ્છયો.

સાધારણવિનિચ્છયત્થન્તિ પરિવારવસેન સાધારણવિનિચ્છયત્થં. માતિકાતિ માતા, જનેત્તીતિ અત્થો. નિદદાતિ દેસનં દેસવસેન અવિદિતં વિદિતં કત્વા નિદસ્સેતીતિ નિદાનં. પઞ્ઞાપીયતીતિ પઞ્ઞત્તિ, તસ્સા પકારો પઞ્ઞત્તિવિધિ અઙ્ગેતિ ગમેતિ ઞાપેતીતિ અઙ્ગં, કારણં. સમુટ્ઠહન્તિ આપત્તિયો એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં, ઉપ્પત્તિકારણં, તસ્સ વિધિ સમુટ્ઠાનવિધિ. વજ્જકમ્મપ્પભેદઞ્ચાતિ એત્થ પભેદસદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો ‘‘વજ્જપ્પભેદં, કમ્મપ્પભેદઞ્ચા’’તિ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે.

પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનન્તિ પઞ્ઞત્તિટ્ઠપનસ્સ ઠાનં, સિક્ખાપદાનં પઞ્ઞત્તિદેસોતિ અત્થો. પુગ્ગલોતિ એત્થ આદિકમ્મિકોયેવ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘પુગ્ગલો નામ યં યં આરબ્ભ તં તં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ, સો સો પુગ્ગલોતિ અધિપ્પાયો. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘સુદિન્નો ધનિયો સમ્બહુલા વગ્ગુમુદન્તિકા;

સેય્યસકો ઉદાયિ ચા-ળવકા છન્નમેત્તિયા.

‘‘દેવદત્તસ્સજિપુનબ્બસુ-છબ્બગ્ગિયોપનન્દઞ્ઞતરોપિ ચ;

હત્થકો ચાનુરુદ્ધો ચ, સત્તરસ ચૂળપન્થકો.

‘‘બેલટ્ઠસીસો ચાનન્દો, સાગતોરિટ્ઠનામકો;

નન્દત્થેરેન તેવીસ, ભિક્ખૂનં આદિકમ્મિકા.

‘‘સુન્દરીનન્દા થુલ્લનન્દા, છબ્બગ્ગિયઞ્ઞતરાપિ ચ;

ચણ્ડકાળી સમ્બહુલા, દ્વે ચ ભિક્ખુનિયો પરા;

ભિક્ખુનીનં તુ સત્તેવ, હોન્તિ તા આદિકમ્મિકા’’તિ.

તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ યં યં સુદિન્નાદિકં પુગ્ગલં આરબ્ભ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ. પઞ્ઞત્તીતિ પઠમપઞ્ઞત્તિ. પઠમપઞ્ઞત્તિયા પચ્છા ઠપિતા પઞ્ઞત્તિ અનુપઞ્ઞત્તિ. અનુપ્પન્ને દોસે ઠપિતા પઞ્ઞત્તિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ. સબ્બત્થ મજ્ઝિમદેસે ચેવ પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ ચાતિ સબ્બેસુ પદેસેસુ ઠપિતા પઞ્ઞત્તિ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ. મજ્ઝિમદેસેયેવ ઠપિતા પઞ્ઞત્તિ પદેસપઞ્ઞત્તિ. ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ભિક્ખુનીનઞ્ચ સાધારણભૂતા પઞ્ઞત્તિ સાધારણપઞ્ઞત્તિ. સુદ્ધભિક્ખૂનમેવ, સુદ્ધભિક્ખુનીનં વા પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં અસાધારણપઞ્ઞત્તિ. ઉભિન્નમ્પિ પઞ્ઞત્તિ ઉભતોપઞ્ઞત્તિ. વિનયધરપઞ્ચમેનાતિ અનુસ્સાવનકાચરિયપઞ્ચમેન. ગુણઙ્ગુણૂપાહનાતિ ચતુપ્પટલતો પટ્ઠાય કતા ઉપાહના, ન એકદ્વિતિપટલા. ચમ્મત્થરણન્તિ અત્થરિતબ્બં ચમ્મં. એતેસં વસેન ચતુબ્બિધા પદેસપઞ્ઞત્તિ નામાતિ એતેસં વસેન ચતુબ્બિધા પઞ્ઞત્તિ મજ્ઝિમદેસેયેવ પઞ્ઞત્તાતિ પદેસપઞ્ઞત્તિ નામ. તેનેવાહ ‘‘મજ્ઝિમદેસેયેવ હી’’તિઆદિ. યસ્મા મજ્ઝિમદેસેયેવ યથાવુત્તવત્થુવીતિક્કમે આપત્તિ હોતિ, ન પચ્ચન્તિમજનપદે, તસ્મા પદેસપઞ્ઞત્તીતિ અત્થો. ધુવન્હાનં પટિક્ખેપમત્તન્તિ નિચ્ચનહાનપ્પટિસેધનમેવ. એત્થ ચ મત્તસદ્દેન અઞ્ઞાનિ તીણિ સિક્ખાપદાનિ પટિક્ખિપતિ. તાનિ હિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બપચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૨૫૯) ચમ્મક્ખન્ધકે આગતાનિ. તેનેવાહ ‘‘તતો અઞ્ઞા પદેસપઞ્ઞત્તિ નામ નત્થી’’તિ. સબ્બાનીતિ તતો અવસેસાનિ સબ્બાનિ સિક્ખાપદાનિ. તસ્માતિ યસ્મા અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ અટ્ઠગરુધમ્મવસેન ભિક્ખુનીનંયેવ આગતા, યસ્મા ચ ધુવન્હાનં પટિક્ખેપમત્તં ઠપેત્વા પાતિમોક્ખે સબ્બાનિ સિક્ખાપદાનિ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિયેવ હોન્તિ, યસ્મા ચ સાધારણપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ એકતોપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ બ્યઞ્જનમત્તં નાનં, અત્થતો એકં, તસ્મા. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સિક્ખાપદેસુ. આપત્તિભેદો હેત્થ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘આપત્તી’’તિ વુત્તોતિ આહ ‘‘આપત્તીતિ પુબ્બપ્પયોગાદિવસેન આપત્તિભેદો’’તિ. સીલઆચારદિટ્ઠિઆજીવવિપત્તીનન્તિ એત્થ પઠમા દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા સીલવિપત્તિ નામ, અવસેસા પઞ્ચ આચારવિપત્તિ નામ, મિચ્છાદિટ્ઠિ ચ અન્તગ્ગાહિકાદિટ્ઠિ ચ દિટ્ઠિવિપત્તિ નામ, આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનિ છ સિક્ખાપદાનિ આજીવવિપત્તિ નામ, ઇતિ ઇમાસં સીલઆચારદિટ્ઠિઆજીવવિપત્તીનં અઞ્ઞતરાતિ અત્થો.

ન કેવલં યથાવુત્તનયેનેવ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘યાનિ સિક્ખાપદસમુટ્ઠાનાનીતિપિ વુચ્ચન્તી’’તિ. એતાનિ હિ કિઞ્ચાપિ આપત્તિયા સમુટ્ઠાનાનિ, ન સિક્ખાપદસ્સ, વોહારસુખત્થં પનેવં વુચ્ચન્તીતિ. તત્થાતિ તેસુ છસુ સમુટ્ઠાનેસુ. તેસૂતિ સચિત્તકાચિત્તકેસુ. એકં સમુટ્ઠાનં ઉપ્પત્તિકારણં એતિસ્સાતિ એકસમુટ્ઠાના, એકેન વા સમુટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ એકસમુટ્ઠાના. ‘‘દ્વિસમુટ્ઠાના’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

સમુટ્ઠાનવસેનાતિ સમુટ્ઠાનસીસવસેન. પઠમપારાજિકં સમુટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાના. તથા અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાના’’તિઆદીસુપિ.

સયં પથવિખણને કાયેન, પરે આણાપેત્વા ખણાપને વાચાય ચ આપત્તિસમ્ભવતો ‘‘પથવિખણનાદીસુ વિયા’’તિ વુત્તં. આદિસદ્દેન અદિન્નાદાનાદીનં પરિગ્ગહો. પઠમકથિનાપત્તિ કાયવાચતો કત્તબ્બં અધિટ્ઠાનં વા વિકપ્પનં વા અકરોન્તસ્સ હોતિ, નો કરોન્તસ્સાતિ આહ ‘‘પઠમકથિનાપત્તિ વિયા’’તિ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા હત્થતો ચીવરપ્પટિગ્ગહણાપત્તિ તસ્સા હત્થતો ચીવરં પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ, પરિવત્તકં અદેન્તસ્સ ચ હોતીતિ કિરિયાકિરિયતો સમુટ્ઠાતિ. ‘‘સિયા કરોન્તસ્સા’’તિઆદીસુ સિયાતિ ‘‘સિયા ખો પન તે બ્રાહ્મણ એવમસ્સા’’તિઆદીસુ વિય ‘‘કદાચી’’તિ ઇમિના સમાનત્થો નિપાતો. રૂપિયપ્પટિગ્ગહણાપત્તિ સિયા કિરિયા ગહણેન આપજ્જનતો, સિયા અકિરિયા પટિક્ખેપસ્સ અકરણતોતિ આહ ‘‘રૂપિયપ્પટિગ્ગહણાપત્તિ વિયા’’તિ. કુટિકારાપત્તિ વત્થું દેસાપેત્વા પમાણાતિક્કન્તકરણે કરોન્તસ્સ સિયા, અદેસાપેત્વા પન પમાણાતિક્કન્તકરણે પમાણયુત્તં વા કરોન્તસ્સ ચ અકરોન્તસ્સ ચ સિયાતિ આહ ‘‘કુટિકારાપત્તિ વિયા’’તિ.

સઞ્ઞાય અભાવેન વિમોક્ખો અસ્સાતિ સઞ્ઞાવિમોક્ખોતિ મજ્ઝેપદલોપસમાસો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘યતો વીતિક્કમસઞ્ઞાયા’’તિઆદિ. ઇતરા નામ યતો વીતિક્કમસઞ્ઞાય અભાવેન ન મુચ્ચતિ, સા ઇતરસદ્દસ્સ વુત્તપ્પટિયોગિવિસયત્તા. યા અચિત્તકેન વા સચિત્તકમિસ્સકેન વા સમુટ્ઠાતીતિ યા આપત્તિ કદાચિ અચિત્તકેન વા કદાચિ સચિત્તકમિસ્સકેન વા સમુટ્ઠાનેન સમુટ્ઠાતિ. એત્થ ચ સઞ્ઞાદુકં અનાપત્તિમુખેન વુત્તં, સચિત્તકદુકં આપત્તિમુખેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

યસ્સા સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતીતિ યસ્સા સચિત્તકાય આપત્તિયા ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, યસ્સા ચ સચિત્તકાચિત્તકસઙ્ખાતાય સુરાપાનાદિઅચિત્તકાય આપત્તિયા વત્થુવિજાનનચિત્તેન સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, અયં લોકવજ્જા. ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ હિ ઇદં વચનં સચિત્તકાચિત્તકં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ એકંસતો સચિત્તકસ્સ ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ વિસેસને પયોજનં અત્થીતિ. યં પનેત્થ ગણ્ઠિપદે ‘‘સુરાપાનસ્મિઞ્હિ ‘સુરા’તિ વા ‘ન વટ્ટતી’તિ વા જાનિત્વા પિવને અકુસલમેવા’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ન વટ્ટતીતિ વા જાનિત્વા’’તિ વુત્તવચનં ન યુજ્જતિ પણ્ણત્તિવજ્જસ્સાપિ લોકવજ્જભાવપ્પસઙ્ગતો. યસ્સા પન ‘‘સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવા’’તિ નિયમો નત્થિ, સા પણ્ણત્તિવજ્જાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સેસા પણ્ણત્તિવજ્જા’’તિ. તથા હિ તસ્સા વત્થુવિજાનનચિત્તેન સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં સિયા કુસલં, સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકતન્તિ ‘‘અકુસલમેવા’’તિ નિયમો નત્થિ. ઉભયત્થ આપજ્જિતબ્બાતિ કાયદ્વારે, વચીદ્વારે ચાતિ ઉભયત્થ આપજ્જિતબ્બા આપત્તિ, તા પન અદિન્નાદાનાદયો. ‘‘મનોદ્વારે આપત્તિ નામ નત્થી’’તિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનાદીસુ આપત્તિસમ્ભવતોતિ દટ્ઠબ્બં.

અકુસલચિત્તો વા આપજ્જતીતિ પારાજિકસુક્કવિસટ્ઠિકાયસંસગ્ગદુટ્ઠુલ્લઅત્તકામપારિચરિયદુટ્ઠદોસસઙ્ઘભેદપ્પહારદાનતલસત્તિકાદિભેદં આપત્તિં અકુસલચિત્તો આપજ્જતિ. અનુપસમ્પન્નં પદસોધમ્મં વાચેન્તો, માતુગામસ્સ ધમ્મં દેસેન્તોતિ એવરૂપં આપત્તિં કુસલચિત્તો આપજ્જતિ. અસઞ્ચિચ્ચસહસેય્યાદિં અબ્યાકતચિત્તો આપજ્જતિ. યં અરહા આપજ્જતિ, સબ્બં અબ્યાકતચિત્તોવ આપજ્જતિ. તેનાહ ‘‘કુસલાબ્યાકતચિત્તો વા’’તિ.

દુક્ખવેદનાસમઙ્ગી વાતિ દુટ્ઠદોસાદિભેદં આપત્તિં આપજ્જન્તો દુક્ખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ. મેથુનધમ્માદિભેદં પન સુખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ. યં સુખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ, તંયેવ મજ્ઝત્તો હુત્વા આપજ્જન્તો અદુક્ખમસુખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ. તેનાહ ‘‘ઇતરવેદનાદ્વયસમઙ્ગી વા’’તિ. ઇદમ્પિ ચ તિકદ્વયં યેભુય્યવસેનેવ વુત્તં. નિપજ્જિત્વા નિરોધસમાપન્નો હિ અચિત્તકો અવેદનો સહસેય્યાપત્તિં આપજ્જતીતિ. કિઞ્ચાપિ એવં અનિયમેન વુત્તં, વિસેસો પનેત્થ અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘એવં સન્તેપી’’તિઆદિ વુત્તં. એવં સન્તેપીતિ હિ વિસેસાભિધાનનિમિત્તાભ્યૂપગમેવ યુજ્જતિ. સબ્બેસં વસેન તીણિ ચિત્તાનીતિ કુસલાકુસલાબ્યાકતાનં વસેન પદસોધમ્માદીસુ તીણિ ચિત્તાનિ.

ઇદાનિ તં યથાવુત્તનિદાનાદિવેદનાત્તિકપરિયોસાનં સત્તરસપ્પકારં ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે યોજેતું ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિમાહ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં પઠમપારાજિકસિક્ખાપદે. વેસાલિયન્તિ એવંનામકે ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પવત્તવોહારે નગરે. તઞ્હિ નગરં તિક્ખત્તું પાકારપરિક્ખેપવડ્ઢનેન વિસાલીભૂતત્તા ‘‘વેસાલી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇદમ્પિ ચ નગરં સબ્બઞ્ઞુતં સમ્પત્તેયેવ સમ્માસમ્બુદ્ધે સબ્બાકારવેપુલ્લત્તં પત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ ચ ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ ચ દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયોતિ મક્કટિવજ્જિપુત્તકવત્થૂનં વસેન વુત્તા. ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયા’’તિ ચ ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ ચ ઇમા દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયો. આપત્તિકરા ચ હોતીતિ પઠમપઞ્ઞત્તિતો વિસુંયેવાપત્તિકરા ચ હોતિ. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદાદીસુ વિયાતિ અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદાદીસુ ‘‘વિહેસકે’’તિઆદિકા (પાચિ. ૯૮) વિયાતિ અત્થો. આદિસદ્દેન ઉજ્ઝાપનકસ્સ પરિગ્ગહો. એત્થ હિ અઞ્ઞવાદકાદિતો વિસુંયેવ વિહેસકાદીસુપિ પાચિત્તિયં હોતિ. યથાહ ‘‘રોપિતે વિહેસકે સઙ્ઘમજ્ઝે વત્થુસ્મિં વા આપત્તિયા વા અનયુઞ્જિયમાનો તં નકથેતુકામો તં નઉગ્ઘાટેતુકામો તુણ્હીભૂતો સઙ્ઘં વિહેસેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિઆદિ (પારા. ૧૦૦). સુપિનન્તે વિજ્જમાનાપિ મોચનસ્સાદચેતના અબ્બોહારિકત્તા અનાપત્તિકરાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તાતિઆદિકા વિયા’’તિ. તથા હિ થિનમિદ્ધેન અભિભૂતત્તા સુપિને ચિત્તં અબ્બોહારિકં, ચિત્તસ્સ અબ્બોહારિકત્તા ઓપક્કમનકિરિયાપવત્તનિકાપિ ચેતના અબ્બોહારિકા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અત્થેસા, ભિક્ખવે, ચેતના, સા ચ ખો અબ્બોહારિકા’’તિ (પારા. ૨૩૫), તસ્મા ‘‘અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ અયં અનુપઞ્ઞત્તિ અનાપત્તિકરા જાતા. આદિસદ્દેન ‘‘અઞ્ઞત્ર અધિમાના’’તિઆદિકં (પારા. ૧૯૭) સઙ્ગણ્હાતિ. અદિન્નાદાનાદીસુ વિયાતિ અદિન્નાદાનાદીસુ ‘‘અરઞ્ઞા વા’’તિઆદિકા (પારા. ૯૧) વિયાતિ અત્થો. એત્થ પન આદિસદ્દેન પઠમપારાજિકાદીનં સઙ્ગહો. એત્થ હિ ‘‘તઞ્ચ ખો ગામે, નો અરઞ્ઞે’’તિઆદિના (પારા. ૯૦) નયેન લેસં ઓડ્ડેન્તાનં લેસપિદહનત્થં ‘‘અરઞ્ઞા વા’’તિઆદિકા અનુપઞ્ઞત્તિ વુત્તાતિ ઉપત્થમ્ભકરાવ હોતિ. તેનેવ હિ ‘‘નનુ, આવુસો, તથેવેતં હોતી’’તિ (પારા. ૯૦) ભિક્ખૂહિ વુત્તં.

વુત્તપ્પકારે મગ્ગેતિ ‘‘મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતવસેના’’તિઆદિના (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) વુત્તપ્પકારે તિંસમગ્ગે. ઇમસ્સ પન ‘‘છિન્ને’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. તચાદીનિ અનવસેસેત્વાતિ નિમિત્તપ્પદેસે બહિ ઠિતાનિ છવિચમ્માનિ અનવસેસેત્વા. નિમિત્તસણ્ઠાનમત્તં પઞ્ઞાયતીતિ નિમિત્તમંસસ્સ પન અબ્ભન્તરે છવિચમ્મસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તા વુત્તં. ચમ્મખિલન્તિ ચમ્મક્ખણ્ડં. ‘‘ઉણ્ણિગણ્ડો’’તિપિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૫; વિ. વિ. ટી. ૧.૫૫) વદન્તિ. તઞ્હિ નિમિત્તે જાતત્તા નિમિત્તમેવ. તેનાહ ‘‘સેવનચિત્તે સતિ પારાજિક’’ન્તિ. સેવનચિત્તેતિ મેથુનસેવનચિત્તે. કાયસંસગ્ગસેવનચિત્તે પન સતિ સઙ્ઘાદિસેસોવ. નટ્ઠો કાયપ્પસાદો એત્થાતિ નટ્ઠકાયપ્પસાદં, સુક્ખપીળકં વા મતચમ્મં વાતિ અત્થો. મતે અક્ખાયિતે, યેભુય્યેન અક્ખાયિતે ચ પારાજિકાપત્તિવચનતો (પારા. ૬૧) પન નટ્ઠકાયપ્પસાદેપિ ઇત્થિનિમિત્તે પવેસેન્તસ્સ પારાજિકાપત્તિયેવ. નિમિત્તસણ્ઠાનમત્તમ્પિ અનવસેસેત્વાતિ નિમિત્તાકારેન ઠિતં યથાવુત્તનિમિત્તમંસાદિમ્પિ અનવસેસેત્વા. વણસઙ્ખેપવસેનાતિ વણસઙ્ગહવસેન. વણે થુલ્લચ્ચયઞ્ચ ‘‘અમગ્ગેન અમગ્ગં પવેસેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૬૬) ઇમસ્સ સુત્તસ્સ વસેન વેદિતબ્બં. તસ્મિઞ્હિ સુત્તે દ્વીસુ સમ્ભિન્નવણેસુ એકેન વણેન પવેસેત્વા દુતિયેન નીહરન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં વુત્તં. વુત્તઞ્હિ સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘ઇમસ્સ સત્તસ્સ અનુલોમવસેન સબ્બત્થ વણસઙ્ખેપે થુલ્લચ્ચયં વેદિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૬૬). મનુસ્સાનં પન અક્ખિઆદયોપિ વણસઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વણેન એકપરિચ્છેદં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તથા’’તિઆદિમાહ. તેસં વણસઙ્ગહો ‘‘નવદ્વારો મહાવણો’’તિ (મિ. પ. ૨.૬.૧) એવમાદિસુત્તાનુસારેન વેદિતબ્બો. તત્થ મનુસ્સાનન્તિ ઇત્થિપુરિસપણ્ડકઉભતોબ્યઞ્જનકવસેન ચતુબ્બિધાનં મનુસ્સાનં. વત્થિકોસેસૂતિ વત્થિપુટેસુ પુરિસાનં અઙ્ગજાતકોસેસુ. હત્થિઅસ્સાદીનઞ્ચ તિરચ્છાનાનન્તિ હત્થિઅસ્સગોણગદ્રભઓટ્ઠમહિંસાદીનં તિરચ્છાનગતાનં. તિરચ્છાનાનં પનાતિ સબ્બેસમ્પિ તિરચ્છાનગતાનં. સબ્બેસન્તિ યથાવુત્તમનુસ્સાદીનં સબ્બેસં.

એવં જીવમાનકસરીરે લબ્ભમાનં આપત્તિવિસેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મતસરીરે લબ્ભમાનં આપત્તિવિસેસં દસ્સેતું ‘‘મતસરીરે’’તિઆદિમાહ. વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમુખમગ્ગાનં ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ દ્વે કોટ્ઠાસે ઠપેત્વા યદા અપરે દ્વે કોટ્ઠાસા ખાદિતા, તદા ઉપડ્ઢક્ખાયિતં નામ હોતિ. ન કુથિતં હોતીતિ ઉદ્ધુમાતકાદિભાવેન કુથિતં ન હોતિ, અલ્લન્તિ અત્થો. યદા પન સરીરં ઉદ્ધુમાતકં હોતિ કુથિતં નીલમક્ખિકસમાકિણ્ણં કિમિકુલસમાકુલં નવહિ વણમુખેહિ પગ્ગળિતપુબ્બકુણપભાવેન ઉપગન્તુમ્પિ અસક્કુણેય્યં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૯-૬૦), તદા પારાજિકવત્થુઞ્ચ થુલ્લચ્ચયવત્થુઞ્ચ વિજહતિ, દુક્કટવત્થુમેવ હોતીતિ આહ ‘‘કુથિતે દુક્કટ’’ન્તિ. કુથિતેતિ ઉદ્ધુમાતકભાવપ્પત્તે. ઈદિસે હિ સરીરે યત્થ કત્થચિ ઉપક્કમતો દુક્કટં. તથા વટ્ટકતે મુખે અચ્છુપન્તં અઙ્ગજાતં પવેસેન્તસ્સાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૭૩) વિવટ્ટે મુખે ચત્તારિ પસ્સાનિ, તાલુકઞ્ચ અપ્ફુસન્તં અઙ્ગજાતં પવેસેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ અત્થો. સચે પન હેટ્ઠા વા ઉપરિ વા ઉભયપસ્સેહિ વા છુપન્તં પવેસેતિ, પારાજિકં. ચતૂહિ પસ્સેહિ અચ્છુપન્તં પવેસેત્વા અબ્ભન્તરે તાલુકં છુપતિ, પારાજિકમેવ. બહિ નિક્ખન્તજિવ્હાય વા દન્તેસુ વા અઙ્ગજાતં પવેસેન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયન્તિ સમ્બન્ધો. જીવમાનકસરીરેપિ બહિ નિક્ખન્તજિવ્હાય થુલ્લચ્ચયમેવ. યદિ પન બહિ જિવ્હાય પલિવેઠેત્વા અન્તોમુખં પવેસેતિ, પારાજિકમેવ. યદિ પન દન્તા સુફુસિતા, અન્તોમુખે ઓકાસો નત્થિ, દન્તા ચ બહિ ઓટ્ઠમંસેન પટિચ્છન્ના, તત્થ વાતેન અસમ્ફુટ્ઠં અલ્લોકાસં તિલફલમત્તમ્પિ પવેસેન્તસ્સ પારાજિકમેવ. ઉપ્પાટિતે પન ઓટ્ઠમંસે દન્તેસુયેવ ઉપક્કમન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં. યોપિ દન્તો બહિ નિક્ખમન્તો તિટ્ઠતિ, ન સક્કા ઓટ્ઠેહિ પિદહિતું, તત્થાપિ એસેવ નયો.

વેદનાય અટ્ટો પીળિતો વેદનાટ્ટો. ઉમ્મત્તકોતિ ચેત્થ પિત્તુમ્મત્તકો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘યો પિત્તવસેના’’તિઆદિ. પિત્તવસેનાતિ બદ્ધપિત્તવસેન. તસ્મિઞ્હિ બદ્ધપિત્તે પિત્તકોસતો ચલિત્વા બહિ નિક્ખમન્તે સત્તા ઉમ્મત્તકા હોન્તિ, વિપલ્લત્થસઞ્ઞા હિરોત્તપ્પં છડ્ડેત્વા અસારુપ્પચરિયં ચરન્તિ, લહુકગરુકાનિ સિક્ખાપદાનિ મદ્દન્તાપિ ન જાનન્તિ, ભેસજ્જકિરિયાયપિ અતેકિચ્છા હોન્તિ, એવરૂપસ્સ ઉમ્મત્તકસ્સ અનાપત્તિ. અબદ્ધપિત્તં પન લોહિતં વિય સબ્બઙ્ગગતં, તમ્હિ કુપિતે સત્તાનં કણ્ડુકચ્છુસરીરકમ્પાદીનિ હોન્તિ, તાનિ ભેસજ્જકિરિયાય વૂપસમન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘બદ્ધપિત્તવસેના’’તિ. ખિત્તચિત્તો નામ વિસ્સટ્ઠચિત્તો યક્ખુમ્મત્તકો વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘યક્ખેહિ કતચિત્તવિક્ખેપો ખિત્તચિત્તો’’તિ. યક્ખા કિર ભેરવાનિ આરમ્મણાનિ દસ્સેત્વા મુખેન હત્થં પવેસેત્વા, હદયરૂપં વા મદ્દન્તા સત્તે વિક્ખિત્તચિત્તે વિપલ્લત્થસઞ્ઞે કરોન્તિ, એવરૂપસ્સ ખિત્તચિત્તસ્સ અનાપત્તિ. તેસં પન ઉભિન્નં અયં વિસેસો – પિત્તુમ્મત્તકો નિચ્ચમેવ ઉમ્મત્તકો હોતિ, પકતિસઞ્ઞં ન લભતિ. યક્ખુમ્મત્તકો અન્તરન્તરા પકતિસઞ્ઞં પટિલભતિ. ઇધ પન પિત્તુમ્મત્તકો વા હોતુ, યક્ખુમ્મત્તકો વા, યો સબ્બસો મુટ્ઠસ્સતિ કિઞ્ચિ ન જાનાતિ, અગ્ગિમ્પિ સુવણ્ણમ્પિ ગૂથમ્પિ ચન્દનમ્પિ એકસદિસં મદ્દન્તોવ વિચરતિ, એવરૂપસ્સ અનાપત્તિ. અન્તરન્તરા પકતિસઞ્ઞં પટિલભિત્વા ઞત્વા કરોન્તસ્સ પન આપત્તિયેવ. તેનાહ ‘‘દ્વિન્નમ્પિ ચ એતેસ’’ન્તિઆદિ.

અધિમત્તવેદનાયાતિ અધિકપ્પમાણાય દુક્ખવેદનાય. આદિકમ્મે નિયુત્તો આદિકમ્મિકો, યો ચ આદિકમ્મે નિયુત્તો, સો તસ્મિં કમ્મે આદિભૂતો હોતીતિ આહ ‘‘યો’’તિઆદિ. ઇધ પન સુદિન્નત્થેરો આદિકમ્મિકો, તસ્સ અનાપત્તિ. અવસેસાનં મક્કટિસમણવજ્જિપુત્તકાદીનં આપત્તિયેવ. પટિપાદનં સમ્પાદનં. કરોન્તોયેવ હિ તં આપજ્જતીતિ કિરિયં. ઇદં (સારત્થ. ટી. ૨.૬૬) પન યેભુય્યવસેન વુત્તં મેથુનધમ્મે પરૂપક્કમે સતિ સાદિયન્તસ્સ અકિરિયસમુટ્ઠાનભાવતો. મેથુનપ્પટિસંયુત્તાય હિ કામસઞ્ઞાય અભાવેન મુચ્ચનતો સઞ્ઞાવિમોક્ખં. ‘‘અનાપત્તિ અજાનન્તસ્સ, અસાદિયન્તસ્સા’’તિ (પારા. ૬૬) હિ વુત્તં. મેથુનચિત્તેનેવ નં આપજ્જતિ, ન વિના ચિત્તેનાતિ સચિત્તકં. રાગવસેનેવ આપજ્જિતબ્બતો લોકવજ્જં. કાયદ્વારેનેવ સમુટ્ઠાનતો કાયકમ્મં. ચિત્તં પનેત્થ અઙ્ગમત્તં હોતિ, ન તસ્સ વસેન કમ્મભાવો લબ્ભતિ. લોભચિત્તેનેવ આપજ્જિતબ્બતો અકુસલચિત્તં. સુખસમઙ્ગી વા ઉપેક્ખાસમઙ્ગી વા આપજ્જતીતિ દ્વિવેદનં. નનુ સમુટ્ઠાનાદીનિ આપત્તિયા હોન્તિ, ન સિક્ખાપદસ્સ, અથ કસ્મા સિક્ખાપદસ્સ સમુટ્ઠાનાદીનિ વુત્તાનીતિ આહ ‘‘ઇમાનિ ચ સમુટ્ઠાનાદીનિ નામા’’તિઆદિ. આપત્તિયા હોન્તીતિ અજ્ઝાચારસ્સ હોન્તિ.

મુનનતો અનુમુનનતો મુતિ, ઞાણં, તં એતસ્સ અત્થીતિ મુતિમા, ઞાણવાતિ અત્થો.

પઠમપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયપારાજિકવણ્ણના

એત્થાતિ એતેસુ દ્વીસુ. એકકુટિકાદિભેદો સબ્બોપિ ગામોતિ વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. તત્થ એકકુટિકાદિભેદોતિ યસ્મિં ગામે એકા એવ કુટિ એકં ગેહં સેય્યથાપિ મલયજનપદે, અયં એકકુટિકો ગામો નામ. આદિસદ્દેન ‘‘દ્વિકુટિકોપિ ગામો, તિકુટિકોપિ ગામો, ચતુક્કુટિકોપિ ગામો’’તિ (પારા. ૯૨) વુત્તપ્પભેદં સઙ્ગણ્હાતિ. અભિનવનિવિટ્ઠો એકકુટિકાદિગામો પન યાવ મનુસ્સા પવિસિત્વા વાસં ન કપ્પેન્તિ, તાવ ગામસઙ્ખં ન ગચ્છતિ. કિંભૂતોતિ આહ ‘‘પરિક્ખિત્તો વા’’તિઆદિ. તત્થ પરિક્ખિત્તો નામ ઇટ્ઠકપાકારં આદિં કત્વા અન્તમસો કણ્ટકસાખાહિપિ પરિક્ખિત્તો. તબ્બિપરીતો અપરિક્ખિત્તો. અમનુસ્સો નામ યો સબ્બસો વા મનુસ્સાનં અભાવેન યક્ખપરિગ્ગહભૂતો, યતો વા મનુસ્સા કેનચિ કરણીયેન પુનપિ આગન્તુકામા એવ અપક્કન્તા, યતો પન નિરપેક્ખા હુત્વા પક્કમન્તિ, સો ગામસઙ્ખં ન ગચ્છતિ. ન કેવલં એકકુટિકાદિભેદોવાતિ આહ ‘‘અન્તમસો’’તિઆદિ. યો કોચિ સત્થોપીતિ જઙ્ઘસત્થસકટસત્થાદીસુ યો કોચિ સત્થોપિ. ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે નિગમનગરાનિ વિય ગામગ્ગહણેનેવ ગામૂપચારોપિ સઙ્ગહિતોતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ. અઞ્ઞથા પન માતિકાય અનવસેસતો અવહારટ્ઠાનપરિગ્ગહો કતો નામ ન હોતિ, ન ચ બુદ્ધા સાવસેસં પારાજિકં પઞ્ઞાપેન્તિ.

તત્થાતિ તેસુ ગામગામૂપચારેસુ. દ્વારેતિ નિબ્બકોસસ્સ ઉદકપતનટ્ઠાનતો અબ્ભન્તરે. અન્તોગેહેતિ પમુખસ્સ અબ્ભન્તરે. કતપરિક્ખેપોતિ પાકારવતિઆદીહિ કતપરિક્ખેપો. સુપ્પપતનાદિપરિચ્છેદો પનેત્થ અપરિક્ખિત્તઘરં સન્ધાય વુત્તો. ન કેવલં ઘરસ્સ પુરતો, અથ ખો સમન્તતો તત્તકોવ પરિચ્છેદો ઘરૂપચારો નામાતિ ગહેતબ્બં. ‘‘પુરતો’’તિઆદિકં પન લોકિયેહિ તથાકરણતો વુત્તં. થામમજ્ઝિમસ્સાતિ મજ્ઝિમથામસ્સ, નેવ અપ્પથામસ્સ, ન મહાથામસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘યથા તરુણમનુસ્સા’’તિઆદિના યથા માતુગામો કાકે ઉડ્ડાપેન્તો ઉજુકમેવ હત્થં ઉક્ખિપિત્વા લેડ્ડું ખિપતિ, યથા ચ ઉદકુક્ખેપે ઉદકં ખિપન્તિ, એવં ખિત્તસ્સ લેડ્ડુસ્સ પતિતટ્ઠાનં પટિક્ખિપતિ. પવત્તિત્વાતિ લુઠિત્વા, પરિવત્તિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ સચે દ્વે ઇન્દખીલા હોન્તીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) તસ્સ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ સચે અનુરાધપુરસ્સેવ દ્વે ઉમ્મારા હોન્તિ. યસ્સ પન એકો, તસ્સ ગામદ્વારબાહાનં વેમજ્ઝે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતબ્ભન્તરં ગામૂપચારો નામ. યત્ર પન ઇન્દખીલો નત્થિ, તત્ર ગામદ્વારબાહાનં વેમજ્ઝં. યત્ર દ્વારબાહાપિ નત્થિ, તત્થ ઉભોસુ પસ્સેસુ વતિયા વા પાકારસ્સ વા કોટિવેમજ્ઝંવ ઇન્દખીલટ્ઠાનિયત્તા ઇન્દખીલોતિ ગહેતબ્બં. યો પન ગામો પુબ્બે મહા હુત્વા પચ્છા કુલેસુ નટ્ઠેસુ અપ્પકો હોતિ, સો ઘરૂપચારતો લેડ્ડુપાતેનેવ પરિચ્છિન્દિતબ્બો. પુરિમપરિચ્છેદો પનસ્સ પરિક્ખિત્તસ્સાપિ અપરિક્ખિત્તસ્સાપિ અપ્પમાણમેવાતિ. નનુ ચેતં અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારદસ્સનં પદભાજનેન વિરુદ્ધમિવ દિસ્સતિ. તત્થ હિ ‘‘ગામૂપચારો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) વત્વા ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) એત્તકમેવ વુત્તં, ન પન તં લેડ્ડુપાતં ગામસઙ્ખેપં કત્વા તતો પરં ગામૂપચારોતિ વુત્તોતિ આહ ‘‘પદભાજનેપિ હિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ.

અયમેત્થ અધિપ્પાયો – ઇધ ગામો નામ દુવિધો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચ અપરિક્ખિત્તો ચ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨). તત્ર પરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોયેવ પરિચ્છેદો. તસ્મા તસ્સ વિસું પરિચ્છેદં અવત્વા ‘‘ગામૂપચારો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ પાળિયં વુત્તં. અપરિક્ખિત્તસ્સ પન ગામસ્સ ગામપરિચ્છેદો વત્તબ્બો. તસ્મા તસ્સ ગામસ્સ ગામપરિચ્છેદદસ્સનત્થં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) વુત્તં. ગામપરિચ્છેદે ચ દસ્સિતે ગામૂપચારલક્ખણં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સક્કા ઞાતુન્તિ પુન ‘‘તત્થ ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ ન વુત્તં, અત્થો પન તત્થાપિ અયમેવ યથાવુત્તોતિ. યો પન ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતંયેવ ‘‘ગામૂપચારો’’તિ વદતિ, તસ્સ ઘરૂપચારો ‘‘ગામો’’તિ આપજ્જતિ. તતો ઘરં ઘરૂપચારો, ગામો ગામૂપચારોતિ એસ વિભાગો સઙ્કરીયતિ. અસંકરતો ચેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તસ્મા પાળિઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ સંસન્દિત્વા વુત્તનયેનેવેત્થ ગામો, ગામૂપચારો ચ વેદિતબ્બોતિ.

તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ ઉપચારેસુ. ય્વાયં ઉપચારો દસ્સિતોતિ સમ્બન્ધો. વિકાલે ગામપ્પવેસનાદીસૂતિ એત્થ આદિસદ્દેન અસંકચ્ચિકાગામપ્પવેસનં (પાચિ. ૧૨૨૫) સઙ્ગણ્હાતિ. યો પન પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો વુત્તો, સો ન કત્થચિ વિનયપિટકે ઉપયોગં ગતો. કેવલં અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસતો અપરો એકો લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારો નામાતિ ઞાપનત્થં વુત્તો. એવં વુત્તે હિ ઞાયતિ ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સાપિ ચે ગામસ્સ એકો લેડ્ડુપાતો કપ્પિયભૂમિ સમાનો ઉપચારોતિ વુત્તો, પગેવ અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસતો એકો’’તિ. ઇમેસં પરિચ્છેદદસ્સનત્થન્તિ ઇમેસં ગામારઞ્ઞાનં પરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તા અટ્ઠકથાયં. પારાજિકવત્થુન્તિ પાદગ્ઘનકં. અવહરન્તસ્સાતિ ગણ્હન્તસ્સ.

અદિન્નન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૯૨) દન્તપોનસિક્ખાપદે અત્તનો સન્તકમ્પિ અપ્પટિગ્ગહિતકં કપ્પિયં અજ્ઝોહરણીયં વુચ્ચતિ, ઇધ પન યં કિઞ્ચિ પરપરિગ્ગહિતં સસામિકં ભણ્ડં, તદેતં તેહિ સામિકેહિ કાયેન વા વાચાય વા ન દિન્નન્તિ અદિન્નં. અવહારપ્પહોનકમેવ પન દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞસ્સ મનુસ્સજાતિકસ્સ સન્તક’’ન્તિ વુત્તં. સઙ્ખાસદ્દસ્સેવ ત-કારેન વડ્ઢેત્વા વુત્તત્તા ‘‘સઙ્ખા સઙ્ખાતન્તિ અત્થતો એક’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ અત્થતો એકન્તિ પદત્થતો એકં, અનત્થન્તરન્તિ વુત્તં હોતિ. કોટ્ઠાસસ્સેતં નામં ભાગતો સઙ્ખાયતિ ઉપટ્ઠાતીતિ કત્વા. પપઞ્ચસઙ્ખાતિ સત્તાનં સંસારે પપઞ્ચેન્તિ ચિરાયન્તીતિ પપઞ્ચા, તણ્હામાનદિટ્ઠિયો, યસ્સ વા ઉપ્પન્ના, તં ‘‘રત્તો’’તિ વા ‘‘મત્તો’’તિ વા ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિનિવિટ્ઠો’’તિ વા પપઞ્ચેન્તિ બ્યઞ્જેન્તીતિ પપઞ્ચા, સઙ્ખા વુચ્ચતિ કોટ્ઠાસો, પપઞ્ચાવ સઙ્ખા પપઞ્ચસઙ્ખા, પપઞ્ચકોટ્ઠાસાતિ અત્થો, તણ્હામાનદિટ્ઠિયોતિ વુત્તં હોતિ. થેય્યચિત્તસઙ્ખાતોતિ ‘‘થેય્યચિત્તો’’તિ કથિતો. એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ વિસ્સાસતાવકાલિકાદિગ્ગાહવસપ્પવત્તઅથેય્યચિત્તકોટ્ઠાસતો અઞ્ઞો ચિત્તકોટ્ઠાસો. થેય્યસઙ્ખાતેનાતિ થેય્યભૂતચિત્તકોટ્ઠાસેન. યદિ એવં અથ કસ્મા એતસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘થેય્યચિત્તો અવહરણચિત્તો’’તિ (પારા. ૯૨) વુત્તન્તિ આહ ‘‘યો ચા’’તિઆદિ. બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વાતિ બ્યઞ્જને આદરં અકત્વાતિ અત્થો, સદ્દત્થમનપેક્ખિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. અત્થમેવાતિ ભાવત્થમેવ.

તે પન અવહારાતિ તે પઞ્ચવીસતિ અવહારા. સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકવસેન નાનાવિધો ભણ્ડો એતસ્સ પઞ્ચકસ્સાતિ નાનાભણ્ડં, પઞ્ચન્નં અવહારાનં સમૂહો પઞ્ચકં, પઞ્ચપરિમાણમસ્સાતિ વા પઞ્ચકં, નાનાભણ્ડમેવ પઞ્ચકં નાનાભણ્ડપઞ્ચકં. સવિઞ્ઞાણકવસેન એકો ભણ્ડો એતસ્સાતિ એકભણ્ડં. સેસં વુત્તનયમેવ. સાહત્થિકોવ પઞ્ચકં સાહત્થિકપઞ્ચકં. આદિપદવસેન ચેતં નામં કુસલાદિત્તિકસ્સ કુસલત્તિકવોહારો વિય. તસ્મા સાહત્થિકાદિપઞ્ચકન્તિ અત્થતો દટ્ઠબ્બં. એસ નયો સેસેસુ પઞ્ચકદ્વયેસુ. એતસ્સેવાતિ ‘‘આદિયેય્યા’’તિ એતસ્સેવ માતિકાપદસ્સ. ઇમેસં પદાનં વસેનાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં પદાનં વસેન. એત્થ ચ પઠમપદં અભિયોગવસેન વુત્તં, દુતિયપદં અઞ્ઞેસં ભણ્ડં હરન્તસ્સ ગચ્છતો વસેન, તતિયપદં ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન, ચતુત્થં સવિઞ્ઞાણકવસેન, પઞ્ચમં થલે નિક્ખિત્તાદિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ નેસં અત્થયોજનં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ પઞ્ચકેસુ. ઇતરન્તિ એકભણ્ડપઞ્ચકં. આરામન્તિ પુપ્ફારામફલારામં. અભિયુઞ્જતીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૨) પરસન્તકં ‘‘મમ સન્તકોવ અય’’ન્તિ મુસા ભણિત્વા અભિયુઞ્જતિ ચોદેતિ, અટ્ટં કરોતીતિ અત્થો. સમ્પજાનમુસાવાદેપિ અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગત્તા દુક્કટન્તિ આહ ‘‘આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ, દુક્કટસઙ્ખાતા આપત્તિ ભવેય્યાતિ અત્થો. અથ વા દુક્કટસઞ્ઞિતસ્સ વીતિક્કમસ્સ આપજ્જનન્તિ અત્થો. એસ નયો ‘‘આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિઆદીસુ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતીતિ વિનિચ્છયકુસલતાય, બલવનિસ્સિતાદિભાવેન વા આરામસામિકસ્સ સંસયં જનેતિ. કથં? તઞ્હિ તથા વિનિચ્છયપ્પસુતં દિસ્વા સામિકો ચિન્તેતિ ‘‘સક્ખિસ્સામિ નુ ખો અહં ઇમં આરામં અત્તનો કાતું, ન સક્ખિસ્સામિ નુ ખો’’તિ. એવં તસ્સ વિમતિ ઉપ્પજ્જમાના તેન ઉપ્પાદિતા હોતિ. ધુરં નિક્ખિપતીતિ યદા પન સામિકો ‘‘અયં થદ્ધો કક્ખળો જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયમ્પિ મે કરેય્ય, અલં દાનિ મય્હં ઇમિના આરામેના’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, ઉસ્સાહં ઠપેતિ, અત્તનો સન્તકકરણે નિરુસ્સાહો હોતીતિ અત્થો. આપત્તિ પારાજિકસ્સ સચે સયમ્પિ કતધુરનિક્ખેપો ચાતિ અધિપ્પાયો. અથ પન સામિકેન ધુરે નિક્ખિત્તેપિ અભિયુઞ્જકો ધુરં અનિક્ખિપિત્વાવ ‘‘ઇમં સુટ્ઠુ પીળેત્વા મમ આણાપવત્તિં દસ્સેત્વા કિઙ્કારપ્પટિસ્સાવિભાવે ઠપેત્વા દસ્સામી’’તિ દાતબ્બભાવે સઉસ્સાહો, રક્ખતિ તાવ. અથાપિ અભિયુઞ્જકો અચ્છિન્દિત્વા ‘‘ન દાનિ ઇમં ઇમસ્સ દસ્સામી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, સામિકો પન ધુરં ન નિક્ખિપતિ, પક્ખં પરિયેસતિ, કાલં આગમેતિ, ‘‘લજ્જિપરિસં તાવ લભામિ, પચ્છા જાનિસ્સામી’’તિ ગહણેયેવ સઉસ્સાહો હોતિ, રક્ખતિયેવ. યદા પન ‘‘સોપિ ન દસ્સામી’’તિ, ‘‘સામિકોપિ ન લચ્છામી’’તિ એવં ઉભો ધુરં નિક્ખિપન્તિ, તદા અભિયુઞ્જકસ્સ પારાજિકં.

અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તોતિ વેતનેન વા મિત્તભાવેન વા અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તો. સીસે ભારન્તિ સીસે ઠિતભારં. સીસસ્સ તાવ પુરિમગલે ગલવાટકો, પિટ્ઠિગલે કેસઞ્ચિ કેસન્તે આવટ્ટો હોતિ, ગલસ્સેવ ઉભોસુ પસ્સેસુ કેસઞ્ચિ કેસા ઓરુય્હ જાયન્તિ, યે ‘‘કણ્ણચૂળિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં અધોભાગો ચાતિ અયં હેટ્ઠિમકો પરિચ્છેદો, તતો ઉપરિ સીસં, એત્થન્તરે ઠિતભારન્તિ વુત્તં હોતિ. ખન્ધં ઓરોપેતીતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ કણ્ણચૂળિકાહિ પટ્ઠાય હેટ્ઠા, કપ્પરેહિ પટ્ઠાય ઉપરિ, પિટ્ઠિગલાવટ્ટતો ચ ગલવાટકતો ચ પટ્ઠાય હેટ્ઠા, પિટ્ઠિવેમજ્ઝાવટ્ટતો ચ ઉરપરિચ્છેદમજ્ઝે, હદયાવાટકતો ચ પટ્ઠાય ઉપરિ ખન્ધો, તં ઓરોપેતિ.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – યો ભિક્ખુ ‘‘ઇદં ગહેત્વા એત્થ યાહી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૧) સામિકેહિ અનાણત્તો સયમેવ ‘‘મય્હં ઇદં નામ દેથ, અહં વો ભણ્ડં વહામી’’તિ તેસં ભણ્ડં સીસેન આદાય ગચ્છન્તો થેય્યચિત્તેન તં ભણ્ડં આમસતિ, દુક્કટં. યથાવુત્તસીસપરિચ્છેદં અનતિક્કમન્તોવ ઇતો ચિતો ચ ઘંસન્તો સારેતિપિ પચ્ચાસારેતિપિ, થુલ્લચ્ચયં. ખન્ધં ઓરોપિતમત્તે કિઞ્ચાપિ સામિકાનં ‘‘વહતૂ’’તિ ચિત્તં અત્થિ, તેહિ પન અનાણત્તત્તા પારાજિકં. ખન્ધં પન અનોરોપેત્વાપિ સીસતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ ચાવેન્તસ્સ પારાજિકં. યમકભારસ્સ પન એકો ભાગો સીસે પતિટ્ઠાતિ, એકો પિટ્ઠિયં, તત્થ દ્વિન્નં ઠાનાનં વસેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અયં પન સુદ્ધસીસભારસ્સેવ વસેન વુત્તો. યો ચાયં સીસભારે વુત્તો, ખન્ધભારાદીસુપિ અયમેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડન્તિ સઙ્ગોપનત્થાય અત્તનો હત્થે પરેહિ ઠપિતભણ્ડં. અહં ન ગણ્હામીતિ સમ્બન્ધો. અતીતત્થે ચેતં વત્તમાનવચનં, નાહં ગહેસિન્તિ અત્થો. દુક્કટં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૧) સમ્પજાનમુસાવાદેપિ અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગત્તા. ‘‘કિં તુમ્હે ભણથ, નેવિદં મય્હં અનુરૂપં, ન તુમ્હાક’’ન્તિઆદીનિ વદન્તસ્સાપિ દુક્કટમેવ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતીતિ ‘‘રહો મયા એતસ્સ હત્થે ઠપિતં, ન અઞ્ઞો કોચિ જાનાતિ, દસ્સતિ નુ ખો મે, નો’’તિ સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ. ધુરં નિક્ખિપતીતિ તસ્સ ફરુસાદિભાવં દિસ્વા ઉસ્સાહં ઠપેતિ. તત્ર સચાયં ભિક્ખુ ‘‘કિલમેત્વા નં દસ્સામી’’તિ દાને સઉસ્સાહો, રક્ખતિ તાવ. સચે સો દાને નિરુસ્સાહો, ભણ્ડસામિકો પન ગહણે સઉસ્સાહો, રક્ખતેવ. યદિ પન સો તસ્મિં દાને નિરુસ્સાહો, ભણ્ડસામિકોપિ ‘‘ન મય્હં દસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, એવં ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપેન ભિક્ખુનો પારાજિકં. યદિપિ મુખેન ‘‘દસ્સામી’’તિ વદતિ, ચિત્તેન પન અદાતુકામો, એવમ્પિ સામિકસ્સ ધુરનિક્ખેપેન ભિક્ખુનો પારાજિકં.

સહભણ્ડહારકં નેસ્સામીતિ ‘‘સહભણ્ડહારકં ભણ્ડં નેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા. પઠમં પાદં અતિક્કામેતીતિ ભણ્ડહારકં તજ્જેત્વા તસ્સ ગમનપથં વારેત્વા અત્તના રુચિતમગ્ગં એકપાદં અતિક્કામેતિ. થલટ્ઠન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૫) થલે નિક્ખિત્તં, ભૂમિતલે વા પાસાણપબ્બતતલાદીસુ વા યત્થ કત્થચિ પટિચ્છન્ને વા અપ્પટિચ્છન્ને વા ઠપિતન્તિ અત્થો. ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયન્તિ યો ફન્દાપેતિ, તસ્સ પયોગે પયોગે થુલ્લચ્ચયં, આમસને દુક્કટં, ફન્દાપને થુલ્લચ્ચયઞ્ચ વિસું વિસું થેય્યચિત્તેન આમસનફન્દાપનપયોગે કરોન્તસ્સેવ હોતિ. ‘‘એકપયોગેન ગણ્હન્તસ્સ પન ઉદ્ધારે પારાજિકમેવ, ન દુક્કટથુલ્લચ્ચયાની’’તિ વદન્તિ. ઠાનાતિ ઠિતટ્ઠાનતો. સચે તં થલટ્ઠં રાસિકતં હોતિ, અન્તોકુમ્ભિયં ભાજનગતકરણમુટ્ઠિચ્છેદનવિનિચ્છયેન વિનિચ્છિનિતબ્બં. સચે એકાબદ્ધં સિલેસનિય્યાસાદિ, પક્કમધુફાણિતવિનિચ્છયેન વિનિચ્છિનિતબ્બં. સચે ગરુકં હોતિ ભારબદ્ધં લોહપિણ્ડિતેલમધુઘટાદિ વા, કુમ્ભિયં ઠાનાચાવનવિનિચ્છયેન વિનિચ્છિનિતબ્બં. સઙ્ખલિકાબદ્ધસ્સ ચ ઠાનભેદો સલ્લક્ખેતબ્બો. પત્થરિત્વા ઠપિતં પન પાવારત્થરણકટસારકાદિં ઉજુકં ગહેત્વા આકડ્ઢતિ, પારિમન્તે ઓરિમન્તેન ફુટ્ઠોકાસં અતિક્કન્તે પારાજિકં. તથેવ ગહેત્વા પરતો પેલ્લતિ, પારિમન્તે ફુટ્ઠોકાસં ઓરિમન્તે અતિક્કન્તે પારાજિકં. વામતો વા દક્ખિણતો વા અપનામેન્તસ્સ વામન્તેન વા દક્ખિણન્તેન વા ફુટ્ઠોકાસં દક્ખિણન્તે વા વામન્તે વા અતિક્કન્તે પારાજિકં. વેઠેત્વા ઉદ્ધરતિ, કેસગ્ગમત્તં આકાસગતં કરોન્તસ્સ પારાજિકં.

સકો હત્થો સહત્થો, તેન નિબ્બત્તો, તસ્સ વા સમ્બન્ધીતિ સાહત્થિકો, અવહારો. આણાપનં આણત્તિ, તાય આણત્તિયા નિબ્બત્તો અવહારો આણત્તિકો. નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગો, સુઙ્કઘાતટ્ઠાને, પરિકપ્પિતોકાસે ચ ઠત્વા ભણ્ડસ્સ બહિ નિપાતનં, નિસ્સગ્ગોવ નિસ્સગ્ગિયો. કિરિયાસિદ્ધિતો પુરેતરમેવ પારાજિકાપત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સાધેતીતિ અત્થસાધકો. ધુરસ્સ આલયસઙ્ખાતસ્સ ભારસ્સ નિક્ખિપનં પરિચ્ચજનં નિરુસ્સાહભાવાપજ્જનં ધુરનિક્ખેપો. ઇદાનિ બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા તેસં અત્થમત્તમેવ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ સાહત્થિકો નામા’’તિઆદિમાહ. સહત્થાતિ સહત્થેન. કરણત્થે હિ ઇદં નિસ્સક્કવચનં. ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતીતિ એત્થાપિ આણત્તિક્ખણે એવ આપત્તિ દટ્ઠબ્બા. યદિ એવં ઇમસ્સ, અત્થસાધકસ્સ ચ કો વિસેસોતિ? તં ખણં એવ ગહણે નિયુઞ્જનં આણત્તિકપયોગો, કાલન્તરેન ગહણત્થં નિયોગો અત્થસાધકોતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૯૨; વિ. વિ. ટી. ૧.૯૨) અયમેતેસં વિસેસોતિ. તેનેવાહ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં યદા સક્કોસિ, તદા તં અવહરાતિ આણાપેતી’’તિ.

સુઙ્કઘાતપરિકપ્પિતોકાસાનન્તિ સુઙ્કઘાતઞ્ચ પરિકપ્પિતોકાસો ચ સુઙ્કઘાતપરિકપ્પિતોકાસા, તેસં. તત્થ સુઙ્કઘાતન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૩) રુક્ખપબ્બતાદિસઞ્ઞાણેન નિયમિતસ્સ સુઙ્કટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનં. તઞ્હિ યસ્મા તતો રાજદેય્યભાગં સુઙ્કં અદત્વા નીહરન્તા રઞ્ઞો સુઙ્કં હનન્તિ વિનાસેન્તિ, તસ્મા ‘‘સુઙ્કઘાત’’ન્તિ વુત્તં.

કોચિ પરપરિવેણાદીનિ પવિટ્ઠો કિઞ્ચિ લોભનેય્યભણ્ડં દિસ્વા દ્વારપ્પમુખાદિવસેન યં ઠાનં ‘‘સચે મં એત્થન્તરે પસ્સિસ્સન્તિ, દટ્ઠુકામતાય ગહેત્વા વિચરન્તો વિય દસ્સામિ, નો ચે પસ્સિસ્સન્તિ, હરિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેતિ, અયં પરિકપ્પિતોકાસો. આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૨૧) અત્થસાધકચેતનાક્ખણેયેવ પારાજિકં. સચેપિ અવહારકો સટ્ઠિવસ્સાતિક્કમેનપિ તં ભણ્ડં અવહરતિ, આણાપકો ચ અન્તરાયેવ કાલં કરોતિ, હીનાય વા આવત્તતિ, અસ્સમણોવ હુત્વા કાલં વા કરિસ્સતિ, હીનાય વા આવત્તિસ્સતિ, અવહારકસ્સ પન અવહારક્ખણેયેવ પારાજિકં. પાદગ્ઘનકતેલન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૪) એત્થ પાદો નામ કહાપણસ્સ ચતુત્થો ભાગો, તં અગ્ઘતીતિ પાદગ્ઘનકં, પાદગ્ઘનકઞ્ચ તં તેલઞ્ચાતિ પાદગ્ઘનકતેલં. ઉપાહના આદિ યેસં વત્થૂનં તાનિ ઉપાહનાદીનિ. આદિસદ્દેન દુકૂલસાટકચમ્મક્ખણ્ડાદીનં ગહણં. પક્ખિપતીતિ થેય્યચિત્તેન પક્ખિપતિ. તેનાહ ‘‘હત્થતો મુત્તમત્તેયેવ પારાજિક’’ન્તિ સચે પન અત્તનોપિ કુમ્ભિયં અઞ્ઞો સપ્પિં વા તેલં વા આકિરતિ, તત્ર ચાયં થેય્યચિત્તેન તેલપિવનકં ભણ્ડં પક્ખિપતિ, વુત્તનયેનેવ પારાજિકં.

કાયેન વા વાચાય વા પયુઞ્જનં આણાપનં પયોગો, આણત્તસ્સ ભણ્ડગ્ગહણતો પુબ્બત્તા પુબ્બો, ઇતિ પુબ્બો ચ સો પયોગો ચાતિ પુબ્બપયોગો. પયોગેન સહ વત્તમાનો અવહારો સહપયોગો. સમં એકી હુત્વા વિદહિત્વા મન્તેત્વા અવહરણં સંવિધાવહારો, અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞુપ્પત્તિયા કતાવહારોતિ વુત્તં હોતિ. પુબ્બણ્હાદિકાલપરિચ્છેદેન સઞ્જાનનં સઙ્કેતો, તસ્સ કમ્મં સઙ્કેતકમ્મં. નિમિત્તસ્સ કમ્મં નિમિત્તકમ્મં, સઞ્ઞુપ્પાદનત્થં કસ્સચિ નિમિત્તસ્સ કરણન્તિ અત્થો. તત્થાતિ યથાવુત્તેસુ પુબ્બપયોગાદીસુ પઞ્ચસુ. ખિલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેનાતિ ખિલં, રજ્જું, વતિં, મરિયાદં વા પાકારં વા સઙ્કામેત્વા ખેત્તગ્ગહણવસેન, ખિલં, રજ્જું, વતિં, મરિયાદં વા પાકારં વા સઙ્કામેત્વા વત્થુગ્ગહણવસેન. સચે પન દ્વીહિ ખિલેહિ ગહેતબ્બં હોતિ, પઠમે ખિલે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયે પારાજિકં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૪). સચે તીહિ ગહેતબ્બં હોતિ, પઠમે દુક્કટં, દુતિયે થુલ્લચ્ચયં, તતિયે પારાજિકં. એવં બહુકેસુપિ અવસાને દ્વે ઠપેત્વા પુરિમેહિ દુક્કટં, અવસાને દ્વિન્નં એકેન થુલ્લચ્ચયં, ઇતરેન પારાજિકં. રજ્જુપસારણાદીસુપિ એસેવ નયો. યં પન સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘તઞ્ચ ખો સામિકાનં ધુરનિક્ખેપેના’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૪) વુત્તં, તં ‘‘ખેત્તં અભિયુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિ (પારા. ૧૦૪) -અધિકારે વુત્તત્તા અભિયોગવસેન ગહણં સન્ધાયાતિ દટ્ઠબ્બં. સંવિદહિત્વાતિ એતસ્સેવ વેવચનં. સંમન્તયિત્વાતિ એકચ્છન્દતાય એકજ્ઝાસયતાય ભણિત્વાતિ અત્થો. ઇમસ્મિં અવહારે અસમ્મોહત્થં ‘‘એવં સંવિદહિત્વા ગતેસુ હી’’તિઆદિમાહ. સઞ્જાનનકમ્મન્તિ પુબ્બણ્હાદિકાલપરિચ્છેદવસેન સઞ્ઞાણકરણં. તેનાહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ.

એત્થ ચ ‘‘પુરેભત્તં અવહરા’’તિ વુત્તે (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૯) અજ્જ વા પુરેભત્તં અવહરતુ, સ્વે વા, અનાગતે વા સંવચ્છરે, નત્થિ વિસઙ્કેતો, ઉભિન્નમ્પિ પારાજિકં. સચે પન ‘‘અજ્જ પુરેભત્તં અવહરા’’તિ વુત્તે સ્વે અવહરતિ. ‘‘અજ્જા’’તિ નિયમિતં સઙ્કેતં અતિક્કમ્મ પચ્છા અવહટં હોતિ. સચે ‘‘સ્વે પુરેભત્તં અવહરા’’તિ વુત્તે અજ્જ પુરેભત્તં અવહરતિ, ‘‘સ્વે’’તિ નિયમિતં તં સઙ્કેતં અપત્વા પુરે અવહટં હોતિ, એવં અવહરન્તસ્સ અવહારકસ્સેવ પારાજિકં, મૂલટ્ઠસ્સ અનાપત્તિ. ‘‘સ્વેવ પુરેભત્ત’’ન્તિ વુત્તે તદહેવ વા, સ્વે પચ્છાભત્તં વા અવહરન્તોપિ તંસઙ્કેતતો પુરે ચ પચ્છા ચ અવહરતિ. યો પન એવંઅકત્વા યથાપરિચ્છિન્નકાલમેવ અવહરતિ, અયં સઙ્કેતતો અપુરે અપચ્છા તં અવહરતીતિ વેદિતબ્બો. એસ નયો પચ્છાભત્તરત્તિન્દિવેસુપિ, પુરિમયામમજ્ઝિમયામપચ્છિમયામકાળજુણ્હમાસઉતુસંવચ્છરાદિવસેનાપિ એત્થ સઙ્કેતવિસઙ્કેતતા વેદિતબ્બા. પરભણ્ડાવહારસઞ્ઞુપ્પાદસ્સ હેતુત્તા અક્ખિનિખણાદીનેવ નિમિત્તન્તિ અક્ખિનિખણાદિનિમિત્તં, તસ્સ કરણં અક્ખિનિખણાદિનિમિત્તકરણં. આદિસદ્દેન ભમુકુક્ખેપસીસકમ્પનહત્થલઙ્ઘનપાણિપ્પહારઅઙ્ગુલિફોટનગીવુન્નામનઉક્કાસનાદિઅનેકપ્પકારં સઙ્ગણ્હાતિ. સેસમેત્થ સઙ્કેતકમ્મે વુત્તનયમેવ.

થેનો વુચ્ચતિ ચોરો, તસ્સ ભાવો થેય્યં, તેન અવહરણં થેય્યાવહારો. પસય્હ અભિભવિત્વા અવહરણં પસય્હાવહારો. વત્થસુત્તાદિકં પરિચ્છિજ્જ કપ્પનં પરિકપ્પો, તેન અવહરણં પરિકપ્પાવહારો. તિણપણ્ણાદીહિ પટિચ્છન્નસ્સ અવહારો પટિચ્છન્નાવહારો. કુસેન અવહારો કુસાવહારો. કૂટમાનકૂટકહાપણાદીહીતિ એત્થ કૂટમાનં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૯૩; પુ. પ. અટ્ઠ. ૧૭૯) નામ હદયભેદસિખાભેદરજ્જુભેદવસેન તિવિધં માનકૂટં. તત્થ હદયન્તિ નાળિઆદિમાનભાજનાનં અબ્ભન્તરં, તસ્સ ભેદો છિદ્દકરણં હદયભેદો, સો સપ્પિતેલાદિમિનનકાલે લબ્ભતિ. તાનિ હિ ગણ્હન્તો હેટ્ઠાછિદ્દેન માનેન ‘‘સણિકં આસિઞ્ચા’’તિ વત્વા અન્તોભાજને બહું પગ્ઘરાપેત્વા ગણ્હાતિ, દદન્તો ચ છિદ્દં પિધાય સીઘં પૂરેત્વા દેતિ.

સિખાભેદો પન તિલતણ્ડુલાદિમિનનકાલે લબ્ભતિ. તાનિ હિ ગણ્હન્તો સણિકં સિખં ઉસ્સાપેત્વા ગણ્હાતિ, દદન્તો વેગેન પૂરેત્વા સિખં છિન્દન્તો દેતિ.

રજ્જુભેદો ખેત્તવત્થુમિનનકાલે લબ્ભતિ. ખેત્તાદિં મિનન્તા હિ અમહન્તમ્પિ મહન્તં કત્વા મિનન્તિ, મહન્તમ્પિ અમહન્તં.

તમ્બકંસાદિમયો કૂટો કહાપણો કૂટકહાપણો. આદિસદ્દેન તુલાકૂટકંસકૂટવઞ્ચનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ તુલાકૂટં રૂપકૂટં, અઙ્ગકૂટં, ગહણકૂટં, પટિચ્છન્નકૂટન્તિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ રૂપકૂટં નામ દ્વે તુલા સમરૂપા કત્વા ગણ્હન્તો મહતિયા ગણ્હાતિ, દદન્તો ખુદ્દિકાય દેતિ. અઙ્ગકૂટં નામ ગણ્હન્તો પચ્છાભાગે હત્થેન તુલં અક્કમતિ, દદન્તો પુબ્બભાગે અક્કમતિ. ગહણકૂટં નામ ગણ્હન્તો મૂલે રજ્જું ગણ્હાતિ, દદન્તો અગ્ગે. પટિચ્છન્નકૂટં નામ તુલં સુસિરં કત્વા અન્તો અયચુણ્ણં પક્ખિપિત્વા ગણ્હન્તો તં પચ્છાભાગે કરોતિ, દદન્તો અગ્ગભાગે.

કંસો વુચ્ચતિ સુવણ્ણપાતિ, તાય વઞ્ચનં કંસકૂટં. કથં? એકં સુવણ્ણપાતિં કત્વા અઞ્ઞા દ્વે તિસ્સો લોહપાતિયો સુવણ્ણવણ્ણા કરોન્તિ. તતો જનપદં ગન્ત્વા કિઞ્ચિદેવ અડ્ઢં કુલં પવિસિત્વા ‘‘સુવણ્ણભાજનાનિ કિણાથા’’તિ વત્વા અગ્ઘે પુચ્છિતે સમગ્ઘતરં દાતુકામા હોન્તિ. તતો તેહિ ‘‘કથં ઇમેસં સુવણ્ણભાવો જાનિતબ્બો’’તિ વુત્તે ‘‘વીમંસિત્વા ગણ્હથા’’તિ સુવણ્ણપાતિં પાસાણે ઘંસિત્વા સબ્બા પાતિયો દત્વા ગચ્છતિ.

વઞ્ચનં નામ તેહિ તેહિ ઉપાયેહિ પરેસં વઞ્ચનં. તત્રિદમેકં વત્થુ – એકો કિર લુદ્દકો મિગઞ્ચ મિગપોતકઞ્ચ ગહેત્વા આગચ્છતિ, તમેકો ધુત્તો ‘‘કિં ભો મિગો અગ્ઘતિ, કિં મિગપોતકો’’તિ આહ. ‘‘મિગો દ્વે કહાપણે, મિગપોતકો એક’’ન્તિ વુત્તે એકં કહાપણં દત્વા મિગપોતકં ગહેત્વા થોકં ગન્ત્વા નિવત્તેન્તો ‘‘ન મે ભો મિગપોતકેન અત્થો, મિગં મે દેહી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ દ્વે કહાપણે દેહી’’તિ આહ. સો આહ ‘‘નનુ ભો મયા પઠમં એકો કહાપણો દિન્નો’’તિ. આમ દિન્નો, ઇમં મિગપોતકં ગણ્હ, એવં સો ચ કહાપણો, અયઞ્ચ કહાપણગ્ઘનકો મિગપોતકોતિ દ્વે કહાપણા ભવિસ્સન્તીતિ. સો ‘‘કારણં વદતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા મિગપોતકં ગહેત્વા મિગં અદાસીતિ.

પસય્હાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૮) પરે અભિભુય્ય. ગામં ઘાતેન્તીતિ ગામઘાતકા, ગામં પહરન્તા ચોરા, તે આદિ યેસં તે ગામઘાતકાદયો. આદિસદ્દેન ચેત્થ પન્થઘાતકાદીનં ગહણં. ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકન્તિ ‘‘સચે સાટકો ભવિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પસ્સ પવત્તત્તા, સાટકસ્સ ચ તત્થ સબ્ભાવતો. પદવારેન કારેતબ્બોતિ ભૂમિયં અનિક્ખિપિત્વાવ વીમંસિતત્તા વુત્તં. ભણ્ડદેય્યન્તિ યં પરસ્સ નટ્ઠં, તસ્સ મૂલં વા તદેવ વા ભણ્ડં દાતબ્બન્તિ અત્થો.

તસ્સાતિ યો એવં પરિકપ્પેતિ, તસ્સ. ઇમસ્સ ‘‘અવહારો હોતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો.

પરેસન્તિ કીળન્તાનં, પવિસન્તાનં વા પરેસં મનુસ્સાનં. ‘‘પચ્છા ગણ્હિસ્સામી’’તિ પંસુના વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેતીતિ ‘‘સચે ઇદાનેવ ઓનમિત્વા ગણ્હિસ્સામિ, ‘કિં સમણો ગણ્હાતી’તિ મં જાનિત્વા વિહેઠેય્યું પચ્છા ગણ્હિસ્સામી’’તિ પંસુના વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેતિ. ઉદ્ધારો નત્થીતિ ઠાનાચાવનં નત્થીતિ અત્થો. સામિકાતિ અન્તાગામં પવિસિતુકામા ભણ્ડસામિકા મનુસ્સા. ઉદ્ધારેતિ ઉદ્ધરણે, ઠાનાચાવનેતિ અત્થો. ઠાનાચાવનઞ્ચેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. પવેસેતીતિ ઠાનાચાવનવસેન પવેસેતિ, હેટ્ઠિમન્તેન ફુટ્ઠોકાસં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઉપરિમન્તેન અતિક્કામેન્તો પવેસેતીતિ અત્થો.

સમગ્ઘતરન્તિ અપ્પગ્ઘતરં. ઉદ્ધટમત્તે અવહારોતિ સકભાવપ્પયોગસ્સ નિટ્ઠાપિતત્તા, ન અત્થસાધકવસેન. ઉદ્ધારે રક્ખતિ અત્તનો કોટ્ઠાસે પાતેતુકામતાય ઉદ્ધટત્તા. એસેવ નયો પાતનેપિ રક્ખતીતિ એત્થાપિ. ‘‘ઉદ્ધારેયેવ રક્ખતી’’તિ ઇમિનાવ પાતને ન રક્ખતીતિ અત્થે સિદ્ધેપિ અત્થસાધકવસેન અત્થં દસ્સેતું ‘‘તં ઉદ્ધરિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. સચે પન દ્વીસુપિ કોટ્ઠાસેસુ પતિતદણ્ડકે અદસ્સનં ગમેતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૮), તતો અવસેસભિક્ખૂસુ ગતેસુ ઇતરો ‘‘મય્હં, ભન્તે, દણ્ડકો ન પઞ્ઞાયતી’’તિ, ‘‘મય્હમ્પિ, આવુસો, ન પઞ્ઞાયતી’’તિ, ‘‘કતમો પન, ભન્તે, મય્હં ભાગો’’તિ. ‘‘અયં તુય્હં ભાગો’’તિ અત્તનો ભાગં દસ્સેતિ. તસ્મિં વિવદિત્વા વા અવિવદિત્વા વા તં ગણ્હિત્વા ગતે ઇતરો તસ્સ ભાગં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધારે પારાજિકં. સચેપિ તેન ‘‘અહં મમ ભાગં તુય્હં ન દેમિ, ત્વં પન અત્તનો ભાગં ઞત્વા ગણ્હા’’તિ વુત્તેપિ ‘‘નાયં મમા’’તિ જાનન્તોપિ તસ્સેવ ભાગં ગણ્હાતિ, ઉદ્ધારે પારાજિકં. સચે પન ઇતરો ‘‘અયં તુય્હં ભાગો, અયં મય્હં ભાગોતિ કિં ઇમિના વિવાદેના’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મય્હં વા પત્તો હોતુ, તુમ્હાકં વા, યો વરભાગો, તં તુમ્હે ગણ્હથા’’તિ વદતિ, દિન્નકં નામ ગહિતં હોતિ, નત્થેત્થ અવહારો. સચે સો વિવાદભીરુકો ભિક્ખુ ‘‘યં તુય્હં રુચ્ચતિ, તં ગણ્હા’’તિ વુત્તો અત્તનો પત્તં વરભાગં ઠપેત્વા લામકંયેવ ગહેત્વા ગચ્છતિ, તતો ઇતરસ્સ વિચિનિતાવસેસં ગણ્હન્તસ્સાપિ અવહારો નત્થેવ. એવમિમાનિ પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ સમોધાનેત્વા ઇમે પઞ્ચવીસતિ અવહારા વેદિતબ્બા. નિટ્ઠિતો ‘‘આદિયેય્યા’’તિ ઇમસ્સ પદસ્સ વિનિચ્છયો. તેનાહ ‘‘ઇતિ યં વુત્તં…પે… યસ્સત્થો પકાસિતો હોતી’’તિ.

રાજાનોતિ કિઞ્ચાપિ અવિસેસેન વુત્તં, અપરાધાનુરૂપં પન છેજ્જભેજ્જાનુસાસકો પમાણભૂતોવ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘રાજાનોતિ ઇદં બિમ્બિસારંયેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. સો હિ ધમ્મિકરાજત્તા યથાપવેણિયાવ કરોતિ. અઞ્ઞે પન કાકણિકમત્તસ્સપિ સીસં છિન્દેય્યું, બહુકસ્સાપિ ન વા કિઞ્ચિ કરેય્યું. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞે પના’’તિઆદિ. હનનં નામ પોથનઞ્ચેવ છેદનઞ્ચાતિ આહ ‘‘હત્થાદીહિ વા’’તિઆદિ. આદિસદ્દેન પાદકસાવેત્તઅડ્ઢદણ્ડકાનં ગહણં. રજ્જુબન્ધનાદીહીતિ આદિસદ્દેન અન્દુબન્ધનસઙ્ખલિકાબન્ધનઘરબન્ધનનગરબન્ધનપુરિસગુત્તીનં ગહણં. નીહરેય્યુન્તિ રટ્ઠતો નિક્ખામેય્યું. ચોરોસિ…પે… થેનોસીતિ એત્થ ‘‘પરિભાસેય્યુ’’ન્તિ પદં અજ્ઝાહરિતબ્બં ઊનત્તા પદપ્પયોગસ્સ. તેનાહ ‘‘ઇમેહિ વચનેહિ પરિભાસેય્યુ’’ન્તિ. યથારૂપં પન યસ્મા પાદતો પટ્ઠાય હોતિ, તસ્મા ‘‘પાદસ્સ વા પાદારહસ્સ વા’’તિ આહ. પોરાણકસ્સ કહાપણસ્સ ચતુત્થો ભાગો પાદો, પાદં અરહતીતિ પાદારહો, તસ્સ પાદસ્સ વા પાદારહસ્સ વા. એત્થ ચ પાદેન કહાપણસ્સ ચતુત્થભાગં અકપ્પિયભણ્ડમેવ દસ્સેતિ, પાદારહેન પાદગ્ઘનકં કપ્પિયભણ્ડં. એત્તાવતા હેટ્ઠિમન્તદસ્સનેન સબ્બાકારેન દુતિયપારાજિકપ્પહોનકવત્થુ દસ્સિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. પોરાણકસ્સાતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૮૮; વિ. વિ. ટી. ૧.૮૮) પોરાણસત્થાનુરૂપં ઉપ્પાદિતસ્સ લક્ખણસમ્પન્નસ્સ નીલકહાપણસદિસસ્સ કહાપણસ્સ. એતેન રુદ્રદામકાદીનિ પટિક્ખિપતિ.

એવં અસાધારણવિનિચ્છયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સાધારણવિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘રાજગહે’’તિઆદિમાહ. રઞ્ઞોતિ બિમ્બિસારરઞ્ઞો. માસકો નામ પોરાણકસ્સ કહાપણસ્સ વીસતિમો ભાગો. યો લોકે ‘‘મઞ્જેટ્ઠી’’તિપિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિ ઇમસ્મિં અદિન્નાદાને વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘સબ્બત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બત્થાતિ ઊનમાસકાતિરેકમાસકપઞ્ચમાસકેસુ. પરિહીનાપરિહીનવસેનાતિ અગ્ઘસ્સ પરિહીનાપરિહીનવસેન. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન એવં વેદિતબ્બો – ઇદઞ્હિ અદિન્નાદાનં વિનિચ્છિનન્તેન ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં સહસા અવિનિચ્છિનિત્વા પઞ્ચ ઠાનાનિ ઓલોકેતબ્બાનિ. યાનિ સન્ધાય પોરાણા આહુ –

‘‘વત્થું કાલઞ્ચ દેસઞ્ચ, અગ્ઘં પરિભોગપઞ્ચમં;

તુલયિત્વા પઞ્ચઠાનાનિ, ધારેય્યત્થં વિચક્ખણો’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨);

તત્થ ચ વત્થૂતિ ભણ્ડં. અવહારકેન હિ ‘‘મયા ઇદં નામ અવહટ’’ન્તિ વુત્તેપિ આપત્તિં અનારોપેત્વાવ તં ભણ્ડં સસામિકં વા અસામિકં વાતિ ઉપપરિક્ખિતબ્બં. સસામિકેપિ સામિકાનં સાલયભાવો વા નિરાલયભાવો વા ઉપપરિક્ખિતબ્બો. સચે તેસં સાલયકાલે અવહટં, ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા આપત્તિ કારેતબ્બા. સચે નિરાલયકાલે, ન પારાજિકેન કારેતબ્બો. ભણ્ડસામિકેસુ પન ભણ્ડં આહરાપેન્તેસુ ભણ્ડં દાતબ્બં. અયમેત્થ સામીચિ. એવં વત્થુ ઓલોકેતબ્બં.

કાલોતિ અવહારકાલો. તદેવ હિ ભણ્ડં કદાચિ સમગ્ઘં હોતિ, કદાચિ મહગ્ઘં. તસ્મા તં ભણ્ડં યસ્મિં કાલે અવહટં, તસ્મિંયેવ કાલે યો તસ્સ અગ્ઘો, તેન અગ્ઘેન આપત્તિ કારેતબ્બા. એવં કાલો ઓલોકેતબ્બો.

દેસોતિ અવહારદેસો. તઞ્હિ ભણ્ડં યસ્મિં દેસે અવહટં, તસ્મિંયેવ દેસે યો તસ્સ અગ્ઘો, તેન અગ્ઘેન આપત્તિ કારેતબ્બા. ભણ્ડુટ્ઠાનદેસે હિ ભણ્ડં સમગ્ઘં હોતિ, અઞ્ઞત્થ મહગ્ઘં. એવં દેસો ઓલોકેતબ્બો.

અગ્ઘોતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) ભણ્ડગ્ઘો. નવભણ્ડસ્સ હિ યો અગ્ઘો, સો પચ્છા પરિહાયતિ. યથા નવધોતો પત્તો અટ્ઠ વા દસ વા અગ્ઘતિ, સો પચ્છા ભિન્નો વા છિદ્દો વા આણિગણ્ઠિકાહતો વા અપ્પગ્ઘો હોતિ, તસ્મા ન સબ્બદા ભણ્ડં પકતિઅગ્ઘેનેવ કાતબ્બન્તિ. એવં અગ્ઘો ઓલોકેતબ્બો.

પરિભોગોતિ ભણ્ડસ્સ પરિભોગો. પરિભોગેનાપિ હિ વાસિઆદિભણ્ડસ્સ અગ્ઘો પરિહાયતિ, તસ્મા એવં ઉપપરિક્ખિતબ્બં – સચે કોચિ કસ્સચિ પાદગ્ઘનકં વાસિં હરતિ, તત્ર વાસિસામિકો પુચ્છિતબ્બો ‘‘તયા અયં વાસિ કિત્તકેન કીતા’’તિ. ‘‘પાદેન, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન તે કિણિત્વાવ ઠપિતા, ઉદાહુ તં વલઞ્જેસી’’તિ? સચે વદતિ ‘‘એકદિવસં મે દન્તકટ્ઠં વા રજનછલ્લિ વા પત્તપચનદારુ વા છિન્નં, ઘંસિત્વા વા નિસિતા’’તિ. અથસ્સ પોરાણો અગ્ઘો ભટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. યથા ચ વાસિયા, એવં અઞ્જનિયા વા અઞ્જનિસલાકાય વા કુઞ્ચિકાય વા પલાલેન વા થુસેહિ વા ઇટ્ઠકચુણ્ણેન વા એકવારં ઘંસિત્વા ધોવનમત્તેનાપિ અગ્ઘો ભસ્સતિ. તિપુમણ્ડલસ્સ મકરદન્તચ્છેદનેનાપિ પરિમદ્દનમત્તેનાપિ, ઉદકસાટિકાય સકિં નિવાસનપારુપનેનાપિ, પરિભોગસીસેન અંસે વા સીસે વા ઠપનમત્તેનાપિ, તણ્ડુલાદીનં પપ્ફોટનેનાપિ તતો એકં વા દ્વે વા અપનયનેનપિ, અન્તમસો એકં પાસાણસક્ખરં ઉદ્ધરિત્વા છડ્ડિતમત્તેનાપિ, સપ્પિતેલાદીનં ભાજનન્તરપરિવત્તનેનપિ, અન્તમસો તતો મક્ખિકં વા કિપિલ્લિકં વા ઉદ્ધરિત્વા છડ્ડિતમત્તેનપિ, ગુળપિણ્ડકસ્સ મધુરભાવજાનનત્થં નખેન વિજ્ઝિત્વા અણુમત્તં ગહિતમત્તેનપિ અગ્ઘો ભસ્સતિ. તસ્મા યં કિઞ્ચિ પાદગ્ઘનકં વુત્તનયેનેવ સામિકેન પરિભોગેન ઊનં કતં હોતિ, ન તં અવહારકો ભિક્ખુ પારાજિકેન કારેતબ્બોતિ. એવં પરિભોગો ઓલોકેતબ્બો.

એવં ઇમાનિ તુલયિત્વા પઞ્ચ ઠાનાનિ ધારેય્ય અત્થં વિચક્ખણો આપત્તિં વા અનાપત્તિં વા ગરુકં વા લહુકં વા આપત્તિં યથાઠાને ઠપેય્યાતિ.

એવં તત્થ વિનિચ્છયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનાપત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘સકસઞ્ઞિસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સકસઞ્ઞિસ્સાતિ ‘‘મય્હં સન્તકં ઇદં ભણ્ડ’’ન્તિ એવં સકસઞ્ઞિસ્સ પરભણ્ડમ્પિ ગણ્હતો ગહણે અનાપત્તિ, ગહિતં પન પુન દાતબ્બં. સચે સામિકેહિ ‘‘દેહી’’તિ વુત્તો ન દેતિ, તેસં ધુરનિક્ખેપે પારાજિકં. વિસ્સાસગ્ગાહેતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૧) વિસ્સાસગ્ગહણેપિ અનાપત્તિ. વિસ્સાસગ્ગાહલક્ખણં પન ઇમિના સુત્તેન જાનિતબ્બં –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ વિસ્સાસં ગહેતું, સન્દિટ્ઠો ચ હોતિ, સમ્ભત્તો ચ આલપિતો ચ જીવતિ ચ જાનાતિ ચ ‘ગહિતે મે અત્તમનો’’’તિ (મહાવ. ૩૫૬).

તત્થ સન્દિટ્ઠોતિ દિટ્ઠમત્તકમિત્તો. સમ્ભત્તોતિ દળ્હમિત્તો. આલપિતોતિ ‘‘મમ સન્તકં યં ઇચ્છસિ, તં ગણ્હેય્યાસિ, આપુચ્છિત્વા ગહણે કારણં નત્થી’’તિ વુત્તો. જીવતીતિ અનુટ્ઠાનસેય્યાય સયિતોપિ યાવ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદં ન પાપુણાતિ. ગહિતે ચ અત્તમનોતિ ગહિતે તુટ્ઠચિત્તો. એવરૂપસ્સ સન્તકં ‘‘ગહિતે મે અત્તમનો ભવિસ્સતી’’તિ જાનન્તેન ગહેતું વટ્ટતિ. અનવસેસપરિયાદાનવસેન ચેતાનિ પઞ્ચઙ્ગાનિ વુત્તાનિ. વિસ્સાસગ્ગાહો પન તીહિ અઙ્ગેહિ રુહતિ. કથં? સન્દિટ્ઠો, જીવતિ, ગહિતે અત્તમનો, સમ્ભત્તો, જીવતિ, ગહિતે અત્તમનો, આલપિતો, જીવતિ, ગહિતે અત્તમનોતિ એવં.

યો પન જીવતિ, ન ચ ગહિતે અત્તમનો હોતિ, તસ્સ સન્તકં વિસ્સાસભાવેન ગહિતમ્પિ પુન દાતબ્બં. દદન્તેન ચ મતકધનં તાવ યે તસ્સ ધને ઇસ્સરા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા, તેસં દાતબ્બં. અનત્તમનસ્સ સન્તકં તસ્સેવ દાતબ્બં. યો પન પઠમંયેવ ‘‘સુટ્ઠુ કતં તયા મમ સન્તકં ગણ્હન્તેના’’તિ વચીભેદેન વા ચિત્તુપ્પાદમત્તેન વા અનુમોદિત્વા પચ્છા કેનચિ કારણેન કુપિતો, સો પચ્ચાહરાપેતું ન લભતિ. યો ચ અદાતુકામો, ચિત્તેન પન અધિવાસેતિ, ન કિઞ્ચિ વદતિ, સોપિ પુન પચ્ચાહરાપેતું ન લભતિ. યો પન ‘‘મયા તુમ્હાકં સન્તકં ગહિત’’ન્તિ વા ‘‘પરિભુત્ત’’ન્તિ વા વુત્તો ગહિતં વા હોતુ, પરિભુત્તં વા, ‘‘મયા પન તં કેનચિદેવ કરણીયેન ઠપિતં, પાકતિકં કાતું વટ્ટતી’’તિ વદતિ, અયં પચ્ચાહરાપેતું લભતિ.

તાવકાલિકેતિ ‘‘પટિદસ્સામિ પટિકરિસ્સામી’’તિ એવં ગણ્હન્તસ્સ તાવકાલિકેપિ ગહણે અનાપત્તિ. ગહિતં પન સચે ભણ્ડસામિકો પુગ્ગલો વા ગણો વા ‘‘તુય્હેવેતં હોતૂ’’તિ અનુજાનાતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે અનુજાનાતિ, આહરાપેન્તે દાતબ્બં. સઙ્ઘસન્તકં પન પટિદાતુમેવ વટ્ટતિ.

પેતપરિગ્ગહેતિ એત્થ પન પેત્તિવિસયે ઉપપન્નાપિ, કાલં કત્વા તસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિબ્બત્તાપિ, ચાતુમહારાજિકાદયો દેવાપિ સબ્બે ‘‘પેતા’’ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતા, તેસં પરિગ્ગહે અનાપત્તિ. દેવતાય પન ઉદ્દિસ્સ બલિકમ્મં કરોન્તેહિ રુક્ખાદીસુ લગ્ગિતસાટકે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તઞ્ચ ખો આરક્ખકેહિ અપરિગ્ગહિતે, પરિગ્ગહિતં પન ગહેતું ન વટ્ટતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૧૩૧).

તિરચ્છાનગતપરિગ્ગહેતિ નાગસુપણ્ણાદીનં તિરચ્છાનગતાનં પરિગ્ગહે. સચેપિ હિ દેવો વા નાગસુપણ્ણો વા મનુસ્સરૂપેન આપણં પસારેતિ, તતો ચસ્સ સન્તકં કોચિ દિબ્બચક્ખુકો ભિક્ખુ તં ઞત્વા ગહેત્વા ગચ્છતિ, વટ્ટતિ.

પંસુકૂલસઞ્ઞિસ્સાતિ ‘‘અસામિકં ઇદં પંસુકૂલ’’ન્તિ એવસઞ્ઞિસ્સાપિ ગહણે અનાપત્તિ. સચે પન તં સસામિકં હોતિ, આહરાપેન્તે દાતબ્બં. ઉમ્મત્તકાદીનિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારાનેવ. આદિકમ્મિકો પનેત્થ ધનિયો. અવસેસાનં પન રજકભણ્ડિકાદિચોરાનં છબ્બગ્ગિયાદીનં આપત્તિયેવ.

સચિત્તકેહિ તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ ઇદં સમુટ્ઠાતીતિ આહ ‘‘અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાન’’ન્તિ. તથા હિ સાહત્થિકં કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ. આણત્તિકં વાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ. સાહત્તિકાણત્તિકં કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, તઞ્ચ ખો ‘‘ભારિયમિદં, ત્વં એકપસ્સં ગણ્હ, અહં એકપસ્સ’’ન્તિ સંવિધાય ઉભયેસં પયોગેન એકસ્સ વત્થુનો ઠાનાચાવને લબ્ભતિ. ‘‘કાયવચીકમ્મ’’ન્તિ અવચનં પન કાયવાચાનં ઈદિસે ઠાને અઙ્ગમત્તત્તા. યાય પન ચેતનાય સમુટ્ઠાપિતો પયોગો સાહત્થિકો વા આણત્તિકો વા પધાનભાવેન ઠાનાચાવનં સાધેતિ, તસ્સા વસેન આપત્તિ કારેતબ્બા. અઞ્ઞથા સાહત્થિકં વા આણત્તિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતિ, આણત્તિકં વા સાહત્થિકસ્સાતિ ઇદં વિરુજ્ઝતિ. ‘‘અદિન્નં આદિયામી’’તિ સઞ્ઞાય અભાવેન મુચ્ચનતો સઞ્ઞાવિમોક્ખં. કાયેન કતં કમ્મં કાયકમ્મં, કાયદ્વારેન કતન્તિ અત્થો. વચીકમ્મન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તુટ્ઠો વા ભીતો વા મજ્ઝત્તો વા નં આપજ્જતીતિ તિવેદનં. સેસં પઠમસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

દુતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયપારાજિકવણ્ણના

સન્તિ સહત્થે ઉપસગ્ગો. તેન સદ્ધિં ઉસ્સુક્કવચનમેતં ‘‘સઞ્ચિચ્ચા’’તિ આહ ‘‘સઞ્ચેતેત્વા’’તિઆદિ. ઉસ્સુક્કવચનન્તિ એત્થ ઉસ્સુક્કવચનં (સારત્થ. ટી. ૨.૧૭૨) નામ પુબ્બકાલકિરિયાવચનં. અયઞ્હિ સમાનકત્તુકેસુ પુબ્બાપરકાલકિરિયાવચનેસુ પુબ્બકાલકિરિયાવચનસ્સ નિરુત્તિવોહારો. ઇદાનિ ‘‘સદ્ધિં ચેતેત્વા’’તિ ઇમિના સઙ્ખેપેન વુત્તમેવત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘પાણો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘પાણો’’તિ સઞ્ઞાય સદ્ધિંયેવાતિ ‘‘પાણો’’તિ સઞ્ઞં અવિજહિત્વા એવ, ‘‘પાણો’’તિ સઞ્ઞુપ્પત્તિયા અનન્તરન્તિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા કથં એકક્ખણે એકસ્સ ચિત્તસ્સ ઉભયારમ્મણભાવોતિ એદિસી ચોદના અનવકાસાતિ દટ્ઠબ્બં. કેચિ પન ‘‘ઞાતપરિઞ્ઞાય દિટ્ઠસભાવેસુ ધમ્મેસુ તીરણપરિઞ્ઞાય તિલક્ખણં આરોપેત્વા (સારત્થ. ટી. ૨.૧૭૨) ‘રૂપં અનિચ્ચ’ન્તિઆદિના સભાવેન સદ્ધિં એકક્ખણે અનિચ્ચાદિલક્ખણજાનનં વિય ‘પાણો’તિ સઞ્ઞાય સદ્ધિંયેવ ‘વધામિ ન’ન્તિ જાનાતી’’તિ વદન્તિ. અપરે પન આચરિયા તત્થાપિ એવં ન કથેન્તિ. એત્થ ચ મનુસ્સવિગ્ગહો’’તિ અવત્વા ‘‘પાણો’’તિ વચનં ‘‘મનુસ્સો અય’’ન્તિ અજાનિત્વા કેવલં સત્તસઞ્ઞાય ઘાતેન્તસ્સાપિ પારાજિકભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. ચેતેત્વાતિ ચિન્તેત્વા. પકપ્પેત્વાતિ અભિવિચારેત્વા, સન્નિટ્ઠાનં કરિત્વાતિ અત્થો.

ઇદાનિ મનુસ્સઅત્તભાવં આદિતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ કલલતો પટ્ઠાયાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નકલલરૂપતો પટ્ઠાય. કલલરૂપં નામ ઇત્થિપુરિસાનં કાયવત્થુભાવદસકવસેન સમતિંસ રૂપાનિ, નપુંસકાનં કાયવત્થુદસકવસેન વીસતિ. તત્થ ઇત્થિપુરિસાનં કલલરૂપં જાતિઉણ્ણાય એકેન અંસુના ઉદ્ધટતેલબિન્દુમત્તં હોતિ અચ્છં વિપ્પસન્નં. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં –

‘‘તિલતેલસ્સ યથા બિન્દુ, સપ્પિમણ્ડો અનાવિલો;

એવંવણ્ણપ્પટિભાગં, ‘કલલ’ન્તિ પવુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૩૫; વિભ. અટ્ઠ. ૨૬; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૭૨);

એવં પરિત્તકં વત્થું આદિં કત્વા યાવ મરણકાલા એત્થન્તરે અનુપુબ્બેન વુડ્ઢિપ્પત્તો અત્તભાવો મનુસ્સવિગ્ગહો નામાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્ચ યેભુય્યવસેનેવ વુત્તં. ઓપપાતિકસંસેદજાપિ હિ મનુસ્સા પારાજિકવત્થુયેવ. કલલકાલેપીતિ પઠમસત્તાહેપિ. તત્થ હિ સન્તતિવસેન પવત્તમાનં કલલસઙ્ખાતં અત્તભાવં જીવિતા વોરોપેતું સક્કા, ન પન સબ્બપઠમં કલલરૂપં. પટિસન્ધિચિત્તેન હિ સદ્ધિં તિંસ કમ્મજરૂપાનિ નિબ્બત્તન્તિ. તેસુ પન ઠિતેસુયેવ સોળસ ભવઙ્ગચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. એતસ્મિં અન્તરે ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ દારકસ્સ વા માતુયા વા પનસ્સ અન્તરાયો નત્થિ. અયઞ્હિ મરણસ્સ અનોકાસો નામ. ભેસજ્જસમ્પદાનેનાતિ ગબ્ભપાતનભેસજ્જદાનેન. તતો વા ઉદ્ધમ્પીતિ અબ્બુદપેસિકાલાદીસુપિ. જીવિતા વિયોજેય્યાતિ સન્તતિવિકોપનવસેન જીવિતિન્દ્રિયતો અપનેય્ય.

ઇમસ્સ પનત્થસ્સાતિ ‘‘સઞ્ચિચ્ચ મનુસ્સવિગ્ગહં જીવિતા વોરોપેય્યા’’તિ (પારા. ૧૭૧) ઇમસ્સ અત્થસ્સ. આવિભાવત્થન્તિ પકાસનત્થં. પાણસ્સ અતિપાતો પાણાતિપાતો, પાણવધો પાણઘાતોતિ વુત્તં હોતિ. સત્તોતિ ખન્ધસન્તાનો. તત્થ હિ સત્તપઞ્ઞત્તિ. જીવિતિન્દ્રિયન્તિ રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયં. રૂપજીવિતિન્દ્રિયે હિ વિકોપિતે ઇતરમ્પિ તંસમ્બન્ધતાય વિનસ્સતીતિ. યાય ચેતનાયાતિ તસ્મિં પાણે પાણસઞ્ઞિનો કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તાય યાય ચેતનાય. મનોદ્વારે પન પવત્તાય વધકચેતનાય પાણાતિપાતભાવો નત્થિ. સા ચેતનાતિ સા જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા વધકચેતના. ઇદં વુત્તં હોતિ – યાય ચેતનાય પવત્તમાનસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ નિસ્સયભૂતેસુ મહાભૂતેસુ ઉપક્કમકરણહેતુ તંમહાભૂતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકમહાભૂતા નુપ્પજ્જિસ્સન્તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૧૭૨), સા તાદિસપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પાણાતિપાતો. લદ્ધૂપક્કમાનિ હિ મહાભૂતાનિ ઇતરભૂતાનિ વિય ન વિસદાનીતિ સમાનજાતિકાનં કારણં ન હોન્તીતિ.

પાણાતિપાતો અસ્સ અત્થીતિ પાણાતિપાતી. સંસગ્ગે અયમીકારો. તેનાહ ‘‘વુત્તચેતનાય સમઙ્ગિપુગ્ગલો’’તિ. સકો હત્થો સહત્થો, તેન નિબ્બત્તો પયોગો સાહત્થિકો. નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગો, સોવ નિસ્સગ્ગિયો. એવં આણત્તિકો. વિજ્જામયો મન્તપરિજપ્પનયોગો. ઇદ્ધિમયો કમ્મવિપાકજિદ્ધિમયો.

ઇદાનિ યથાવુત્તેયેવ છ પયોગે વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ છસુ પયોગેસુ. સાહત્થિકોતિ એત્થ હત્થો ઉપલક્ખણભાવેન ગહિતોતિ આહ ‘‘કાયેન વા’’તિઆદિ. તત્થ કાયેનાતિ હત્થેન વા પાદેન વા મુટ્ઠિના વા જાણુના વા યેન કેનચિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન. કાયેકદેસો હેત્થ હત્થાદિકાયો અવયવે સમુદાયોપચારો યથા ‘‘ગામો દડ્ઢો’’તિ. કાયપ્પટિબદ્ધેનાતિ કાયતો અમોચિતેન અસિઆદિના પહરણેન. પહરણન્તિ કાયવિઞ્ઞત્તિસહિતાય વધકચેતનાય અધિપ્પેતત્થસાધનં. કાયેન વા સત્તિઆદીનં, કાયપ્પટિબદ્ધેન વા ઉસુયન્તપાસાણાદીનં નિસ્સજ્જનન્તિ યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. તત્થાતિ તેસુ સાહત્થિકનિસ્સગ્ગિયેસુ. ઉદ્દિસ્સાનુદ્દિસ્સભેદતોતિ ઉદ્દિસિત્વા ચ અનુદ્દિસિત્વા ચ પવત્તિભેદેન. ઉદ્દિસનં ઉદ્દિસો, સો એતસ્સ અત્થીતિ ઉદ્દિસકો, પયોગો, તસ્મિં. બજ્ઝતિ એતેનાતિ બદ્ધો, કમ્મમેવ બદ્ધો કમ્મબદ્ધો, પાણાતિપાતોતિ અત્થો. અથ વા બન્ધનં બદ્ધો, કમ્મુના બદ્ધો કમ્મબદ્ધો, સો અસ્સ હોતિ, પાણાતિપાતકમ્મમસ્સ સિદ્ધન્તિ વુત્તં હોતિ. ઉભયત્થાપીતિ ઉદ્દિસકે, અનુદ્દિસકે ચાતિ દ્વીસુપિ. પચ્છા વા તેનેવ રોગેન મરતૂતિ યોજના. પહરિતક્ખણેયેવાતિ મરણાય પહોનકપ્પહારસ્સ લદ્ધક્ખણેયેવ કમ્મબદ્ધો. યદિ અવસ્સં તેન મરતીતિ અધિપ્પાયો. સચે પન મરણાધિપ્પાયેન પહારં દત્વા તેન અમતસ્સ પુન અઞ્ઞેન ચિત્તેન પહારે દિન્ને પચ્છાપિ પઠમપ્પહારેનેવ મરતિ, તદાવ કમ્મબદ્ધો. અથ દુતિયપહારેન મરતિ, નત્થિ પાણાતિપાતો. ઉભયેહિ મતેપિ પઠમપ્પહારેનેવ કમ્મબદ્ધો, ઉભયેહિપિ અમતે નેવત્તિ પાણાતિપાતો. એસ નયો બહૂહિપિ એકસ્સ પહારે દિન્ને. તત્રાપિ હિ યસ્સ પહારેન મરતિ, તસ્સેવ કમ્મબદ્ધોતિ. આણાપનં નામ વચીવિઞ્ઞત્તિસહિતાય વધકચેતનાય અધિપ્પેતત્થસાધનં.

ઇદાનિ ઇમસ્મિં આણત્તિકપયોગે સઙ્કેતવિસઙ્કેતભાવજાનનત્થં છબ્બિધં નિયમં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં આણત્તિકપયોગે. આણત્તિનિયામકાતિ આણત્તિકપયોગસાધિકા. એતેસુ હિ અવિરજ્ઝિતેસુયેવ આણત્તિકપયોગો હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ.