૨. હેતુચતુક્કવણ્ણના

૨૪૪. અભાવતોતિ ભાવાભાવતો. યઞ્હિ જાતિક્ખણમત્તેયેવ ભવતિ, ન તતો પરં, તં જાતિયા અવિગતપચ્ચયો સિયા અવિગતપચ્ચયનિયમસબ્ભાવતો. ભવો પન યસ્મા જાતિક્ખણતો પરમ્પિ ભવતિ, તસ્મા ન સો તસ્સા અવિગતપચ્ચયો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘તતો ઉદ્ધં ભાવતોતિ અત્થો’’તિ. ભવેતિ ભવપદે, ભવે વા નિપ્ફાદેતબ્બે. એસ નયો જાતિઆદીસૂતિ એત્થાપિ. ‘‘યથા પના’’તિઆદિના ‘‘અવિગતપચ્ચયસ્સ અભાવતો, નિયમાભાવતો ચા’’તિ વુત્તાનં હેતૂનં વુત્તનયેન અબ્યાપિભાવવિભાવનેન અકારણતં દસ્સેતિ અયાવભાવિનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ, પચ્ચયધમ્મસ્સ ચ અવિગતપચ્ચયભાવદસ્સનતો. સઙ્ખારક્ખન્ધેતિઆદિ મગ્ગસોધનવસેન વુત્તં. તસ્સ પરિહારં સયમેવ વદતિ. સો ખણો એતસ્સ અત્થીતિ તઙ્ખણિકો, ન તઙ્ખણિકો અતઙ્ખણિકો, તસ્સ સબ્ભાવા, અયાવભાવિકસબ્ભાવાતિ અત્થો. યથા પન હેતૂ હોન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખતલક્ખણાનં પના’’તિઆદિમાહ.

એવન્તિ એવં યથાવુત્તનયે સતિ, એવં સન્તેતિ અત્થો. ‘‘ન હિ…પે… અત્થી’’તિ ઇમિના જાતિઆદીનં અવિગતપચ્ચયવસેન પચ્ચયુપ્પન્નભાવો વિય પચ્ચયભાવોપિ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘અસભાવધમ્મત્તા’’તિ.

કથં પન અસભાવધમ્માનં જાતિઆદીનં પચ્ચયુપ્પન્નતા, પચ્ચયતા ચાતિ આહ ‘‘જાયમાનાનં પના’’તિઆદિ. તસ્સાતિ જાતિજરામરણસ્સ. વત્તબ્બપદેસોતિ ‘‘ઠપેત્વા’’તિ વત્તબ્બપદેસો. કો પન સોતિ? યથાવુત્તં નામં, નામરૂપઞ્ચ સઙ્ખારક્ખન્ધેન રૂપક્ખન્ધેન ચ જરામરણાનં સઙ્ગહિતત્તા. ‘‘યો ભવો જાતિયા પચ્ચયો’’તિ એતેન ભવસઙ્ગહિતાનિપિ જાતિઆદીનિ જાતિયા અપ્પચ્ચયત્તા એવ ‘‘ઠપેત્વા’’તિ ન વુત્તાનીતિ દસ્સેતિ, પચ્ચયભાવાસઙ્કા એવ નેસં તસ્સા નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તેનેવ ઠપેતબ્બગહેતબ્બવિસેસે સતીતિ સાસઙ્કં વદતિ.

હેતુચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.