વિભઙ્ગ-અનુટીકા

૧. ખન્ધવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

ચતુસચ્ચન્તોગધત્તા ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં ગાથાયં ‘‘ચતુસચ્ચદસો’’તિ નિપ્પદેસતો સચ્ચાનિ ગહિતાનીતિ નિપ્પદેસતો એવ તદત્થં વિભાવેન્તો ‘‘ચત્તારિ સચ્ચાની’’તિઆદિમાહ. તત્થ સમાહટાનીતિ સમાનીતાનિ, ચિત્તેન એકતો ગહિતાનીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સમાહટાની’’તિ ચ એતેન સમાહારે અયં સમાસોતિ દસ્સેતિ. તેનેવસ્સ કતેકત્તસ્સ ચતુસચ્ચન્તિ નપુંસકનિદ્દેસો ‘‘તિવટ્ટ’’ન્તિઆદીસુ વિય. પત્તાદિપક્ખેપેન હિસ્સ ન ઇત્થિલિઙ્ગતા યથા પઞ્ચપત્તં, ચતુયુગં, તિભુવનન્તિ, તં ચતુસચ્ચં પસ્સિ અદક્ખિ, પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયવસેન પટિવિજ્ઝીતિ અત્થો. કસ્મા પનેત્થ અનન્તાપરિમાણેસુ અનઞ્ઞસાધારણેસુ મહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદીસુ બુદ્ધગુણેસુ સંવિજ્જમાનેસુ સાવકેહિ, પચ્ચેકબુદ્ધેહિ ચ સાધારણેન ચતુસચ્ચદસ્સનેન ભગવન્તં થોમેતીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘સતિપિ સાવકાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘અનઞ્ઞપુબ્બકત્તા’’તિ ઇમિના સાવકેહિ, ‘‘તત્થ ચા’’તિઆદિના પચ્ચેકબુદ્ધેહિ ચ ભગવતો ચતુસચ્ચદસ્સનસ્સ અસાધારણતં, નિરતિસયતઞ્ચ દસ્સેતિ. પરસન્તાનેસુ પસારિતભાવેન સુપાકટત્તાતિ દેસનાનુભાવેન વેનેય્યસન્તાનેસુ ચતુસચ્ચદસ્સનસ્સ વિત્થારિતભાવેન યાવ દેવમનુસ્સેસુ સુપ્પકાસિતત્તા. નાથસદ્દં લોકે યાચનુપતાપિસ્સરિયાસીસાસુ પઠન્તીતિ તમત્થં દસ્સેતું ‘‘નાથતીતિ નાથો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યસ્મા ભગવા ચતુસચ્ચદસ્સનભાવેનેવ અત્તનો હિતસુખાસીસાય કિલેસબ્યસનુપતાપનસ્સ, હિતપટિપત્તિયાચનસ્સ ચ મત્થકં પત્તો, તસ્મા તં તેનેવ પકાસિતન્તિ અત્થુદ્ધારં અનામસિત્વા પદુદ્ધારવસેન નાથસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘વેનેય્યાનં હિતસુખં આસીસતી’’તિઆદિમાહ. ‘‘ચતુસચ્ચદસો’’તિ વા ઇમિના અનઞ્ઞસાધારણો ભગવતો ઞાણાનુભાવો પકાસિતોતિ ‘‘નાથો’’તિ ઇમિના અનઞ્ઞસાધારણં કરુણાનુભાવં વિભાવેતું ‘‘વેનેય્યાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પરમેન ચિત્તિસ્સરિયેન સમન્નાગતો ભગવા નાથોતિ વુચ્ચતીતિ યોજના. તથા પરમેન ચિત્તિસ્સરિયેન સમન્નાગતો સબ્બસત્તે ગુણેહિ ઈસતીતિ યોજેતબ્બં. ચિત્તિસ્સરિયેનાતિ અરિયિદ્ધિઆદિના ચિત્તે વસીભાવેન. ગુણેહિ ઈસતીતિ પરમુક્કંસગતેહિ અત્તનો સીલાદિગુણેહિ ધમ્મેન ઇસ્સરિયં વત્તેતીતિ અત્થો. એવંભૂતો યસ્મા સબ્બાભિભૂ નામ હોતિ, તેન વુત્તં ‘‘અભિભવતી’’તિ. તથા ચાહ ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… અભિભૂ અનભિભૂતો, તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩; દી. નિ. ૧.૧૮૮). દુવિધેનાપિ ઇસ્સરિયત્થં નાથસદ્દં દસ્સેતિ.

અટ્ઠારસપ્પભેદાય દેસનાય થોમનમેવાતિ યોજના. સમાનગણનગુણેહીતિ સમાનગણનેહિ ગુણેહિ કરણભૂતેહિ. યથાવુત્તેન નિરતિસયેન ચતુસચ્ચદસ્સનેનાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ, દસબલેસુ વસીભાવસ્સ ચ પદટ્ઠાનભૂતેન. સચ્ચાભિસમ્બોધેન હિ અભિનીહારાનુરૂપં રૂપારૂપધમ્મેસુ છત્તિંસકોટિસતસહસ્સમુખપ્પવત્તેન સાતિસયં સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનપ્પભેદેન મહાવજિરઞાણસઙ્ખાતેન બુદ્ધાવેણિકેન સમ્મસનેન સમ્ભૂતેન ભગવા સમ્માસમ્બોધિયં પતિટ્ઠિતોવ કુસલાદિભેદેન, ફસ્સાદિભેદેન ચ ધમ્મે વિભજન્તો ચિત્તુપ્પાદકણ્ડાદિવસેન ધમ્મસઙ્ગહં ચતુધા દેસેતું સમત્થો અહોસિ. તથા અતીતંસે અપ્પટિહતઞાણતાદિબુદ્ધધમ્મસમન્નાગતો ભગવા અતીતાદિભેદતો ખન્ધાદિકે વિભજિત્વા દેસેતું સમત્થો અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘યથાવુત્તેન…પે… વિભઙ્ગ’’ન્તિ. ‘‘સબ્બઞ્ઞુભાસિતત્તા’’તિ વત્વા પુન ‘‘અસબ્બઞ્ઞુના દેસેતું અસક્કુણેય્યતં દસ્સેન્તો’’તિ એતેન ધમ્મસઙ્ગણીવિભઙ્ગાનં અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતતઞ્ઞેવ વિભાવેતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધતાદિગુણેતિ બુદ્ધરતનસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધતા, ધમ્મસઙ્ઘરતનાનં સ્વાક્ખાતતા, સુપ્પટિપન્નતાતિ એવમાદિગુણે પકાસેતિ.

નનુ ચ ‘‘ચતુસચ્ચદસો’’તિઆદિના ભગવતોવ ગુણા વિભાવિતાતિ? સચ્ચં, તેનેવ ધમ્મસઙ્ઘાનમ્પિ ગુણા વિભાવિતા હોન્તિ તપ્પભવસ્સ અનઞ્ઞથાભાવતો, તદપદેસેન વા ધમ્મો, તદાધારો ચ સઙ્ઘો વુત્તોવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘બુદ્ધાદીનં…પે… વિભાવેતી’’તિ.

અતીતંસેતિ અતીતકોટ્ઠાસે, પુબ્બન્તેતિ અત્થો. અપ્પટિહતન્તિ નપ્પટિહતં, ઞાણસ્સ પટિઘાતો નામ અઞ્ઞાણં, સબ્બમ્પિ વા કિલેસજાતં. તં યસ્મા ભગવતો સહ વાસનાય પહીનં, તસ્માસ્સ અતીતંસે સબ્બત્થકમેવ ઞેય્યાવરણપ્પહાનેન ઞાણં અપ્પટિહતન્તિ વુચ્ચતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. કિં પનેતાનિ પાટિયેક્કં વિસું ઞાણાનિ, ઉદાહુ અતીતાદીસુ પવત્તનકઞાણાનિ એવ? તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણાનિ નામ પાટિયેક્કં ભગવતો તીણિ ઞાણાનેવાતિ વદન્તિ. એકંયેવ હુત્વા તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણં નામ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ. સબ્બં કાયકમ્મન્તિ યં કિઞ્ચિ ભગવતા કત્તબ્બં કાયકમ્મં. ઞાણપુબ્બઙ્ગમન્તિ ઞાણપુરેચારિકં. ઞાણાનુપરિવત્તન્તિ ઞાણસ્સ અનુપરિવત્તનકં, સબ્બં કાયપયોગં પવત્તેન્તો ભગવા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા ઞાણસહિતમેવ પવત્તેતીતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. છન્દસ્સાતિ કત્તુકમ્યતાય, મહાકરુણાસમાયોગતો સત્તાનં એકન્તહિતેસિતાય હિતકિરિયાછન્દસ્સાતિ અત્થો. ધમ્મદેસનાયાતિ ધમ્મકથાય. અપરિક્ખયાપરિમેય્યપટિભાનતાય હિ ભગવતો કરણસમ્પત્તિયા ચ ધમ્મદેસના નિરન્તરં પવત્તિયમાનાપિ ન કદાચિપિ પરિક્ખયં ગચ્છતિ, અઞ્ઞદત્થુ ઉપરૂપરિ વડ્ઢતેવ. વીરિયસ્સાતિ પરહિતપટિપત્તિયં ઉસ્સાહસ્સ. વિમુત્તિયાતિ ફલવિમુત્તિયા. એત્થ ચ સમાધિઆદીનં અહાનિ તંતંપટિપક્ખસ્સ સવાસનપહીનત્તા અનઞ્ઞસાધારણતાય વેદિતબ્બા. છન્દાદીનં પન મહાકરુણાસમાયોગતોપિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૧. તે એવ ધમ્મેતિ તે એવ કુસલાદિકે તિકદુકેહિ સઙ્ગહિતે ધમ્મે. સુત્તન્તે ખન્ધાદિવસેન વુત્તે ખન્ધાદિવસેન વિભજિતુન્તિ યોજના. નનુ સુત્તન્તે પટિસમ્ભિદાવસેન તે ન વુત્તાતિ? યદિપિ સરૂપતો ન વુત્તા, ‘‘જરામરણે ઞાણં, જરામરણસમુદયે ઞાણ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૩૩) પન હેતુહેતુફલાદીસુ ઞાણવિભાગસ્સ વુત્તત્તા અત્થતો વુત્તા એવ હોન્તિ, પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૨.૩૦) વા પટિસમ્ભિદાનં આગતત્તા સુત્તન્તે પટિસમ્ભિદાવસેનપિ તે ધમ્મા વુત્તા એવ. તત્થાતિ તસ્મિં સુત્તન્તે. સઙ્ખેપેનાતિ સમાસેન. ઉદ્દેસનિદ્દેસમત્તેનેવ હિ સુત્તન્તે ખન્ધાદયો દેસિતા, ન પટિનિદ્દેસાદિનાતિ સઙ્ખેપેન તે તત્થ વુત્તાતિ વુત્તા. તત્થાતિ વા ધમ્મસઙ્ગહે. તત્થાપિ હિ ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૫૮) ખન્ધાદયો સઙ્ખેપેન વુત્તાતિ. વિભજીયન્તિ એત્થ, એતેન વા ખન્ધાદયોતિ વિભઙ્ગો, તે એવ પકિરીયન્તિ પટ્ઠપીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ પકરણં, વિભઙ્ગો ચ સો પકરણઞ્ચાતિ વિભઙ્ગપ્પકરણં. આદિસદ્દત્થજોતકેનાતિ ‘‘ઇતિ વા, ઇતિ એવરૂપા નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૩) વિય આદિસદ્દસ્સ અત્થદીપકેન. પકારત્થજોતકેનાતિ ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧) વિય પકારત્થવિભાવકેન. ‘‘એકદેસેન સમુદાયં નિદસ્સેતી’’તિ એતેન ‘‘રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ એત્થ ઇતિસદ્દસ્સ નિદસ્સનત્થતં દસ્સેતિ. નિદસ્સનત્થોપિ હિ ઇતિ-સદ્દો દિટ્ઠો યથા ‘‘અત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; ૩.૯૦). પરિસમાપનત્થો વા ‘‘તસ્માતિહ મે, ભિક્ખવે, ધમ્મદાયાદા ભવથ, નો આમિસદાયાદા. અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા ‘કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’તિ’’ (મ. નિ. ૧.૨૯) એવમાદીસુ વિય. પરિસમાપનઞ્હેતં સુત્તન્તભાજનીયસ્સ એકદેસદસ્સનેન યદિદં ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ તાવ તદત્થસ્સ સઙ્ગહિતત્તા. તત્થાતિ વિભઙ્ગપ્પકરણે. ‘‘નિબ્બાનવજ્જાન’’ન્તિ એત્થ યદિ નિબ્બાનવજ્જાનં…પે… અપ્પકતરપદત્તા ખન્ધાનં ખન્ધવિભઙ્ગો આદિમ્હિ વુત્તો, નનુ સહ નિબ્બાનેન સબ્બધમ્મસઙ્ગાહકત્તા, સબ્બધમ્મસઙ્ગાહકેહિ ચ આયતનાદીહિ ખન્ધેહિ ચ અપ્પકતરપદત્તા સચ્ચવિભઙ્ગો આદિમ્હિ વત્તબ્બોતિ? ન, તત્થાપિ દુક્ખસચ્ચવિભઙ્ગે એકદેસેન ખન્ધાનં એવ વિભજિતબ્બતો. યથાહ ‘‘તત્થ કતમં દુક્ખં અરિયસચ્ચં? જાતિપિ દુક્ખા…પે… સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ (વિભ. ૧૯૦; દી. નિ. ૨.૩૮૭; મ. નિ. ૧.૧૨૦; ૩.૩૭૩). ઇધ પન અનવસેસતોવ ખન્ધા વિભજીયન્તીતિ નિબ્બાનવજ્જાનં…પે… અપ્પકતરપદત્તા ખન્ધાનં ખન્ધવિભઙ્ગો આદિમ્હિ વુત્તો.

અપિચ રૂપસમ્મૂળ્હા અરૂપસમ્મૂળ્હા ઉભયસમ્મૂળ્હાતિ તિવિધા બોધનેય્યપુગ્ગલા, તથા સંખિત્તરુચિનો વિત્થારરુચિનો નાતિસઙ્ખેપવિત્થારરુચિનો, તિક્ખિન્દ્રિયા મુદિન્દ્રિયા મજ્ઝિમિન્દ્રિયાતિ ચ. તેસુ અરૂપસમ્મૂળ્હાનં ઉપકારાય ખન્ધદેસના, રૂપસમ્મૂળ્હાનં આયતનદેસના, ઉભયસમ્મૂળ્હાનં ધાતુદેસના. તથા સંખિત્તરુચીનં ખન્ધદેસના, નાતિસઙ્ખેપવિત્થારરુચીનં આયતનદેસના, વિત્થારરુચીનં ધાતુદેસના. તિક્ખિન્દ્રિયાનં ખન્ધદેસના, મજ્ઝિમિન્દ્રિયાનં આયતનદેસના, મુદિન્દ્રિયાનં ધાતુદેસનાતિ ઇમિના પયોજનેન અનુક્કમેન ચ ખન્ધાયતનધાતુવિભઙ્ગાનં દેસનાક્કમોવ વેદિતબ્બો. તં પનેતં ખન્ધાદિત્તયં પવત્તિનિવત્તિતદુભયહેતુમુખેનેવ ઞાયમાનં યથાભૂતાવબોધાય હોતિ, નાઞ્ઞથાતિ દસ્સનત્થં સચ્ચવિભઙ્ગદેસના પવત્તા. સો ચ યથાભૂતાવબોધો વિસેસતો ઇન્દ્રિયસન્નિસ્સયેનાતિ ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગદેસના. ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ ઇન્દટ્ઠો તંતંપચ્ચયધમ્મભૂતાનં યથાસકં પચ્ચયુપ્પન્નેસુ પચ્ચયભાવવિસેસેનેવાતિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવિભાગસન્દસ્સની પચ્ચયાકારવિભઙ્ગદેસના. પચ્ચયાકારસ્સ ખન્ધાદીનઞ્ચ અવિપરીતસભાવાવબોધો સતિપટ્ઠાનાદીસુ સમ્મામનસિકારેનાતિ સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગવિભઙ્ગદેસના. સ્વાયં સતિપટ્ઠાનાદીસુ સમ્મામનસિકારો ઇમાય પટિપત્તિયા હોતીતિ ઝાનઅપ્પમઞ્ઞાવિભઙ્ગદેસના, સા સમ્માપટિપત્તિ એત્તકે સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ સમ્ભવતીતિ સિક્ખાપદવિભઙ્ગદેસના, યથાવુત્તાય ચ સમ્માપટિપત્તિયા ઇમે આનિસંસાતિ પટિસમ્ભિદાઞાણવિભઙ્ગદેસના, તે ચિમે ઞાણવિસેસા ઇમેસુ કિલેસેસુ પહીયન્તેસુ ચ સમ્ભવન્તિ, નાઞ્ઞથાતિ કિલેસવિભઙ્ગદેસના, એવં વિત્થારતો દેસિતે ખન્ધાદિકે સઙ્ખેપતોપિ જાનન્તસ્સ અત્થસિદ્ધિ હોતિ એવાતિ દસ્સનત્થં પરિયોસાને ધમ્મહદયવિભઙ્ગદેસના પવત્તાતિ એવમેતેસં અટ્ઠારસન્નં મહાવિભઙ્ગાનં દેસનાક્કમકારણં વેદિતબ્બં.

રૂપાદીનન્તિ રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનં. વેદયિતાદિસભાવત્તાભાવાતિ યથાક્કમં અનુભવનસઞ્જાનનાભિસઙ્ખરણાદિસભાવત્તાભાવા. ન હિ રૂપં વેદયિતાદિસભાવં, વેદનાદિ વા રુપ્પનાદિસભાવં. યતો રૂપાદીનં વેદનાસમવરોધનેન ‘‘ચત્તારો ખન્ધા’’તિઆદિના સઙ્ખિપિત્વા ખન્ધા ૦૬ દેસેતબ્બા સિયું. રુપ્પનાદિતો અઞ્ઞસ્સાભાવાતિ રુપ્પનાનુભવનાદિસભાવતો અઞ્ઞસ્સ અતીતાદિકે ગહેત્વા રાસિવસેન વત્તબ્બસ્સ સંખિત્તસ્સ સભાવસ્સ અભાવા. ન હિ ચેતસિકાદિભાવો વેદનાદીનં સભાવો. હેટ્ઠા ગણનેસૂતિ પઞ્ચતો હેટ્ઠા ગણનેસુ. અનિટ્ઠાનન્તિ અપરિયોસાનં. રૂપાદીસુ હિ કતિપયે, એકમ્પિ વા અગ્ગહેત્વા વુચ્ચમાના ખન્ધવસેન દેસના અનવસેસસઙ્ખતધમ્મસઙ્ગાહિની ન સમ્ભવતિ. ખન્ધસ્સાતિ રાસટ્ઠસ્સ ખન્ધસ્સ. તેનેવાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. સવિભાગધમ્મેહીતિ સપ્પભેદધમ્મેહિ.

‘‘સદ્દત્થસહિતં ખન્ધસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતી’’તિ એતેન રાસિસદ્દસ્સ વિય રાસટ્ઠે ખન્ધસદ્દસ્સ વાચકભાવેન પવત્તિં દસ્સેતિ પરિયાયન્તરભાવતો. ગુણાદીસુ પન કેવલં તબ્બિસયપયોગભાવેનેવ પવત્તિ, ન વાચકભાવેનાતિ આહ ‘‘ગુણે…પે… ન સદ્દત્થ’’ન્તિ. ખન્ધસદ્દોતિ સીલાદિસદ્દે સન્નિધાપિતો ખન્ધસદ્દો. તેનેવાહ ‘‘સીલાદિગુણવિસિટ્ઠં રાસટ્ઠં દીપેતી’’તિ. કેચીતિ ધમ્મસિરિત્થેરં સન્ધાય વદતિ. એત્થાતિ ‘‘સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૫) એત્થ. ન કેવલઞ્ચ સો એવ, અટ્ઠકથાચરિયેહિપિ એત્થ ગુણત્થતા ઇચ્છિતા એવ. તથા હિ અટ્ઠસાલિનિયં ‘‘સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધોતિઆદીસુ ગુણટ્ઠેના’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫) વુત્તં. નનુ ચ કેવલોપિ ખન્ધસદ્દો ‘‘તિણ્ણં ખો, માણવ, ખન્ધાનં વણ્ણવાદી, ન ખો, આવુસો વિસાખ, તીહિ ખન્ધેહિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ગહિતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) ચ આદીસુ સીલાદિવાચકો દિટ્ઠોતિ? ન, તત્થાપિ અધિકારાદિવચ્છેદકવસેનેવસ્સ સીલાદીસુ પવત્તિદસ્સનતો. ન ખન્ધસદ્દો પઞ્ઞત્તિસદ્દસ્સ અત્થે વત્તતીતિ નિરુત્તિવોહારાદિસદ્દા વિય પઞ્ઞત્તિપરિયાયો ન હોતીતિ અત્થો. દારુક્ખન્ધોતિ પઞ્ઞત્તિ હોતીતિ તસ્સ ખન્ધસદ્દસ્સ પઞ્ઞત્તિવિસેસપ્પવત્તિતં દસ્સેતિ. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ખન્ધસદ્દોતિ ‘‘વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૩૨) એત્થ વુત્તો ખન્ધસદ્દો. સમુદાયે નિરુળ્હોતિ અતીતાદિભેદભિન્નસ્સ પઞ્ઞાય અભિસંયૂહનેન રાસિકતે વિઞ્ઞાણસમૂહે નિરુળ્હો. તાય એવ રુળ્હિયા પવત્તતીતિ તાય સમુદાયે નિરુળ્હતાય તદવયવે એકસ્મિમ્પિ વિઞ્ઞાણે પવત્તતીતિ. એત્થ ચ ઞાણસમ્પયુત્તે નિરુળ્હો કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન કુસલભાવો વિય ઞાણવિપ્પયુત્તે વિઞ્ઞાણસમુદાયે નિરુળ્હો તદેકદેસેપિ રુળ્હિયા પવત્તતીતિ વેદિતબ્બં. અથ વા કિઞ્ચિ નિમિત્તં ગહેત્વા સતિપિ અઞ્ઞસ્મિં તન્નિમિત્તયુત્તે કિસ્મિઞ્ચિદેવ વિસયે સમ્મુતિયા ચિરકાલતાવસેન નિમિત્તવિરહેપિ પવત્તિ રુળ્હિ નામ, યથા મહિયં સેતીતિ મહિંસો, ગચ્છન્તીતિ ગાવોતિ, એવં ખન્ધસદ્દસ્સાપિ રુળ્હિભાવો વેદિતબ્બો.

રાસિતો ગુણતોતિ સબ્બત્થ ભુમ્મત્થે વા નિસ્સક્કવચનં દટ્ઠબ્બં. નિયમેત્વાતિ વવત્થપેત્વા. પિણ્ડટ્ઠોતિ સઙ્ઘાતત્થો. તસ્માતિ યસ્મા પઞ્ચેવ ખન્ધા વુત્તા, કોટ્ઠાસટ્ઠે ચ ખન્ધટ્ઠે નિબ્બાનસ્સ વસેન છટ્ઠેનાપિ ખન્ધેન ભવિતબ્બં, તસ્મા ખન્ધટ્ઠો નામ રાસટ્ઠોતિ યુત્તં. ‘‘યેસં વા અતીતાદિવસેન ભેદો અત્થી’’તિઆદિના અતીતાદિવિભાગભિન્નેસુ રુપ્પનાદિસભાવધમ્મેસુ વિસું વિસું કોટ્ઠાસભાવેન ગય્હમાનેસુ તબ્બિભાગરહિતસ્સ એકસ્સ નિબ્બાનસ્સ રાસટ્ઠતા વિય કોટ્ઠાસટ્ઠતાપિ ન સમ્ભવતીતિ દસ્સેતિ. એતેન પઞ્ઞત્તિયાપિ ખન્ધેસુ અગ્ગહણે કારણં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

કસ્મા પનેત્થ ફસ્સાદિકે વિય સઙ્ખારક્ખન્ધે અનવરોધેત્વા વેદનાસઞ્ઞા વિસું ખન્ધભાવેન ગહિતાતિ? વિવાદમૂલતાદિવિસેસદસ્સનત્થં. ગહટ્ઠાનઞ્હિ વિવાદકારણં કામજ્ઝોસાનં. વુત્તઞ્ચેતં ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ માતાપિ પુત્તેન વિવદતિ, પુત્તોપિ માતરા વિવદતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૧૬૮, ૧૭૮). પબ્બજિતાનં દિટ્ઠાભિનિવેસો. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘યે દિટ્ઠિમુગ્ગય્હ વિવાદયન્તિ, ‘ઇદમેવ સચ્ચ’ન્તિ (સુ. નિ. ૮૩૮; મહાનિ. ૬૭) ચ વાદયન્તી’’તિઆદિ. તેસુ કામજ્ઝોસાનં વેદનસ્સાદેન હોતિ, દિટ્ઠાભિનિવેસો સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન. સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન હિ ચિત્તવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસેન દિટ્ઠિમાનતણ્હાપપઞ્ચાનં વિપલ્લાસોતિ. તથા વેદનાનુગિદ્ધો વિપલ્લત્થસઞ્ઞો ચ સંસરતિ. વેદનાનુગિદ્ધસ્સ હિ વેદનાપચ્ચયા તણ્હા સિદ્ધા હોતિ, તતો ચ તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિ આવટ્ટતિ ભવચક્કં. વિપલ્લત્થસઞ્ઞિસ્સ ચ ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ (સુ. નિ. ૮૮૦) વચનતો દિટ્ઠિમાનતણ્હાપપઞ્ચાનં અનુપચ્છેદતો સંસારસ્સ અનુપચ્છેદોવ. ઇતિ વિવાદકારણાનં કામજ્ઝોસાનદિટ્ઠાભિનિવેસાનં કારણભાવો સંસારહેતુભાવોતિ ઇમસ્સ વિવાદમૂલતાદિવિસેસસ્સ દસ્સનત્થં સઙ્ખારક્ખન્ધે અનવરોધેત્વા વેદનાસઞ્ઞા વિસું ખન્ધભાવેન ગહિતાતિ વેદિતબ્બં.

ઓકાસેસૂતિ વિભજનકિરિયાય પવત્તિટ્ઠાનભાવતો અતીતાદયો ઓકાસાતિ વુત્તા. ઇતિસદ્દેનાતિ ‘‘ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ એવં અટ્ઠકથાયં વુત્તઇતિસદ્દેન. નિદસ્સનત્થેનાતિ ઉદાહરણત્થેન. સબ્બોતિ સકલો એકાદસસુ ઓકાસેસુ વિભત્તો વિભજનનયો. ઇદઞ્ચ વિભજનન્તિ ‘‘ચત્તારો ચ મહાભૂતા…પે… ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ એવં વિભત્તં ઇદઞ્ચ વિભજનં. ઓળારિકાદીસૂતિ ઓળારિકસુખુમહીનપણીતદૂરસન્તિકેસુ. ચક્ખાયતનન્તિઆદિવિભજનઞ્ચાતિ ‘‘ચક્ખાયતનં…પે… ફોટ્ઠબ્બાયતનં ઇત્થિન્દ્રિયં…પે… કબળીકારો આહારો રૂપા સદ્દા ગન્ધા રસા ફોટ્ઠબ્બાતિ એવં પવત્તં વિભજનઞ્ચ. યથાસમ્ભવન્તિ યથારહં. એકાદસસુ ઓકાસેસુ યં યત્થ વિભજનં યુત્તં, તં તત્થ યોજેતબ્બં. એવં વેદનાક્ખન્ધાદીસુપીતિ યથા રૂપક્ખન્ધે યથાસમ્ભવં એકાદસસુ ઓકાસેસુ વિભજનં યોજેતબ્બન્તિ વુત્તં, એવં વેદનાક્ખન્ધાદીસુપિ યથાસમ્ભવં એકાદસસુ ઓકાસેસુ વિભજનં યોજેતબ્બન્તિ અત્થો.

તત્થ વેદનાક્ખન્ધો તાવ પુરિમે ઓકાસપઞ્ચકે સુખાદિવેદનાત્તિકવસેન વિભત્તો, ઇતરસ્મિં કુસલત્તિકવેદનાત્તિકસમાપન્નદુકસાસવદુકવસેન. સઞ્ઞાક્ખન્ધો પન પુરિમે ઓકાસપઞ્ચકે છફસ્સદ્વારવસેન, ઇતરસ્મિં ઓળારિકદુકે પટિઘસમ્ફસ્સદુકવસેન ચેવ યથાવુત્તકુસલત્તિકાદિવસેન ચ વિભત્તો. સેસેસુ કુસલત્તિકાદિવસેનેવ. તથા સઙ્ખારક્ખન્ધો. પટિઘસમ્ફસ્સદુકો પનેત્થ નત્થેવ. ચેતનાય એવ ચેત્થ નિદ્દેસો સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માનં ચેતનાપ્પધાનભાવદસ્સનત્થં. તથા હિ સા ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધો’’તિ વુત્તા. તત્થાતિ તસ્મિં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ વિભજને પટિનિદ્દેસે. તં પન દ્વયન્તિ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયં. યઞ્હિ સત્તવિઞ્ઞાણધાતુદેસનાયં ‘‘મનોધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ દ્વયં દેસિતં, તં છવિઞ્ઞાણકાયદેસનાયં ‘‘મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્ત્વેવ વુચ્ચતીતિ.

પાળિનયેનાતિ ખન્ધવિભઙ્ગપાળિનયેન. અઞ્ઞેન પકારેનાતિ ધમ્મસઙ્ગહે, તદટ્ઠકથાયઞ્ચ આગતેન પકારન્તરેન.

૧. રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨. ‘‘કિઞ્ચી’’તિ પદં ‘‘એકચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના સમાનત્થન્તિ આહ ‘‘કિઞ્ચીતિ પકારન્તરભેદં આમસિત્વા અનિયમનિદસ્સન’’ન્તિ. ઉભયેનાતિ પકારભેદં અનામસિત્વા આમસિત્વા ચ અનિયમદસ્સનવસેન પવત્તેન ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ પદદ્વયેન. અધિપ્પેતત્થન્તિ રૂપં. અતિચ્ચાતિ અતિક્કમિત્વા. પવત્તિતોતિ પવત્તનતો. નિયમનત્થન્તિ નિવત્તનત્થં.

‘‘કિઞ્ચા’’તિ એત્થ કિં-સદ્દો પુચ્છાયં હેતુઅત્થદીપકો, કરણે ચેતં પચ્ચત્તવચનં, ચ-સદ્દો વચનાલઙ્કારોતિ આહ ‘‘કેન કારણેન વદેથા’’તિ. દુતિયવિકપ્પે પન વુત્તનયેનેવ કારણત્થે પવત્તં કિં-સદ્દં ‘‘વદેથા’’તિ કિરિયાપદસમ્બન્ધનેન ઉપયોગવસેન પરિણામેત્વા વદતિ ‘‘તં કારણં વદેથા’’તિ.

પુરિમસન્તાનસ્સ ભેદન્તિ પુરિમસન્તાનસ્સ વિનાસં, વિનાસાપદેસેન ચેત્થ સન્તાને વિસદિસુપ્પાદમેવ દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘વિસદિસસન્તાનુપ્પત્તિદસ્સનતો’’તિ. નનુ ચ અરૂપધમ્માનમ્પિ વિરોધિપચ્ચયસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિ અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ, સા પન ન પાકટતરા, પાકટતરા ચ ઇધાધિપ્પેતા. તેનેવાહ ‘‘સીતાદિસન્નિપાતે’’તિ. તથા ચાહ ભગવા ‘‘સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૭૯). ઇદાનિ ભેદ-સદ્દો ઉજુકમેવ વિકારાપત્તિં વદતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ભેદો ચા’’તિઆદિમાહ. વિસદિસરૂપુપ્પત્તિયેવ, ન ઉપ્પન્નસ્સ અઞ્ઞથાભાવોતિ અધિપ્પાયો. તેન કાપિલિયં પરિણામવાદં પટિક્ખિપતિ. યદિ પુરિમસન્તાનતો ભેદો વિસદિસુપ્પત્તિ રુપ્પનં, એવં સન્તે લક્ખણસ્સ અતિપ્પસઙ્ગો સિયાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘અરૂપક્ખન્ધાન’’ન્તિઆદિ. એત્થ સીતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન યથા ઉણ્હજિઘચ્છાદયો સઙ્ગય્હન્તિ, એવં આહારાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યેનાતિ યેન સીતાદીહિ સમાગમેન. તત્થાતિ તેસુ રૂપધમ્મેસુ. આહારાદિકસ્સ વા ઠિતિપ્પત્તસ્સાતિ સમ્બન્ધો. યથા રૂપધમ્માનં ઠિતિક્ખણે સીતાદીહિ સમાગમો હોતિ, એવં અરૂપક્ખન્ધાનં અઞ્ઞેહિ સમાગમો નત્થિ અતિલહુપરિવત્તિતો, તસ્મા અરૂપધમ્મા રૂપધમ્માનં વિય પાકટસ્સ વિકારસ્સ અભાવતો ‘‘રુપ્પન્તી’’તિ, ‘‘રુપ્પનલક્ખણા’’તિ ચ ન વુચ્ચન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘રુપ્પતી’’તિ પદસ્સ કત્તુકમ્મસાધનાનં વસેન અત્થં દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ ભિજ્જતી’’તિ વુત્તન્તિ તદત્થં વિવરન્તો ‘‘કુપ્પતીતિ એતેના’’તિઆદિમાહ. કોપાદિકિરિયાતિ કોપસઙ્ઘટ્ટનપીળનકિરિયા. કોપ-સદ્દો ચેત્થ ખોભપરિયાયો વેદિતબ્બો. કત્તુભૂતો કમ્મભૂતો ચ અત્થોતિ કત્તુકમ્મસાધનાનં વસેન વુચ્ચમાનો ભૂતુપાદાયરૂપસઙ્ખાતો અત્થો. કમ્મકત્તુત્થેન ભિજ્જતિ-સદ્દેનાતિ યદા કમ્મકત્તુત્થો રુપ્પતિ-સદ્દો, તદા ભિજ્જતિ-સદ્દોપિ તદત્થો એવ વેદિતબ્બોતિ અત્થો. તત્થ યદા કમ્મત્થે ‘‘રુપ્પતી’’તિ પદં, તદા ‘‘સીતેના’’તિઆદીસુ કત્તુઅત્થે કરણવચનં. યદા પન ‘‘રુપ્પતી’’તિ પદં કત્તુઅત્થે કમ્મકત્તુઅત્થે વા, તદા હેતુમ્હિ કરણવચનં વેદિતબ્બં. ‘‘યં પન રુપ્પતી’’તિઆદિના ‘‘કુપ્પતી’’તિઆદીનં કત્તુકમ્મત્થાનમ્પિ અત્થવચનાનં વચને કારણં દસ્સેતિ. યદિપિ અત્થ-સદ્દો ‘‘પીળનટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૭; ૨.૮) સભાવપરિયાયોપિ હોતિ, ‘‘કેનટ્ઠેના’’તિ પનેત્થ અભિધેય્યપરિયાયો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘કેનટ્ઠેનાતિ પુચ્છાસભાગવસેન રુપ્પનટ્ઠેના’’તિ, રુપ્પનસદ્દાભિધેય્યભાવેનાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ન કેવલં સદ્દત્થોયેવ રુપ્પન’’ન્તિ. તસ્સ અત્થસ્સાતિ તસ્સ ભૂતુપાદાયપ્પભેદસ્સ સભાવધમ્મસ્સ. રુપ્પનલક્ખણઞ્ચ નામેતં અનિચ્ચતાદિ વિય કક્ખળત્તાદિતો અઞ્ઞન્તિ ન ગહેતબ્બં. પઞ્ઞત્તિવિસેસો હિ તન્તિ, કક્ખળત્તાદીનંયેવ પન અરૂપધમ્મવિધુરો સભાવવિસેસોતિ વેદિતબ્બં.

મુચ્છાપત્તિયાતિ મુચ્છાય મોહસ્સ આપજ્જનેન. કપ્પસણ્ઠાનં ઉદકન્તિ કપ્પસણ્ઠાપકમહામેઘવુટ્ઠં ઉદકં. તથાતિ તપ્પકારતાય ખારભાવે સતિ ઉદકેન કપ્પવુટ્ઠાનકાલે વિય પથવી વિલીયેય્ય. લોકન્તરિયસત્તાનં પન પાપકમ્મબલેન અખારેપિ ખારે વિય સરીરસ્સ વિલીયના વેદિતબ્બા. તેનેવાતિ સઉસ્સદનિસ્સયનિરયસ્સ વુત્તત્તા એવ. ન હિ અવીચિમ્હિ પઞ્ચવિધબન્ધનાદિકમ્મકારણં કરોન્તિ.

૩. પકરણપ્પત્તં રૂપં પક્ખિપિત્વા માતિકા ઠપિતાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. મહાભૂતુ…પે… આપજ્જતિ તપ્પકારભાવેન અતીતંસે ગણનં ગતન્તિ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ન હી’’તિઆદિના ધમ્મન્તરનિવત્તનત્થતા પકારન્તરનિવત્તનત્થતા ચ ભૂતુપાદાયગહણસ્સ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તંદસ્સનેતિ ગણનન્તરદસ્સને. તંસભાવત્તાતિ ભૂતુપાદાયસભાવત્તા. ‘‘ન ચા’’તિઆદિના ભૂતુપાદાયસભાવો અતીતંસગણિતતાય તંસભાવસ્સપિ અઞ્ઞથા ગણિતત્તા, અતંસભાવસ્સ ચ તથા ગણિતત્તા અકારણન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘અજ્ઝત્ત…પે… લબ્ભતી’’તિ એતેન દુતિયનયે ન કેવલં યથાવુત્તોવ દોસો, અથ ખો અબ્યાપિતોપિ દોસોતિ દસ્સેતિ. તદેતં પન અકારણં કારણભાવસ્સેવ અનધિપ્પેતત્તા. ન હેત્થ ભૂતુપાદાયરૂપભાવો અતીતંસે ગણનસ્સ કારણન્તિ અધિપ્પેતં, યતો યથાવુત્તદોસાપત્તિ સિયા.

‘‘કિન્તી’’તિ એત્થ ‘‘કિ’’ન્તિ પુબ્બે યં ‘‘રૂપ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો ગહિતં, તસ્સ સરૂપપુચ્છા. ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સનત્થો, ન કારણત્થો. તેનસ્સ યં રૂપં અતીતં નિરુદ્ધં…પે… અતીતંસેન સઙ્ગહિતં અતીતકોટ્ઠાસે ગણનં ગતં, તં કિન્તિ ચે? ‘‘ચત્તારો ચ…પે… રૂપ’’ન્તિ ભૂતુપાદાયવિભાગદસ્સનમુખેન વિસેસં નિદસ્સેતિ. યત્તકા હિ ઇધ વિસેસા નિદ્દિટ્ઠા ચક્ખાયતનાદયો, તેસમિદં નિદસ્સનન્તિ. ન ચેત્થ પુરિમનયતો અવિસેસો. તત્થ હિ રૂપસ્સ ભૂતુપાદાયતામત્તસભાવદસ્સનતા વુત્તા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘અતીતરૂપમ્પિ ભૂતાનિ ચેવા’’તિઆદિ. ઇધ પન ભૂતુપાદાયેન નિદસ્સનભૂતેન રૂપસ્સ સબ્બવિસેસવિભાવનતા દસ્સિતા. એવઞ્ચ કત્વા અબ્યાપિતદોસોપિ ચેત્થ અનોકાસોવ, યં રૂપં અજ્ઝત્તં…પે… ઉપાદિન્નં, કિન્તિ? ચત્તારો ચ…પે… રૂપન્તિ તદઞ્ઞવિસેસનિદસ્સનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તથા ચાહ ‘‘એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ.

પરિયાયદેસનત્તાતિ સભાવતો પરિયાયનં પરિવત્તનં પરિયાયો, ઉજુકં અપ્પવત્તીતિ અત્થો. પરિયાયેન, પરિયાયભૂતા વા દેસના એત્થાતિ પરિયાયદેસનં, સુત્તન્તં. સુત્તન્તઞ્હિ વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન દેસેતબ્બધમ્મે લેસતો લબ્ભમાનભાવકથનં, ન ઉજુનિપ્પદેસભાવકથનન્તિ પરિયાયદેસનં નામ. તેનેવ તં ‘‘યથાનુલોમસાસન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અભિધમ્મો પન દેસેતબ્બધમ્મે ઉજુનિપ્પદેસકથનન્તિ નિપ્પરિયાયદેસનં નામ, યતો ‘‘યથાધમ્મસાસન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. નિચ્છયેન દેસોતિ વવત્થાનતો કથનં. તથા ભદ્દેકરત્તસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭૨ આદયો) વિય અતીતાદિભાવો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નભાવો અદ્ધાવસેન ઇધાપિ ખન્ધવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયત્તા નિદ્દિસિતબ્બો સિયાતિ યોજના.

સન્નિપતિતન્તિ સમાગતં. સન્તાનવસેનાતિ પુબ્બાપરવસેન. પુબ્બેનાપરસ્સ સમપ્પમાણતાય અનૂનં અનધિકં, તતો એવ એકાકારં. પવત્તિકાલવસેન વા અનૂનં અનધિકં, સમાનસભાવતાય એકાકારં. તેન વિસભાગઉતુના અનન્તરિતતં દસ્સેતિ. એવં આહારેપીતિ એત્થ વિસભાગાહારેન અનન્તરિતો અનેકવારં અનેકદિવસમ્પિ ભુત્તો સભાગેકાહારં નામ. ‘‘તતો પુબ્બે વિસભાગઉતુઆહારસમુટ્ઠાનં અતીતં, પચ્છા અનાગત’’ન્તિ હિ વુત્તન્તિ. ‘‘એકાહારસમુટ્ઠાન’’ન્તિ પન વુત્તત્તા એકસ્સેવ આહારસ્સ યોજના યુત્તરૂપાતિ અપરે. પઞ્ચદ્વારવસેનાતિ એત્થ પઞ્ચદ્વારાવજ્જનતો પટ્ઠાય યાવ તદારમ્મણં, યાવ જવનં, યાવ વા વોટ્ઠબ્બનં, તાવ પવત્તા ચિત્તસન્તતિ એકવીથિ. એકજવનસમુટ્ઠાનન્તિ એકજવનવારસમુટ્ઠાનં. એત્થ ચ સમયં અનામસિત્વાવ સન્તતિવસેન, સન્તતિઞ્ચ અનામસિત્વાવ સમયવસેન અતીતાદિવિભાગો ગહેતબ્બો.

તેસન્તિ હેતુપચ્ચયાનં. કલાપસ્સાતિ રૂપકલાપસ્સ. કમ્માનન્તરાદીતિ કમ્માદિ, અનન્તરાદીતિ પચ્ચેકં આદિ-સદ્દો યોજેતબ્બો. તત્થ પઠમેન આદિસદ્દેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયસ્સ આહારાદિનો ચ દુતિયેન સમનન્તરાનન્તરૂપનિસ્સયાદિનો સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. ચિત્તુપ્પાદસ્સ ચેત્થ કમ્માનન્તરાદિપચ્ચયવસેન, ઇતરસ્સ કમ્માદિવસેનેવ જનકભાવે યોજના દટ્ઠબ્બા. તથા ચિત્તુપ્પાદસ્સ પુરેજાતવસેન, ઇતરસ્સ પચ્છાજાતવસેન, ઉભયેસમ્પિ સહજાતવસેન ઉપત્થમ્ભનં વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બ’’ન્તિ. ઉપ્પાદક્ખણેતિ હેતુકિચ્ચક્ખણે. હેતુકિચ્ચં નામ તસ્સ તસ્સ ઉપ્પાદેતબ્બસ્સ ઉપ્પત્તિકરણં, તઞ્ચ તસ્મિં ખણે ઉપ્પન્નફલત્તા તતો પરં કત્તબ્બાભાવતો નિટ્ઠિતઞ્ચાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરં પન તીસુપિ ખણેસુ પચ્ચયકિચ્ચં દટ્ઠબ્બન્તિ યોજના.

૬. અનિટ્ઠનામનિવત્તનસ્સાતિ અનિટ્ઠનામનિવત્તિયા અકારણભાવદસ્સનેન ઇટ્ઠનામલાભાપનસ્સ અકારણભાવં દસ્સેતિ.

દેવમનુસ્સસમ્પત્તિભવેતિ સમ્પત્તિયુત્તે સમ્પન્ને દેવમનુસ્સભવે. સમિદ્ધસોભનતાતિ અભિવુદ્ધસોભનતા. તતો એવાતિ સમ્પત્તિવિરહતો એવ, અસમ્પન્નત્તા એવાતિ અત્થો. તેસંયેવ હત્થિઆદીનં સુખસ્સ હેતુભાવં ન ગચ્છન્તિ સારણાદિવસેન દુક્ખપચ્ચયત્તા. તેસન્તિ હત્થિરૂપાદીનં. ‘‘તસ્સ તસ્સેવા’’તિઆદિના યથાવુત્તમત્થં વિવરતિ. અકુસલેન અત્તના કતેન નિબ્બત્તં દુક્ખસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ યોજના. તસ્માતિ યસ્મા કમ્મં યસ્મિં સન્તાને નિબ્બત્તં, તત્થેવ સુખદુક્ખાનં પચ્ચયો હોતિ, ન અઞ્ઞત્થ, તસ્મા. અટ્ઠકથાયં પનાતિ એકચ્ચમતદસ્સનં. તત્થ ‘‘અનિટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ યસ્મા પટિસેધદ્વયેન કુસલકમ્મજસ્સ ઇટ્ઠભાવો નિયતો, તસ્મા ‘‘કુસલકમ્મજમેવ ઇટ્ઠ’’ન્તિ એવં અનિયમેત્વા ‘‘કુસલકમ્મજં ઇટ્ઠમેવા’’તિ એવમેત્થ નિયમો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અકુસલકમ્મજમ્પી’’તિઆદિમાહ. કિન્તિ અકુસલકમ્મજં સોભનં, યં પરેસં ઇટ્ઠં નામ સિયા? યદિ દુગ્ગતિયં કેસઞ્ચિ તિરચ્છાનાનં સણ્ઠાનાદિસમ્પત્તિ સુગતિયં સત્તાનં અકુસલનિસ્સન્દેન વિરૂપરૂપતા વિય કુસલનિસ્સન્દેન, કથં તસ્સા અકુસલકમ્મજતા. અથ પન યં કેસઞ્ચિ અમનાપમ્પિ સમાનં રૂપં મનાપં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તં સન્ધાય વુત્તં, એવમ્પિ યથા કેસઞ્ચિ તિરચ્છાનાદીનં કુસલકમ્મજં મનુસ્સાદિરૂપં અમનાપતો ઉપટ્ઠહન્તમ્પિ કુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણભાવતો અત્થતો ઇટ્ઠમેવ નામ હોતિ, એવં અકુસલકમ્મજં કેસઞ્ચિ મનાપં હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તમ્પિ અકુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણભાવતો અત્થતો અનિટ્ઠમેવ નામ હોતિ, એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં. અઞ્ઞથા ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં કાયદુચ્ચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિઆદિઅટ્ઠાનપાળિયા (મ. નિ. ૩.૧૩૧) વિરોધો સિયા. તેનેવાહ ‘‘કુસલકમ્મજસ્સ પના’’તિઆદિ. સબ્બેસન્તિ અત્તનો, પરેસઞ્ચ. ઇટ્ઠસ્સ અભાવો વત્તબ્બોતિ યથા ‘‘કુસલકમ્મજં અનિટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ વુત્તં, એવં કિઞ્ચાપિ ‘‘અકુસલકમ્મજં ઇટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ અટ્ઠકથાયં ન વુત્તં, તેન પન નયદસ્સનેન અકુસલકમ્મજસ્સ અભાવો વુત્તો એવ હોતીતિ સો સંવણ્ણનાવસેન નિદ્ધારેત્વા વત્તબ્બોતિ અધિપ્પાયો. એતેન કુસલકમ્મજમેવ ઇટ્ઠન્તિ પુરિમપદાવધારણસ્સ ગહેતબ્બતં દસ્સેતિ.

ઇદાનિ ‘‘હત્થિઆદીનમ્પી’’તિઆદિના તમેવત્થં વિવરતિ. કુસલવિપાકસ્સાતિ એત્થાપિ કુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણન્તિ અત્થો. મનુસ્સાનન્તિ ચ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. ઇતરેસમ્પિ ચ અકુસલકમ્મજં અકુસલવિપાકસ્સેવ, કુસલકમ્મજઞ્ચ કુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણન્તિ દસ્સિતોવાયં નયોતિ. કસ્મા પન ઇટ્ઠાનિટ્ઠમિસ્સિતે વત્થુમ્હિ મનાપતાવ સણ્ઠાતીતિ આહ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણેન…પે… સક્કા વત્તુ’’ન્તિ. સુટ્ઠુ વુત્તન્તિ ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠં એકન્તતો વિપાકેનેવ પરિચ્છિજ્જતી’’તિ વદન્તેહિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણવવત્થાનં સમ્મદેવ વુત્તં. તં અનુગન્ત્વાતિ વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણવવત્થાનં અનુગન્ત્વા. સબ્બત્થાતિ સુગતિદુગ્ગતીસુ, સબ્બેસુ વા આરમ્મણેસુ.

‘‘અનિટ્ઠા’’તિ વચનેનેવ તેસં ઇટ્ઠતા નિવત્તિતાતિ આહ ‘‘સદિસતા ચ રૂપાદિભાવોયેવા’’તિ. ઇટ્ઠાનેવ રૂપાદીનિ કામગુણાતિ સુત્તે વુત્તાનીતિ મિત્તપટિપક્ખો અમિત્તો વિય ઇટ્ઠપટિપક્ખા અનિટ્ઠાતિ અધિપ્પેતાતિ વુત્તં ‘‘અનિટ્ઠાતિ…પે… વોહારો વિયા’’તિ. સબ્બાનિ વાતિ એત્થ ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૩) વચનતો કથં અનિટ્ઠાનં રૂપાદીનં કામગુણભાવાપત્તીતિ ચે? તેસમ્પિ વિપલ્લાસવસેન તણ્હાવત્થુભાવતો પિયરૂપભાવસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યદિ એવં કથં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિ રૂપાનિ ઇટ્ઠાની’’તિઆદિસુત્તપદં (મ. નિ. ૧.૧૬૬; ૨.૧૫૫; ૩.૫૭; સં. નિ. ૫.૩૦) નીયતીતિ આહ ‘‘અતિસયેના’’તિઆદિ.

ઇન્દ્રિયબદ્ધરૂપવસેન પાળિયં હીનદુકનિદ્દેસો પવત્તોતિ દસ્સેતું ‘‘દ્વીસુપિ હીનપણીતપદેસૂ’’તિઆદિમાહ. અવયવયોગે સામિવચનં, ન કત્તરીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તેસં તેસં સત્તાન’’ન્તિ ઇન્દ્રિયબદ્ધરૂપે નિદ્દિટ્ઠે કસ્મા કમ્મજવસેન અત્થો વુત્તો, ન ચતુસન્તતિવસેનાતિ આહ ‘‘સત્તસન્તાન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. પધાનત્તા હિ કમ્મજવસેન અત્થં વત્વા સેસેસુ ‘‘એવં ઉતુસમુટ્ઠાનાદીસુપી’’તિ અટ્ઠકથાયં અતિદેસો કતો. ‘‘તેહિ તેહીતિ એતસ્મિં અત્થે’’તિ ઇમિના ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિ કત્તરિ સામિવચનં આસઙ્કતિ. તથા સતિ વિસયે વા સામિવચને લદ્ધગુણં દસ્સેતિ ‘‘ન કમ્મજવસેનેવા’’તિઆદિના, કમ્મજગ્ગહણઞ્ચેત્થ ઉપલક્ખણં દટ્ઠબ્બં.

મરિયાદાભૂતન્તિ ઉત્તમમરિયાદાભૂતં. તેનેવાહ ‘‘યસ્સ યેવ મનાપા, તસ્સ તેવ પરમા’’તિ. તેસન્તિ કામગુણાનં. સભાવતોતિ લક્ખણતો.

‘‘એકસ્મિંયેવ અસ્સાદનકુજ્ઝનતો’’તિઆદિના ‘‘યસ્મા તેયેવ રૂપાદયો એકો અસ્સાદેતી’’તિઆદિકં સુત્તન્તવિવરણં ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવે હેતુભાવેન વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠગ્ગહણં હોતીતિ નિબ્બાને વિય અનિટ્ઠગ્ગહણં સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન અઞ્ઞેસુપિ આરમ્મણેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાભિનિવેસો હોતીતિ અધિપ્પાયો.

વિભાગો નામ અસઙ્કરો, વિત્થારો ચાતિ ‘‘વિભત્ત’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘વવત્થિતં, પકાસિત’’ન્તિ ચ અત્થમાહ. અઞ્ઞેસન્તિ અતિઅડ્ઢદલિદ્દાનં. ઇદં ઇટ્ઠં, અનિટ્ઠઞ્ચ હોતીતિ એત્થ ચ-સદ્દેન અનિટ્ઠં, ઇટ્ઠઞ્ચ હોતીતિ અયમ્પિ અત્થો વુત્તોતિ વેદિતબ્બં. અનિટ્ઠં ઇટ્ઠન્તિ ઇટ્ઠસ્સ ‘‘અનિટ્ઠ’’ન્તિ, અનિટ્ઠસ્સ ‘‘ઇટ્ઠ’’ન્તિ ગહણે યથાસઙ્ખ્યં યોજના. ઇન્દ્રિયવિકારાપત્તિઆદિનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પુબ્બાભિસઙ્ખારાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પુરેતરં પવત્તચિત્તાભિસઙ્ખારવસેનાપિ હિ વિનાવ સઞ્ઞાવિપલ્લાસં ઇટ્ઠં ‘‘અનિટ્ઠ’’ન્તિ, અનિટ્ઠઞ્ચ ‘‘ઇટ્ઠ’’ન્તિ ગય્હતીતિ.

તેન વિપાકેનાતિ તેન કુસલાકુસલવિપાકેન. આરમ્મણસ્સ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતન્તિ યત્થ તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ બુદ્ધરૂપાદિકસ્સ ગૂથાદિકસ્સ ચ આરમ્મણસ્સ યથાક્કમં ઇટ્ઠતં અનિટ્ઠતઞ્ચ નિદસ્સેતિ. વિજ્જમાનેપિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસે આરમ્મણેન વિપાકનિયમદસ્સનન્તિ ઇટ્ઠારમ્મણે કુસલવિપાકોવ ઉપ્પજ્જતિ, અનિટ્ઠારમ્મણે અકુસલવિપાકોવાતિ એવં આરમ્મણેન વિપાકનિયમદસ્સનં. આરમ્મણનિયમદસ્સનત્થન્તિ યં કુસલવિપાકસ્સ આરમ્મણં, તં ઇટ્ઠં નામ. યં અકુસલવિપાકસ્સ આરમ્મણં, તં અનિટ્ઠં નામાતિ દસ્સનત્થં. આરમ્મણેન નિયામિતો હિ વિપાકો અત્તનો ઉપકારકસ્સ આરમ્મણસ્સ નિયામકો હોતીતિ.

દ્વારન્તરે દુક્ખસ્સ પચ્ચયભૂતસ્સ આરમ્મણસ્સ દ્વારન્તરે સુખવિપાકુપ્પાદનતો, દ્વારન્તરે સુખસ્સ પચ્ચયભૂતસ્સ આરમ્મણસ્સ દ્વારન્તરે દુક્ખવિપાકુપ્પાદનતો વિપાકેન આરમ્મણનિયમદસ્સનેન વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા દસ્સિતાતિ યોજના.

૭. દુપ્પરિગ્ગહટ્ઠેન કારણભૂતેન લક્ખણસ્સ ઇન્દ્રિયાદિસભાવસ્સ દુપ્પટિવિજ્ઝતા, એવં સુપરિગ્ગહટ્ઠેન લક્ખણસુપ્પટિવિજ્ઝતા વેદિતબ્બા. ‘‘દૂરે’’તિ અવુત્તસ્સાતિ લક્ખણતો ‘‘દૂરે’’તિ અકથિતસ્સ. વુત્તમ્પીતિ લક્ખણતો ‘‘દૂરે’’તિ વુત્તમ્પિ સુખુમરૂપં.

‘‘ભિન્દમાનો’’તિ સમ્ભિન્દમાનોતિ વુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘મિસ્સકં કરોન્તો’’તિ. યસ્મા પન ભેદનં વિભાગકરણમ્પિ હોતિ, તસ્મા દુતિયવિકપ્પે ‘‘ભિન્દમાનો’’તિ પદસ્સ ‘‘વિસું કરોન્તો’’તિ અત્થમાહ. તતિયવિકપ્પે પન ભિન્દમાનોતિ વિનાસેન્તોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સન્તિકભાવં ભિન્દિત્વા દૂરભાવં, દૂરભાવઞ્ચ ભિન્દિત્વા સન્તિકભાવં કરોન્તો’’તિ. ન હિ સક્કા સન્તિકસ્સ તબ્ભાવં અવિનાસેત્વા દૂરભાવં કાતું, તથા ઇતરસ્સાપિ. સન્તિકભાવકરણેન ન ભિન્દતિ ન વિનાસેતિ, ન ચ ઓકાસદૂરતો લક્ખણતો દૂરં વિસું કરણેન ભિન્દતિ વિભાગં કરોતિ, નાપિ ઓકાસદૂરેન લક્ખણતો દૂરં વોમિસ્સકકરણેન ભિન્દતિ સમ્ભિન્દતીતિ યોજના. ‘‘તિધા અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં ‘‘ન હી’’તિઆદિના વિવરતિ. વિસું કરોતિ, વોમિસ્સકં કરોતીતિ કરોતિ-સદ્દં આનેત્વા સમ્બન્ધો. ‘‘એત્થાપી’’તિઆદિના યથા ‘‘ઓકાસતો દૂરમેવ ભિન્દતી’’તિ એત્થ ઓકાસતો દૂરસ્સ ઓકાસતો સન્તિકભાવકરણં અધિપ્પેતન્તિ વિનાસનં ભેદનં, એવં ‘‘ન લક્ખણતો દૂરં ભિન્દતી’’તિ એત્થાપિ લક્ખણતો દૂરસ્સ લક્ખણતો સન્તિકભાવાકરણં અભેદનં અવિનાસનન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. વોમિસ્સકકરણવિભાગકરણત્થતં સન્ધાયાહ ‘‘ભિન્દમાનોતિ એત્થ ચ અઞ્ઞથા ભેદનં વુત્ત’’ન્તિ. પચ્છિમનયે વિનાસનત્થમેવ સન્ધાય ‘‘ભેદનં ઇધ ચ અઞ્ઞથા વુત્ત’’ન્તિ અવોચ.

રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૮. ચક્ખાદયો પસાદાતિ ઓળારિકત્તભાવપરિયાપન્ના ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાપસાદા, મનોમયત્તભાવપરિયાપન્ના ચક્ખુસોતપ્પસાદા ચ. કાયવોહારં અરહન્તીતિ કાયન્તોગધત્તા કાયેકદેસત્તા ચ કાયોતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. કાયોતિ હિ અત્તભાવોપિ વુચ્ચતિ ‘‘સક્કાયદિટ્ઠી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૧; ૩.૧૫૫), કરજકાયોપિ ‘‘સો ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતી’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૩.૧૪). તબ્બત્થુકાતિ ચક્ખાદિનિસ્સિતા કાયિકાતિ પરિયાયેન વુત્તા, નિપ્પરિયાયેન પન ચેતસિકાવ. યથાહ ‘‘યં તસ્મિં સમયે તજ્જાચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજં ચેતસિકં નેવ સાતં નાસાતં ચેતોસમ્ફસ્સજં અદુક્ખમસુખં વેદયિત’’ન્તિઆદિ (ધ. સ. ૧૫૨). ‘‘ન હિ ચક્ખાદયો કાયપ્પસાદા હોન્તી’’તિ ઇમિના કાયપસાદનિસ્સિતા વેદના નિપ્પરિયાયેન કાયિકાતિ દસ્સેતિ. કાયિકચેતસિકાદિભાવેનાતિ આદિ-સદ્દેન કુસલાકુસલાબ્યાકતાદિભાવા સઙ્ગય્હન્તિ. તેનાતિ સુખાદિવેદનેકદેસસ્સ અદ્ધાસમયવસેન અતીતાદિભાવાભાવેન. કેચિ પનેત્થ ‘‘હેટ્ઠા દસ્સિતનયત્તા પાકટત્તા અદ્ધાવસેન, એકમુહુત્તાદિપુબ્બણ્હાદીસુ ઉતુઆદિના રૂપસ્સ વિય વેદનાય વિભાગો ન ગય્હતીતિ સમયવસેન ચ અતીતાદિભેદો ન દસ્સિતો’’તિ વદન્તિ. સન્તાનવસેન પવત્તાનમ્પિ વેદનાનં ચિત્તેન સમૂહતો ગહેતબ્બતં સન્ધાયાહ ‘‘વેદનાસમુદાયો’’તિ. તેહીતિ અદ્ધાસમયવસેન અતીતાદિભાવેહિ. એત્થાતિ એતસ્મિં વિભઙ્ગે. તેતિ ‘‘વેદનેકદેસા’’તિ વુત્તા કાયિકચેતસિકાદિભાવેન ભિન્ના સુખાદિવેદનાવિસેસા. યદિ વેદનેકદેસા એત્થ ગહિતા, ખણપરિચ્છિન્નાવ તે ગહેતબ્બા, ન સન્તતિપરિચ્છિન્નાતિ આહ ‘‘એકસન્તતિયં પના’’તિઆદિ. તેસૂતિ સુખાદિભેદેસુ. ભેદોતિ વિસેસો. તસ્સાતિ સુખાદિવિસેસસ્સ. યથા ચેત્થ, એવં ‘‘તંસહિતતદુપ્પાદકા’’તિ એત્થાપિ તં-સદ્દેન સુખાદિવિસેસો પચ્ચામટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. સન્તતિ પરિચ્છેદિકા ભવિતું અરહતીતિ સમ્બન્ધો. સન્તતિખણવસેનેવ પરિચ્છેદો વુત્તો, ન અદ્ધાસમયવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘પુબ્બન્તાપરન્તમજ્ઝગતા’’તિ નિટ્ઠિતહેતુકિચ્ચા અનિટ્ઠિતપચ્ચયકિચ્ચાતિ વુત્તા, તં પન અતિક્કન્તહેતુપચ્ચયકિચ્ચન્તિ એવં વુત્તસ્સ નયસ્સ ઉપલક્ખણન્તિ આહ ‘‘પુબ્બન્તાપરન્તમજ્ઝગતાતિ એતેન હેતુપચ્ચયકિચ્ચવસેન વુત્તનયં દસ્સેતી’’તિ. એત્થ કુસલાકુસલકિરિયવેદનાનં રૂપસ્સ વિય, વિપાકાનં વિય ચ અયં નામ જનકહેતૂતિ નિપ્પરિયાયેન ન સક્કા વત્તું, પરિયાયેન પન અનન્તરપચ્ચયભૂતો હેતૂતિ વત્તબ્બો.

૧૧. સન્તાપનકિચ્ચન્તિ પરિડહનકિચ્ચં. જાતિઆદિસઙ્કરન્તિ જાતિસભાવપુગ્ગલલોકિયલોકુત્તરતો સઙ્કરં સમ્ભેદં અકત્વા. સમાનજાતિયન્તિ એકજાતિયં. સુખતો તજ્જાતિયા અદુક્ખમસુખા પણીતાતિ યોજેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સમાનભેદેતિ ભૂમન્તરાદિસમાનવિભાગે. ઉપબ્રૂહિતાનં ધાતૂનન્તિ ઉળારરૂપસમુટ્ઠાપનેન પણીતાનં રૂપધમ્માનં. વિબાધિતાનન્તિ નિપ્પીળિતાનં મિલાપિતાનં. ઉભયન્તિ સુખાદિદ્વયં. એત્થ ચ ખોભના, આલુળના ચ કાયિકસુખસ્સ વસેન વેદિતબ્બા. અભિસન્દના ઝાનસુખસ્સ. મદયના કામસુખસ્સ. તથા છાદના. આસિઞ્ચના સબ્બસ્સ. છાદના આસિઞ્ચના વા સબ્બસ્સ વસેન વેદિતબ્બા.

સભાવાદિભેદેન ચાતિ સભાવપુગ્ગલલોકિયાદિભેદેન ચ. એકન્તપણીતે લોકુત્તરે હીનપણીતાનં પટિપદાનં વસેન હીનપણીતતા. એકન્તહીને અકુસલે છન્દાદિવસેન હીનપણીતતા, ઓળારિકસુખુમતા ચ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘યા ઓળારિકા, સા હીના. યા સુખુમા, સા પણીતા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૧). અકુસલાદીસુ દોસસહગતાદિઅન્તરભેદવસેન ઉપાદાયુપાદાય ઓળારિકસુખુમતા તંતંવાપનવસેન વુચ્ચતિ, ન કુસલાકુસલાદિવસેનાતિ આહ ‘‘તંતંવાપનવસેન કથનેપિ પરિવત્તનં નત્થી’’તિ. દોસુસ્સન્નતાયાતિ કિલેસાધિકતાય. તથાતિ દોસુસ્સન્નતાય. કથં પન કુસલેસુ દોસુસ્સન્નતા? ઉપનિસ્સયવસેન, કિલેસાધિકેહિ સન્તાને પવત્તમાના કુસલા ધમ્મા કિલેસેહિ સમ્બાધપ્પત્તિયા તિણાદીહિ સમ્બાધપ્પત્તાનિ વિય સસ્સાનિ વિપુલફલઉળારફલા ન હોન્તીતિ. તથાતિ મન્દદોસતાય. કુસલાનં મન્દદોસતાપિ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા. ઓળારિકસુખુમનિકન્તીતિ એત્થ અન્તોગધવિસેસં નિકન્તિયા ઓળારિકસુખુમતાસામઞ્ઞં વુત્તં. યથા હેત્થ ઓળારિકસામઞ્ઞેન ઓળારિકોળારિકતરોળારિકતમા નિકન્તિયો ગય્હન્તિ, તથા સુખુમસુખુમતરસુખુમતમા સુખુમતાસામઞ્ઞેન ગય્હન્તીતિ. સુખુમતમનિકન્તિવત્થુન્તિ ચેત્થ યાવ ભવગ્ગં વિપસ્સનાઞાણઞ્ચ વેદિતબ્બં.

૧૩. યદિ સિયાતિ યદિ અસમ્પયોગો વિસંસટ્ઠો સિયા.

સન્તિકતો અકુસલતોતિ અકુસલભાવેન સન્તિકતો લોભસહગતાદિઅકુસલવેદયિતતો. અકુસલાતિ દોસસહગતાદિઅકુસલવેદના દૂરેતિ યથા ઉદ્ધરીયતિ. તતો દૂરતો કુસલતોતિ તતો અકુસલતો દૂરતો કામાવચરાદિકુસલવેદયિતતો કુસલા કામાવચરાદિકુસલવેદના. ‘‘ન સક્કા’’તિ વુત્તં ઉદ્ધરિતું અસક્કુણેય્યતં ‘‘તથા હિ સતી’’તિઆદિના વિવરતિ. તસ્માતિ યસ્મા દૂરતો સન્તિકુદ્ધરણં વુત્તનયેન સન્તિકતો સન્તિકુદ્ધરણમેવ હોતિ, તથા સતિ અત્થવિસેસો ન હોતિ, ઉપાદાયુપાદાય દૂરસન્તિકતા ઇધ વુચ્ચતિ. તસ્મા સન્તિકતો સન્તિકુદ્ધરણઞ્ચ ન સક્કા કાતું અત્થવિસેસાભાવતો, અનધિપ્પેતત્તા ચાતિ અધિપ્પાયો.

નનુ ચ અતિસયવચનિચ્છાવસેન અત્થેવ અત્થવિસેસોતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘દૂરદૂરતરતાય વિય સન્તિકસન્તિકતરતાય ચ અનધિપ્પેતત્તા’’તિ. યાતિ અકુસલવેદના. તતોતિ કુસલવેદયિતતો. ઇધ વુત્તસ્સ દૂરસ્સાતિ ઇમસ્મિં વેદનાક્ખન્ધવિભઙ્ગે ‘‘અકુસલા વેદના કુસલાબ્યાકતાહિ વેદનાહિ દૂરે’’તિઆદિના (વિભ. ૧૩) વુત્તસ્સ દૂરસ્સ. દૂરતો અચ્ચન્તવિસભાગત્તાતિ યતો યં ‘‘દૂરે’’તિ વુત્તં, તતો અચ્ચન્તવિસદિસત્તા તસ્સ વસેન દૂરે સન્તિકં નત્થીતિ ન સક્કા દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતું. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – હેટ્ઠા યા વેદના યાય વેદનાય દૂરેતિ વુત્તા, સા એવ તસ્સા કેનચિપિ પરિયાયેન સન્તિકેતિ ન ઉદ્ધરિતબ્બાતિ. સન્તિકેતિ વુત્તવેદનંયેવ સન્ધાય વદતિ. ભિન્નેતિ લોભસહગતાદિવસેન વિભત્તે. તત્થેવાતિ ‘‘સન્તિકે’’તિ વુત્તઅત્થે એવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અકુસલા વેદના અકુસલાય વેદનાય સન્તિકે’’તિ એવં વુત્તઅકુસલાય વેદનાયમેવ લોભસહગતાદિવસેન વિભત્તાય દૂરભાવોપિ લબ્ભતિ. એવં સેસેસુપીતિ.

યદિ સન્તિકતો દૂરં લબ્ભતિ, યદગ્ગેન દૂરં લબ્ભતિ, તદગ્ગેન દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિયેય્યાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘ઉપાદાયુપાદાય દૂરતો ચ સન્તિકં ન સક્કા ઉદ્ધરિતુ’’ન્તિઆદિ. તસ્સત્થો – યં સન્તિકતો દૂરં લબ્ભતિ, યદિપિ તં વિસભાગટ્ઠેન લબ્ભતિ, તથાપિ યં તત્થ સન્તિકં લબ્ભતિ, તં સભાગટ્ઠેનેવ લબ્ભતીતિ સન્તિકતોવ સન્તિકં ઉદ્ધટં સિયાતિ. તસ્માતિ યસ્મા વિસભાગટ્ઠેન દૂરતા, સભાગટ્ઠેન ચ સન્તિકતા ઇચ્છિતા, તસ્મા. લોભસહગતાય દોસસહગતા વિસભાગતાય દૂરે સમાના કથં સન્તિકે ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો. નનુ તાસં અકુસલસભાગતા લબ્ભતેવાતિ તત્થ ઉત્તરમાહ ‘‘વિસભાગતા’’તિઆદિ. તત્થ ભેદં અગ્ગહેત્વા ન પવત્તતીતિ ભેદં વિસેસં અસદિસતં ગહેત્વા એવ પવત્તતિ વિસભાગતા. દૂરતાયાતિ ઇધાધિપ્પેતાય દૂરતાય સભાગસ્સ અબ્યાપકત્તા દૂરતો સન્તિકુદ્ધરણં ન સક્કા કાતું. સતિ હિ સભાગબ્યાપકત્તે સિયા સન્તિકતાતિ દૂરતો સન્તિકુદ્ધરણં સક્કા કાતુન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘ન હી’’તિઆદિના તમેવત્થં પાકટં કરોતિ. સભાગતાતિ સામઞ્ઞં. ભેદન્તિ વિસેસં. અન્તોગધં કત્વાવાતિ અભિબ્યાપેત્વાવ. વિસભાગબ્યાપકત્તા સન્તિકતાયાતિ ઇધાધિપ્પેતવિસભાગં બ્યાપેત્વા પવત્તનતો હેટ્ઠા વુત્તસન્તિકતાય સન્તિકતો દૂરુદ્ધરણં સક્કા કાતું. તમેવત્થં ‘‘અકુસલતા હી’’તિઆદિના પાકટં કરોતિ.

વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સઞ્ઞાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૧૭. તસ્સાપીતિ સઞ્ઞાયપિ. તબ્બત્થુકત્તાતિ ચક્ખુવત્થુકત્તા. પટિઘવિઞ્ઞેય્યોતિ યથાવુત્તપટિઘતો વિજાનિતબ્બો પટિઘવસેન ગહેતબ્બો. ઉત્તરપદલોપં કત્વાતિ પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપં કત્વા.

વિઞ્ઞેય્યભાવે, ન ઉપ્પત્તિયન્તિ અધિપ્પાયો. વચનન્તિ સદ્દો, નામન્તિ અત્થો. વચનાધીનાતિ ગહેતબ્બતં પતિ સદ્દાધીના, નામાયત્તગહણાતિ અત્થો. યદેત્થ વત્તબ્બં, તં નામરૂપદુકે (ધ. સ. મૂલટી. ૧૦૧-૧૦૮) વુત્તમેવ. અધિવચનં પઞ્ઞત્તિપકાસકં ઞાપકં એતેસં અત્થીતિ અધિવચના યથા અરિસસોતિ. તતોજોતિ અધિવચનસઙ્ખાતતો અરૂપક્ખન્ધતો જાતો. અરૂપક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા ફસ્સેપિ યથાવુત્તો અત્થો સમ્ભવતીતિ દસ્સેતું ‘‘સમ્ફસ્સોયેવ વા’’તિઆદિમાહ. ન કેવલં મનોદ્વારિકફસ્સે એવ, અથ ખો પઞ્ચદ્વારિકફસ્સેપિ ‘‘વિઞ્ઞેય્યભાવે વચનં અધિકિચ્ચ પવત્તા અધિવચના’’તિઆદિવુત્તપ્પકારો અત્થો સમ્ભવતિ. ઇતીતિ તસ્મા. તેન પરિયાયેનાતિ મનોસમ્ફસ્સજપરિયાયેન. તતોજાપીતિ પઞ્ચદ્વારિકફસ્સજાતાપિ. અઞ્ઞપ્પકારાસમ્ભવતોતિ પટિઘસમ્ફસ્સજપરિયાયસ્સ અસમ્ભવતો. આવેણિકં પટિઘસમ્ફસ્સજતા. પકારન્તરં અધિવચનસમ્ફસ્સજતા.

યદિ એવન્તિ યદિ પઞ્ચદ્વારિકફસ્સેહિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા પરિયાયતો નિપ્પરિયાયતો ચ ‘‘અધિવચનસમ્ફસ્સજા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં ચત્તારોપિ અરૂપિનો ખન્ધા એવં વત્તું યુત્તા. એવં સન્તે સઞ્ઞાવ કસ્મા ‘‘અધિવચનસમ્ફસ્સજા’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘તિણ્ણં ખન્ધાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ તિણ્ણં ખન્ધાનન્તિ વેદનાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધાનં. અત્થવસેનાતિ ‘‘વચનં અધિકિચ્ચ પવત્તા અધિવચના’’તિઆદિના વુત્તઅત્થવસેન અન્વત્થતાવસેન. અત્તનો પત્તમ્પિ નામન્તિ ‘‘અધિવચનસમ્ફસ્સજા’’તિ એવં અત્તનો અનુપ્પત્તમ્પિ નામં. ધમ્માભિલાપોતિ સભાવનિરુત્તિ. પુબ્બે ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં સાધારણોપિ અધિવચનસમ્ફસ્સજવોહારો રુળ્હિવસેન સઞ્ઞાય એવ પવત્તોતિ વત્વા ઇદાનિ સો તદઞ્ઞારૂપક્ખન્ધસાધારણો સઞ્ઞાય નિવેસિતોતિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. રજ્જિત્વા ઓલોકનાદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન કુજ્ઝિત્વા ઓલોકનાદિ વિય રજ્જિત્વા સવનાદિપિ સઙ્ગય્હતીતિ વેદિતબ્બં, તથાસોતાવધાનાદિનોપિ રત્તતાદિવિજાનનનિમિત્તતાસમ્ભવતો. ચક્ખુસમ્ફસ્સજાસઞ્ઞાય પન પાકટભાવં નિદસ્સનવસેન દસ્સેતું ‘‘ઓલોકનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિસયસમાગમે’’તિઆદિમાહ.

ઓલોકનસ્સ અપાકટભાવે રત્તતાદિવિજાનનં ન હોતિ, પાકટભાવે ચ હોતીતિ આહ ‘‘પસાદવત્થુકા એવા’’તિ. ‘‘અઞ્ઞં ચિન્તેન્ત’’ન્તિ યં પુબ્બે તેન કથિતં, કાયેન વા પકાસિતં, તતો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અત્થં ચિન્તેન્તં. તેનેવાહ ‘‘ઞાત’’ન્તિ.

સઞ્ઞાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦. ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયાતિ એત્થા’’તિ ઇદં પઠમં ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા’’તિ વચનં સન્ધાય વુત્તં. તસ્સ હિ ભુમ્મવસેન અત્થો ગહેતબ્બો. તેનાહ ‘‘તત્થ હિ પધાનં દસ્સિત’’ન્તિ. હેટ્ઠિમકોટિયાવ પધાનં દસ્સિતન્તિ ઇમમત્થં ગહેત્વા ‘‘યદિ એવ’’ન્તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા પધાનમેવ દસ્સિત’’ન્તિ એવમેત્થ નિયમો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપરિમકોટિગતભાવેના’’તિઆદિના તં પરિહરતિ. પધાનસ્સેવ દસ્સનં. પધાને હિ દસ્સિતે અપ્પધાનમ્પિ અત્થતો દસ્સિતમેવ હોતીતિ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘તંસમ્પયુત્તસઙ્ખારા પન તાય ગહિતાય ગહિતાવ હોન્તી’’તિ. યં હેટ્ઠિમકોટિયં લબ્ભતિ, તં ઉપરિમકોટિયમ્પિ લબ્ભતિ એવાતિ આહ ‘‘હેટ્ઠિમકોટિ હિ સબ્બબ્યાપિકા’’તિ. દુતિયે કરણનિદ્દેસતં દસ્સેતું ‘‘આગતાતિ સમ્બન્ધો’’તિ આહ. આગમનકિરિયા હિ હેટ્ઠિમકોટિયા કરણભાવેન તત્થ વુત્તાતિ. યથા ચ આગમનકિરિયાય, એવં વચનકિરિયાયપિ હેટ્ઠિમકોટિયા કરણભાવો સમ્ભવતીતિ દસ્સેતું ‘‘પુરિમેપિ વા’’તિઆદિમાહ. ‘‘એકૂનપઞ્ઞાસપ્પભેદે’’તિ ઇદં લોકિયચિત્તુપ્પાદે પાળિઆગતાનં સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માનં ઉપરિમકોટિં સન્ધાય વુત્તં. યેવાપનકધમ્મેહિ સદ્ધિં ઉપરિમકોટિયા ગય્હમાનાય ‘‘તેપઞ્ઞાસા’’તિ વત્તબ્બં સિયા, લોકુત્તરચિત્તુપ્પાદવસેન પન ‘‘સત્તપઞ્ઞાસા’’તિ.

સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

સમુગ્ગમ-પદસ્સ તત્વતો પરિયાયતો ચ અત્થં દસ્સેતિ ‘‘સઞ્જાતિયં આદિઉપ્પત્તિય’’ન્તિ. ભેદતો પન સમાયોગે ઉગ્ગમનન્તિ. તત્થ કેન સમાયોગે, કુતો, કથઞ્ચ ઉગ્ગમનન્તિ વિચારણાયં આહ ‘‘તંતંપચ્ચયસમાયોગે’’તિઆદિ. તત્થેવાતિ પઞ્ચવોકારભવે એવ. તત્થ હિ પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા સમુગ્ગચ્છન્તિ. યથાધિગતાનં અધિગતપ્પકારાનં, પટિસન્ધિકાનન્તિ અત્થો. ઓપપાતિકસમુગ્ગમેનેવ ચેત્થ સંસેદજસમુગ્ગમોપિ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો પઞ્ચક્ખન્ધપરિયાપન્નાનં તદા ઉપ્પજ્જનારહાનં ઉપ્પજ્જનતો. તત્થ સંસેદજા ઉપ્પજ્જિત્વા વડ્ઢન્તિ, ઇતરે ન વડ્ઢન્તીતિ ઇદમેતેસં નાનાકરણં. સુખુમજાતિયલોમા એવ કિર કેચિ એળકા હિમવન્તે વિજ્જન્તિ, તેસં લોમં સન્ધાય ‘‘જાતિમન્તએળકલોમ’’ન્તિ વુત્તં અતિસુખુમત્તા તેસં લોમાનં. કેચિ પન ‘‘અજપાકતિકેળકાદીહિ સઙ્કરરહિતાનં તેસં એળકવિસેસાનં નિબ્બત્તેળકસ્સ લોમં જાતિઉણ્ણા, તમ્પિ તઙ્ખણનિબ્બત્તસ્સા’’તિ વદન્તિ. ગબ્ભં ફાલેત્વા ગહિતસ્સાતિ અપરે. એવંસણ્ઠાનન્તિ જાતિઉણ્ણંસુનો પગ્ઘરિત્વા અગ્ગે ઠિતતેલબિન્દુસણ્ઠાનં. વણ્ણપ્પટિભાગોતિ રૂપપટિચ્છન્નો સણ્ઠાનપટિચ્છન્નો ચ.

સન્તતિમૂલાનીતિ તસ્મિં ભવે રૂપસન્તતિયા મૂલભૂતાનિ. અનેકિન્દ્રિયસમાહારભાવતોતિ યથારહં ચક્ખાદિઅનેકિન્દ્રિયસઙ્ઘાતભાવતો. પધાનઙ્ગન્તિ ઉત્તમઙ્ગં સિરો.

ન તસ્સ તસ્સ ખન્ધસ્સ પરિપુણ્ણતં, તંતંખન્ધેકદેસસ્સેવ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. કામાવચરાનન્તિ કામાવચરસત્તાનં. પરિહીનાયતનસ્સાતિ પરિહીનસ્સ ચક્ખાદિઆયતનસ્સ વસેન. તત્થ દુગ્ગતિયં અન્ધસ્સ ચક્ખુદસકવસેન, બધિરસ્સ સોતદસકવસેન, અન્ધબધિરસ્સ ઉભયવસેન સન્તતિસીસહાનિ વેદિતબ્બા. નપુંસકસ્સ પન ભાવહાનિ વુત્તા એવ. તથા અન્ધબધિરાઘાનકસ્સ ચક્ખુસોતઘાનવસેન. તં પન ધમ્મહદયવિભઙ્ગપાળિયા વિરુજ્ઝતિ. તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. રૂપાવચરાનં પન ચક્ખુસોતવત્થુજીવિતવસેન ચત્તારિ સન્તતિસીસાનીતિ ઇતરેસં વસેન સન્તતિસીસહાનિ વેદિતબ્બા.

તેસન્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં. વત્થુભાવેનાતિ વિચારણાય અધિટ્ઠાનભાવેન. પટિસન્ધિયં ઉપ્પન્ના પવત્તા પઞ્ચક્ખન્ધાતિ પટિસન્ધિક્ખણે પવત્તિક્ખણે ચ પઞ્ચક્ખન્ધે દસ્સેતિ. ભુમ્મનિદ્દેસોતિ ‘‘પઞ્ચસુ ખન્ધેસૂ’’તિ અયં ભુમ્મનિદ્દેસો. અઞ્ઞથાતિ નિદ્ધારણે અનધિપ્પેતે. ‘‘ભાવેનભાવલક્ખણત્થે’’તિ ઇદં વિસયાદિઅત્થાનં ઇધાસમ્ભવતો વુત્તં. ઉભયન્તિ રૂપારૂપં. રૂપારૂપસન્તતિન્તિ રૂપસમુટ્ઠાપકં રૂપસન્તતિં અરૂપસન્તતિઞ્ચ. ‘‘વત્થુ ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલં હોતી’’તિ ઇદં ન પટિસન્ધિક્ખણં એવ, નાપિ વત્થુરૂપં એવ સન્ધાય વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બરૂપાનં ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલતં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘તદા હી’’તિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ કારણવચનં. તત્થ તન્તિ રૂપં. ‘‘કમ્મક્ખિત્તત્તા’’તિ ઇદં ન કમ્મજતામત્તં સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો કમ્મજસ્સ પઠમુપ્પત્તિયં અપતિટ્ઠિતતં સન્ધાયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સતિપી’’તિઆદિમાહ. તતો પરન્તિ તતો પટિસન્ધિતો પરં. સદિસસન્તાને યથા પતિટ્ઠિતં, ન તથા વિસદિસસન્તાનેતિ આહ ‘‘સમાનસન્તતિય’’ન્તિ.

અઙ્ગભાવન્તિ કારણભાવં. તેનેવાહ ‘‘સહાયભાવ’’ન્તિ. તેસં ધમ્માનન્તિ યેહિ સદ્ધિં ઉપ્પન્નં, તેસં પટિસન્ધિયં ચિત્તચેતસિકધમ્માનં. તદાતિ ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે ચ રૂપુપ્પાદનમેવ નત્થિ. અનન્તરાદિપચ્ચયલાભેન ઉપ્પાદક્ખણે એવ ચિત્તસ્સ બલવભાવો, ન ઇતરત્ર. તેનાહ ‘‘યદા ચ રૂપુપ્પાદનં, તદા ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ.

યેહાકારેહીતિ આહારિન્દ્રિયપચ્ચયાદિઆકારેહિ. યથાસમ્ભવં પચ્ચયા હોન્તીતિ ફસ્સાદયો આહારાદિવસેન યથારહં પચ્ચયા હોન્તિ. વુત્તઞ્હેતં પટ્ઠાને ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા આહારા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં, કટત્તા ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૯).

ચુતિચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પજ્જમાનં, ચુતિચિત્તેન વા કારણભૂતેન ઉપ્પજ્જમાનં. તતો પુરિમતરેહિ ઉપ્પજ્જમાનં વિયાતિ યથા ચુતિચિત્તતો આસન્નેહિ પુરિમતરેહિ ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં ભવન્તરે ન ઉપ્પજ્જતિ, એવં ચુતિચિત્તેન ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ અનુપચ્છિન્નેપિ વટ્ટમૂલેતિ અકારણં વટ્ટમૂલાવૂપસમો ચુતિચિત્તસ્સ રૂપુપ્પાદનેતિ દસ્સેતિ.

અરૂપસ્સાતિ આરુપ્પસ્સ.

ઉતુનાતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નેન ઉતુના. સમુટ્ઠિતે રૂપેતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે રૂપે સમુટ્ઠિતે પટિસન્ધિઅનન્તરં પઠમભવઙ્ગચિત્તં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. ઉપ્પાદનિરોધક્ખણાતિ યથાવુત્તેસુ સોળસસુ ચિત્તેસુ આદિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણો, સોળસમચિત્તસ્સ નિરોધક્ખણો ચાતિ વદન્તિ, રૂપસ્સેવ પન ઉપ્પાદનિરોધક્ખણા વેદિતબ્બા.

ધરમાનક્ખણે એવાતિ તસ્સ ઉતુનો વિજ્જમાનક્ખણે એવ યદિ ગહિતા, ‘‘સોળસચિત્તક્ખણાયુકં રૂપ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ સોળસહેવ ચિત્તેહિ તસ્સ ધરમાનતાય પરિચ્છિન્નત્તા. ઉપ્પાદક્ખણં અગ્ગહેત્વાતિ ઉતુનો ધરમાનક્ખણે ઉપ્પાદક્ખણં અગ્ગહેત્વા નિરોધક્ખણો અથ ગહિતો, ‘‘સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકંરૂપ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ ઉપ્પાદક્ખણસહિતેન ચ એકસ્સ ચિત્તક્ખણસ્સ ગહિતત્તા. ‘‘અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુક’’ન્તિ વુત્તં હોતિ નિરોધક્ખણસ્સ બહિકતત્તા.

એવં ઉપ્પાદનિરોધક્ખણેસુ ગહિતેસુ અગ્ગહિતેસુ ચ સોળસસત્તરસચિત્તક્ખણાયુકતા, તતો અધિકચિત્તક્ખણાયુકતા ચ સિયાતિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ ઠિતપક્ખં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ તસ્સ ધરમાનક્ખણે ઉપ્પન્નેસૂતિ તસ્સ ઉતુનો ધરમાનક્ખણે ઉપ્પન્નેસુ સોળસસુ ચિત્તેસુ પટિસન્ધિપિ યસ્મા ગહિતા, તસ્મા ઉતુનો ઉપ્પાદક્ખણો ધરમાનક્ખણે ગહિતોતિ નિરોધક્ખણે અગ્ગહિતે ‘‘રૂપે ધરન્તેયેવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તં પન સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા) એવં અટ્ઠકથાયં વક્ખમાના અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા અધિપ્પેતા. ગહિતે વા નિરોધક્ખણે સોળસચિત્તક્ખણાયુકતા અધિપ્પેતાતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ ‘‘અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા’’તિ ઇદં પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણો ગહિતોતિ કત્વા વુત્તં. યસ્મા પન પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગવણ્ણનાયં ‘‘દ્વે ભવઙ્ગાનિ, આવજ્જનં, દસ્સનં, સમ્પટિચ્છનં, સન્તીરણં, વોટ્ઠબ્બનં, પઞ્ચ જવનાનિ, દ્વે તદારમ્મણાનિ, એકં ચુતિચિત્તન્તિ પઞ્ચદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા હોન્તિ, અથાવસેસએકચિત્તક્ખણાયુકે’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭), તથા તદારમ્મણપરિયોસાનાનિ, ‘‘એકં ચુતિચિત્તં, તદવસાને તસ્મિઞ્ઞેવ એકચિત્તક્ખણટ્ઠિતિકે આરમ્મણે પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) ચ વક્ખતિ. તસ્મા રૂપસ્સ સોળસચિત્તક્ખણાયુકતાયપિ અત્થસિદ્ધિ હોતિયેવ. તેનાહ ‘‘સોળસચિત્તક્ખણાયુકતા અધિપ્પેતા’’તિ. તથાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગચલનસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ન ઉપ્પજ્જમાનમેવાતિ સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકતા વેદિતબ્બા.

ઓજાય સભાવસુખુમતા ઉપાદારૂપભાવતો. એત્થ ચ માતરા અજ્ઝોહટા ઓજા બાહિરબ્ભઞ્જનં વિય ગબ્ભમલ્લિના તસ્મિં સન્તાને ઓજટ્ઠમકરૂપુપ્પત્તિયા પચ્ચયો હોતિ. આહારસમુટ્ઠાનરૂપપવેણિયા ઓજાય વિય સેસતિસન્તતિઓજાય રૂપુપ્પાદનન્તિ ઉદરિયે ઓજા રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ ઉતુસમુટ્ઠાનભાવતો, ઉપાદિન્નકટ્ઠાને એવ પન સમુટ્ઠાપેતિ, રસહરણીહિ ગન્ત્વા કાયાનુસટન્તિ વેદિતબ્બં.

ચિત્તઞ્ચેવાતિ એત્થ ચ-સદ્દેન પટિયોગીનં કમ્મમેવ સમુચ્ચિનોતિ, ન ચિત્તેન સમ્પયુત્તધમ્મેતિ કત્વા આહ ‘‘ચિત્તસ્સ પુબ્બઙ્ગમતાય વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘ચિત્તુપ્પાદં ગણ્હાતિ ‘ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧) વિય, ન કમ્મચેતનં વિય એકધમ્મમેવા’’તિ વુત્તે ‘‘યથા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ હેતુઆદયો ચિત્તસમ્પયુત્તધમ્માપિ સમુટ્ઠાપકાવ, એવં કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ કમ્મસમ્પયુત્તાપી’’તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેત્વા તસ્સ પરિહારં વત્તું ‘‘કમ્મસમુટ્ઠાનઞ્ચા’’તિઆદિમાહ.

રૂપસ્સાતિ રૂપક્ખણસ્સ, રૂપસ્સ વા અદ્ધુનો. નયદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં પટિસન્ધિક્ખણે એવ રૂપારૂપધમ્માનં એકક્ખણે પાતુભાવોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ અનધિપ્પેતત્તા. તેનેવાહ ‘‘તતો પરમ્પિ રૂપારૂપાનં સહુપ્પત્તિસબ્ભાવતો’’તિ. યથા ચ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે એવા’’તિ નિયમો ન ગહેતબ્બો, એવં ‘‘એકક્ખણે એવ પાતુભાવો’’તિપિ નિયમો ન ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન પનેત’’ન્તિઆદિમાહ. તંદીપનત્થમેવાતિ અસમાનકાલતાદીપનત્થમેવ, ન સહુપ્પાદદીપનત્થં. અદ્ધાનપરિચ્છેદકથા હિ અયન્તિ.

યદિ એવન્તિ યથા ફલપત્તાનિ, એવં રૂપારૂપધમ્મા યદિ દન્ધલહુપરિવત્તિનો. અસમાનદ્ધત્તાતિ અતુલ્યકાલત્તા. નિચ્છિદ્દેસૂતિ નિબ્બિવરેસુ. તેન નિરન્તરપ્પવત્તિં એવ વિભાવેતિ. અયન્તિ અદ્ધાનપરિચ્છેદકથા. ચિત્તજરૂપાદીનં ન તથા નિરન્તરભાવેન પવત્તિ, યથા કમ્મજરૂપાનન્તિ આહ ‘‘કમ્મજરૂપપ્પવત્તિં સન્ધાયા’’તિ. કમ્મજરૂપાનં વા ઇતરેસં મૂલભાવતો પધાનન્તિ ‘‘કમ્મજરૂપપ્પવત્તિં સન્ધાયા’’તિ વુત્તં. અચિત્તુપ્પાદકત્તા અબ્યાબજ્ઝતાય નિરોધસમાપત્તિયા નિબ્બાનપટિભાગતા વેદિતબ્બા. પદે પદં અક્કમિત્વાતિ લકુણ્ડકપાદતાય અત્તનો અક્કન્તપદસમીપે પદં નિક્ખિપિત્વા. યો હિ સીઘપદવિક્કમો લકુણ્ડકપાદો, સો ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘લહું લહું અક્કમિત્વાતિ અત્થો’’તિ. સહેવ નિરુજ્ઝન્તીતિ રૂપં કમ્મજમિધાધિપ્પેતન્તિ કત્વા વુત્તં. ઉતુજં પન ચુતિતો ઉદ્ધમ્પિ પવત્તતિ એવ. પુબ્બે વુત્તન્તિ ‘‘રૂપસ્સ સત્તરસચિત્તક્ખણા, અરૂપસ્સ તતો એકભાગો’’તિ (વિભ. મૂલટી. ૨૦ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના) એવં વુત્તં અદ્ધાનપ્પકારં.

એકુપ્પાદતોતિ સમાનુપ્પાદતો. સમાનત્થો હિ અયં એક-સદ્દો. એકો દટ્ઠબ્બાકારોતિ એકો ઞાતપરિઞ્ઞાય પસ્સિતબ્બાકારો. એવઞ્હિ સોળસાકારા સિયું, ઇતરથા વીસતિ, તતો અધિકા વા એતે આકારા ભવેય્યું. તસ્સાતિ પચ્છિમકમ્મજસ્સ. હેટ્ઠા સોળસકેતિ પરિયોસાનસોળસકસ્સ અનન્તરાતીતસોળસકે. પચ્છિમસ્સાતિ તત્થ પચ્છિમચિત્તસ્સ. નાનાનિરોધભાવં વિય એકુપ્પાદભાવમ્પિ પચ્છિમકમ્મજસ્સ ઠપને કારણં અનિચ્છન્તો ‘‘યદિ પના’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. ‘‘સબ્બમ્પી’’તિઆદિના તત્થ અતિપ્પસઙ્ગં દસ્સેતિ. વજ્જેતબ્બં નાનુપ્પાદં એકનિરોધં. ગહેતબ્બં એકુપ્પાદનાનાનિરોધં. ઉભયમ્પિ તદા નત્થિ અનુપ્પજ્જનતો. તેનેવાહ ‘‘કમ્મજરૂપસ્સ અનુપ્પત્તિતો’’તિ. તતો પુબ્બેતિ પચ્છિમકમ્મજરૂપુપ્પજ્જનતો ઓરં. અઞ્ઞસ્સાતિ યસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં, તતો અઞ્ઞસ્સ ચિત્તસ્સ. ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નસ્સ એકુપ્પાદતા, ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નસ્સ નાનાનિરોધતા ચ નત્થીતિ આહ ‘‘ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ ઉપ્પન્નરૂપાનિ વજ્જેત્વા’’તિ. તેનાતિ રૂપેન. ‘‘સઙ્ખલિકસ્સ વિય સમ્બન્ધો’’તિ એતેન અવિચ્છિન્નસમ્બન્ધો ઇધ ‘‘પવેણી’’તિ અધિપ્પેતોતિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞથાતિ વિચ્છિજ્જમાનમ્પિ ગહેત્વા ‘‘પવેણી’’તિ વુચ્ચમાને. ન હિ રૂપધમ્માનં અરૂપધમ્માનં વિય અનન્તરપચ્ચયભાવો અત્થીતિ રૂપધમ્માનં ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નરૂપધમ્મે અગ્ગહેત્વા ‘‘અટ્ઠચત્તાલીસા’’તિ વુત્તં. તેસં પન ગહણે એકૂનપઞ્ઞાસાવ સિયાતિ આહ ‘‘એકૂનપઞ્ઞાસકમ્મજિયવચનં કત્તબ્બં સિયા’’તિ.

સુદીપનત્તાતિ સુખદીપનત્તા, નયદસ્સનભાવેન વા સુટ્ઠુ દીપનત્તા. તેનેવાહ ‘‘એતેન હિ નયેના’’તિઆદિ. તત્થ તન્તિ રૂપં. તેનાતિ રૂપેન. ઉભયત્થાતિ પચ્છિમકમ્મજરૂપપ્પવત્તિયં, તતો પુબ્બે ચ. અઞ્ઞસ્સાતિ એકસ્સ ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પજ્જિત્વા તતો અઞ્ઞસ્સ ચિત્તસ્સ. તસ્સાતિ રૂપસ્સ. એત્થ ચ પચ્છિમકમ્મજરૂપપ્પવત્તિયં નિરુજ્ઝનકન્તિ વુત્તં તતો પુરેતરપ્પવત્તં રૂપં વેદિતબ્બં. ચતુસન્તતિકરૂપેનાતિઆદિ યથાવુત્તસઙ્ગહગમનદસ્સનં. એત્થાતિ એતસ્મિં નાનુપ્પાદેકનિરોધતાદીપને. ઠિતિક્ખણેતિ અરૂપસ્સ રૂપસ્સ ચ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ ચ અરૂપસ્સ ચ દસ્સિતત્તા. અદસ્સિતસ્સાતિ યથા એવ એત્થ, એવં તત્થ વિભજિત્વા અદસ્સિતસ્સ. કસ્મા પનેત્થ પચ્છિમકમ્મજેન દીપનાયં સમતિંસકમ્મજરૂપગ્ગહણં કતન્તિ આહ ‘‘સમતિંસ…પે… યોજિત’’ન્તિ. તતો કમ્મતો જાતા તંકમ્મજા, તેસુ. સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, જીવિતઞ્ચ તં સઙ્ખારો ચાતિ જીવિતસઙ્ખારો, આયુ. જીવિતેન સઙ્ખરીયન્તીતિ જીવિતસઙ્ખારા, ઉસ્માદયો.

અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ યસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં રૂપં અઞ્ઞસ્સ તતો સત્તરસમસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં અઞ્ઞસ્સ ઠિતિક્ખણેતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો’’તિ ઇદં પાળિયા વિરુજ્ઝન્તમ્પિ અટ્ઠકથાયં આગતભાવદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ અત્થો. કસ્માતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં સન્ધાય પાળિ પવત્તા, અટ્ઠકથાયં પન કમ્મજરૂપન્તિ સા તાય કેન કારણેન વિરુજ્ઝતીતિ આહ ‘‘ચતુ…પે… ભવિતબ્બત્તા’’તિ, નિપ્ફન્નસ્સાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘યો ચાયં ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ…પે… કમ્માદિસમુટ્ઠાનસ્સાપિ અયમેવ ખણનિયમો’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા). એતેહીતિ યથાનીતો યમકપાઠો, ‘‘કાયસઙ્ખારો ચિત્તસમુટ્ઠાનો’’તિઆદિકો અટ્ઠકથાપદેસોતિ એતેહિ. નત્થિયેવ એકુપ્પાદએકનિરોધદીપનતોતિ અધિપ્પાયો. તેન હિ વુત્તં ‘‘યેન ચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પજ્જતિ, તતો પટ્ઠાય સત્તરસમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતી’’તિઆદિ.

પુન ‘‘એતેહી’’તિ ઇમિના એકુપ્પાદનાનાનિરોધનાનુપ્પાદએકનિરોધદીપનવસેન પવત્તા અટ્ઠકથાપદેસા ગહિતાતિ વેદિતબ્બં, ઉભયત્થાપિ વા એતેહિ આચરિયેહીતિ અત્થો. તતિયો ભાગો, તેન અધિકા સોળસચિત્તક્ખણાયુકતા તતિય…પે… યુકતા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. તતિય ભાગોતિ ચ ઉપ્પાદટ્ઠિતિક્ખણે ઉપાદાય ભઙ્ગક્ખણો અધિપ્પેતો. યસ્મિં એકાદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા, અવસેસપઞ્ચચિત્તક્ખણાયુકે, યસ્મિં પઞ્ચદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા, અવસેસએકચિત્તક્ખણાયુકે તસ્મિંયેવ આરમ્મણેતિ યોજેતબ્બં. ઉભયઞ્ચેતં યથાક્કમં મનોદ્વારે પઞ્ચદ્વારે ચ આપાથગતં વેદિતબ્બં. ન ખો પનેવં સક્કા વિઞ્ઞાતું એકચિત્તક્ખણાતીતં આરમ્મણં સન્ધાય પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) તથા વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હિ સક્કા’’તિઆદિમાહ. પઞ્ચદસાતિ અતિરેકપઞ્ચદસ ચિત્તક્ખણા અતીતાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તસ્મા’’તિઆદિના યત્થ ખણેકદેસં અગ્ગહિતન્તિ ન સક્કા વત્તું, તમેવ દસ્સેતિ. એવં તાવ ન રૂપં સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકં, નાપિ તતિયભાગાધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકં, અથ ખો સોળસચિત્તક્ખણાયુકમેવાતિ દસ્સિતં હોતિ.

કસ્મા પનેત્થ રૂપમેવ સમાનેપિ અનિચ્ચસઙ્ખતાદિભાવે ચિરાયુકં જાતન્તિ? દન્ધપરિવત્તિભાવતો. અરૂપધમ્મા હિ સારમ્મણા ચિત્તપુબ્બઙ્ગમા, તે યથાબલં અત્તનો આરમ્મણવિભાવનવસેન પવત્તન્તીતિ તદત્થનિપ્ફત્તિસમનન્તરમેવ નિરુજ્ઝનતો લહુપરિવત્તિનો. તેનાહ ભગવા, ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં લહુપરિવત્તં, યદિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮). રૂપધમ્મા પન અનારમ્મણા, તે આરમ્મણવસેન અરૂપધમ્મેહિ વિભાવેતબ્બા. સા ચ નેસં વોહારાનુગુણા વિભાવેતબ્બતા અત્તનો દન્ધપરિવત્તિતાય, તેસઞ્ચ લહુપરિવત્તિતાય સોળસહિ સત્તરસહિ વા ચિત્તક્ખણેહિ નિપ્પજ્જતીતિ રૂપમેવેત્થ ચિરાયુકં જાતં. કિઞ્ચ – લહુવિઞ્ઞાણવિસયસન્તતિમત્તાધીનવુત્તિતાય તિણ્ણં ખન્ધાનં, આરમ્મણૂપલદ્ધિમત્તભાવતો વિઞ્ઞાણસ્સ ચ લહુપરિવત્તિતા, દન્ધમહાભૂતપ્પચ્ચયતાય પન રૂપસ્સ દન્ધપરિવત્તિતા. નાનાધાતૂસુ તથાગતસ્સેવ યથાભૂતઞાણં, તેન ચ રૂપમેવ પુરેજાતપચ્ચયો વુત્તો, પચ્છાજાતપચ્ચયો ચ તસ્સેવાતિ ન એત્થ અનિચ્ચસઙ્ખતાદિભાવસામઞ્ઞેન રૂપારૂપં સમાનાયુકં પરિકપ્પેતબ્બં. વુત્તનયેન રૂપમેવ ચિરાયુકન્તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

યથા ચ રૂપસ્સ સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકતા, તતિયભાગાધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા વા ન હોતિ, તં દસ્સેત્વા ય્વાયં અટ્ઠકથાયં ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે રૂપુપ્પાદો વુત્તો, તત્થ ઠિતિક્ખણમેવ તાવ ચિત્તસ્સ અનનુજાનન્તો ‘‘યો ચેત્થ…પે… વિચારેતબ્બો’’તિ વત્વા યમકે ઉપ્પન્નઉપ્પજ્જમાનવારાદિપાળિં આહરન્તો ‘‘ચિત્તયમકે’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જનેતિ ઉભયમ્પિ યમકપદં અહાપેત્વા કતવિસ્સજ્જને. ઉપ્પાદક્ખણે અનાગતઞ્ચાતિ ઉપ્પાદક્ખણે ચ ચિત્તં, અનાગતઞ્ચ ચિત્તં ન નિરુદ્ધં, નિરુજ્ઝમાનન્તિ અત્થો. ઠિતિક્ખણાભાવં ચિત્તસ્સ દીપેતીતિ ઉપ્પન્નઉપ્પજ્જમાનવારાદીસુ ‘‘ઠિતિક્ખણે’’તિ અવચનં ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણં નામ નત્થીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ બોધેતિ. ન હિ યથાધમ્મસાસને અભિધમ્મે લબ્ભમાનસ્સ અવચને કારણં દિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. ન કેવલમભિધમ્મે અવચનમેવ ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણાભાવજોતકં, અપિચ ખો સુત્તન્તપાળિપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુત્તેસુપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞથત્તં નામ પુબ્બાપરવિસેસો. ખણદ્વયસમઙ્ગિં ઠિતન્તિ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ઠિતભાવમાહ. અઞ્ઞથત્તં પન સન્તાનેયેવ વેદિતબ્બં.

એત્થ ચ કેચિ ‘‘યથાભૂતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, કિં તથાભૂતોવ ભિજ્જતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞથાભૂતો? યદિ તથાભૂતોવ ભિજ્જતિ, ન જરતાય સમ્ભવો. અથ અઞ્ઞથાભૂતો, અઞ્ઞો એવ સોતિ સબ્બથાપિ ઠિતિક્ખણસ્સ અભાવોયેવા’’તિ વદન્તિ. તત્થ એકધમ્માધારભાવેપિ ઉપ્પાદનિરોધાનં અઞ્ઞોવ ઉપ્પાદક્ખણો, અઞ્ઞો નિરોધક્ખણો. ઉપ્પાદાવત્થઞ્હિ ઉપાદાય ઉપ્પાદક્ખણો, નિરોધાવત્થં ઉપાદાય નિરોધક્ખણો. ઉપ્પાદાવત્થાય ચ ભિન્ના નિરોધાવત્થાતિ એકસ્મિંયેવ સભાવધમ્મે યથા ઇચ્છિતબ્બા, અઞ્ઞથા અઞ્ઞોવ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞો ધમ્મો નિરુજ્ઝતીતિ આપજ્જેય્ય, એવં નિરોધાવત્થાય વિય નિરોધાભિમુખાવત્થાયપિ ભવિતબ્બં. સા ઠિતિ, જરતા ચાતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બમેતં. યદિ એવં કસ્મા પાળિયં ઠિતિક્ખણો ન વુત્તોતિ? વિનેય્યજ્ઝાસયાનુરોધેન નયદસ્સનવસેન પાળિ ગતાતિ વેદિતબ્બા. અભિધમ્મદેસનાપિ હિ કદાચિ વિનેય્યજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તતિ. તથા હિ રૂપસ્સ ઉપ્પાદો ‘‘ઉપચયો, સન્તતી’’તિ ભિન્દિત્વા દેસિતો. હેતુસમ્પયુત્તદુકાદિદેસના ચેત્થ નિદસ્સિતબ્બા.

‘‘યસ્સ વા પના’’તિઆદિ પુચ્છાવચનં. તસ્સ ‘‘નો’’તિ વિસ્સજ્જનં. સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતીતિ ચિત્તુપ્પાદસ્સ નિરોધક્ખણો વુત્તો. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – યદિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે રૂપં ઉપ્પજ્જેય્ય, તં દુક્ખસચ્ચન્તિ કત્વા ‘‘નો’’તિ વત્તું ન સક્કા, વુત્તઞ્ચેતં. તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ‘‘ચિત્તસ્સ નિરોધક્ખણે રૂપુપ્પાદો નત્થી’’તિ. તયિદમકારણં. અરૂપલોકઞ્હિ સન્ધાય, ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં વા ‘‘નો’’તિ સક્કા વત્તુન્તિ. અયઞ્હિ યમકદેસનાય પકતિ, યદિદં યથાસમ્ભવયોજના. એતેન ‘‘ન ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવા’’તિઆદિવચનં પટિક્ખિત્તં દટ્ઠબ્બં. અથ વા પચ્ચાસત્તિઞાયેન યં સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ, તેન યં દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પાદેતબ્બં ચિત્તચેતસિકતપ્પટિબદ્ધરૂપસઙ્ખાતં, તસ્સ તદા ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ ‘‘નો’’તિ વિસ્સજ્જનં, ન સબ્બસ્સ.

સહુપ્પાદેકનિરોધવચનતોતિ ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતીતિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૭૯) એવં સહુપ્પાદસહનિરોધવચનતો. તેન વચનેનાતિ ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિવચનેન. અઞ્ઞરૂપાનન્તિ કમ્મઉતુઆહારજરૂપાનં. સહુપ્પાદસહનિરોધાદિકાનન્તિ એત્થાયં યોજના – અપ્પટિક્ખિત્તસહુપ્પાદસહનિરોધઅનનુઞ્ઞાતનાનુપ્પાદનાનાનિરોધઅનિવારિતઅબ્યાકતભાવાનં કમ્મજાદીનન્તિ. એતેનાતિ ‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિકેન (યમ. ૩.ધમ્મયમક.૧૬૩) પાઠેન, ‘‘ન ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવા’’તિ યુત્તિવચનેન ચ. યમકપાળિઅનુસ્સરણેતિ યથાદસ્સિતચિત્તયમકપાળિયા યથારુતવસેનેવ અનુસ્સરણે વિજ્જમાને. ભિજ્જમાનતાતિ ચિત્તસ્સ ભિજ્જમાનતા નામ નિરુજ્ઝમાનતા ઠિતિયા અભાવતો. સહાયભાવં નાપિ ગચ્છતિ નિસ્સયત્થિભાવાદિના પચ્ચયભાવાભાવતો. ઉપ્પાદક્ખણે એવ હિ અનન્તરાદિપચ્ચયલાભેન ચિત્તસ્સ બલવતા. એવઞ્ચ સતીતિ એવઞ્ચ ઉતુનાપિ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ રૂપસમુટ્ઠાપને સતિ. તંચિત્તક્ખણેતિ તસ્સ ચિત્તસ્સ ખણે, ખણદ્વયેપીતિ અત્થો. તેનેવાતિ અતિલહુપરિવત્તિભાવેનેવ. અથ વા તેનેવાતિ દન્ધપરિવત્તિકતાય રૂપસ્સ સકલં એકચિત્તક્ખણં ઉપ્પજ્જમાનભાવેનેવ. તન્તિ ચિત્તં. પટિસન્ધિચિત્તં સમ્પયુત્તધમ્માનં વિય સહજાતરૂપધમ્માનમ્પિ સહજાતાદિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતીતિ આહ ‘‘પટિસન્ધિતો ઉદ્ધ’’ન્તિ. ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ચિત્તં સહજાતાદિપચ્ચયો હોતિયેવાતિ વુત્તં ‘‘અચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ. તદનન્તરન્તિ યેન ચિત્તેન સહુપ્પન્નં, તસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરં. તન્તિ રૂપં. તદનન્તરં ચિત્તન્તિ સહુપ્પન્નચિત્તાનન્તરં ચિત્તં. યદિ એવન્તિ યદિ સકલં ચિત્તક્ખણં રૂપં ઉપ્પજ્જમાનમેવ હોતિ, ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે એવ રૂપસ્સ ઉપ્પાદારમ્ભોતિ આહ ‘‘ન, ચિત્તનિરોધક્ખણે રૂપુપ્પાદારમ્ભાભાવતો’’તિ. ચિત્તક્ખણેતિ અત્તના સહુપ્પન્નચિત્તસ્સ ખણે. તન્તિ રૂપં. રૂપસમુટ્ઠાપનપુરેજાતપચ્ચયકિચ્ચન્તિ રૂપસમુટ્ઠાપનકિચ્ચઞ્ચ પુરેજાતપચ્ચયકિચ્ચઞ્ચ. ઠિતિપ્પત્તિવિસેસાલાભન્તિ ઠિતિપ્પત્તિયા લદ્ધબ્બો યો વિસેસો, તસ્સ અલાભં. ઇદં વુત્તન્તિ ‘‘યેન સહુપ્પજ્જતિ, તંચિત્તક્ખણે રૂપં ઉપ્પજ્જમાનમેવા’’તિ ઇદં પરિયાયેન વુત્તં.

યં યસ્સ સમ્બન્ધિભાવેન વુત્તં, તં દૂરે ઠિતમ્પિ તેન સમ્બન્ધનીયન્તિ આહ ‘‘તતો પરં…પે… એતેન સહ સમ્બન્ધો’’તિ. તસ્મા ‘‘તતો’’તિ એત્થ તંસદ્દેન ચુતિં પચ્ચામસતીતિ વુત્તં ‘‘ચુતિતો પરન્તિ અત્થો’’તિ.

નત્થીતિ કત્વાતિ યદિપિ યથા અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તથા એકુપ્પાદેકનિરોધતા રૂપાનં અરૂપેહિ, અરૂપાનઞ્ચ રૂપેહિ નત્થિ. યથા ચ અમ્હેહિ વુત્તં, તથા અત્થેવાતિ અધિપ્પાયો.

ચતુત્થસ્સ પકારસ્સ વુચ્ચમાનત્તા ‘‘તયો પકારે આહા’’તિ વુત્તં.

‘‘તેસંયેવ રૂપાનં કાયવિકારો’’તિઆદિના પરિનિપ્ફન્નાનં વિકારાદિભાવં દસ્સેત્વા ‘‘સબ્બં પરિનિપ્ફન્નં સઙ્ખતમેવા’’તિ વદન્તેન પરિનિપ્ફન્નતાપરિયાયો દસ્સિતો. પુબ્બન્તાપરન્તપરિચ્છિન્નોતિ પાતુભાવવિદ્ધંસભાવપરિચ્છિન્નો, ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નો વા. ‘‘અયં દત્તો નામ હોતૂ’’તિઆદિના નામકરણં નામગ્ગહણં. સમાપજ્જનં નિરોધસમાપત્તિયા સમથવિપસ્સનાનુક્કમેન નામકાયસ્સ નિરોધમેવ. આદિ-સદ્દેન સત્તકસિણાદિપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞાપનં સઙ્ગણ્હાતિ. નિપ્ફાદિયમાનોતિ સાધિયમાનો.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમાદિવિનિચ્છયકથાવણ્ણના

ઉપ્પત્તિક્કમાદીસુ દેસનાક્કમોપિ લબ્ભતેવાતિ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિઆદિકો દેસનાક્કમોવા’’તિ વુત્તં. અનુપુબ્બુક્કંસતોતિ દાનસીલકામાદીનવાદિદસ્સનનેક્ખમ્મકથાનં અનુક્કમેન ઉક્કટ્ઠભાવતો કથાનં અનુપુબ્બુક્કંસતા વુત્તા. તેન ઉક્કંસક્કમો નામાયં વિસું કમોતિ દસ્સેતિ. તથાપિ દાનાદીનં દેસનાક્કમાવરોધને કારણમાહ ‘‘ઉપ્પત્તિઆદિવવત્થાનાભાવતો’’તિ. તત્થ આદિ-સદ્દેન પહાનપટિપત્તિભૂમિક્કમે સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘ચક્ખુઆદીનમ્પિ વિસયભૂત’’ન્તિ ઇમિના પઞ્ચરૂપિન્દ્રિયગોચરતા અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘એકદેસેના’’તિઆદિ. એકદેસેનાતિ બાહિરોળારિકાયતનેહિ. એત્થાતિ ‘‘યં વેદયતિ, તં સઞ્જાનાતી’’તિ એતસ્મિં પદે વુત્તનયેન.

તંસભાવતાનિવત્તનત્થન્તિ અનાસવધમ્મસભાવતાનિવત્તનત્થં. અનાસવા ખન્ધેસ્વેવ વુત્તાતિ અત્થો સાસવાનમ્પિ ખન્ધેસુ વુત્તત્તા. નનુ ચ અનાસવધમ્મો ખન્ધેસુ અવુત્તોપિ અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ, ખન્ધાધિકારે ખન્ધપરિયાપન્ના એવ અનાસવા ગય્હન્તીતિ નાયં દોસો.

યથા ફસ્સાદયો વિસેસતો તદનુગુણવુત્તિતાય સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણસભાવાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધે સમવરુદ્ધા, ન એવં વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણાનીતિ રૂપધમ્મા વિય તાનિ વિસું ખન્ધભાવેન વુત્તાનિ. એતેન ફસ્સાદીનં વિસું ખન્ધસદ્દવચનીયતાભાવો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘ફુસનાદયો પના’’તિઆદિ. ઇતિઆદીનઞ્ચ સુત્તાનન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘રૂપે ખો, ભિક્ખવે, સતિ રૂપં ઉપાદાય રૂપં અભિનિવિસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનાભિનિવેસવિનિબન્ધા. વેદનાય…પે… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે સતિ વિઞ્ઞાણં ઉપાદાય વિઞ્ઞાણં અભિનિવિસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનાભિનિવેસવિનિબન્ધા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫૮), તથા ‘‘અહં રૂપં, મમ રૂપન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧) ચ એવમાદીનં સુત્તપદાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. એતેનાતિ અત્તના દસ્સિતસુત્તેન. વક્ખમાનસુત્તવસેન ચાતિ ‘‘રૂપે ખો, ભિક્ખવે, સતી’’તિઆદિકસ્સ અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા) વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ વસેન. ‘‘પરિત્તારમ્મણાદિવસેન ન વત્તબ્બા’’તિ એતેન નવત્તબ્બારમ્મણાપિ દિટ્ઠિ ખન્ધે એવ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિ, પગેવ ખન્ધારમ્મણાતિ દસ્સેતિ.

વેદનાકારણાયાતિ વેદનાયાતનાય. છાદાપનતોતિ રોચાપનતો. બાહુલ્લેનાતિ બહુલભાવેન. ઉપાદાનક્ખન્ધા હિ બાહુલ્લપ્પવત્તિકા, ન ઇતરે.

પુટં કત્વાતિ ચ છત્તસદિસં પુટં બન્ધં કત્વા. વત્થુમ્હીતિ ચક્ખાદિવત્થુમ્હિ. વટ્ટગતવેદનં સન્ધાય વુત્તં. સા હિ ઇધ દટ્ઠબ્બભાવે ઠિતા. ઊનેહીતિ વત્થુના, કિલેસેહિ ચ ઊનેહિ.

માયાયાતિ ઇન્દજાલાદિમાયાય પયોગો માયાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘માયાય દસ્સિતં રૂપં ‘માયા’તિ આહા’’તિ. વત્થુભાવાદિતોતિ આદિ-સદ્દેન આરમ્મણસમ્પયુત્તાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. કત્થચીતિ રૂપક્ખન્ધાદિકે. કોચિ વિસેસોતિ અસુભાદિકોવ.

તસ્સાતિ અજ્ઝત્તિકરૂપસ્સ. યસ્સ કામરાગપ્પહાનમુખેન સબ્બરાગપ્પહાનં સમ્ભવતિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘કામરાગમુખેન વા સબ્બલોભપ્પહાનં વદતી’’તિ. યોજેતબ્બન્તિ વેદનાય છન્દરાગં પજહન્તો તસ્સા સમુદયભૂતે ફસ્સેપિ છન્દરાગં પજહતીતિ યોજેતબ્બન્તિ. પરિઞ્ઞત્તયસ્સ યોજના પાકટા એવ.

તતોતિ દુક્ખુપ્પાદનસુખવિનાસનાનં અદસ્સનતો. ભિન્દતીતિ વિનાસેતિ. તન્તિ મનોસઞ્ચેતનાહારં ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાહિ પરિગ્ગણ્હાતિ તીરેતિ.

તં પજહન્તોતિ અવિજ્જં પજહન્તો. પરામટ્ઠન્તિ પરામાસસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિચ્ચાદિવસેન ગહિતં. વિઞ્ઞાણં નિચ્ચતો પસ્સન્તો દિટ્ઠુપાદાનં ઉપાદિયતીતિ અયમત્થો ‘‘તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’’ન્તિઆદિસુત્તપદેહિ (મ. નિ. ૧.૩૯૬) દીપેતબ્બો.

કમાદિવિનિચ્છયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૩૪. તં વત્વાતિ તં ભૂમિવસેન જાનિતબ્બતં ‘‘સબ્બાપિ ચતુભૂમિકવેદના’’તિઆદિના વત્વા. સમ્પયુત્તતો દસ્સિતતાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન હેતુજાતિભૂમિઇન્દ્રિયવત્થુસમ્ફસ્સજભેદતો દસ્સિતતં અનવસેસતો સઙ્ગણ્હાતિ.

યદિપિ તં-સદ્દો પુબ્બે વુત્તસ્સ સામઞ્ઞતો પટિનિદ્દેસો, તથાપિ અનન્તરમેવ પચ્ચામસિતું યુત્તો ઇતરત્થ અસમ્ભવતોતિ આહ ‘‘અટ્ઠ…પે… યોજના’’તિ. ‘‘અટ્ઠવિધત્તાભાવતો’’તિ ઇમિના તં અસમ્ભવં દસ્સેતિ.

પૂરણત્થમેવ વુત્તો, અપુબ્બતાભાવતોતિ અત્થો.

ગહણવડ્ઢનવસેનાતિ ગહણસ્સ વડ્ઢનવસેન. ગહણન્તિ ચેત્થ કથનં દટ્ઠબ્બં, તસ્સ વડ્ઢનં તસ્મિં તસ્મિં ઠાને અવુત્તસ્સ કથનં. તેનાહ ‘‘પુબ્બે ગહિતતો અઞ્ઞસ્સ ગહણં વડ્ઢન’’ન્તિ, તતો એવ ચ ‘‘પુરિમગહિતે અઞ્ઞુપચયવસેના’’તિ વુત્તં. ‘‘વડ્ઢનસદ્દો છેદનત્થો’’તિ ઇદં યથા અસિવા ‘‘સિવા’’તિ, દિટ્ઠઞ્ચ ‘‘અદિટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં દટ્ઠબ્બં. નયનીહરણન્તિ નીયતીતિ નયો, દેસના, તસ્સ નીહરણં પવત્તનં. વડ્ઢનકનયોતિ યથાવુત્તવડ્ઢનકવસેન પવત્તો દેસનાનયો. અઞ્ઞે ભેદાતિ એકવિધચતુબ્બિધાદયો ભેદા. યદિ અવિસિટ્ઠા, કસ્મા વુત્તાતિ આહ ‘‘તથાપી’’તિઆદિ. તત્થ પઞ્ઞાપ્પભેદજનનત્થન્તિ ધમ્મવિસયાય પભેદગતાય પઞ્ઞાય વિનેય્યાનં નિબ્બત્તનત્થં, વિજ્જાટ્ઠાનાદિવસેન વિનેય્યાનં ધમ્મપટિસમ્ભિદાય ઉપ્પાદનત્થન્તિ અત્થો. અભિઞ્ઞેય્યધમ્મવિભાગતાય સમ્મસનવારસ્સ વિસયભાવતો વુત્તં ‘‘એકેકસ્સ વારસ્સ ગહિતસ્સ નિય્યાનમુખભાવતો’’તિ. ઇતરેપિ ભેદા વુત્તાતિ દુવિધતિવિધભેદાનં યં નાનત્તં, તસ્સ વસેન ઇતરે ભેદા અનાનત્તાપિ યથાવુત્તકારણતો વુત્તા. ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિના ભેદાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપેક્ખતં દસ્સેત્વા ‘‘તસ્મા’’તિઆદિના તેસં વિસિટ્ઠતં દસ્સેતિ.

યથા દુકમૂલકાદીસુ ભેદા ગણનાનુપુબ્બિયા પવત્તા પભેદન્તરાપેક્ખા, ન એવમેતે. એતે પન સત્તવિધાદિભેદા પભેદન્તરનિરપેક્ખા કેવલં બહુવિધભાવસામઞ્ઞેનેવ વુત્તાતિ દસ્સેતિ ‘‘અઞ્ઞપ્પભેદનિરપેક્ખા’’તિઆદિના. દુકતિકપદત્થાનં યથારહં અપેક્ખિતબ્બાપેક્ખકભાવેન વુત્તત્તા યથા દુકે ઠપેત્વા વુત્તા તિકા તત્થ પક્ખિત્તા નામ જાતા, એવં તિકદુકપદત્થાનં અપેક્ખિતબ્બાપેક્ખકભાવેન વુત્તત્તા દુકે વત્વા વુત્તેસુપિ તિકેસુ તે પક્ખિત્તા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘પરતો…પે… યોજિતત્તા’’તિ.

સમાનવીથિયન્તિ એકવીથિયં. ચક્ખુસઙ્ઘટ્ટનાયાતિ ચક્ખુરૂપપટિઘાતેન. સોતિ ચક્ખુરૂપપટિઘાતો. તદુપ્પાદિકાતિ તસ્સ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદિકા. સાતિ આવજ્જનવેદના. નનુ ચ વેદનાપચ્ચયો ફસ્સો વુત્તો, ન ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ? ન, વેદનાસીસેન ચિત્તુપ્પાદસ્સ ગહિતત્તાતિ. તપ્પયોજનત્તાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપયોજનત્તા. પયોજયતીતિ પયોજનં, ફલં.

રૂપાવચરારૂપાવચરાનં વિપાકાનન્તિ અધિપ્પાયો. તે હિ ઇધ અગ્ગહિતા. તેનેવાહ ‘‘તેસં સયમેવ મનોદ્વારભૂતત્તા’’તિઆદિ. તતોતિ ભવઙ્ગતો. ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાદિકુસલાદીનન્તિ એત્થ પુરિમેન આદિ-સદ્દેન ‘‘સોતસમ્ફસ્સપચ્ચયા’’તિ એવમાદયો સઙ્ગહિતા, દુતિયેન અકુસલાદયો. ‘‘કામાવચરઅટ્ઠકુસલચિત્તવસેના’’તિઆદિના કુસલાબ્યાકતાનમ્પિ કામાવચરાનંયેવ યોજિતત્તા વુત્તં ‘‘સમાનવીથિયં લબ્ભમાનતા અટ્ઠકથાયં વુત્તા’’તિ. વેદનાપીતિસનિદસ્સનત્તિકવજ્જાનં એકૂનવીસતિયા તિકાનં વસેન એકૂનવીસતિચતુવીસતિકા. યદિ અસમાનવીથિયમ્પિ કુસલાદીનં લબ્ભમાનતા યોજેતબ્બા, અથ કસ્મા સમાનવીથિયંયેવ યોજિતાતિ આહ ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ. તેનેવાતિ અસમાનવીથિયં અપ્પટિક્ખિત્તત્તાયેવ.

ચિત્તસમ્બન્ધોતિ ચિત્તેન સમ્બન્ધો ચિત્તસમ્બન્ધં કત્વા ચિત્તસીસેન વેદનાય કથનં. તિકભૂમિવસેનાતિ કુસલત્તિકાદિતિકવસેન, કામાવચરાદિભૂમિવસેન ચ. દ્વારતિકવસેનાતિ ચક્ખાદિઉપ્પત્તિદ્વારવસેન, કુસલત્તિકાદિતિકવસેન ચ. યત્થ કત્થચીતિ દીપેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ વિસેસાભાવતો સત્તવિધભેદાદીસુ યત્થ કત્થચિ. ન ચ દ્વારં અનામટ્ઠન્તિ યોજના. તેન સત્તવિધભેદતો તિંસવિધભેદે વિસેસં દસ્સેતિ. યદિપિ ઉભયત્થ ભૂમિયો આગતા, રૂપાવચરાદિભૂમિઆમસનેન પન અસમાનવીથિયં લબ્ભમાનતા દસ્સિતાતિ આહ ‘‘અતિબ્યત્તા ચ એત્થ સમાનાસમાનવીથીસુ લબ્ભમાનતા’’તિ. સુખદીપનાનિ હોન્તિ દ્વારભૂમિઆમસનમુખેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ વિભત્તત્તા. ન ભૂમિયો અપેક્ખિત્વા ઠપિતાતિ કથેતબ્બભાવેન ભૂમિયો અપેક્ખિત્વા ન ઠપિતા, ભૂમિવિભાગેન ન કથિતાતિ અત્થો. અપેક્ખિતબ્બરહિતાતિ દ્વારભૂમીનં અગ્ગહિતત્તા આકઙ્ખિતબ્બદ્વારાદિવિસેસરહિતા.

‘‘ઉપનિસ્સયકોટિયા’’તિ એત્થ નિપ્પરિયાયતો પરિયાયતો ચ ઉપનિસ્સયકોટિદસ્સનમુખેન ઇધાધિપ્પેતઉપનિસ્સયકોટિં દસ્સેતું ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉપનિસ્સયાનન્તિ વેદનાય ઉપનિસ્સયભૂતાનં. દસ્સનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, દિસ્વા વા ગહણં. ઉપનિસ્સયન્તભાવેનાતિ લામકૂપનિસ્સયભાવેન. યદિ ઘાયનાદીનિ ઉપનિસ્સયો ભવેય્યું, પકતૂપનિસ્સયાનેવ સિયું. પકતૂપનિસ્સયો ચ નાનાવીથિયંયેવાતિ તદલાભવચનં ઇધ નાનાવીથિજોતકન્તિ દસ્સેતિ ‘‘ઘાનાદિદ્વારેસૂ’’તિઆદિના. કસિણપરિકમ્માદીનન્તિ કસિણપરિકમ્મસમાપત્તિનિબ્બત્તનવિપસ્સનાવડ્ઢનાદીનં. તદલાભોતિ ઉપનિસ્સયાલાભો, સો ચ ઘાયનાદીહિ પરેસં પટિપત્તિયા જાનિતું અસક્કુણેય્યત્તા. અન્તિમભવિકબોધિસત્તાદીનં સવનેન વિના તંફુસનં સિયા મૂલૂપનિસ્સયોતિ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ વુત્તં.

સમ્પન્નજ્ઝાસયોતિ વિવટ્ટૂપનિસ્સયસમ્પત્તિયા સમ્પન્નજ્ઝાસયો. તેનાતિ ‘‘એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વચનેન. તદુપનિસ્સયન્તિ તતો પરં ઉપ્પન્નકસિણરૂપદસ્સનાદીનં ઉપનિસ્સયભૂતં.

થામગમનં નામ કામરાગાદીનંયેવ આવેણિકો સભાવોતિ આહ ‘‘અપ્પહીનકામરાગાદિકસ્સ વા’’તિ. ‘‘રાગો ઉપ્પન્નો’’તિઆદિના ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણે રાગપટિઘાનં ઉપ્પત્તિવિચારણાવ વુત્તા, ન નેસં કિચ્ચવિસેસોતિ કિચ્ચવિસેસેન વુત્તે દસ્સેન્તો ‘‘અસમપેક્ખનાયા’’તિઆદિમાહ. પવત્તા વેદનાતિ અત્થો. પકારન્તરેનાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પન્નકિલેસાનં સમતિક્કમનસઙ્ખાતેન પકારન્તરેન. તથા ભાવનાવસેનાતિ એત્થ તથા-સદ્દેન ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ચતુભૂમિકવેદનાય ઉપનિસ્સયભાવો એવ પકારન્તરેન કથિતોતિ ઇમમેવત્થં આકડ્ઢતિ. ભાવનાયેવેત્થ પકારન્તરં.

સબ્બં સમ્મસનં ભાવનાતિ વેદિતબ્બા, ન નીવરણપ્પહાનપરિઞ્ઞાવ.

અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ચાતિ ફોટ્ઠબ્બમહાભૂતેસુ ઇતરીતરસ્સ, આપોધાતુયા ચ વસેન.

તેસન્તિ જાતિઆદીનં, કમ્મત્થે ચેતં સામિવચનં. સહજાતસ્સ મનોસમ્ફસ્સસ્સ બલવપચ્ચયભાવં દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ વા દસ્સનસ્સાતિ તસ્સ વા જાતિઆદિકે ભયતો દસ્સનવસેન પવત્તસ્સ કામાવચરઞાણસ્સ.

તદેવ અત્તનો ફલસ્સેવ ફલભાવેનાતિ ‘‘મનોસમ્ફસ્સો’’તિ ફસ્સસ્સ કારણભાવેન યં વુત્તં, તદેવ વિઞ્ઞાણં અત્તનો ફલસ્સ ફલભાવેન વુત્તસ્સ ફસ્સસ્સ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજ’’ન્તિઆદિના ફલભાવેન વત્તું ન યુત્તં. ‘‘મનોસમ્ફસ્સો’’તિઆદિના લબ્ભમાનોપિ વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ ફસ્સસ્સ પચ્ચયભાવો હેતુફલસઙ્કરપરિહરણત્થં ન વુત્તોતિ વત્વા યદિપિ ફસ્સો વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ન પન ફસ્સસ્સ વિય વિઞ્ઞાણં સો તસ્સ વિસેસપચ્ચયો હોતીતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિતા ન વુત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘યસ્મા વા’’તિઆદિ વુત્તં.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૧૫૦. તં તં સમુદાયન્તિ તં તં ચિત્તુપ્પાદસઙ્ખાતધમ્મસમુદાયં, અનવસેસરૂપધમ્મસમુદાયઞ્ચ. યથાસમ્ભવન્તિ ચોપનં પત્તો સંવરો છટ્ઠદ્વારે, ઇતરો છસુપીતિ એવં યથાસમ્ભવં. તતોતિ અભિજ્ઝાદોમનસ્સાદિતો. યથાયોગન્તિ યો સંવરિતબ્બો, તદનુરૂપં.

કત્થચીતિ તે એવ પરિવટ્ટે સામઞ્ઞેન વદતિ. કત્થચીતિ વા તેસુ પરિવટ્ટેસુ કિસ્મિઞ્ચિપિ પદેસે. કિઞ્ચિપિ અપ્પકમ્પિ. એકોવ પરિચ્છેદો, ન આયતનવિભઙ્ગાદીસુ વિય નાનાતિ અધિપ્પાયો.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખન્ધવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આયતનવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૧૫૪. અસાધારણતોતિ આવેણિકતો. તં નેસં અસાધારણભાવં વિપક્ખવસેન પતિટ્ઠાપેતું સાધારણં ઉદાહરણવસેન દસ્સેતિ ‘‘આયતનસદ્દત્થો વિયા’’તિ. અથ વા ચક્ખાદિઅત્થો એવ ચક્ખાદિસદ્દવિસેસિતો આયતનત્થોતિ તં તાદિસં આયતનત્થં સન્ધાયાહ ‘‘આયતનસદ્દત્થો વિય અસાધારણતો’’તિ.

યદિ વિસયસ્સાદનત્થો ચક્ખુ-સદ્દો, સોતાદીનમ્પિ અયં સમઞ્ઞા સિયાતિ અતિપ્પસઙ્ગં પરિહરન્તો ‘‘સતિપી’’તિઆદિમાહ. દુતિયે અત્થવિકપ્પે ચક્ખતીતિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં સમવિસમં આચિક્ખતિ, આચિક્ખન્તં વિય, વિભાવેન્તં વિય વા હોતીતિ અત્થો. રૂપમિવ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં વિય સવિગ્ગહમિવ સબિમ્બકં વિય વણ્ણવાચકો રૂપ-સદ્દો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘વિત્થારણં વા રૂપસદ્દસ્સ અત્થો’’તિ.

વચનમેવાતિ સવિઞ્ઞત્તિકસદ્દમેવ. ગમીયતીતિ ઉપનીયતિ. અજ્ઝોહરણસ્સ રસગ્ગહણમૂલતાવચનેન રસસ્સ પરમ્પરાય જીવિતહેતુતં દસ્સેતિ. રસનિમિત્તઞ્હિ રસગ્ગહણં, રસગ્ગહણનિમિત્તં અજ્ઝોહરણં, તંનિમિત્તં જીવિતન્તિ. રસગ્ગહણમૂલતા ચ અજ્ઝોહરણસ્સ યેભુય્યતો વેદિતબ્બા. દિસ્સતિ અપદિસ્સતિ એતેન ફલન્તિ દેસો, હેતૂતિ આહ ‘‘ઉપ્પત્તિદેસોતિ ઉપ્પત્તિકારણ’’ન્તિ. તથાતિ ચક્ખાયતનાદિપ્પકારેન. મનોગોચરભૂતાતિ મનસો એવ ગોચરભૂતા. સામઞ્ઞલક્ખણેનેવાતિ અનુભવનાદિવિસેસલક્ખણં અગ્ગહેત્વા ધમ્મભાવસઙ્ખાતસાધારણલક્ખણેનેવ. એકાયતનત્તં ઉપનેત્વા વુત્તા દ્વાદસ એકસભાવત્તા ભિન્દિત્વા વચને પયોજનાભાવા. દ્વારાલમ્બનવિભાગદસ્સનત્થા હિ આયતનદેસનાતિ.

પુબ્બન્તતોતિ પુરિમભાગતો પાકભાવતો. પાકભાવો હિ સભાવધમ્માનં પુબ્બન્તો, વિદ્ધંસાભાવો અપરન્તો.

નિવાસટ્ઠાનાદીસુ આયતન-સદ્દો ન આયતનત્થાદીસુ વિય પદત્થવિવરણમુખેન પવત્તો, અથ ખો તસ્મિં તસ્મિં દેવઘરાદિકે નિરુળ્હતાય એવમત્થોતિ આહ ‘‘રુળ્હિવસેન આયતનસદ્દસ્સત્થં વત્તુ’’ન્તિ. મનોતિ દ્વારભૂતમનો. નિસ્સયભાવોતિ એત્થ નિસ્સયસદિસો નિસ્સયો, સદિસતા ચ ફલસ્સ તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય દટ્ઠબ્બા. વચનીયત્થો ભાવત્થો.

તાવત્વતોતિ તત્તકતો. ઊનચોદનાતિ દ્વાદસતો ઊનાનિ કસ્મા ન વુત્તાનીતિ ચોદના. યદિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અસાધારણં ધમ્મજાતં ધમ્માયતનં, એવં સન્તે ચક્ખાદીનમ્પિ ધમ્માયતનભાવો સિયાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સતિપી’’તિઆદિ. દ્વારારમ્મણભાવેહીતિ ન આરમ્મણભાવેનેવ અસાધારણં, અથ ખો દ્વારારમ્મણભાવેહિ અસાધારણં સમ્ભવતીતિ વચનસેસો.

યેભુય્યસહુપ્પત્તિઆદીહીતિ યેભુય્યેન ચક્ખાયતનાદીનિ કસ્સચિ કદાચિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તિ. ‘‘કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કસ્સચિ એકાદસાયતનાનિ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ હિ વુત્તં. તસ્મા આયતનાનં ઉપ્પત્તિક્કમો તાવ ન યુજ્જતિ, ન પહાનક્કમો કુસલાબ્યાકતાનં અપ્પહાતબ્બતો, ન પટિપત્તિક્કમો અકુસલાનં, એકચ્ચઅબ્યાકતાનઞ્ચ અપ્પટિપજ્જનીયતો, ન ભૂમિક્કમો અડ્ઢેકાદસન્નં આયતનાનં એકન્તકામાવચરત્તા, ઇતરેસં ચતુભૂમિપરિયાપન્નત્તા, એકચ્ચસ્સ લોકુત્તરભાવતો ચ. એવં ઉપ્પત્તિક્કમાદિઅયુત્તિયોજના વેદિતબ્બા. યેસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તભાવસ્સ પઞ્ઞાપના, તે ‘‘મય્હં ચક્ખુ’’ન્તિઆદિના અધિકસિનેહવત્થુભૂતા ચક્ખાદયો યથા અજ્ઝત્તિકતાય, એવં દસ્સનાદિકિચ્ચકરઇન્દ્રિયતા ચ પધાનાતિ આહ ‘‘અજ્ઝત્તિકભાવેન, વિસયિભાવેન ચા’’તિ. ઘાનાદિક્કમેનાતિ ઘાનં જિવ્હા કાયોતિ ઇમિના કમેન.

પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા વા ચક્ખાદીનિ પઠમં વુત્તાનિ, મનો પન કિઞ્ચિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં, કિઞ્ચિ યાવનવત્તબ્બારમ્મણન્તિ પચ્છા વુત્તં. પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણેસુપિ ઉપાદારૂપારમ્મણાનિ ચત્તારિ પઠમં વુત્તાનિ, તતો ભૂતરૂપારમ્મણં. ઉપાદારૂપારમ્મણેસુપિ દૂરતરે દૂરે, સીઘતરં સીઘઞ્ચ આરમ્મણસમ્પટિચ્છનદીપનત્થં ચક્ખાદીનં દેસનાક્કમો. ચક્ખુસોતદ્વયઞ્હિ દૂરગોચરન્તિ પઠમં વુત્તં. તત્રાપિ ચક્ખુ દૂરતરગોચરન્તિ સબ્બપઠમં વુત્તં. પસ્સન્તોપિ હિ દૂરતરે નદિસોતં ન તસ્સ સદ્દં સુણાતિ. ઘાનજિવ્હાસુપિ ઘાનં સીઘતરવુત્તીતિ પઠમં વુત્તં. પુરતો ઠપિતમત્તસ્સ હિ ભોજનસ્સ ગન્ધો ગય્હતીતિ. યથાઠાનં વા તેસં દેસનાક્કમો. ઇમસ્મિઞ્હિ સરીરે સબ્બુપરિ ચક્ખુસ્સ અધિટ્ઠાનં, તસ્સ અધો સોતસ્સ, તસ્સ અધો ઘાનસ્સ, તસ્સ અધો જિવ્હાય, તથા કાયસ્સ યેભુય્યેન, મનો પન અરૂપીભાવતો સબ્બપચ્છા વુત્તો. તંતંગોચરત્તા તસ્સ તસ્સાનન્તરં બાહિરાયતનાનિ વુત્તાનીતિ વુત્તોવાયમત્થોતિ એવમ્પિ ઇમેસં કમો વેદિતબ્બો.

તતોતિ હદયવત્થુભેદતો. યઞ્હિ હદયવત્થું નિસ્સાય એકં મનોવિઞ્ઞાણં પવત્તતિ, ન તદેવ નિસ્સાય અઞ્ઞં પવત્તતિ. નિદ્દેસવસેનાતિ સઙ્ખેપવિત્થારનિદ્દેસવસેન. યોજેતબ્બં ‘‘કુસલસમુટ્ઠાનં કુસલસમુટ્ઠાનસ્સ સભાગ’’ન્તિઆદિના.

સભાવોતિ વિસયિવિસયભાવો, તદભિનિબ્બત્તિયઞ્ચ યોગ્યતા. કારણસમત્થતાતિ કારણભૂતા સમત્થતા પચ્ચયભાવો. દ્વારાદિભાવોતિ દ્વારારમ્મણે દ્વારવુત્તિભાવો. ઇમસ્મિં અત્થેતિ અનન્તરં વુત્તઅત્થે. યસ્માતિ યાય ધમ્મતાય યેન દ્વારાદિભાવેન કારણભૂતેન. સમ્ભવનવિસેસનન્તિ કિરિયાય પરામસનમાહ. યં સમ્ભવનં, ધમ્મતાવેસાતિ અત્થો. રિત્તકાનેવાતિ ધુવાદિભાવરિત્તકાનેવ. વિસમાદીસુ અજ્ઝાસયો એતેસન્તિ વિસમાદિઅજ્ઝાસયાનિ, વિસમાદિઅજ્ઝાસયાનિ વિય હોન્તીતિ વિસમાદિઅજ્ઝાસયાનિ, ચક્ખાદીનિ. વિસમભાવ…પે… વનભાવેહીતિ વિસમભાવાદિસન્નિસ્સિતઅહિઆદિસદિસુપાદિન્નધમ્મેહિ ચક્ખાદીહિ, વનસન્નિસ્સિતમક્કટસદિસેન ચિત્તેન ચ અભિરમિતત્તા. વનભાવોતિ હિ વનજ્ઝાસયોતિ અત્થો.

પુરિમન્તવિવિત્તતાતિ પુબ્બભાગવિરહો. ઉપ્પાદતો પુરિમકોટ્ઠાસો હિ ઇધ પુરિમન્તો. અપરન્તેતિ અપરભાગે, ભઙ્ગતો ઉદ્ધન્તિ અત્થો. ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નો હિ સભાવધમ્મો. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અનિધાનગતા ભગ્ગા, પુઞ્જો નત્થિ અનાગતે’’તિ (મહાનિ. ૧૦). સદા અભાવોતિ ન સદા અભાવપતિટ્ઠાપનં સબ્બકાલમ્પિ નત્થીતિ, અથ ખો ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નત્તા સદાભાવપટિક્ખેપોતિ આહ ‘‘અનિચ્ચલક્ખણ’’ન્તિ. સભાવવિજહનન્તિ ભઙ્ગપ્પત્તિમાહ. વિપરિવત્તનં ઉપ્પાદજરાવત્થાહિ સન્તાનં વિના ન વિકારાપત્તીતિ આહ ‘‘સન્તાનવિકારાપત્તિ વા’’તિ.

જાતિધમ્મતાદીહીતિ જાતિજરાબ્યાધિમરણાદિસભાવતાહિ. અનિટ્ઠતાતિ ન ઇટ્ઠતા, દુક્ખતાતિ અત્થો. પુરિમં સામઞ્ઞલક્ખણન્તિ ‘‘પટિપીળનટ્ઠેના’’તિ પુબ્બે સામઞ્ઞતો વુત્તં દુક્ખલક્ખણં. પચ્ચયવસેન દુક્ખનાકારેન પવત્તમાનાનં સભાવધમ્માનં દુક્ખનં પુગ્ગલસ્સેવ વસેન દુક્ખમતાતિ આહ ‘‘પુગ્ગલસ્સ પીળનતો દુક્ખમ’’ન્તિ. દુક્ખવચનન્તિ ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ સત્થુ વચનં.

‘‘નત્થિ એતસ્સ વસવત્તકો’’તિ ઇમિના નત્થિ એતસ્સ અત્તાતિ અનત્તાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ, ‘‘નાપિ ઇદં વસવત્તક’’ન્તિ ઇમિના પન ન અત્તાતિ અનત્તાતિ. અત્તનોતિ નિયકજ્ઝત્તં સન્ધાય વદતિ. પરસ્મિન્તિ તતો અઞ્ઞસ્મિં. પરસ્સ ચ અત્તનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તં એતસ્સ નત્થીતિ તં યથાવુત્તપરપરિકપ્પિતં વસવત્તકં એતસ્સ ચક્ખાદિનો નત્થિ, એતેન ચતુકોટિકસુઞ્ઞતાય સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ‘‘સુઞ્ઞં તં તેન વસવત્તનાકારેના’’તિ ઇમિના ઉભયથાપિ અવસવત્તનટ્ઠે દસ્સિતબ્બે તત્થ તાવ એકં દસ્સેતું ‘‘પરસ્સા’’તિઆદિં વત્વા પુન ‘‘અથ વા’’તિઆદિના ઇતરં દસ્સેતિ. સામિ એવ સામિકો, ન સામિકો અસ્સામિકોતિ એવં અત્થે ગય્હમાને ‘‘અસ્સામિકતો’’તિ પદસ્સ સુઞ્ઞવિસેસનતાય પયોજનં નત્થિ. કામકારિયન્તિ યથાકામકરણીયં. અવસવત્તનત્થં વિસેસેત્વા દસ્સેતિ સમાસદ્વયત્થસઙ્ગહતો.

સસન્તાને ધમ્માનં વિસદિસુપ્પત્તિ ઇધ ભાવસઙ્કન્તિગમનં નામાતિ આહ ‘‘સન્તતિયં ભાવન્તરુપ્પત્તિયેવા’’તિ. તથા વિસદિસુપ્પત્તિયં પુરિમાકારવિગમો પકતિભાવવિજહનન્તિ આહ ‘‘સન્તતિયા યથાપવત્તાકારવિજહન’’ન્તિ. ભવતીતિ વા ભાવો, અવત્થાવિસેસો, તસ્સ સઙ્કમનં ભાવસઙ્કન્તિ. સભાવધમ્મો હિ ઉપ્પાદક્ખણં ઠિતિક્ખણઞ્ચ પત્વા ભિજ્જતીતિ ઉપ્પાદાવત્થાય જરાવત્થં, તતો ભઙ્ગાવત્થં સઙ્કમતીતિ વુચ્ચતિ. તથા સઙ્કમતો ચ અત્તલાભક્ખણતો ઉદ્ધં જરામરણેહિ તંસભાવપરિચ્ચાગો પકતિભાવવિજહનન્તિ ખણવસેન ચેતં યોજેતબ્બં. પુબ્બાપરવસેનાતિ ચ ખણાનં પુબ્બાપરવસેનાતિ અત્થો સમ્ભવતિ. એકત્થત્તાતિ સમાનાધિકરણત્તા, ન પન વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવાનં એકત્તા. ‘‘ચક્ખું અનિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અનિચ્ચં ચક્ખુ’’ન્તિપિ વુત્તમેવ હોતીતિ ‘‘યં ચક્ખુ, તં અનિચ્ચં, યં અનિચ્ચં, તં ચક્ખુ’’ન્તિ આપન્નમેવાતિ આહ ‘‘અનિચ્ચાનં સેસધમ્માનમ્પિ ચક્ખુભાવો આપજ્જતી’’તિ.

તેહિ ચ અનિચ્ચદુક્ખલક્ખણેહિ ચ અનત્તલક્ખણમેવ વિસેસેન દસ્સિતં ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખં, યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૧૫, ૪૫, ૭૬, ૮૫; ૨.૪.૧, ૨; પટિ. મ. ૨.૧૦) વિય. દોસલક્ખણાકારનિદસ્સનત્થોતિ દોસસ્સ લક્ખિતબ્બાકારનિદસ્સનત્થો. એવં દુક્ખેનાતિ એવં નાનપ્પકારેન અક્ખિરોગાદિદુક્ખેન આબાધતાય. અનત્તલક્ખણદીપકાનન્તિ અનત્તતાપઞ્ઞાપનસ્સ જોતકાનં ઉપાયભૂતાનં. ન હિ ઘટભેદકણ્ટકવેધાદિવસેન લબ્ભમાના અનિચ્ચદુક્ખતા સત્તાનં એકન્તતો અનત્તતાધિગમહેતૂ હોન્તિ. પચ્ચયપટિબદ્ધતાઅભિણ્હસમ્પટિપીળનાદિવસેન પન લબ્ભમાના હોન્તિ. તથા હિ ચક્ખાદીનિ કમ્માદિમહાભૂતાદિપચ્ચયપટિબદ્ધવુત્તીનિ, તતો એવ અહુત્વા સમ્ભવન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તીતિ અનિચ્ચાનિ, અભિણ્હસમ્પટિપીળિતત્તા દુક્ખાનિ, એવંભૂતાનિ ચ અવસવત્તનતો અનત્તકાનીતિ પરિગ્ગહે ઠિતેહિ સમુપચિતઞાણસમ્ભારેહિ પસ્સિતું સક્કા.

કથં પનેતેસં હુત્વા અભાવો જાનિતબ્બોતિ? ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તદસ્સનતો. તં કથં ઞાયતીતિ? યુત્તિતો. કા પનેત્થ યુત્તીતિ? વિસેસગ્ગહણં. યદિ ચક્ખાદીનં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં ન સિયા, બહિપચ્ચયભેદે યદિદં પચ્છા વિસેસગ્ગહણં, તં ન સિયા. યસ્સ હિ તાદિસં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં નત્થિ, તસ્સ અસતિ બહિપચ્ચયવિસેસે કથં પચ્છા વિસેસગ્ગહણં ભવેય્ય, ભવતિ ચ વિસેસગ્ગહણં. તસ્મા અત્થિ નેસં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં યં સણિકં સણિકં વડ્ઢેન્તં પચ્છા પાકટતરં જાયતીતિ. તથા હિ સરીરસ્સ તાવ આનાપાનાનં અનવત્થાનતો પરિસ્સમતો ચ વિસેસગ્ગહણં. અનવત્થિતા હિ અસ્સાસપસ્સાસા વાતા વારેન વારેન પવત્તનતો. યદિ હિ અસ્સસિતે વા પસ્સસ્સિતે વા સરીરસ્સ કોચિ પચ્છા વિસેસો ન સિયા, ન નેસં કોચિ ભેદો સિયા, દિટ્ઠો ચ સો. તસ્મા અસ્સસિતં સરીરં અઞ્ઞથા હોન્તં કમેન તાદિસં અવત્થં પાપુણાતિ. યા પસ્સાસસ્સ પચ્ચયો હોતિ, પસ્સસિતે ચ પુન તથેવ અસ્સાસસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ આનાપાનાનં અનવત્થાનતોપિ સરીરસ્સ વિસેસગ્ગહણં અઞ્ઞથત્તસિદ્ધિ. તથા પરિસ્સમોપિ અસતિ વિસેસે પચ્છા સરીરસ્સ ન સિયા, યેનાયં ઇરિયાપથન્તરાદીનિ સેવનેન પરિસ્સમવિનોદનં કરોતિ.

અથ વા રૂપાદિભેદતોપિ વિસેસગ્ગહણં. રૂપગન્ધરસફસ્સાદીનઞ્હિ વિસેસેન યો સરીરે અનિન્દ્રિયબદ્ધેસુ ચ ખીરૂદકવત્થપુપ્ફફલોસધિધઞ્ઞાદીનં પચ્છા વિસેસો ગય્હતિ, સો અસતિ બહિપચ્ચયવિસેસે નેસં જરાદિઅવત્થાસુ વણ્ણબલાદિભેદો, રસવીરિયવિપાકાનુભાવભેદો ચ ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં વિના કથમુપલબ્ભેય્ય. યં પન તં ધમ્મતારૂપં સિલાદિ, તત્થ કથન્તિ? તસ્સાપિ સીતુણ્હસમ્ફસ્સભેદતો અત્થેવ વિસેસગ્ગહણં. તં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં વિના ન યુજ્જતીતિ. સતિ ચ રૂપાદિભેદે સિદ્ધોવ તંનિસ્સયમહાભૂતભેદોપિ. ન હિ નિસ્સયમહાભૂતભેદેન વિના નિસ્સિતભેદો સમ્ભવતીતિ. એવં તાવ રૂપધમ્માનં વિસેસગ્ગહણતો ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં, તતો ચ હુત્વા અભાવસિદ્ધિ.

અરૂપધમ્માનં પન આરમ્મણાદિભેદેન વિસેસગ્ગહણં. યત્થ યત્થ હિ આરમ્મણે અરૂપધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થેવ તે ભિજ્જન્તિ, ન અઞ્ઞં સઙ્કમન્તિ, આરમ્મણધમ્મા ચ યથાસકં ખણતો ઉદ્ધં ન તિટ્ઠન્તીતિ. સ્વાયમત્થો પદીપાદિઉદાહરણેન વેદિતબ્બો. અઞ્ઞે એવ હિ ખણે ખણે રૂપાદયો પદીપજાલાય, તથા ખીરધારાદીસુ પતન્તીસુ, વાયુમ્હિ ચ પહરન્તે સમ્ફસ્સાનિ. યથા ચેતેસં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં, કિમઙ્ગં પન ચિત્તચેતસિકાનં. કિઞ્ચ સદ્દભેદતો, સદ્દવિસેસતોપિ તન્નિમિત્તાનં ચિત્તચેતસિકાનં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં, તતો વિસેસગ્ગહણં. પગુણઞ્હિ ગન્થં સીઘં પરિવત્તેન્તસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં સદ્દાનં ભેદો દિટ્ઠો. ન હિ કારણભેદેન વિના ફલભેદો અત્થિ. યથા તં વાદિતસદ્દાનં, એવં આરમ્મણભેદેન અરૂપધમ્માનં વિસેસગ્ગહણં. તેનેવ નેસં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં વેદિતબ્બં. જાતિભૂમિસમ્પયુત્તધમ્મભેદેન વિસેસગ્ગહણેપિ એસેવ નયો. એવં રૂપારૂપધમ્માનં વિસેસગ્ગહણતો ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તસિદ્ધિ. યતો હુત્વા અભાવતો ચક્ખાદીનિ અનિચ્ચાનીતિ સિદ્ધાનિ, અનિચ્ચત્તા એવ અભિણ્હસમ્પટિપીળનતો દુક્ખાનિ, તતો ચ અવસવત્તનતો અનત્તકાનિ. તેનાહ ભગવા ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખં, યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫, ૪૫, ૭૬, ૮૫; ૨.૪.૧, ૨; પટિ. મ. ૨.૧૦).

નિરન્તરં પવત્તમાનસ્સાતિ અભિણ્હસદ્દત્થં વિસેસેત્વા વદતિ. ધાતુમત્તતાયાતિ ધાતુમત્તભાવેન. સમૂહતોતિ સસમ્ભારચક્ખાદિપિણ્ડતો. ‘‘ચક્ખાદીન’’ન્તિ ઇદં ‘‘સમૂહતો’’તિ પદં અપેક્ખિત્વા સમ્બન્ધે સામિવચનં, ‘‘વિનિબ્ભુજન’’ન્તિ પદં અપેક્ખિત્વા કમ્મત્થેતિ વેદિતબ્બં. ચત્તારિપિ ઘનાનીતિ સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનાનિ. પવત્તરૂપાદિગ્ગહણતોતિ રુપ્પનાદિવસેન પવત્તઞ્ચ તં રૂપાદિગ્ગહણઞ્ચાતિ પવત્તરૂપાદિગ્ગહણં, તતોતિ યોજેતબ્બં. અનિચ્ચાદિગ્ગહણસ્સ સબ્ભાવાતિ રૂપવેદનાદિઞાણતો ભિન્નસ્સ અનિચ્ચાદિઞાણસ્સ લબ્ભમાનત્તા. તેન સતિપિ રૂપાદિઅત્થાનં અનિચ્ચાદિભાવે રુપ્પનાદિભાવતો અનિચ્ચાદિભાવસ્સ ભેદમાહ. ઇદાનિ તમેવ ભેદં ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાવિસયતાય પાકટં કાતું ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. નાતિધાવિતુન્તિ ઇધ લક્ખણલક્ખણવન્તા ભિન્ના વુત્તા. તત્થ લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય ખન્ધારમ્મણતાવચનેન અભિન્નાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધાપાદનેન અતિધાવિતું ન યુત્તં. કસ્માતિ ચે? વુત્તં ‘‘તે પનાકારા’’તિઆદિ. અધિપ્પાયોપિ ચેત્થ લક્ખણાનં રૂપાદિઆકારમત્તતાવિભાવનન્તિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ હિ સઙ્ખારે સભાવતો સલ્લક્ખેન્તોયેવ લક્ખણાનિ ચ સલ્લક્ખેતીતિ. યથા અનિચ્ચાદિતો અનિચ્ચતાદીનં વુત્તનયેન ભેદો, એવં અનિચ્ચતાદીનમ્પિ સતિપિ લક્ખણભાવસામઞ્ઞે નાનાઞાણગોચરતાય, નાનાપટિપક્ખતાય, નાનિન્દ્રિયાધિકતાય ચ વિમોક્ખમુખત્તયભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞભેદોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનિચ્ચન્તિ ચ ગણ્હન્તો’’તિઆદિમાહ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૫૫. પચ્ચયયુગળવસેનાતિ અજ્ઝત્તિકબાહિરપચ્ચયદ્વયવસેન. અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન અબ્બોકારતોતિ અજ્ઝત્તિકવસેન ચેવ બાહિરવસેન ચ અસઙ્કરતો.

૧૬૭. વિસઙ્ખારનિન્નસ્સાતિ નિબ્બાનપોણસ્સ. વિનિમુત્તસઙ્ખારસ્સાતિ સમુચ્છેદપટિપસ્સદ્ધિવિમુત્તીહિ સમુખેન, તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન ચ સુટ્ઠુ વિનિમુત્તસઙ્ખારસ્સ પરમસ્સાસભાવેન, ગતિભાવેન ચ પતિટ્ઠાનભૂતે. ‘‘નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ (પટિ. ૩૩૯) હિ વુત્તં. ઠિતિભાવેનાતિ ચ પાઠો. તંસચ્છિકરણાભાવેતિ તસ્સ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકરણાભાવે. નીતોતિ પાપિતો, પકાસિતોતિ અત્થો.

ચુણ્ણિતન્તિ ભેદિતં. ત્વમેવ કિં ન જાનાસીતિ કિં ત્વં ન જાનાસિયેવાતિ અત્થો. ‘‘કિં ત્વં એકં નાનં જાનાસિ, કિં ત્વં ન જાનાસિ એવા’’તિ એવં વિક્ખેપં કરોન્તં પરવાદિં ‘‘નનુ ઞાતે’’તિઆદિના સકવાદી નિબન્ધતિ. વિભજિત્વાતિ ‘‘રાગાદીનં ખીણન્તે ઉપ્પન્નત્તા’’તિ ભાવત્થં વિભજિત્વા. રાગાદીનં ખયા ન હોન્તીતિ યોજના. સસભાવતા ચ નિબ્બાનસ્સ આપન્ના હોતીતિ સમ્બન્ધો.

નિબ્બાનારમ્મણકરણેન કારણભૂતેન. હેતુઅત્થે હિ ઇદં કરણવચનં. કિલેસક્ખયમત્તતં વા નિબ્બાનસ્સ ઇચ્છતો કિલેસક્ખયેન ભવિતબ્બન્તિ યોજના.

એવં કિલેસક્ખયમત્તે નિબ્બાને ખેપેતબ્બા કિલેસા બહુવિધા નાનપ્પકારા, મગ્ગો ચ ઓધિસો કિલેસે ખેપેતિ. સ્વાયં ‘‘કતમં કિલેસક્ખયં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા કતમે કિલેસે ખેપેતી’’તિ પુરિમપુચ્છાદ્વયમેવ વદતિ. તદેવાતિ યં ‘‘અવિજ્જાતણ્હાનં કિઞ્ચિ એકદેસમત્તમ્પી’’તિ વુત્તં, તદેવ.