નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્મપિટકે

પઞ્ચપકરણ-મૂલટીકા

ધાતુકથાપકરણ-મૂલટીકા

ગન્થારમ્ભવણ્ણના

ધાતુકથાપકરણં દેસેન્તો ભગવા યસ્મિં સમયે દેસેસિ, તં સમયં દસ્સેતું, વિભઙ્ગાનન્તરં દેસિતસ્સ પકરણસ્સ ધાતુકથાભાવં દસ્સેતું વા ‘‘અટ્ઠારસહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ બલવિધમનવિસયાતિક્કમનવસેન દેવપુત્તમારસ્સ, અપ્પવત્તિકરણવસેન કિલેસાભિસઙ્ખારમારાનં, સમુદયપ્પહાનપરિઞ્ઞાવસેન ખન્ધમારસ્સ, મચ્ચુમારસ્સ ચ બોધિમૂલે એવ ભઞ્જિતત્તા પરૂપનિસ્સયરહિતં નિરતિસયં તં ભઞ્જનં ઉપાદાય ભગવા એવ ‘‘મારભઞ્જનો’’તિ થોમિતો. તત્થ મારે અભઞ્જેસિ, મારભઞ્જનં વા એતસ્સ, ન પરરાજાદિભઞ્જનન્તિ મારભઞ્જનો. મહાવિક્કન્તો મહાવીરિયોતિ મહાવીરો.

ખન્ધાદયો અરણન્તા ધમ્મા સભાવટ્ઠેન ધાતુયો, અભિધમ્મકથાધિટ્ઠાનટ્ઠેન વાતિ કત્વા તેસં કથનતો ઇમસ્સ પકરણસ્સ ધાતુકથાતિ અધિવચનં. યદિપિ અઞ્ઞેસુ ચ પકરણેસુ તે સભાવા કથિતા, એત્થ પન તેસં સબ્બેસં સઙ્ગહાસઙ્ગહાદીસુ ચુદ્દસસુ નયેસુ એકેકસ્મિં કથિતત્તા સાતિસયં કથનન્તિ ઇદમેવ એવંનામકં. એકદેસકથનમેવ હિ અઞ્ઞત્થ કતન્તિ. ખન્ધાયતનધાતૂહિ વા ખન્ધાદીનં અરણન્તાનં સઙ્ગહાસઙ્ગહાદયો નયા વુત્તાતિ તત્થ મહાવિસયાનં ધાતૂનં વસેન ધાતૂહિ કથા ધાતુકથાતિ એવં અસ્સ નામં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. દ્વિધા તિધા છધા અટ્ઠારસધાતિ અનેકધા ધાતુભેદં પકાસેસીતિ ધાતુભેદપ્પકાસનોતિ. તસ્સત્થન્તિ તસ્સા ધાતુકથાય અત્થં. અ-કારે આ-કારસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. ‘‘યં ધાતુકથ’’ન્તિ વા એત્થ પકરણન્તિ વચનસેસો સત્તન્નં પકરણાનં કમેન વણ્ણનાય પવત્તત્તાતિ તેન યોજનં કત્વા તસ્સ પકરણસ્સ અત્થં તસ્સત્થન્તિ અ-કારલોપો વા. તન્તિ તં દીપનં સુણાથ, તં વા અત્થં તંદીપનવચનસવનેન ઉપધારેથાતિ અત્થો. સમાહિતાતિ નાનાકિચ્ચેહિ અવિક્ખિત્તચિત્તા, અત્તનો ચિત્તે આહિતાતિ વા અત્થો.

ગન્થારમ્ભવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. માતિકાવણ્ણના

૧. નયમાતિકાવણ્ણના

૧. કો પનેતસ્સ પકરણસ્સ પરિચ્છેદોતિ? ન સો ઇધ વત્તબ્બો, અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) પકરણપરિચ્છેદો વુત્તો એવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચુદ્દસવિધેન વિભત્તન્તિ વુત્ત’’ન્તિ. ખન્ધાદીનં દેસના નીયતિ પવત્તીયતિ એતેહિ, ખન્ધાદયો એવ વા નીયન્તિ ઞાયન્તિ એતેહિ પકારેહીતિ નયા, નયાનં માતિકા ઉદ્દેસો, નયા એવ વા માતિકાતિ નયમાતિકા. એતેસં પદાનં મૂલભૂતત્તાતિ ‘‘મૂલમાતિકા’’તિ વત્તબ્બાનં સઙ્ગહાસઙ્ગહાદીનં ચુદ્દસન્નં પદાનં ખન્ધાદિધમ્મવિભજનસ્સ ઇમસ્સ પકરણસ્સ મૂલભૂતત્તા નિસ્સયભૂતત્તાતિ અત્થો.

૨. અબ્ભન્તરમાતિકાવણ્ણના

૨. ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદીહિ રૂપક્ખન્ધાદિપદાનિ દસ્સિતાનિ, પટિચ્ચસમુપ્પાદવચનેન ચ યેસુ દ્વાદસસુ અઙ્ગેસુ પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદસદ્દો વત્તતિ, તદત્થાનિ દ્વાદસ પદાનિ દસ્સિતાનીતિ તેસં તથાદસ્સિતાનં સરૂપેનેવ દસ્સિતાનં ફસ્સાદીનઞ્ચ પદાનં વસેન આહ ‘‘પઞ્ચવીસાધિકેન પદસતેના’’તિ. તત્થ કમ્મુપપત્તિકામભવાદીનં ઇધ વિભત્તાનં ભાવનભવનભાવેન ભવે વિય સોકાદીનં જરામરણસ્સ વિય અનિટ્ઠત્તા તન્નિદાનદુક્ખભાવેન ચ જરામરણે અન્તોગધતાય પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દ્વાદસપદતા દટ્ઠબ્બા. એત્થ ચ પાળિયં ભિન્દિત્વા અવિસ્સજ્જિતાનમ્પિ સતિપટ્ઠાનાદીનં ભિન્દિત્વા ગહણં કરોન્તો તેસં ભિન્દિત્વાપિ વિસ્સજ્જિતબ્બતં દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં.

નયમાતિકાદિકા લક્ખણમાતિકન્તા માતિકા પકરણન્તરાસાધારણતાય ધાતુકથાય માતિકા નામ, તસ્સા અબ્ભન્તરે વુત્તો વિભજિતબ્બાનં ઉદ્દેસો અબ્ભન્તરમાતિકા નામાતિ ઇમમત્થં પકાસેન્તો ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ એવં અવત્વાતિ યથા ‘‘સબ્બાપિ…પે… માતિકા’’તિ અયં ધાતુકથામાતિકતો બહિદ્ધા વુત્તા, એવં અવત્વાતિ અત્થો. ધાતુકથાય અબ્ભન્તરેયેવાતિ ચ ધાતુકથામાતિકાય અબ્ભન્તરેયેવાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તદાવેણિકમાતિકાઅબ્ભન્તરે હિ ઠપિતા તસ્સાયેવ અબ્ભન્તરે ઠપિતાતિ વુત્તા. અથ વા એવં અવત્વાતિ યથા ‘‘સબ્બાપિ…પે… માતિકા’’તિ એતેન વચનેન ધાતુકથાતો બહિભૂતા કુસલાદિઅરણન્તા માતિકા પકરણન્તરગતા વુત્તા, એવં અવત્વાતિ અત્થો. ધાતુકથાય અબ્ભન્તરેયેવાતિ ચ ઇમસ્સ પકરણસ્સ અબ્ભન્તરે એવ સરૂપતો દસ્સેત્વા ઠપિતત્તાતિ અત્થો. સબ્બસ્સ અભિધમ્મસ્સ માતિકાય અસઙ્ગહિતત્તા વિકિણ્ણભાવેન પકિણ્ણકતા વેદિતબ્બા.

૩. નયમુખમાતિકાવણ્ણના

૩. નયાનં પવત્તિદ્વારભૂતા સઙ્ગહાસઙ્ગહવિયોગીસહયોગીધમ્મા નયમુખાનીતિ તેસં ઉદ્દેસો નયમુખમાતિકા. ચુદ્દસપિ હિ સઙ્ગહાસઙ્ગહસમ્પયોગવિપ્પયોગાનં વોમિસ્સકતાવસેન પવત્તાતિ યેહિ તે ચત્તારોપિ હોન્તિ, તે ધમ્મા ચુદ્દસન્નમ્પિ નયાનં મુખાનિ હોન્તીતિ. તત્થ સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદાદીસુ સચ્ચાદીહિપિ યથાસમ્ભવં સઙ્ગહાસઙ્ગહો યદિપિ વુત્તો, સો પન સઙ્ગાહકભૂતેહિ તેહિ વુત્તો, ન સઙ્ગહભૂતેહિ, સોપિ ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા આયતનસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિઆદિના પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બધમ્મુદ્ધારે તત્થાપિ ખન્ધાદીહેવ સઙ્ગહેહિ નિયમેત્વા વુત્તો, તસ્મા ‘‘તીહિ સઙ્ગહો, તીહિ અસઙ્ગહો’’તિ વુત્તં. પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બધમ્મુદ્ધારેપિ પન પુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુ ચ રૂપક્ખન્ધાદીનં અરણન્તાનં યથાસમ્ભવં સમ્પયોગવિપ્પયોગા ચતૂહેવ ખન્ધેહિ હોન્તીતિ ‘‘ચતૂહિ સમ્પયોગો,ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ વુત્તં.

નનુ ચ વિપ્પયોગો રૂપનિબ્બાનેહિપિ હોતિ, કસ્મા ‘‘ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ વુત્તન્તિ? રૂપનિબ્બાનેહિ ભવન્તસ્સપિ ચતૂહેવ ભાવતો. ન હિ રૂપં રૂપેન નિબ્બાનેન વા વિપ્પયુત્તં હોતિ, નિબ્બાનં વા રૂપેન, ચતૂહેવ પન ખન્ધેહિ હોતીતિ ચતુન્નં ખન્ધાનં રૂપનિબ્બાનેહિ વિપ્પયોગોપિ વિપ્પયુજ્જમાનેહિ ચતૂહિ ખન્ધેહિ નિયમિતો તેહિ વિના વિપ્પયોગાભાવતો. સો ચાયં વિપ્પયોગો અનારમ્મણસ્સ, અનારમ્મણઅનારમ્મણમિસ્સકેહિ મિસ્સકસ્સ ચ ન હોતિ, અનારમ્મણસ્સ પન મિસ્સકસ્સ ચ સારમ્મણેન, સારમ્મણસ્સ સારમ્મણેન અનારમ્મણેન મિસ્સકેન ચ હોતીતિ વેદિતબ્બો.

૪. લક્ખણમાતિકાવણ્ણના

૪. સઙ્ગહોયેવ સઙ્ગહનયો. સભાગો. વિસભાગોતિ એતસ્સ ‘‘તીહિ સઙ્ગહો, તીહિ અસઙ્ગહો’’તિ એતેન, ‘‘ચતૂહિ સમ્પયોગો, ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ એતેનપિ વિસું યોજના કાતબ્બા. તેન સઙ્ગહો અસઙ્ગહો ચ સભાગો વિસભાગો ચ ભાવો, તથા સમ્પયોગો વિપ્પયોગો ચાતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. યસ્સ વા સઙ્ગહો ચ અસઙ્ગહો ચ, સો ધમ્મો સભાગો વિસભાગો ચ, તથા યસ્સ સમ્પયોગો વિપ્પયોગો ચ, સોપિ સભાગો વિસભાગો ચાતિ. તત્થ યેન રૂપક્ખન્ધો…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ધમ્મા ગણનં ગચ્છન્તિ, સો રુપ્પનાદિકો સમાનભાવો સઙ્ગહે સભાગતા, એકુપ્પાદાદિકો સમ્પયોગે વેદિતબ્બો.

૫. બાહિરમાતિકાવણ્ણના

૫. એવં ધાતુકથાય માતિકતો બહિ ઠપિતત્તાતિ ‘‘સબ્બાપિ…પે… માતિકા’’તિ એતેન ઠપનાકારેન બહિ પિટ્ઠિતો ઠપિતત્તાતિ અત્થો. એતેન વા ઠપનાકારેન કુસલાદીનં અરણન્તાનં ઇધ અટ્ઠપેત્વા ધાતુકથાય માતિકતો બહિ પકરણન્તરમાતિકાય ઇમસ્સ પકરણસ્સ માતિકાભાવેન ઠપિતત્તા તથા પકાસિતત્તાતિ અત્થો.

સઙ્ગહો અસઙ્ગહોતિઆદીસુ સઙ્ગહો એકવિધોવ, સો કસ્મા ‘‘ચતુબ્બિધો’’તિ વુત્તોતિ? સઙ્ગહોતિ અત્થં અવત્વા અનિદ્ધારિતત્થસ્સ સદ્દસ્સેવ વુત્તત્તા. સઙ્ગહો અસઙ્ગહોતિઆદીસુ સદ્દેસુ સઙ્ગહસદ્દો તાવ અત્તનો અત્થવસેન ચતુબ્બિધોતિ અયઞ્હેત્થત્થો. અત્થોપિ વા અનિદ્ધારિતવિસેસો સામઞ્ઞેન ગહેતબ્બતં પત્તો ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિઆદીસુ ‘‘સઙ્ગહો’’તિ વુત્તોતિ ન કોચિ દોસો. નિદ્ધારિતે હિ વિસેસે તસ્સ એકવિધતા સિયા, ન તતો પુબ્બેતિ. જાતિસદ્દસ્સ સાપેક્ખસદ્દત્તા ‘‘જાતિયા સઙ્ગહો’’તિ વુત્તે ‘‘અત્તનો જાતિયા’’તિ વિઞ્ઞાયતિ સમ્બન્ધારહસ્સ અઞ્ઞસ્સ અવુત્તત્તાતિ જાતિસઙ્ગહોતિ રૂપકણ્ડે વુત્તો સજાતિસઙ્ગહો વુત્તો હોતિ.

એત્થ નયમાતિકાય ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો, સમ્પયોગો વિપ્પયોગો’’તિ ઇમે દ્વે પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બધમ્મવિસેસં અનિદ્ધારેત્વા સામઞ્ઞેન ધમ્માનં પુચ્છનવિસ્સજ્જનનયઉદ્દેસા, અવસેસા નિદ્ધારેત્વા. ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિ હિ ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં અસઙ્ગહિત’’ન્તિ વત્તબ્બે એકસ્સ અસઙ્ગહિતસદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. તેન સઙ્ગહિતવિસેસવિસિટ્ઠો યો અસઙ્ગહિતો ધમ્મવિસેસો, તન્નિસ્સિતો અસઙ્ગહિતતાસઙ્ખાતો પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો ઉદ્દિટ્ઠો હોતિ, ‘‘સઙ્ગહિતેના’’તિ ચ વિસેસને કરણવચનં દટ્ઠબ્બં. એસ નયો તતિયાદીસુ દસમાવસાનેસુ નયુદ્દેસેસુ છટ્ઠવજ્જેસુ. તેસુપિ હિ વુત્તનયેન દ્વીહિ દ્વીહિ પદેહિ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બધમ્મવિસેસનિદ્ધારણં કત્વા તત્થ તત્થ અન્તિમપદસદિસેન તતિયપદેન પુચ્છનવિસ્સજ્જનનયા ઉદ્દિટ્ઠાતિ. તત્થ ચતુત્થપઞ્ચમેસુ કત્તુઅત્થે કરણનિદ્દેસો, સત્તમાદીસુ ચ ચતૂસુ સહયોગે દટ્ઠબ્બો, ન દુતિયતતિયેસુ વિય સમાનાધિકરણે વિસેસને. તત્થ હિ સભાવન્તરેન સભાવન્તરસ્સ વિસેસનં કતં, એતેસુ ધમ્મન્તરેન ધમ્મન્તરસ્સાતિ. એકાદસમાદીસુ પન ચતૂસુ આદિપદેનેવ ધમ્મવિસેસનિદ્ધારણં કત્વા ઇતરેહિ પુચ્છનવિસ્સજ્જનનયા ઉદ્દિટ્ઠા. વિસેસને એવ ચેત્થ કરણવચનં દટ્ઠબ્બં. પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનઞ્હિ નિસ્સયભૂતા ધમ્મા સઙ્ગહિતતાદિવિસેસેન કરણભૂતેન સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તાદિભાવં અત્તનો વિસેસેન્તીતિ.

વિકપ્પતોતિ વિવિધકપ્પનતો, વિભાગતોતિ અત્થો. સન્નિટ્ઠાનવસેનાતિ અધિમોક્ખસમ્પયોગવસેન. સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તા ચ સબ્બે ચ ચિત્તુપ્પાદા સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તસબ્બચિત્તુપ્પાદા, તેસં સાધારણવસેનાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અધિમોક્ખો હિ સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તાનં ચિત્તુપ્પાદાનં સાધારણવસેન વુત્તો, ઇતરે સબ્બેસન્તિ. તત્થ સાધારણા પસટા પાકટા ચાતિ આદિતો પરિગ્ગહેતબ્બા, તસ્મા તેસં સઙ્ગહાદિપરિગ્ગહત્થં ઉદ્દેસો કતો, અસાધારણાપિ પન પરિગ્ગહેતબ્બાવાતિ તેસુ મહાવિસયેન અઞ્ઞેસમ્પિ સઙ્ગહાદિપરિગ્ગહં દસ્સેતું અધિમોક્ખો ઉદ્દિટ્ઠો. ‘‘સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તા’’તિ ચ ધમ્મસઙ્ગહવણ્ણનાયં પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે ચ વચનં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સન્નિટ્ઠાનવસેન યે વુત્તા, તેસં સબ્બેસં સાધારણતોતિ પન અત્થે સતિ સાધારણાસાધારણેસુ વત્તબ્બેસુ યો અસાધારણેસુ મહાવિસયો અધિમોક્ખો, તસ્સ વસેન વુત્તસબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણતો ફસ્સાદયો સબ્બસાધારણાતિ અધિમોક્ખો ચ અસાધારણેસુ મહાવિસયોતિ કત્વા વુત્તો અઞ્ઞસ્સ તાદિસસ્સ અભાવાતિ અયમધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો.

જીવિતિન્દ્રિયં પનેત્થ રૂપમિસ્સકત્તા ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, ચિત્તેકગ્ગતા પન અસમાધિસભાવા સામઞ્ઞસદ્દેનેવ સામઞ્ઞવિસેસસદ્દેહિ ચ સમાધિસભાવા વિસેસસદ્દવચનીયં અઞ્ઞં બ્યાપેતબ્બં નિવત્તેતબ્બઞ્ચ નત્થીતિ અનઞ્ઞબ્યાપકનિવત્તકસામઞ્ઞવિસેસદીપનતો તસ્સેવ ધમ્મસ્સ ભેદદીપકેહિ વત્તબ્બા, ન સુખાદિસભાવા વેદના વિય વુત્તલક્ખણવિપરીતેહિ સામઞ્ઞવિસેસસદ્દેહેવ, તસ્મા ‘‘ચિત્તેકગ્ગતા’’તિ અયં સામઞ્ઞસદ્દો સમાધિસભાવે વિસેસસદ્દનિરપેક્ખો પવત્તમાનો સયમેવ વિસેસસદ્દમાપજ્જિત્વા અસમાધિસભાવમેવ પકાસેય્ય, ઇતરો ચ સમાધિસભાવમેવાતિ દ્વિધા ભિન્ના ચિત્તેકગ્ગતા અસાધારણા ચેવ અપ્પવિસયા ચાતિ ઇધ ઉદ્દેસં ન અરહતિ. અભિન્નાપિ વા ફસ્સાદીનં વિય પાકટત્તાભાવતો અઞ્ઞધમ્મનિસ્સયેન વત્તબ્બતો ચ સા જીવિતઞ્ચ ન અરહતીતિ ન ઉદ્દિટ્ઠાતિ.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નિદ્દેસવણ્ણના

૧. પઠમનયો સઙ્ગહાસઙ્ગહપદવણ્ણના

૧. ખન્ધપદવણ્ણના

૬. ખન્ધાયતનધાતુયોમહન્તરે અભિઞ્ઞેય્યધમ્મભાવેન વુત્તા, તેસં પન સભાવતો અભિઞ્ઞાતાનં ધમ્માનં પરિઞ્ઞેય્યતાદિવિસેસદસ્સનત્થં સચ્ચાનિ, અધિપતિયાદિકિચ્ચવિસેસદસ્સનત્થં ઇન્દ્રિયાદીનિ ચ વુત્તાનીતિ સચ્ચાદિવિસેસો વિય સઙ્ગહાસઙ્ગહવિસેસો ચ અભિઞ્ઞેય્યનિસ્સિતો વુચ્ચમાનો સુવિઞ્ઞેય્યો હોતીતિ ‘‘તીહિ સઙ્ગહો. તીહિ અસઙ્ગહો’’તિ નયમુખમાતિકા ઠપિતાતિ વેદિતબ્બા. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ચતૂહી’’તિ વુત્તા સમ્પયોગવિપ્પયોગા ચ અભિઞ્ઞેય્યનિસ્સયેન ખન્ધાદીહેવ પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જિતાતિ. રૂપક્ખન્ધો એકેન ખન્ધેનાતિ યે ધમ્મા ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ રૂપક્ખન્ધભાવેન સભાગતા હોતીતિ રૂપક્ખન્ધભાવસઙ્ખાતેન, રૂપક્ખન્ધવચનસઙ્ખાતેન વા ગણનેન સઙ્ગહં ગણનં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘યઞ્હિ કિઞ્ચી’’તિઆદિ. રૂપક્ખન્ધોતિ હિ સઙ્ગહિતબ્બધમ્મો દસ્સિતો. યેન સઙ્ગહેન સઙ્ગય્હતિ, તસ્સ સઙ્ગહસ્સ દસ્સનં ‘‘એકેન ખન્ધેના’’તિ વચનં. પઞ્ચસુ ખન્ધગણનેસુ એકેન ખન્ધગણનેન ગણિતોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. યસ્મા ચ ખન્ધાદિવચનેહિ સઙ્ગહો વુચ્ચતિ, તસ્મા ઉપરિ ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિઆદિં વક્ખતીતિ.

અસઙ્ગહનયનિદ્દેસેતિ ઇદં ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિ એતસ્સેવ નયસ્સ એકદેસનયભાવેન વુત્તં, ન નયન્તરતાયાતિ દટ્ઠબ્બં. રૂપક્ખન્ધમૂલકાયેવ ચેત્થ દુકતિકચતુક્કા દસ્સિતાતિ એતેન વેદનાક્ખન્ધમૂલકા પુરિમેન યોજિયમાને વિસેસો નત્થીતિ પચ્છિમેહેવ યોજેત્વા તયો દુકા દ્વે તિકા એકો ચતુક્કો, સઞ્ઞાક્ખન્ધમૂલકા દ્વે દુકા એકો તિકો, સઙ્ખારક્ખન્ધમૂલકો એકો દુકોતિ એતે લબ્ભન્તીતિ દસ્સેતિ. તેસં પન ભેદતો પઞ્ચકપુચ્છાવિસ્સજ્જનાનન્તરં પુચ્છાવિસ્સજ્જનં કાતબ્બં સંખિત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, વુત્તનયેન વા સક્કા ઞાતુન્તિ પાળિં ન આરોપિતન્તિ.

આયતનપદાદિવણ્ણના

૪૦. યસ્મા ચ દુકતિકેસૂતિ યદિપિ એકકેપિ સદિસં વિસ્સજ્જનં, એકકે પન સદિસવિસ્સજ્જનાનં ચક્ખુન્દ્રિયસોતિન્દ્રિયસુખિન્દ્રિયાદીનં દુકાદીસુ અસદિસવિસ્સજ્જનં દિટ્ઠં. ન હેત્થ ચક્ખુસોતચક્ખુસુખિન્દ્રિયદુકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસવિસ્સજ્જનં, નાપિ દુકેહિ તિકસ્સ, ઇધ પન દુક્ખસમુદયદુક્ખમગ્ગદુકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં તિકેન ચ સદિસં વિસ્સજ્જનન્તિ દુકતિકેસ્વેવ સદિસવિસ્સજ્જનતં સમુદયાનન્તરં મગ્ગસચ્ચસ્સ વચને કારણં વદતિ.

૬. પટિચ્ચસમુપ્પાદવણ્ણના

૬૧. ‘‘પુચ્છં અનારભિત્વા અવિજ્જા એકેન ખન્ધેન, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા એકેન ખન્ધેના’’તિ લિખિતબ્બેપિ પમાદવસેન ‘‘અવિજ્જા એકેન ખન્ધેના’’તિ ઇદં ન લિખિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સરૂપેકસેસં વા કત્વા અવિજ્જાવચનેન અવિજ્જાવિસ્સજ્જનં દસ્સિતન્તિ. સબ્બમ્પિ વિપાકવિઞ્ઞાણન્તિ એત્થ વિપાકગ્ગહણેન વિસેસનં ન કાતબ્બં. કુસલાદીનમ્પિ હિ વિઞ્ઞાણાનં ધાતુકથાયં સઙ્ખારપચ્ચયાવિઞ્ઞાણાદિપદેહિ સઙ્ગહિતતા વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે ‘‘વિપાકા ધમ્મા’’તિ ઇમસ્સ વિસ્સજ્જનાસદિસેન તેસં વિસ્સજ્જનેન દસ્સિતા, ઇધ ચ નામરૂપસ્સ એકાદસહાયતનેહિ સઙ્ગહવચનેન અકમ્મજાનમ્પિ સઙ્ગહિતતા વિઞ્ઞાયતીતિ.

૭૧. જાયમાનપરિપચ્ચમાનભિજ્જમાનાનં જાયમાનાદિભાવમત્તત્તા જાતિજરામરણાનિ પરમત્થતો વિનિબ્ભુજ્જિત્વા અનુપલબ્ભમાનાનિ પરમત્થાનં સભાવમત્તભૂતાનિ, તાનિ રૂપસ્સ નિબ્બત્તિપાકભેદભૂતાનિ રુપ્પનભાવેન ગય્હન્તીતિ રૂપક્ખન્ધધમ્મસભાગાનિ, અરૂપાનં પન નિબ્બત્તિઆદિભૂતાનિ રૂપકલાપજાતિઆદીનિ વિય સહુપ્પજ્જમાનચતુક્ખન્ધકલાપનિબ્બત્તિઆદિભાવતો એકેકભૂતાનિ વેદિયનસઞ્જાનનવિજાનનેહિ એકન્તપરમત્થકિચ્ચેહિ અગય્હમાનાનિ સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણેન અનેકન્તપરમત્થકિચ્ચેન ગય્હન્તીતિ સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મસભાગાનિ, તથા દુવિધાનિપિ તાનિ ચક્ખાયતનાદીહિ એકન્તપરમત્થકિચ્ચેહિ અગય્હમાનાનિ નિસ્સત્તટ્ઠેન ધમ્માયતનધમ્મધાતુધમ્મેહિ સભાગાનિ, તેન તેહિ ખન્ધાદીહિ સઙ્ગય્હન્તીતિ ‘‘જાતિ દ્વીહિ ખન્ધેહી’’તિઆદિમાહ.

પઠમનયસઙ્ગહાસઙ્ગહપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયનયો સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૭૧. સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે યં તં ઉદ્દેસે અસઙ્ગહિતતાય પુચ્છિતબ્બં વિસ્સજ્જિતબ્બઞ્ચ સઙ્ગહિતતાવિસિટ્ઠં અસઙ્ગહિતં ધમ્મજાતં નિદ્ધારિતં, તદેવ તાવ દસ્સેન્તો ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ આહ. સબ્બત્થ ખન્ધાદિસઙ્ગહસામઞ્ઞાનં નિચ્ચં વિસેસાપેક્ખત્તા ભેદનિસ્સિતત્તા ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનં સવિસેસાવ ખન્ધાદિગણના સુદ્ધા. તત્થ સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતવચનમત્તેન ધમ્મવિસેસસ્સ નિદ્ધારિતત્તા તીસુ સઙ્ગહેસુ એકેન દ્વીહિ વા યે સઙ્ગહિતા હુત્વા અઞ્ઞેહિ અસઙ્ગહિતા, તેયેવ ધમ્મા ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ એત્તકેનેવ દસ્સેતબ્બા સિયું, તેસં પન એવંવિધાનં અસમ્ભવા નયમાતિકાય ચ અબ્ભન્તરબાહિરમાતિકાપેક્ખત્તા ઉદ્દેસેપિ યં યં રૂપક્ખન્ધાદીસુ અરણન્તેસુ સઙ્ગાહકં, તં તં અપેક્ખિત્વા સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતં નિદ્ધારિતન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ તેન તેન સઙ્ગાહકેન યથાનિદ્ધારિતં ધમ્મં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘ચક્ખાયતનેના’’તિઆદિમાહ. યત્થ હિ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બધમ્મવિસેસનિદ્ધારણં નત્થિ, તસ્મિં પઠમનયે છટ્ઠનયે ચ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બભાવેન, ઇતરેસુ ચ યં યં પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બં નિદ્ધારિતં, તસ્સ તસ્સ નિયામકભાવેન રૂપક્ખન્ધાદયો અરણન્તા ઉદ્દિટ્ઠાતિ.

તત્થ ‘‘ચક્ખાયતનેન…પે… ફોટ્ઠબ્બધાતુયા’’તિ કત્તુઅત્થે કરણનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો, ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેન આયતનસઙ્ગહેન ધાતુસઙ્ગહેના’’તિ કરણત્થે. એત્થ ચ યેન યેન સઙ્ગાહકેન ખન્ધાદિસઙ્ગહેસુ તેન તેન સઙ્ગહેતબ્બાસઙ્ગહેતબ્બં અઞ્ઞં અત્થિ, તં તદેવ સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકભાવેન ઉદ્ધટં. રૂપક્ખન્ધેન પન ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહેતબ્બો અઞ્ઞો ધમ્મો નત્થિ, તથા વેદનાક્ખન્ધાદીહિ, ન ચ સો એવ તસ્સ સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો વા હોતિ. યઞ્ચ ‘‘રૂપક્ખન્ધો એકેન ખન્ધેન સઙ્ગહિતો’’તિ વુત્તં, તઞ્ચ ન તસ્સેવ તેન સઙ્ગહિતતં સન્ધાય વુત્તં, રૂપક્ખન્ધભાવેન પન રૂપક્ખન્ધવચનેન વા ગહિતતં સન્ધાય વુત્તન્તિ પકાસિતોયમત્થો.

યદિ ચ સો એવ તેન સઙ્ગય્હેય્ય, સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે – ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા આયતનસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા ધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ સમ્પયુત્તા’’તિઆદિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તં, તસ્મા યથા ચિત્તં ચિત્તેન સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્તઞ્ચ ન હોતિ, એવં રૂપક્ખન્ધો રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતો અસઙ્ગહિતો ચ ન હોતિ, તથા વેદનાક્ખન્ધાદયો વેદનાક્ખન્ધાદીહિ. ન હિ સો એવ તસ્સ સભાગો વિસભાગો ચાતિ. તેનેવ ન એકદેસા વિય સમુદાયસ્સ, સમુદાયો એકદેસાનં સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ. યથા રૂપક્ખન્ધો ચક્ખાયતનાદીનં, ધમ્માયતનં વેદનાક્ખન્ધાદીનં, સરણા ધમ્મા ચતુન્નં ખન્ધાનં. સમુદાયન્તોગધાનઞ્હિ એકદેસાનં ન વિભાગો અત્થિ, યેન તે સમુદાયસ્સ સમુદાયો ચ તેસં સભાગો વિસભાગો ચ સિયાતિ, તથા ન સમુદાયો એકદેસસભાગવિસભાગાનં સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ. યથા ધમ્માયતનં સુખુમરૂપસભાગસ્સ વેદનાદિવિસભાગસ્સ ચ રૂપક્ખન્ધેકદેસસ્સ ખન્ધસઙ્ગહેન, જીવિતિન્દ્રિયં રૂપારૂપજીવિતસભાગવિસભાગસ્સ રૂપક્ખન્ધેકદેસસ્સ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસસ્સ ચ જીવિતવજ્જસ્સ ખન્ધસઙ્ગહેનેવ. ન હિ એકદેસસભાગં સમુદાયસભાગં, નાપિ એકદેસવિસભાગં સમુદાયવિસભાગન્તિ, તસ્મા સતિપિ અત્તતો અત્તનિ અન્તોગધતો અત્તેકદેસસભાગતો ચ અઞ્ઞસ્સ અસઙ્ગાહકત્તે સઙ્ગાહકત્તમેવ એતેસં નત્થિ, યેન સઙ્ગહિતસ્સ અસઙ્ગાહકા સિયુન્તિ સઙ્ગાહકત્તાભાવતો એવ એવરૂપાનં અગ્ગહણં વેદિતબ્બં.

યં પન ‘‘ધમ્માયતનં અસઙ્ખતં ખન્ધતો ઠપેત્વા ચતૂહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિત’’ન્તિ (ધાતુ. ૨૫), ‘‘ચક્ખાયતનઞ્ચ સોતાયતનઞ્ચ એકેન ખન્ધેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ (ધાતુ. ૨૬) ચ વુત્તં, ન તેન એકદેસાનં સમુદાયસઙ્ગાહકત્તં, સમુદાયસ્સ ચ એકદેસસઙ્ગાહકત્તં દસ્સેતિ, ચતુક્ખન્ધગણનભેદેહિ પન ધમ્માયતનસ્સ ગણેતબ્બાગણેતબ્બભાવેન પઞ્ચધા ભિન્નતં, ચક્ખાયતનાદીનં એકક્ખન્ધગણનેન ગણેતબ્બતાય એકવિધતઞ્ચ દસ્સેતિ. સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકનિરપેક્ખાનં ગણેતબ્બાગણેતબ્બાનં તંતંગણનેહિ ગણનદસ્સનમત્તમેવ હિ પઠમનયો કમ્મકરણમત્તસબ્ભાવા, દુતિયાદયો પન સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકેહિ સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતાનં અગણનાદિદસ્સનાનિ કત્તુકરણકમ્મત્તયસબ્ભાવા. તથા પઠમનયે તથા તથા ગણેતબ્બાગણેતબ્બભાવસઙ્ખાતો તંતંખન્ધાદિભાવાભાવો સભાગવિસભાગતા, દુતિયાદીસુ યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સને સઙ્ગાહકસઙ્ગહેતબ્બાનં સમાનક્ખન્ધાદિભાવો સભાગતા, તદભાવો ચ વિસભાગતા. પુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુ તંતંખન્ધાદિભાવાભાવો એવાતિ અયમેતેસં વિસેસોતિ.

સમુદયસચ્ચસુખિન્દ્રિયસદિસાનિ પન તેહિ સઙ્ગહેતબ્બમેવ અત્થિ, ન સઙ્ગહિતં અસઙ્ગહેતબ્બન્તિ અસઙ્ગાહકત્તાભાવતો ન ઉદ્ધટાનિ. દુક્ખસચ્ચસદિસાનિ તેહિ વિસભાગસમુદાયભૂતેહિ અનેકક્ખન્ધેહિ ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહેતબ્બં, ઇતરેહિ અસઙ્ગહેતબ્બઞ્ચ નત્થીતિ સઙ્ગાહકત્તાસઙ્ગાહકત્તાભાવતો. એવં સઙ્ગાહકત્તાભાવતો અસઙ્ગાહકત્તાભાવતો ઉભયાભાવતો ચ યથાવુત્તસદિસાનિ અનુદ્ધરિત્વા સઙ્ગાહકત્તાસઙ્ગાહકત્તભાવતો ચક્ખાયતનાદીનેવ ઉદ્ધટાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તત્થ ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિ ચક્ખાયતનવજ્જા રૂપધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા, ન રૂપક્ખન્ધોતિ. ન હિ એકદેસો સમુદાયસઙ્ગાહકોતિ દસ્સિતમેતન્તિ.

અટ્ઠકથાયં પન ખન્ધપદેનાતિ ખન્ધપદસઙ્ગહેનાતિ અત્થો, ન સઙ્ગાહકેનાતિ. ‘‘કેનચિ સઙ્ગાહકેના’’તિ ઇદં પન આનેત્વા વત્તબ્બં. તં પન રૂપક્ખન્ધાદીસુ ન યુજ્જતીતિ તં વિસ્સજ્જનં રૂપક્ખન્ધાદીસુ સઙ્ગાહકેસુ ન યુજ્જતીતિ અત્થો. રૂપક્ખન્ધેન હિ…પે… સઙ્ગહિતોતિ એતેન નયેન ચક્ખાયતનેન રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતો, સો ચ અડ્ઢેકાદસહિ આયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતો નામ નત્થીતિ એવં ચક્ખાયતનાદીનિપિ ન ગહેતબ્બાનીતિ આપજ્જતીતિ ચે? નાપજ્જતિ. ન હિ અઞ્ઞમત્તનિવારણં એવસદ્દસ્સ અત્થો, અથ ખો સઙ્ગાહકતો અઞ્ઞનિવારણં. સો ચાતિઆદિ ચ ન નિરપેક્ખવચનં, અથ ખો સઙ્ગાહકાપેક્ખન્તિ. કથં? રૂપક્ખન્ધેન હિ રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતોતિ યથા ચક્ખાયતનેન ચક્ખાયતનતો અઞ્ઞમ્પિ ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતં અત્થિ, યં આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં હોતિ, ન એવં રૂપક્ખન્ધેન રૂપક્ખન્ધતો અઞ્ઞં ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતં અત્થિ, યં આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં સિયા, રૂપક્ખન્ધેન પન રૂપક્ખન્ધોવ ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતોતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો. સિયા પનેતં ‘‘સો એવ રૂપક્ખન્ધો રૂપક્ખન્ધેન આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતો હોતૂ’’તિ, તં નિવારેન્તો આહ ‘‘સો ચ અડ્ઢેકાદસહિ આયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતો નામ નત્થી’’તિ. એત્થ ચ ‘‘રૂપક્ખન્ધેના’’તિ આનેત્વા વત્તબ્બં. તત્થ રૂપક્ખન્ધો રૂપક્ખન્ધસ્સ વા તદેકદેસાનં વા ચક્ખાદીનં આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ ન હોતીતિ ઇમિના પરિયાયેન અસઙ્ગહિતતાય અભાવો વુત્તોતિ યુજ્જતિ, ન રૂપક્ખન્ધેન રૂપક્ખન્ધસ્સ તદેકદેસાનં વા અડ્ઢેકાદસહિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતતાય. ન હિ સા સઙ્ગહિતતા અત્થિ. યદિ સિયા, સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધોપિ ઉદ્ધરિતબ્બો સિયા. તેન હિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ રૂપક્ખન્ધો તદેકદેસો વા સઙ્ગહિતા સિયું, અત્થિ ચ તેસં વિપ્પયુત્તતાતિ.

એવં અસઙ્ગહિતતાય અભાવતો એતાનિ, અઞ્ઞાનિ ચાતિ એત્થાપિ ચક્ખાયતનાદીહિ વિય એતેહિ અઞ્ઞેહિ ચ સઙ્ગહિતાનં અસઙ્ગહિતતાય અભાવતો એતાનિ અઞ્ઞાનિ ચ યથા વા તથા વા એતાનિ વિય અયુજ્જમાનવિસ્સજ્જનત્તા એવરૂપાનિ પદાનિ સઙ્ગાહકભાવેન ન ગહિતાનીતિ અધિપ્પાયો.

તત્થ યં વુત્તં ‘‘રૂપક્ખન્ધેન હિ રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતો’’તિ, તં તેનેવ તસ્સ સઙ્ગહિતત્તાસઙ્ગહિતત્તાભાવદસ્સનેન નિવારિતં. યઞ્હેત્થ અગ્ગહણે કારણં વુત્તં, તઞ્ચ સતિપિ સઙ્ગહિતત્તે અસઙ્ગહિતતાય અભાવતોતિ વિઞ્ઞાયમાનં સમુદયસચ્ચાદીસુ યુજ્જેય્ય સતિ તેહિ સઙ્ગહિતે તદસઙ્ગહિતત્તાભાવતો. રૂપક્ખન્ધાદીહિ પન સઙ્ગહિતમેવ નત્થિ, કુતો તસ્સ અસઙ્ગહિતતા ભવિસ્સતિ, તસ્મા સઙ્ગાહકત્તાભાવો એવેત્થ અગ્ગહણે કારણન્તિ યુત્તં. સઙ્ગહિતત્તાભાવેન અસઙ્ગહિતત્તં યદિપિ રૂપક્ખન્ધાદિના અત્તનો અત્તનિ અન્તોગધસ્સ અત્તેકદેસસભાગસ્સ ચ નત્થિ, અઞ્ઞસ્સ પન અત્થીતિ ન દુક્ખસચ્ચાદીસુ વિય ઉભયાભાવો ચેત્થ અગ્ગહણે કારણં ભવિતું યુત્તોતિ. ધમ્માયતનજીવિતિન્દ્રિયાદીનઞ્ચ ખન્ધચતુક્કદુકાદિસઙ્ગાહકત્તે સતિ ન તેસં સઙ્ગહિતાનં તેહિ ધમ્માયતનજીવિતિન્દ્રિયાદીહિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતતા નત્થીતિ અસઙ્ગહિતતાય અભાવો અનેકન્તિકો, તસ્મા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ અગ્ગહિતાનં અગ્ગહણે, ગહિતાનઞ્ચ ગહણે કારણં વેદિતબ્બન્તિ.

અનિદસ્સનં પુનદેવ સપ્પટિઘન્તિ એત્થ અનિદસ્સનન્તિ એતેન ‘‘સનિદસ્સનસપ્પટિઘ’’ન્તિ એત્થ વુત્તેન સપ્પટિઘસદ્દેન સદ્ધિં યોજેત્વા અનિદસ્સનસપ્પટિઘા દસ્સિતા. પુનદેવાતિ એતેન તત્થેવ અવિસિટ્ઠં સનિદસ્સનપદં નિવત્તેત્વા ગણ્હન્તો સનિદસ્સનદુકપદં દસ્સેતિ. ‘‘ચક્ખાયતનેન ચક્ખાયતનમેવેકં સઙ્ગહિત’’ન્તિ ઇદં ન સક્કા વત્તું. ન હિ ‘‘ચક્ખાયતનેન ચક્ખાયતનં આયતનસઙ્ગહેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ ચ ‘‘અસઙ્ગહિત’’ન્તિ ચ વત્તબ્બન્તિ દસ્સિતોયં નયોતિ. એવં સબ્બત્થ તસ્સેવ સમુદાયેકદેસાનઞ્ચ સઙ્ગાહકસઙ્ગહિતન્તિ વચનેસુ અસઙ્ગાહકઅસઙ્ગહિતન્તિ વચનેસુ ચ તદવત્તબ્બતા યોજેતબ્બા. અસઙ્ગાહકત્તાભાવતો એવ હિ ચક્ખાયતનાદીનિ ચક્ખાયતનાદીહિ અસઙ્ગહિતાનીતિ ન વુચ્ચન્તિ, ન સઙ્ગાહકત્તાભાવતોતિ.

દુતિયનયસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયનયો અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૭૯. અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધેન ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતેસુ વેદનાદીનં તિણ્ણં ખન્ધાનં નિબ્બાનસ્સ ચ સુખુમરૂપેન સહ આયતનધાતુસભાગત્તે સતિપિ ન સુખુમરૂપમેવ રૂપક્ખન્ધોતિ રૂપક્ખન્ધેન આયતનધાતુસભાગત્તં નત્થિ, તસ્મા ન તેન તાનિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતાનિ. ન કેવલં સઙ્ગહિતાનેવ, અસઙ્ગહિતાનિપિ તેન તાનિ તેહિ સઙ્ગહેહિ ન હોન્તેવ તદેકદેસેન સુખુમરૂપેન આયતનધાતુસભાગત્તા, સઙ્ગહિતાભાવો એવ પન ઇધાધિપ્પેતો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધચક્ખાયતનાદીહિ પન અસઙ્ગહિતા ન તે તેહિ કથઞ્ચિ સમ્મિસ્સાતિ સબ્બથા તે તેહિ ન સઙ્ગહિતા. દુક્ખસચ્ચાદીહિ ચ પઞ્ચક્ખન્ધસમુદાયભૂતેહિ ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતં નિબ્બાનં રૂપક્ખન્ધેન વિય આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતં તેહિ ન હોતિ, તસ્મા સઙ્ગાહકત્તાભાવતો એવ એવરૂપાનં અસઙ્ગાહકભાવેન અગ્ગહણં વેદિતબ્બં, સનિબ્બાનપઞ્ચક્ખન્ધસમુદાયભૂતાનં પન અબ્યાકતધમ્માદીનં અસઙ્ગાહકત્તાભાવતોવ. ન હિ તં કઞ્ચિ અત્થિ, યસ્સ તે ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગાહકા સિયું, ન ચ અત્તનો એકદેસો અત્તેકદેસસભાગો ચ અત્તના અસઙ્ગહિતો હોતીતિ અત્તના અસઙ્ગહિતસઙ્ગાહકત્તા પન વેદનાક્ખન્ધાદીનં ગહણં કતન્તિ.

યં પન અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘યે ધમ્માયતનેન સઙ્ગહિતા’’તિ, તં ન સક્કા વત્તું. ધમ્માયતનેન હિ ન કોચિ ધમ્મો કેનચિ સઙ્ગહેન સઙ્ગહિતો અત્થિ વિસભાગક્ખન્ધનિબ્બાનસમુદાયત્તા, ખન્ધસઙ્ગહેન સયમેવ અત્તનો સઙ્ગાહકં ન હોતીતિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ ચ સઙ્ગાહકત્તાભાવતોતિ દસ્સિતોયં નયોતિ એતસ્સ ધમ્માયતનગણનેન ગણિતાતિ અત્થો. યાનિ…પે… ગહિતાનીતિ એતેન વિઞ્ઞાણસમ્મિસ્સં ધમ્માયતનેકદેસં દીપેન્તાનિ ઇદ્ધિપાદાદિપદાનિ, ઓળારિકરૂપસમ્મિસ્સં દીપેન્તાનિ રૂપક્ખન્ધાદિપદાનિ, સબ્બેન સબ્બં ધમ્માયતનં અદીપેન્તાનિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધચક્ખાયતનાદિપદાનિ, સકલધમ્માયતનદીપકાનિ ધમ્માયતનાદિપદાનિ ચ વજ્જેત્વા ધમ્માયતનેકદેસં અઞ્ઞાયતનેન અસમ્મિસ્સં દીપેન્તાનિ ગહિતાનીતિ દસ્સેતિ.

તતિયનયઅસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થનયો સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૯૧. સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે યસ્મા યથા દુતિયતતિયનયા તિણ્ણં સઙ્ગહાનં સઙ્ગહણાસઙ્ગહણપ્પવત્તિવિસેસેન ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં, અસઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ ચ ઉદ્દિટ્ઠા, નેવં ચતુત્થપઞ્ચમા. સઙ્ગહણપ્પવત્તિયા એવ હિ સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિતં ઉદ્દિટ્ઠં, અસઙ્ગહણપ્પવત્તિયા એવ ચ અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતન્તિ, તસ્મા સઙ્ગહણપ્પવત્તિવિસેસવિરહે સઙ્ગહિતધમ્માસઙ્ગહિતધમ્મવિસેસે નિસ્સિતા એતે દ્વે નયાતિ એત્થ કેનચિ સઙ્ગહિતેન ધમ્મવિસેસેન પુન સઙ્ગહિતો ધમ્મવિસેસો સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિતો સઙ્ગહિતતાય પુચ્છિતબ્બો વિસ્સજ્જિતબ્બો ચ, તમેવ તાવ યથાનિદ્ધારિતં દસ્સેન્તો ‘‘સમુદયસચ્ચેન યે ધમ્મા ખન્ધ…પે… સઙ્ગહિતા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા ખન્ધ…પે… સઙ્ગહિતા’’તિ આહ. એત્થ ચ યે તીહિપિ સઙ્ગહેહિ ન સઙ્ગાહકા રૂપક્ખન્ધવિઞ્ઞાણક્ખન્ધધમ્માયતનદુક્ખસચ્ચાદીનિ વિય, યે ચ દ્વીહાયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગાહકા ચક્ખાયતનાદીનિ વિય, યે ચ એકેન ખન્ધસઙ્ગહેનેવ ધાતુસઙ્ગહેનેવ ચ ન સઙ્ગાહકા વેદનાદિક્ખન્ધનિરોધસચ્ચજીવિતિન્દ્રિયાદીનિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદયો વિય ચ, તે ધમ્મા સઙ્ગાહકત્તાભાવસબ્ભાવા સઙ્ગાહકભાવેન ન ઉદ્ધટા, તીહિપિ પન સઙ્ગહેહિ યે સઙ્ગાહકા, તે સઙ્ગાહકત્તાભાવાભાવતો ઇધ ઉદ્ધટા. તેહિ સઙ્ગહિતાપિ હિ એકન્તેન અત્તનો સઙ્ગાહકસ્સ સઙ્ગાહકા હોન્તિ, યસ્સ પુન સઙ્ગહો પુચ્છિતબ્બો વિસ્સજ્જિતબ્બો ચાતિ.

અટ્ઠકથાયં પન સકલેન હિ ખન્ધાદિપદેનાતિ સકલવાચકેન રૂપક્ખન્ધાદિપદેનાતિ અત્થો. યં પનેતં વુત્તં ‘‘યં અત્તનો સઙ્ગાહકં સઙ્ગણ્હિત્વા પુન તેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છેય્યા’’તિ, તં તેન ખન્ધાદિપદેનાતિ એવં અયોજેત્વા તં અઞ્ઞં સઙ્ગહિતં નામ નત્થીતિ એવં ન સક્કા વત્તું. ન હિ યેન યં સઙ્ગહિતં, તેનેવ તસ્સ સઙ્ગહો પુચ્છિતો વિસ્સજ્જિતો, ન ચ તસ્સેવ, અથ ખો તેન સઙ્ગહિતસ્સાતિ. યથા વેદના સદ્દો ચ ખન્ધો આયતનઞ્ચ, ન એવં સુખુમરૂપં, તં પન ખન્ધાયતનાનં એકદેસોવ, તસ્મા ‘‘સુખુમરૂપેકદેસં વા’’તિ અવત્વા ‘‘સુખુમરૂપં વા’’તિ વુત્તં. સબ્બત્થ ચ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સન્તિ યોજેતબ્બં. યમ્પિ ચેતં વુત્તં ‘‘તદેવ યેહિ ધમ્મેહિ ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહિતં, તે ધમ્મે સન્ધાયા’’તિ, તમ્પિ તથા ન સક્કા વત્તું. ન હિ સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિતસ્સ સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહો એત્થ પુચ્છિતો વિસ્સજ્જિતો ચ, અથ ખો સઙ્ગહોવ, તસ્મા એકેન ખન્ધેનાતિ એકેન ખન્ધગણનેનાતિ અયમેવેત્થ અત્થો, ન સઙ્ગાહકેનાતિ. ન હિ એકો ખન્ધો અત્તનો એકદેસસ્સ સઙ્ગાહકોતિ.

ચતુત્થનયસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ચમનયો અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૯૩. અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસેપિ વુત્તનયેનેવ યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સનં વેદિતબ્બં. એત્થ ચ સસુખુમરૂપવિઞ્ઞાણસહિતધમ્મસમુદાયા યે તે દુક્ખસચ્ચઅનિદસ્સનઅપ્પટિઘઅચેતસિકાનુપાદાસદિસા સતિપિ એકેન દ્વીહિ વા સઙ્ગહેહિ કેસઞ્ચિ અસઙ્ગાહકત્તે તીહિપિ અસઙ્ગહેતબ્બસ્સ અભાવતો પરિપુણ્ણસઙ્ગહાસઙ્ગાહકા ન હોન્તિ, અબ્યાકતધમ્મસદિસા કેનચિ સઙ્ગહેન અસઙ્ગહેતબ્બભાવતો અસઙ્ગાહકા એવ ન હોન્તિ, તેન તે અસઙ્ગાહકભાવેન ન ઉદ્ધટા, ઇતરે પન તબ્બિપરિયાયેન ઉદ્ધટાતિ.

યં પન અટ્ઠકથાયં ‘‘તાદિસેન હિ પદેન નિબ્બાનં ખન્ધસઙ્ગહમત્તં ન ગચ્છેય્યા’’તિ વુત્તં, તં દુક્ખસચ્ચં સન્ધાય વુત્તં. અનિદસ્સનઅપ્પટિઘેસુ પન અસઙ્ગાહકેસુ નિબ્બાનં અન્તોગધં, ન ચ તદેવ તસ્સ અસઙ્ગાહકન્તિ. સદિસવિસ્સજ્જનાનં વસેન સમોધાનેત્વા કતેહિ સદ્ધિન્તિ એવં કતેહિ દુતિયપઞ્હાદીહિ સદ્ધિં પઠમપઞ્હનામરૂપપઞ્હાદયો સબ્બેપિ ચતુત્તિંસ હોન્તીતિ અત્થો. યં પુચ્છાય ઉદ્ધટં પદં, તદેવાતિ રૂપક્ખન્ધાદિવિસેસકપદં વદતિ, ન નિદ્ધારિતે પુચ્છિતબ્બધમ્મે. તે હિ લક્ખણતો દસ્સિતા, ન પદેન સરૂપતોતિ. તત્થ તદેવાતિ એવ-સદ્દેન ન તં કદાચિ સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં ન હોતીતિ ઉદ્ધટસ્સેવ અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતભાવે નિયતતં અઞ્ઞસ્સ ચ અનિયતતં દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘તદેવ યેહિ અસઙ્ગહિત’’ન્તિ એત્થ હિ ‘‘નિયમતો’’તિ સક્કા વચનસેસો યોજેતુન્તિ. અથ વા તદેવાતિ પુચ્છાય ઉદ્ધટમેવ એવંપકારમેવ હુત્વા યેહિ અસઙ્ગહિતન્તિ તસ્સ પુચ્છાય ઉદ્ધટભાવેન એવં અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતભાવનિયમનત્થો એવ-સદ્દો, ન અઞ્ઞસ્સ અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતતાનિવારણત્થોતિ દટ્ઠબ્બો. પુચ્છાય ઉદ્ધટઞ્હિ અઞ્ઞસહિતં અસહિતઞ્ચ અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં હોતિ. રૂપક્ખન્ધાદીનિ હિ અઞ્ઞસહિતાનિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધાદીનિ અસહિતાનીતિ.

અવસેસા સઙ્ગહિતાતિ ઇદં અવસેસા અસઙ્ગહિતા ન હોન્તીતિ એવં દટ્ઠબ્બં. તેહિપિ વિઞ્ઞાણધમ્મેહિ તે રૂપધમ્માવ તીહિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાતિ પુચ્છાય ઉદ્ધટા તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગાહકા હુત્વા અસઙ્ગહિતાતિ અધિપ્પાયો. અનુદ્ધટા વેદનાદયોપિ હિ અસઙ્ગહિતા એવાતિ. એત્થ ચ પઠમે નયે વેદનાદયોપિ વિઞ્ઞાણેન અસઙ્ગહિતાતિ વુત્તા, દુતિયે રૂપધમ્માવાતિ અયં વિસેસો. વેદનાદયો હિ રૂપવિઞ્ઞાણેહેવ ખન્ધાદિસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતાતિ ઓળારિકરૂપેહિ વિઞ્ઞાણેન ચ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાતિ અત્થો. રૂપેકદેસો હિ એત્થ રૂપગ્ગહણેન ગહિતોતિ.

૧૯૬. ચતુત્થપઞ્હે ચક્ખાયતનં વેદનાદીહિ ચતૂહીતિ એત્થ ચક્ખાયતનન્તિ એતેન પુચ્છાય ઉદ્ધટં અસઙ્ગાહકં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. ચક્ખાયતનેન પન અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતાનિ દસ ઓળારિકાયતનાનિ ન ચક્ખાયતનમેવાતિ. ‘‘રૂપઞ્ચ ધમ્માયતન’’ન્તિઆદિના યેહિ ધમ્મેહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં તં વિઞ્ઞાણમેવ હોતિ, અસઙ્ગહિતેન તેન અસઙ્ગહિતઞ્ચ વિઞ્ઞાણવજ્જં સબ્બં તેવ ધમ્મે ઉદાનેતિ. સદિસવિસ્સજ્જના હિ એકતો ઉદાનેત્વા દસ્સેતબ્બા. તત્થ પઠમેન રૂપક્ખન્ધેન સદિસવિસ્સજ્જનેસુ એકતો ઉદાનેત્વા દસ્સિતેસુ અઞ્ઞે વિસદિસવિસ્સજ્જના નયદાનેન દસ્સિતા હોન્તિ. તેનાહ ‘‘રૂપઞ્ચ ધમ્માયતનન્તિ…પે… અઞ્ઞેનાકારેન સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતા’’તિ. તત્થ દ્વે ભવાતિ અસઞ્ઞેકવોકારભવા. દ્વેતિ બાહિરુપાદાધમ્મે એવ સન્ધાય વુત્તં. યેન અસઙ્ગાહકેન અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં પુચ્છિતબ્બં વિસ્સજ્જિતબ્બઞ્ચ પરિચ્છિજ્જતિ, સો રૂપક્ખન્ધાદિકો તસ્સ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનઞ્ચ નિસ્સયભાવતો ‘‘વિસયો’’તિ વુત્તો, યથાદસ્સિતસ્સ પન ઉદ્દાનસ્સ નયદાનમત્તત્તા ‘‘નયો’’તિ વુત્તં. ‘‘દ્વેવીસનયો ચા’’તિપિ પાઠો, દ્વેવીસપદિકો એસ નયો ચાતિ અત્થો.

પઞ્ચમનયઅસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. છટ્ઠનયો સમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના

૨૨૮. સમ્પયોગવિપ્પયોગપદે યં લબ્ભતિ, યઞ્ચ ન લબ્ભતિ, તં સબ્બં પુચ્છાય ગહિતન્તિ ઇદં ન રૂપક્ખન્ધાદીનિ પદાનિ સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો સમ્પયોગપદં વિપ્પયોગપદઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. રૂપક્ખન્ધાદીસુ હિ યં ધમ્માયતનાદિપદં ન લબ્ભતિ, તં પુચ્છાયપિ ન ગહિતં. સમ્પયોગપદં પન રૂપક્ખન્ધાદીસુ અલબ્ભમાનમ્પિ ‘‘રૂપક્ખન્ધો કતિહિ…પે… સમ્પયુત્તો’’તિ એવં પુચ્છાય ગહિતં, વેદનાક્ખન્ધાદીસુ લબ્ભમાનં, વિપ્પયોગપદં પન સબ્બત્થ લબ્ભમાનમેવાતિ. રૂપધમ્માનં પન રૂપેન નિબ્બાનેન વા, નિબ્બાનસ્સ ચ રૂપેન સદ્ધિં સમ્પયોગો નામ નત્થીતિ એકુપ્પાદાદિસભાગતાય અભાવતો સમ્પયોગં નિવારેન્તેન સા એવ એકુપ્પાદાદિતા એતેસં વિસભાગતાતિ તદભાવતો વિપ્પયોગોપિ નિવારિતો એવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. ચતૂસુ હિ ખન્ધેસુ વિજ્જમાના એકુપ્પાદાદિતા તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં સભાગતા હોતિ રૂપનિબ્બાનેહિ તેસં તેહિ ચ રૂપનિબ્બાનાનં વિસભાગતા ચ, ન ચ રૂપેકદેસસ્સ નિબ્બાનસ્સ વા સા એકુપ્પાદાદિતા અત્થિ, યા રૂપેકદેસેન રૂપેકદેસનિબ્બાનાનં નિબ્બાનેન ચ રૂપસ્સ વિસભાગતા સિયા. તેનેવ ‘‘ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ વુત્તન્તિ.

સત્તસુ વિઞ્ઞાણધાતૂસુ એકાયપિ અવિપ્પયુત્તેતિ યથા રૂપભવો તીહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ, નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા પઞ્ચહિ, અવિતક્કઅવિચારા એકાય વિપ્પયુત્તે અનારમ્મણમિસ્સકે ધમ્મે દીપેન્તિ, એવં અદીપેત્વા એકાયપિ વિપ્પયુત્તે અહોન્તે સત્તહિપિ સમ્પયુત્તે સત્તપિ વા તા દીપેન્તીતિ અધિપ્પાયો. અવિપ્પયુત્તેતિ હિ યે વિપ્પયુત્તા ન હોન્તિ, તે ધમ્મેતિ વુત્તં હોતિ, ન સમ્પયુત્તેતિ. તેન યાનિ તાહિ સમ્પયુત્તે દીપેન્તિ ધમ્માયતનાદિપદાનિ, યાનિ ચ સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તભાવેહિ નવત્તબ્બં દીપેન્તિ અચેતસિકાદિપદાનિ, યાનિ ચ સમ્પયુત્તનવત્તબ્બાનિ દીપેન્તિ દુક્ખસચ્ચાદિપદાનિ, તેસં સબ્બેસં અનારમ્મણમિસ્સકધમ્મદીપકાનં અગ્ગહણં વુત્તં હોતિ. ન હિ અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુતંસમ્પયુત્તતદુભયસમુદાયાનં ખન્ધાયતનધાતૂસુ કેનચિ સમ્પયોગો વિપ્પયોગો વા અત્થીતિ.

યદિ એવં વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે ‘‘કુસલેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિ ન વત્તબ્બં. અકુસલાબ્યાકતા હિ અનારમ્મણમિસ્સોભયધમ્માતિ? ન, યથાવુત્તસમુદાયાનં ખન્ધાદીહેવ સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવવચનતો. ખન્ધાદયો હિ તદેકદેસા તદેકદેસઞ્ઞસમુદાયા ચ, સમુદાયેકદેસાનઞ્ચ વિભાગાભાવતો ન સભાગવિસભાગતા અત્થિ, તેન તેસં ખન્ધાદીહિ સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવો હોતિ. કુસલા પન ધમ્મા અકુસલાબ્યાકતેહિ વિભત્તા, તે ચ કુસલેહિ, ન તેસં સમુદાયેકદેસભાવો તદેકદેસઞ્ઞસમુદાયભાવો વા, તસ્મા ખન્ધાદીનિ અનામસિત્વા વિપ્પયુત્તતામત્તેન યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સને કુસલેહિ ઇતરેસં, ઇતરેહિ ચ કુસલાનં વિપ્પયોગો ન ન હોતિ વિસભાગતાસબ્ભાવતોતિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયુત્તતા વુત્તા. એસ નયો સબ્બેસુ એવરૂપેસુ.

ઉદ્દાને પન અટ્ઠારસ તતો પરેતિ ઇદં ‘‘સોળસા’’તિ વત્તબ્બં, તેવીસન્તિ ઇદઞ્ચ ‘‘એકવીસ’’ન્તિ. સબ્બત્થ ચ કાલસન્તાનભેદરહિતારહિતબહુધમ્મસમોધાનાનં સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતૂનં એકદેસા સમુદયસચ્ચવેદનાક્ખન્ધાદયો એકદેસસમ્મિસ્સા ચ ઇદ્ધિપાદાદયો અનારમ્મણેહિ અસમ્મિસ્સા રૂપક્ખન્ધાદયો ચ સારમ્મણેહિ અસમ્મિસ્સા સમ્પયોગીવિપ્પયોગીભાવેન સમાનકાલસન્તાનેહિ ચ એકદેસન્તરેહિ વિભત્તા એવ ગહિતાતિ તેહિ તે કેહિચિ એકદેસન્તરેહિ વિભત્તેહિ યથાયોગં સમ્પયોગં વિપ્પયોગઞ્ચ લભન્તિ. અત્થિ હિ તેસં એકુપ્પાદાદિતા સભાગતા વિસભાગતા ચાતિ. તેન તત્થ તત્થ ‘‘એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્ત’’ન્તિ ચ, ‘‘એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ ચ વુત્તં. ભિન્નકાલસમુદાયા એવ પન વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધા વત્તમાના ચ એકેકધમ્મા એવ, તસ્મા તેસં સમાનકાલસ્સ વિભજિતબ્બસ્સ અભાવતો ન સુખિન્દ્રિયાદીનિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ વિભાગં કરોન્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદયો ચ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ મનાયતનસ્સ ચ. તેન ‘‘સુખિન્દ્રિયં એકેન ખન્ધેન કેહિચિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ, ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન કેહિચિ વિપ્પયુત્તા’’તિ ચ એવમાદિ ન વુત્તં, ખન્ધાયતનવિભાગવિરહિતમ્પિ પન વિઞ્ઞાણં ધાતુવિભાગેન વિભત્તમેવ વુત્તન્તિ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતુ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા’’તિ વુત્તં, એવમેવં ઇન્દ્રિયવિભાગેન વિભત્તાનં સુખિન્દ્રિયાદીનં ‘‘સુખિન્દ્રિયેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિઆદીસુ યથાયોગં વિપ્પયોગો દટ્ઠબ્બો, નાવિભત્તસ્સ વેદનાક્ખન્ધસ્સાતિ.

૨૩૫. યથા તંસમ્પયોગીભાવં સન્ધાય ‘‘સમુદયસચ્ચં તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, એવં તંવિપ્પયોગીભાવં સન્ધાય ‘‘તીહિ ખન્ધેહિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? અવિભાગેહિ તેહિ વિપ્પયોગવચનસ્સ અયુત્તત્તા. વિભાગે હિ સતિ સમુદયસચ્ચં સુખદુક્ખદોમનસ્સિન્દ્રિયેહિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુતો અઞ્ઞવિઞ્ઞાણધાતૂહિ વિપ્પયુત્તન્તિ યુત્તં વત્તું વિભાગેનેવ વિસભાગતાય સઙ્ગહિતત્તા, વિભાગરહિતેહિ પન વેદનાક્ખન્ધાદીહિ ન યુત્તં, તેહિ વિજ્જમાનેહિ વિજ્જમાનસ્સ સમુદયસ્સ વિસભાગભાવાભાવતો. યઞ્હિ અનુપ્પન્ના ધમ્મા વિય આમટ્ઠકાલભેદં ન હોતિ સઙ્ખતં ઉદ્ધરિતબ્બં, તં પચ્ચુપ્પન્નભાવં નિસ્સાય સમ્પયોગીવિપ્પયોગીભાવેન ઉદ્ધરીયતિ, તઞ્ચ વિભાગરહિતેહિ ખન્ધાદીહિ સઙ્ખતેહિ પચ્ચુપ્પન્નભાવમેવ નિસ્સાય અનામટ્ઠકાલભેદે અત્થિતાય એવ નિસ્સિતબ્બત્તા. અવિજ્જમાનસ્સ હિ અવિજ્જમાનેન, અવિજ્જમાનસ્સ ચ વિજ્જમાનેન, વિજ્જમાનસ્સ ચ અવિજ્જમાનેન સમ્પયોગો નત્થિ, વિપ્પયોગો પન અવિજ્જમાનતાદીપકે ભેદે ગહિતે તેનેવ વિસભાગતાપિ ગહિતા એવાતિ હોતિ. ભેદે પન અગ્ગહિતે તેન તેન ગહણેન વિસભાગતાય અગ્ગહિતત્તા સતિ સભાગત્તે વિજ્જમાનતાય એવ ધમ્માનં સભાગસ્સ પરિચ્છિન્દનતો વિજ્જમાનતા દસ્સિતાતિ એકુપ્પાદાદિભાવસઙ્ખાતા સભાગતાપિ ગહિતા એવ હોતિ. તસ્સા ચ ગહિતત્તા સમ્પયોગોવ લબ્ભતિ, ન વિપ્પયોગો, તસ્મા સમુદયસચ્ચં વેદનાક્ખન્ધાદીહિ સમ્પયુત્તત્તેન વુત્તં, ન વિપ્પયુત્તત્તેનાતિ. એસ નયો મગ્ગસચ્ચાદીસુપીતિ.

૨૬૨. ‘‘દુતિયજ્ઝાનવિચારઞ્હિ ઠપેત્વા સેસા અવિતક્કવિચારમત્તા’’તિ અટ્ઠકથાવચનં યે પધાના વિતક્કો વિય કોટ્ઠાસન્તરચિત્તુપ્પાદેસુ અલીના, તે એવ ઇધ અવિતક્કવિચારમત્તાતિ અધિપ્પેતાતિ દસ્સેતિ. તેનેવ હિ અનન્તરનયે સમુદયસચ્ચેન સમાનગતિકા ન સવિતક્કસવિચારેહીતિ તે ન ગહિતા. દસમોસાનનયેસુ ચ તેહિ વિપ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તાનં તેહિ વિપ્પયુત્તાનઞ્ચ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયોગો અટ્ઠારસસઙ્ગહિતો ચ વુત્તો. વિતક્કસહિતેસુપિ પન તેસુ ગહિતેસુ સબ્બેપિ તે વિચારેન સમ્પયુત્તાતિ ‘‘એકેન ખન્ધેન કેહિચિ સમ્પયુત્તા’’તિ સક્કા વત્તું. સો હિ સમુદાયો વિચારં વજ્જેત્વા અઞ્ઞેન કેનચિ સમ્પયુત્તો ન હોતિ. ન હિ તદેકદેસસ્સ વિતક્કસ્સ વિચારતો અઞ્ઞેન સમ્પયોગો સમુદાયસ્સ હોતિ. યથા નાનાચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં ઇદ્ધિપાદાનં સમુદાયસ્સ ઇદ્ધિપાદસ્સ એકદેસાનં તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયોગો સમુદાયસ્સ ન હોતિ, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં. યથા પન તેસુ એકોપિ વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસેન ચ અસમ્પયુત્તો નામ નત્થીતિ સમુદાયસ્સ તેહિ સમ્પયુત્તતા વુત્તા, એવમિધાપિ વિચારેન અસમ્પયુત્તસ્સ અવિતક્કવિચારમત્તસ્સ કસ્સચિ અભાવતો સમુદાયસ્સ તેન સમ્પયુત્તતા ન ન સક્કા વત્તું. ન હિ અવિતક્કવિચારમત્તાનં દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકાદીનં વિય સમ્પયુત્તતા ન વત્તબ્બા. યથા હિ દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકેસુ કેચિ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસેન મોહેન સમ્પયુત્તા, કેચિ અસમ્પયુત્તાતિ ન સમુદાયો તેન સમ્પયુત્તો, નાપિ અઞ્ઞો કોચિ ધમ્મો અત્થિ, યેન સો સમુદાયો સમ્પયુત્તો સિયાતિ ‘‘દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકા ધમ્મા સમ્પયુત્તાતિ નત્થી’’તિ વુત્તં, એવં ભાવનાયપહાતબ્બહેતુકસહેતુકાદયોપિ. ન પનેવં યેન અવિતક્કવિચારમત્તસમુદાયો સમ્પયુત્તો સિયા, તં નત્થિ અવિતક્કવિચારમત્તેસુ કસ્સચિ વિચારેન અસમ્પયુત્તસ્સ અભાવા, તસ્મા તે ‘‘સમ્પયુત્તા’’તિ ન ન વત્તબ્બાતિ. સબ્બત્થ ચ એકધમ્મેપિ કેહિચીતિ બહુવચનનિદ્દેસો સઙ્ખાય અનિયમિતત્તા કતોતિ વેદિતબ્બો.

છટ્ઠનયસમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સત્તમનયો સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૦૬. સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધાદયો તેહિ સમ્પયુત્તાભાવતો ન ગહિતા. સમુદયસચ્ચાદીનિ સતિપિ તેહિ સમ્પયુત્તે, સમ્પયુત્તેહિ ચ વિપ્પયુત્તે સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તાનં ખન્ધાદીહિ વિપ્પયોગાભાવતો. ન હિ સમુદયસચ્ચેન સમ્પયુત્તેહિ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદેહિ વિપ્પયુત્તાનં તતો અઞ્ઞધમ્માનં ખન્ધાદીસુ કેનચિ વિપ્પયોગો અત્થિ. નનુ ચ તે એવ ચિત્તુપ્પાદા ચત્તારો ખન્ધા અડ્ઢદુતિયાનિ આયતનાનિ અડ્ઢદુતિયા ધાતુયો ચ હોન્તીતિ તેહિ વિપ્પયોગો વત્તબ્બોતિ? ન, તદઞ્ઞધમ્માનં ખન્ધાદિભાવતો. ન હિ તે એવ ધમ્મા ચત્તારો ખન્ધા, અથ ખો તે ચ તતો અઞ્ઞે ચ, તથા અડ્ઢદુતિયાયતનધાતુયોપિ. ન ચ તદઞ્ઞસમુદાયેહિ અઞ્ઞે વિપ્પયુત્તા હોન્તિ સમુદાયેકદેસાનં એકદેસઞ્ઞસમુદાયાનઞ્ચ વિપ્પયોગાભાવતો. એસ નયો મગ્ગસચ્ચસુખિન્દ્રિયાદીસુ. અવિતક્કવિચારમત્તેસુપિ નિરવસેસેસુ અધિપ્પેતેસુ તેસં સવિતક્કસવિચારસમાનગતિકત્તા અગ્ગહણે કારણં ન દિસ્સતિ.

અટ્ઠકથાયં પન એવરૂપાનીતિ યથા રૂપક્ખન્ધે વિસ્સજ્જનં ન યુજ્જતિ, એવં યેસુ અઞ્ઞેસુપિ ન યુજ્જતિ, તાનિ વિસ્સજ્જનસ્સ અયોગેન ‘‘એવરૂપાની’’તિ વુત્તાનિ, ન સમ્પયુત્તાભાવેનાતિ દટ્ઠબ્બં. યાનિ પન પદાનિ ધમ્મધાતુયા સમ્પયુત્તે ધમ્મે દીપેન્તીતિ એતેન વેદનાક્ખન્ધાદિપદાનિ દસ્સેતિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સન્તિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધમનાયતનાદિપદાનિ. તત્થ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સન્તિ અસમ્પયુત્તેન અસમ્મિસ્સન્તિ અત્થો. અદુક્ખમસુખાયવેદનાયસમ્પયુત્તપદાનિપિ હિ સમ્પયુત્તેહિ સમ્મિસ્સવિઞ્ઞાણદીપકાનિ ઇધ ગહિતાનીતિ. એતેન ચ લક્ખણેન એવરૂપાનેવ ગહિતાનીતિ દસ્સેતિ, ન એવરૂપાનિ ગહિતાનેવાતિ સમુદયસચ્ચાદિઇદ્ધિપાદાદિપદાનં અસઙ્ગહિતત્તા. ‘‘અથ ફસ્સસત્તકં ચિત્તં સહ યુત્તપદેહિ સત્તા’’તિ પુરાણપાઠો, અયં પન ઊનોતિ કત્વા ‘‘અથ ફસ્સસત્તકં, તિકે તયો સત્ત મહન્તરે ચા’’તિ પાઠો કતો.

૩૦૯. પુચ્છાય ઉદ્ધટપદેનેવ સદ્ધિં વિપ્પયુત્તાનં વસેનાતિ ઇદં પુચ્છાય ઉદ્ધટપદેન સમ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તા તેન સદ્ધિં વિપ્પયુત્તા હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં. પાળિઉદ્દાનગાથાયં દ્વે ચ મનેન યુત્તા, વિતક્કવિચારણાતિ મનોધાતુયા એકન્તસમ્પયુત્તા દ્વે વિતક્કવિચારાતિ સવિતક્કપદં સવિચારપદઞ્ચ દસ્સેતિ.

સત્તમનયસમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અટ્ઠમનયો વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૧૭. વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધાદીહિ વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તમેવ યથાનિદ્ધારિતં નત્થીતિ ‘‘રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા’’તિ અવત્વા ‘‘રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા કતિહિ ખન્ધેહિ…પે… સમ્પયુત્તાતિ નત્થી’’તિ વુત્તં. તેન રૂપક્ખન્ધેન વિપ્પયુત્તાનં કેનચિ ખન્ધાદિના સમ્પયોગાભાવતો યથાનિદ્ધારિતં વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તમેવ નત્થિ, કુતો તસ્સ પુન ખન્ધાદીહિ સમ્પયુત્તતાતિ દસ્સેતિ.

અટ્ઠમનયવિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નવમનયો સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૧૯. સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણનાયં યંખન્ધાદિવસેનાતિ સમાસપદં ઇદં દટ્ઠબ્બં, યસ્સ ખન્ધાદિનો વસેનાતિ અત્થો. તસ્સેવાતિ ચ તસ્સેવ ખન્ધાદિનોતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં ઇધ સમ્પયુત્તં વુત્તં, તં રૂપક્ખન્ધાદીસુ અરણન્તેસુ યેન વેદનાક્ખન્ધાદિના સમ્પયુત્તં, પુન તસ્સેવ વેદનાક્ખન્ધાદિનો ખન્ધાદીહિ સમ્પયોગં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં. તઞ્હિ અત્તના સમ્પયુત્તેન સમ્પયુત્તત્તા ‘‘સમ્પયુત્તેન સમ્પયુત્ત’’ન્તિ નિદ્ધારિતન્તિ. રૂપેન વાતિ એતેન નિરોધસચ્ચઅપ્પચ્ચયઅસઙ્ખતેહિપિ અયોગો વુત્તો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો, તથા રૂપમિસ્સકેહિ વાતિ એતેન અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયાદીહિ નિબ્બાનમિસ્સકેહિપિ. વક્ખતિ હિ ‘‘નિબ્બાનં પન સુખુમરૂપગતિકમેવા’’તિ. સબ્બારૂપક્ખન્ધસઙ્ગાહકેહીતિ વત્તમાનાનમેવ સમ્પયોગો લબ્ભતીતિ વત્તમાનેસુ એકમ્પિ ધમ્મં અનપનેત્વા અવિકલચતુક્ખન્ધસઙ્ગાહકેહિ અરૂપભવાદીહીતિ અત્થો. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – યે સમ્પયોગં ન લભન્તિ રૂપક્ખન્ધાદયો, તે સબ્બે ન ગહિતા, ઇતરે ચ વેદનાક્ખન્ધાદયો સબ્બે ગહિતાતિ.

નવમનયસમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દસમનયો વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૫૩. વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે અગ્ગહિતેસુ ધમ્માયતનાદિધમ્મા અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બચિત્તુપ્પાદગતધમ્મભાવતો તેહિ વિપ્પયુત્તસ્સ અભાવા ન ગહિતા, દુક્ખસચ્ચચતુમહાભવઅબ્યાકતાદિધમ્મા તેહિ વિપ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તાનં ખન્ધાદીહિ વિપ્પયોગાભાવતોતિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બોતિ.

દસમનયવિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. એકાદસમનયો સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૪૦૯. એકાદસમનયવણ્ણનાયં ‘‘તે ચ સેસેહિ તીહિ ખન્ધેહિ એકેન મનાયતનેન સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહી’’તિ એતેસં પદાનં ‘‘સમ્પયુત્તા નામા’’તિ એતેન સહ સમ્બન્ધો. ‘‘કેહિચી’’તિ એતસ્સ પનત્થં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધે ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ ચ ઠપેત્વા તણ્હ’’ન્તિ એતેન ‘‘તે ચા’’તિ વુત્તે સમુદયસચ્ચેન ખન્ધાદિસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતધમ્મે વિસેસેત્વા તેસં એવ વિસેસિતાનં અત્તવજ્જેહિ સેસેહિ સઙ્ખારક્ખન્ધે તણ્હાય ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ ચ તણ્હાય વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ સમ્પયોગારહેહિ સમ્પયુત્તતં સન્ધાયાહ ‘‘સેસેહિ સમ્પયુત્તત્તા કેહિચિ સમ્પયુત્તા નામા’’તિ.

એકાદસમનયસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. દ્વાદસમનયો સમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૪૧૭. દ્વાદસમનયે ચ નવમનયે વિય સમ્પયોગારહાવ લબ્ભન્તીતિ આહ ‘‘તેયેવ ઉદ્ધટા’’તિ.

દ્વાદસમનયસમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. તેરસમનયો અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૪૪૮. તેરસમનયવણ્ણનાયં યેહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં વિઞ્ઞાણમેવ હોતિ, તે પાળિયં ‘‘રૂપઞ્ચ ધમ્માયતન’’ન્તિઆદિઉદ્દાનગાથાય દસ્સિતા બાવીસ ધમ્મા ‘‘રૂપક્ખન્ધેન સદિસપઞ્હા ધમ્મા’’તિ વુત્તા. યેહિ પન તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાનિ અરૂપભવેન વિય ઓળારિકાયતનાનેવ હોન્તિ, તે વુત્તાવસેસા સબ્બે ઇધ ઉદ્ધટા ‘‘અરૂપભવેન સદિસા’’તિ વુત્તા. સેસાતિ સેસા પઞ્ચમનયે આગતા વેદનાક્ખન્ધાદયો સતિપિ અસઙ્ગાહકત્તે ઇધ વિસ્સજ્જનં ન રુહન્તીતિ ન ઉદ્ધટા. યે પન અસઙ્ગાહકા એવ ન હોન્તિ દુક્ખસચ્ચાદિધમ્મા, તેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યથા પન વેદનાક્ખન્ધાદયો ન રુહન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેસઞ્ચ સમ્પયોગો નામ નત્થીતિ રૂપારૂપધમ્માનં અસમ્પયોગેહિ વોમિસ્સતાય સમ્પયોગો નત્થીતિ અત્થો.

યદિ પન તે કદાચિ અસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તા અરૂપધમ્મા રૂપધમ્મા ચ સિયું, ન તેસં વિપ્પયોગો નત્થીતિ ‘‘વિપ્પયોગો ચ નત્થી’’તિ ન વુત્તં, ન વેદનાક્ખન્ધેન અસઙ્ગહિતાનં વિપ્પયોગસ્સ અત્થિતાયાતિ વેદિતબ્બં. ઉભયાભાવતો હિ વેદનાક્ખન્ધાદયો ઇધ ન રુહન્તીતિ. એવં પનેત્થ સિયા ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન હિ ખન્ધાદિવસેન અનારમ્મણમિસ્સકા સત્તવિઞ્ઞાણધાતુધમ્મા અસઙ્ગહિતા હોન્તિ, તેસઞ્ચ સમ્પયોગો વિપ્પયોગો ચ નત્થી’’તિ. અનારમ્મણસહિતાનઞ્હિ સબ્બવિઞ્ઞાણધાતૂનં સબ્બવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તાનં તદુભયધમ્માનઞ્ચ વેદનાક્ખન્ધાદિવિઞ્ઞાણક્ખન્ધાદિચક્ખાયતનાદીહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાનં સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવો અરુહણે કારણં. જાતિવિપ્પયોગભૂમિકાલસન્તાનવિપ્પયોગતો ચતુબ્બિધો વિપ્પયોગો. તત્થ જાતિવિપ્પયોગો ‘‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા’’તિઆદિ, ભૂમિવિપ્પયોગો ‘‘કામાવચરા, રૂપાવચરા’’તિઆદિ, કાલવિપ્પયોગો ‘‘અતીતા ધમ્મા, અનાગતા ધમ્મા’’તિઆદિ, સન્તાનવિપ્પયોગો ‘‘અજ્ઝત્તા ધમ્મા, બહિદ્ધા ધમ્મા’’તિઆદિ. એવં વિપ્પયોગો ચતુધા વેદિતબ્બો.

તેરસમનયઅસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. ચુદ્દસમનયો વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૪૫૬. ચુદ્દસમનયે ધમ્માયતનાદીનં અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બચિત્તુપ્પાદગતધમ્મભાવતો વિપ્પયોગસ્સ અરુહણં દટ્ઠબ્બં. જાતિઆદિત્તયસ્સ ચેત્થ ધમ્મસભાવમત્તત્તા ન કથઞ્ચિ સમ્પયોગો વિપ્પયોગો ચ રુહતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધધમ્માનં સબ્બધમ્મસમોધાનત્તા, અનિદસ્સનઅપ્પટિઘાદીનં અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બચિત્તુપ્પાદત્તા. દુક્ખસચ્ચાદિધમ્માવ ઇધ તેહિ વિપ્પયુત્તાનં સઙ્ગહાસઙ્ગહસબ્ભાવા ગહિતાતિ.

પાળિઉદ્દાનગાથાયં સમુચ્છેદે ન લબ્ભન્તીતિ પરિયોસાને નયે ન લબ્ભન્તીતિ અત્થો. મોઘપુચ્છકેન ચાતિ અલબ્ભમાના ચ તે મોઘપુચ્છકેન હેતુના ન લબ્ભન્તિ તેસં પુચ્છાય મોઘત્તાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા મોઘપુચ્છકો અટ્ઠમો નયો, તેન ચ સહ ઓસાનનયે એતે ધમ્મા વિપ્પયોગસ્સપિ અભાવા સબ્બથાપિ ન લબ્ભન્તીતિ અત્થો.

ચુદ્દસમનયવિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધાતુકથાપકરણ-મૂલટીકા સમત્તા.

પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપકરણ-મૂલટીકા

૧. માતિકાવણ્ણના

૧. ધમ્મસઙ્ગહે તિકદુકવસેન સઙ્ગહિતાનં ધમ્માનં વિભઙ્ગે ખન્ધાદિવિભાગં દસ્સેત્વા તથાસઙ્ગહિતવિભત્તાનં ધાતુકથાય સઙ્ગહાસઙ્ગહાદિપ્પભેદં વત્વા યાય પઞ્ઞત્તિયા તેસં સભાવતો ઉપાદાય ચ પઞ્ઞાપનં હોતિ, તં પભેદતો દસ્સેતું ‘‘છ પઞ્ઞત્તિયો’’તિઆદિના પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ આરદ્ધા. તત્થ યે ધમ્મે પુબ્બાપરિયભાવેન પવત્તમાને અસભાવસમૂહવસેન ઉપાદાય ‘‘પુગ્ગલો, ઇત્થી, પુરિસો, દેવો, મનુસ્સો’’તિઆદિકા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ હોતિ, તેસં અઞ્ઞેસઞ્ચ બાહિરરૂપનિબ્બાનાનં સસભાવસમૂહસસભાવભેદવસેન પઞ્ઞાપના સભાવપઞ્ઞત્તીતિ ખન્ધપઞ્ઞત્તિઆદિકા પઞ્ચવિધા વેદિતબ્બા. તાય ધમ્મસઙ્ગહાદીસુ વિભત્તા સભાવપઞ્ઞત્તિ સબ્બાપિ સઙ્ગહિતા હોતિ. પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ પન અસભાવપઞ્ઞત્તિ. તાય ચ સમયવિમુત્તાદિપ્પભેદાય સત્તસન્તાનગતે પરિઞ્ઞેય્યાદિસભાવધમ્મે ઉપાદાય પવત્તિતો પધાનાય ‘‘વિહારો મઞ્ચો’’તિઆદિકા ચ સબ્બા અસભાવપઞ્ઞત્તિ સઙ્ગહિતા હોતિ.

એત્તાવતા ચ પઞ્ઞત્તિ નામ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ચ. તા એવ હિ વોમિસ્સા ઇતરા ચતસ્સોતિ. તસ્મા તાસં દસ્સનેન ઇમસ્મિં પકરણે સબ્બા પઞ્ઞત્તિયો દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. ખન્ધાદિપઞ્ઞત્તીસુ પન છસુ અઞ્ઞત્થ અદસ્સિતપ્પભેદં ઇધેવ ચ દસ્સિતપ્પભેદં પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિં ઉપાદાય ઇમસ્સ પકરણસ્સ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તીતિ નામં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યે ધમ્મે ઇધ પઞ્ઞપેતુકામોતિ પઞ્ઞત્તિયા વત્થુભાવેન દસ્સેતુકામોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ એતસ્મિં પકરણે પઞ્ઞાપનં કરોતિ, વત્થૂહિ પન પઞ્ઞત્તિયો દસ્સેતીતિ.

ખન્ધાતિ પઞ્ઞાપનાતિ ઇદં ખન્ધાતિ રૂપં પથવીતિઆદિકા સબ્બાપિ સામઞ્ઞપ્પભેદપઞ્ઞાપના નામ હોતિ, તં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પઞ્ઞાપનાતિ એતસ્સ પન દસ્સના ઠપનાતિ એતે દ્વે અત્થા, તેસં પકાસના નિક્ખિપનાતિ. તત્થ ‘‘રૂપક્ખન્ધો…પે… અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં સમયવિમુત્તો’’તિઆદિના ઇદમેવંનામકં ઇદમેવંનામકન્તિ તંતંકોટ્ઠાસિકકરણં બોધનમેવ નિક્ખિપના, ન પઞ્ઞપેતબ્બાનં મઞ્ચાદીનં વિય ઠાનસમ્બન્ધકરણં. યો પનાયં ‘‘નામપઞ્ઞત્તિ હિ દસ્સેતિ ચ ઠપેતિ ચા’’તિ કત્તુનિદ્દેસો કતો, સો ભાવભૂતાય કરણભૂતાય વા નામપઞ્ઞત્તિયા તેસં તેસં ધમ્માનં દિટ્ઠતાય ઠપિતતાય ચ તંનિમિત્તતં સન્ધાય કતોતિ વેદિતબ્બો.

વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિઆદિના વચનેન પાળિયં અનાગતતં સન્ધાય ‘‘પાળિમુત્તકેના’’તિઆદિમાહ. કુસલાકુસલસ્સેવાતિ કુસલાકુસલસ્સ વિય. વિજ્જમાનસ્સાતિ એતસ્સ અત્થો સતોતિ, તસ્સ અત્થો સમ્ભૂતસ્સાતિ. વિજ્જમાનસ્સ સતોતિ વા વિજ્જમાનભૂતસ્સાતિ અત્થો. તમેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમ્ભૂતસ્સા’’તિ. તેન અવિજ્જમાનભાવં પટિક્ખિપતિ. તથા અવિજ્જમાનસ્સાતિ યથા કુસલાદીનિ અકુસલાદિસભાવતો, ફસ્સાદયો ચ વેદનાદિસભાવતો વિનિવત્તસભાવાનિ વિજ્જન્તિ, તથા અવિજ્જમાનસ્સ યે ધમ્મે ઉપાદાય ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ ઉપલદ્ધિ હોતિ, તે અપનેત્વા તેહિ વિનિવત્તસ્સ ઇત્થિઆદિસભાવસ્સ અભાવતો અસમ્ભૂતસ્સાતિ અત્થો. યં પનેતસ્સ ‘‘તેનાકારેન અવિજ્જમાનસ્સ અઞ્ઞેનાકારેન વિજ્જમાનસ્સા’’તિ અત્થં કેચિ વદન્તિ, તત્થ યં વત્તબ્બં, તં પઞ્ઞત્તિદુકે વુત્તમેવ. અવિજ્જમાનેપિ સભાવે લોકનિરુત્તિં અનુગન્ત્વા અનભિનિવેસેન ચિત્તેન ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ ગહણસબ્ભાવા ‘‘લોકનિરુત્તિમત્તસિદ્ધસ્સા’’તિ આહ. સાભિનિવેસેન પન ચિત્તેન ગય્હમાનં પઞ્ચમસચ્ચાદિકં ન સભાવતો, નાપિ સઙ્કેતેન સિદ્ધન્તિ ‘‘સબ્બાકારેનપિ અનુપલબ્ભનેય્ય’’ન્તિ વુત્તં. તાસુ ઇમસ્મિં…પે… લબ્ભન્તીતિ ઇમસ્મિં પકરણે સરૂપતો તિસ્સન્નં આગતતં સન્ધાય વુત્તં.

યથાવુત્તસ્સ પન અટ્ઠકથાનયસ્સ અવિરોધેન આચરિયવાદા યોજેતબ્બા, તસ્મા પઞ્ઞપેતબ્બટ્ઠેન ચેસા પઞ્ઞત્તીતિ એતસ્સ સભાવતો અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞપેતબ્બમત્તટ્ઠેન પઞ્ઞત્તીતિ અત્થો. પઞ્ઞપેતબ્બમ્પિ હિ સસભાવં તજ્જપરમત્થનામલાભતો ન પરતો લભિતબ્બં પઞ્ઞત્તિનામં લભતિ, નિસભાવં પન સભાવાભાવતો ન અત્તનો સભાવેન નામં લભતીતિ. સત્તોતિઆદિકેન નામેન પઞ્ઞપિતબ્બમત્તટ્ઠેન પઞ્ઞત્તીતિ નામં લભતિ, નિસભાવા ચ સત્તાદયો. ન હિ સસભાવસ્સ રૂપાદીહિ એકત્તેન અઞ્ઞત્તેન વા અનુપલબ્ભસભાવતા અત્થીતિ.

કિરીટં મકુટં, તં અસ્સ અત્થીતિ કિરીટી. એતસ્મિઞ્ચ આચરિયવાદે અનૂનેન લક્ખણેન ભવિતબ્બન્તિ સબ્બસમોરોધો કાતબ્બો. દુતિયં તતિયન્તિ એવંપકારા હિ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ ઉપનિક્ખિત્તકપઞ્ઞત્તિ ચ સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનત્તા છપિ પઞ્ઞત્તિયો ભજતીતિ યુત્તં વત્તું, ઇતરા ચ યથાયોગં તં તં પઞ્ઞત્તિન્તિ. દુતિયં તતિયં દ્વે તીણીતિઆદિ પન સઙ્ખા નામ કાચિ નત્થીતિ તાસં ઉપાદાસન્તતિપઞ્ઞત્તીનં અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં, ઇતરાસઞ્ચ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તીનં યથાનિદસ્સિતાનં અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘સેસા અવિજ્જમાનપક્ખઞ્ચેવ અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપક્ખઞ્ચ ભજન્તી’’તિ. દુતિયં તતિયં દ્વે તીણીતિઆદીનં ઉપનિધાઉપનિક્ખિત્તકપઞ્ઞત્તીનં અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવમેવ મઞ્ઞતિ. યઞ્હિ પઠમાદિકં અપેક્ખિત્વા યસ્સ ચેકાદિકસ્સ ઉપનિક્ખિપિત્વા પઞ્ઞાપીયતિ, તઞ્ચ સઙ્ખાનં કિઞ્ચિ નત્થીતિ. તથા સન્તતિપઞ્ઞત્તિયા ચ. ન હિ અસીતિ આસીતિકો ચ વિજ્જમાનોતિ.

એકચ્ચા ભૂમિપઞ્ઞત્તીતિ કામાવચરાદિપઞ્ઞત્તિં સન્ધાયાહ. કામાવચરાદી હિ સભાવધમ્માતિ અધિપ્પાયો. કામોતિ પન ઓકાસે ગહિતે અવિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ એસા ભવિતું અરહતિ, કમ્મનિબ્બત્તક્ખન્ધેસુ ગહિતેસુ વિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. યથા પન વચનસઙ્ખાતાય વચનસમુટ્ઠાપકચેતનાસઙ્ખાતાય વા કિરિયાય ભાણકોતિ પુગ્ગલસ્સ પઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિપક્ખં ભજતિ, એવં કિસો થૂલોતિ રૂપાયતનસઙ્ખાતેન સણ્ઠાનેન પુગ્ગલાદીનં પઞ્ઞાપના વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ભવિતું અરહતિ. સણ્ઠાનન્તિ વા રૂપાયતને અગ્ગહિતે અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. રૂપં ફસ્સોતિઆદિકા પન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ રુપ્પનાદિકિચ્ચવસેન કિચ્ચપઞ્ઞત્તિયં, પચ્ચત્તધમ્મનામવસેન પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિયં વા અવરોધેતબ્બા. વિજ્જમાનાવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીસુ ચ વુત્તાસુ તાસં વોમિસ્સતાવસેન પવત્તા ઇતરાપિ વુત્તાયેવ હોન્તીતિ અયમ્પિ આચરિયવાદો સબ્બસઙ્ગાહકોતિ દટ્ઠબ્બો.

૨. ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિકસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યત્તકેન પઞ્ઞાપનેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધાતિ યાવતા રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ, એત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ, એવં પાળિયોજનં કત્વા સઙ્ખેપપ્પભેદવસેન અયં અત્થો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ, ‘‘ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ હિ ઇમસ્સ અત્થો ‘‘યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો પઞ્ચક્ખન્ધાતિ વા’’તિ એતેન દસ્સિતો, ‘‘યાવતા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિકસ્સ પન ‘‘પભેદતો રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિકેનાતિ. તત્થ રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ પભેદનિદસ્સનમત્તમેતં. તેન અવુત્તોપિ સબ્બો સઙ્ગહિતો હોતીતિ ‘‘તત્રાપિ રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો’’તિઆદિ વુત્તં. અયં વા એત્થ પાળિયા અત્થયોજના – ‘‘યાવતા’’તિ ઇદં સબ્બેહિ પદેહિ યોજેત્વા યત્તકા પઞ્ચક્ખન્ધા, તત્તકા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ. યત્તકો પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં તપ્પભેદાનઞ્ચ રૂપક્ખન્ધાદીનં પભેદો, તત્તકો ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા પભેદોતિ પકરણન્તરે વુત્તેન વત્થુભેદેન ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા પભેદં દસ્સેતિ. એસ નયો ‘‘યાવતા આયતનાન’’ન્તિઆદીસુપિ.

૭. એકદેસેનેવાતિ ઉદ્દેસમત્તેનેવાતિ અત્થો.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નિદ્દેસવણ્ણના

૧. એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૧. ઝાનઙ્ગાનેવ વિમોક્ખોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વિમોક્ખસહજાતેન નામકાયેના’’તિ. યેન હિ સદ્ધિન્તિઆદિના પઠમં સમઙ્ગિભાવત્થં વિવરતિ. ફસ્સેનપિ ફુટ્ઠાયેવ નામાતિ એતેન ‘‘અપિચેસા’’તિઆદિના વુત્તં દુતિયં સમ્ફસ્સેન ફુસનત્થં, ઇતરેહિ ઇતરે કારણત્થે. સમઙ્ગિભાવફુસનકારણભાવા હિ ફુસનાતિ વુત્તાતિ. પુનપિ પઠમત્થમેવ દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા વિવરન્તો ‘‘તત્રાસ્સા’’તિઆદિમાહ. ઠપેત્વા તાનિ અઙ્ગાનિ સેસા અતિરેકપણ્ણાસધમ્માતિ એત્થ વેદનાસોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ સઙ્ગહિતાનીતિ આહ ‘‘ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિ. એવં સતિ વેદનાસોમનસ્સિન્દ્રિયેહિ સુખસ્સ ફુસિતબ્બત્તા તિણ્ણઞ્ચ તેસં અનઞ્ઞત્તા તેનેવ તસ્સ ફુસના આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, વેદયિતાધિપતિયટ્ઠેહિ ઉપનિજ્ઝાયનભાવપટિલાભસ્સ વુત્તત્તા. અથ વા ઠપેત્વા તાનિ અઙ્ગાનીતિ અઙ્ગાનં બહુત્તા બહુવચનં. તેસુ પન પચ્ચેકમ્પિ યોજના કાતબ્બા ‘‘વિતક્કં ઠપેત્વા’’તિઆદિના. તત્થ ‘‘સુખં ઠપેત્વા’’તિ ઇમિસ્સા યોજનાય સેસા તયો ખન્ધા હોન્તિ, ઇતરાસુ ચત્તારોતિ. સબ્બયોજનાસુ ચ તયો અન્તો કત્વા ‘‘ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિ વુત્તં.

૨. યો અસમયવિમોક્ખેન એકચ્ચેહિ આસવેહિ વિમુત્તો અસમયવિમોક્ખૂપનિસ્સયલાભેન ચ સાતિસયેન સમયવિમોક્ખેન, સો એવ સમયવિમુત્તો. સો હિ તેન વિમુત્તો ઝાનલાભી સેક્ખો રૂપારૂપભવતો અપુનરાવટ્ટકો કામરાગાદીહિ તથાવિમુત્તોવ હોતીતિ સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિં લદ્ધું અરહતિ. પુથુજ્જનો પન ઝાનલાભી પુનરાવટ્ટકધમ્મો પુન કામરાગાદિસમુદાચારભાવતો વિમુત્તો નામ ન હોતીતિ સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિં નારહતિ, તેન સો ‘‘સમયવિમુત્તો’’તિ ન વુત્તો. અરહતો પન અપરિક્ખીણા આસવા નત્થિ, યતો વિમુચ્ચેય્ય. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમત્તા હિ તસ્સ અટ્ઠ વિમોક્ખાતિ. તસ્મા તસ્સ ન અટ્ઠ વિમોક્ખા સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિભાવસ્સ અસમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિભાવસ્સ વા કારણં. તદકારણભાવમેવ દસ્સેતું ‘‘ન હેવ ખો…પે… વિહરતી’’તિ વુત્તં, ન સુક્ખવિપસ્સકસ્સેવ અસમયવિમુત્તભાવં દસ્સેતુન્તિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બોપિ હિ અરહા અસમયવિમુત્તોતિ. બાહિરાનન્તિ લોકુત્તરતો બહિભૂતાનં, લોકિયાનન્તિ અત્થો.

૩. અરૂપક્ખન્ધનિબ્બાનમત્તવાચકો અરૂપસદ્દો ન હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘રૂપતો અઞ્ઞ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તમઞ્જૂસન્તિ સમાધિં. અભિઞ્ઞાદીનઞ્હિ ધમ્માનં પાદકભાવેન સમાધિ મઞ્જૂસાસદિસો હોતિ. અદ્ધાનં ફરિતુન્તિ દીઘકાલં બ્યાપેતું, પવત્તેતુન્તિ અત્થો. ‘‘સમ્મજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તત્થ આદરસ્સ અકતત્તા વત્તભેદોતિ વેદિતબ્બો. એવં વત્તભેદમત્તેન નટ્ઠા પન સમાપત્તિ કામચ્છન્દાદીહિ નટ્ઠા વિય ન કિઞ્ચેન પચ્ચાહરિતબ્બા હોતિ મન્દપારિપન્થકત્તા, તસ્મા વત્તસમિતકરણમત્તેનેવ પચ્ચાહરિતબ્બત્તા ‘‘અપ્પેન્તોવ નિસીદી’’તિ આહ.

૪. અત્તનો અનુરૂપેન પમાદેન વીતિનામેન્તાનમ્પિ સમાપત્તિ ન કુપ્પતીતિ પરિહીનો નામ ન હોતિ, તસ્મિં તસ્મિં બ્યાસઙ્ગે પટિસંહટમત્તે સમાપજ્જિતું સમત્થતાયાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કિસ્સ પન, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો લાભસક્કારસિલોકો અન્તરાયાયાતિ? યા હિસ્સ સા, આનન્દ, અકુપ્પા ચેતોવિમુત્તિ, નાહં તસ્સા લાભસક્કારસિલોકં અન્તરાયાય વદામિ. યે ચ ખ્વસ્સ, આનન્દ, અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા અધિગતા, તેસાહમસ્સ લાભસક્કારસિલોકં અન્તરાયાય વદામી’’તિ સુત્તે (સં. નિ. ૨.૧૭૯) પન સમયેન સમયં આપજ્જનેન પરિહરિતબ્બાનં સમાપત્તિસુખવિહારાનં તસ્મિં તસ્મિં બ્યાસઙ્ગકાલે અનિપ્ફત્તિતો લાભસક્કારસિલોકો અન્તરાયોતિ વુત્તોતિ અધિપ્પાયેનસ્સ તેન અવિરોધો વેદિતબ્બો.

૫. ધમ્માનં…પે… પીતિ એત્થ ‘‘ધમ્મેહી’’તિ વત્તબ્બં. ઇધ હિ તાહિ સમાપત્તીહિ પરિહાયેય્યાતિ ધમ્મેહિ પુગ્ગલસ્સ પરિહાનમ્પિ અપરિહાનમ્પિ વુત્તં. તત્થ ચ પુગ્ગલસ્સ પમાદમાગમ્મ તા સમાપત્તિયો કુપ્પેય્યુન્તિ ધમ્માનં કુપ્પનં અકુપ્પનઞ્ચ વુત્તં, પુગ્ગલસ્સ પન પરિહાનધમ્માનમેવ વિનાસોતિ વચનનાનત્તમત્તેન વચનત્થનાનત્તમત્તેન વા પરિયાયન્તરતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

૭-૮. ચેતના સમાપત્તિચેતના તદાયૂહના ચ. અનુરક્ખણા સમાપત્તિઉપકારાનુપકારપરિગ્ગાહિકા પઞ્ઞાસહિતા સતિ. તાહિ ચેતિયમાનઅનુરક્ખિયમાનસમાપત્તીનં ભબ્બા ચેતનાભબ્બા અનુરક્ખણાભબ્બા.

૧૦. પુથુજ્જનગોત્તન્તિ પુથુજ્જનસિક્ખં, પુથુજ્જનગતા તિસ્સો સિક્ખા અતિક્કન્તાતિ અત્થો. તા હિ સંયોજનત્તયાનુપચ્છેદેન ‘‘પુથુજ્જનસિક્ખા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ.

૧૧. અરહત્તમગ્ગટ્ઠો ચ વટ્ટભયતો પઞ્ઞુબ્બેગેન ઉબ્બિજ્જન્તો ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનેહિ ઉપરતોતિ ભયૂપરતો નામાતિ આહ ‘‘સત્ત સેક્ખા ભયૂપરતા’’તિ.

૧૨. ભવઙ્ગપઞ્ઞાવિરહિતા ‘‘વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા’’તિ ઇમિના ગહિતાતિ તિહેતુકપટિસન્ધિકા કેચિ ‘‘દુપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇમિના ગય્હન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપ્પટિલદ્ધમગ્ગફલૂપનિસ્સયા’’તિ. પઞ્ઞાય હિ વિના ન તદુપનિસ્સયો અત્થીતિ.

૧૪. યત્થ નિયતાનિયતવોમિસ્સા પવત્તિ અત્થિ, તત્થેવ નિયતધમ્મા હોન્તીતિ ઉત્તરકુરૂસુ તદભાવા નિયતો નામ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યા પન ઉત્તરકુરુકાન’’ન્તિઆદિમાહ.

૧૬. તેરસસુ સીસેસુ પલિબોધસીસાદીનિ પવત્તસીસઞ્ચ પરિયાદિયિતબ્બાનિ, અધિમોક્ખસીસાદીનિ પરિયાદકાનિ, પરિયાદકફલં ગોચરસીસં. તઞ્હિ વિસયજ્ઝત્તફલવિમોક્ખોતિ. પરિયાદકસ્સ મગ્ગસ્સ ફલસ્સ ચ આરમ્મણં સઙ્ખારસીસં સઙ્ખારવિવેકભૂતો નિરોધોતિ પરિયાદિયિતબ્બાનં પરિયાદકફલારમ્મણાનં સહ વિય સંસિદ્ધિદસ્સનેન સમસીસિભાવં દસ્સેતું પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૮૭) તેરસ સીસાનિ વુત્તાનિ. ઇધ પન ‘‘અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચા’’તિ વચનતો તેસુ કિલેસપવત્તસીસાનમેવ વસેન યોજનં કરોન્તો ‘‘તત્થ કિલેસસીસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પવત્તસીસમ્પિ વટ્ટતો વુટ્ઠહન્તો મગ્ગો ચુતિતો ઉદ્ધં અપ્પવત્તિકરણવસેન યદિપિ પરિયાદિયતિ, યાવ પન ચુતિ, તાવ પવત્તિસબ્ભાવતો ‘‘પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતી’’તિ આહ. કિલેસપરિયાદાનેન પન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા પચ્ચવેક્ખણવારા ચ કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૮; સં. નિ. ૩.૧૨, ૧૪) વચનતો હિ પચ્ચવેક્ખણપરિસમાપનેન કિલેસપરિયાદાનં સમાપિતં નામ હોતિ. તં પન પરિસમાપનં યદિ ચુતિચિત્તેન હોતિ, તેનેવ જીવિતપરિસમાપનઞ્ચ હોતીતિ ઇમાય વારચુતિસમતાય કિલેસપરિયાદાનજીવિતપરિયાદાનાનં અપુબ્બાચરિમતા હોતીતિ આહ ‘‘વારસમતાયા’’તિ. ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતીતિ એત્થ પરિનિબ્બાનચિત્તમેવ ભવઙ્ગોતરણભાવેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૭. મહાપયોગોતિ મહાકિરિયો વિપત્તિકરણમહામેઘુટ્ઠાનાકારવિનાસો. તિટ્ઠેય્યાતિ વિનાસો નપ્પવત્તેય્યાતિ અત્થો.

૧૮. અરણીયત્તાતિ પયિરુપાસિતબ્બત્તા.

૨૦. યાય કતકિચ્ચતા હોતિ, તાય અગ્ગવિજ્જાય અધિગતાય તેવિજ્જતાભાવો નિપ્પરિયાયતા, સા ચ આગમનવસેન સિદ્ધા સાતિસયા તેવિજ્જતાતિ આહ ‘‘આગમનીયમેવ ધુર’’ન્તિ.

૨૨. તત્થ ચાતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પત્તિયા આધારભાવે વા. તત્થેવ હિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો નામ હોતીતિ.

૨૩. અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસૂતિ ચ અનનુસ્સુતેસુ સચ્ચેસૂતિ અત્થો.

૨૪. ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિકે (મ. નિ. ૨.૨૪૮; ૩.૩૧૨; પટિ. મ. ૧.૨૦૯; ધ. સ. ૨૪૮) નિરોધસમાપત્તિઅન્તે અટ્ઠ વિમોક્ખે વત્વા ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, આનન્દ, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ યદિપિ મહાનિદાનસુત્તે વુત્તં, તં પન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠવસેન વુત્તન્તિ ઇધ કીટાગિરિસુત્તવસેન સબ્બઉભતોભાગવિમુત્તસઙ્ગહત્થં ‘‘અટ્ઠ સમાપત્તિયો સહજાતનામકાયેન પટિલભિત્વા વિહરતી’’તિ આહ. કીટાગિરિસુત્તે હિ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા, તે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૨) અરૂપસમાપત્તિવસેન ચત્તારો ઉભતોભાગવિમુત્તા વુત્તા, ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠો ચ વુત્તલક્ખણોપપત્તિતોતિ. કાયસક્ખિમ્હિપિ એસેવ નયો.

પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ ન આસવા પઞ્ઞાય પસ્સન્તિ, દસ્સનકારણા પન પરિક્ખીણા દિસ્વા પરિક્ખીણાતિ વુત્તા. દસ્સનાયત્તપરિક્ખયત્તા એવ હિ દસ્સનં પુરિમકિરિયા હોતીતિ. નામનિસ્સિતકો એસોતિ એસો ઉભતોભાગવિમુત્તો રૂપતો મુચ્ચિત્વા નામં નિસ્સાય ઠિતો પુન તતો મુચ્ચનતો ‘‘નામનિસ્સિતકો’’તિ વત્વા તસ્સ ચ સાધકં સુત્તં વત્વા ‘‘કાયદ્વયતો સુવિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ આહાતિ અત્થો. સુત્તે હિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનલાભિનો ઉપસીવબ્રાહ્મણસ્સ ભગવતા નામકાયા વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ મુનિ અક્ખાતોતિ.

પઠમત્થેરવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો, દુતિયત્થેરવાદે ઉભતો ભાગતો વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ, તતિયત્થેરવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ અયમેતેસં વિસેસો. તત્થ વિમુત્તોતિ કિલેસેહિ વિમુત્તો, કિલેસવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદનેહિ વા કાયદ્વયતો વિમુત્તોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અરૂપાવચરં પન નામકાયતો ચ વિમુત્તન્તિ નીવરણસઙ્ખાતનામકાયતો વિમુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. તઞ્હિ નીવરણદૂરીભાવેન નામકાયતો રૂપતણ્હાવિક્ખમ્ભનેન રૂપકાયતો ચ વિમુત્તત્તા એકદેસેન ઉભતોભાગવિમુત્તં નામ હોતીતિ અરહત્તમગ્ગસ્સ પાદકભૂતં ઉભતોભાગવિમુત્તનામલાભસ્સ કારણં ભવિતું યુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

૨૫. એતેસુ હિ એકોપિ અટ્ઠવિમોક્ખલાભી ન હોતીતિ ઉભતોભાગવિમુત્તભાવસ્સ કારણભૂતં રૂપકાયતો વિમુત્તં એકમ્પિ વિમોક્ખં અનધિગતોતિ અધિપ્પાયો. અરૂપાવચરેસુ હિ એકમ્પિ અધિગતો ઉભતોભાગવિમુત્તભાવકારણપટિલાભતો અટ્ઠવિમોક્ખેકદેસેન તેન તંનામદાને સમત્થેન ‘‘અટ્ઠવિમોક્ખલાભી’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘અરૂપાવચરજ્ઝાનેસુ પના’’તિઆદિ.

૨૬. ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકરોતીતિ ફુટ્ઠાનં અન્તો ફુટ્ઠન્તો, ફુટ્ઠાનં અરૂપાવચરજ્ઝાનાનં અનન્તરો કાલોતિ અધિપ્પાયો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેત્થ ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં. ફુટ્ઠાનન્તરકાલમેવ સચ્છિકરોતિ સચ્છિકાતબ્બોપાયેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૬૫) વિય ભાવનપુંસકં વા એતં. યો હિ અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો નામકાયેકદેસતો ચ વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન વિમુત્તો, તેન નિરોધસઙ્ખાતો વિમોક્ખો આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ, ન પન કાયેન સચ્છિકતો. નિરોધં પન આરમ્મણં કત્વા એકચ્ચેસુ આસવેસુ ખેપિતેસુ તેન સો સચ્છિકતો હોતિ, તસ્મા સો સચ્છિકાતબ્બં નિરોધં યથાઆલોચિતં નામકાયેન સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખીતિ વુચ્ચતિ, ન તુ વિમુત્તોતિ એકચ્ચાનં આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા.

૨૭. દિટ્ઠત્તા પત્તોતિ એતેન ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિરોધસ્સ પત્તતં દીપેતિ. ‘‘દિટ્ઠન્તં પત્તો’’તિ વા પાઠો, દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. પઠમફલતો પટ્ઠાય હિ યાવ અગ્ગમગ્ગા દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ.

૨૮. ઇમં પન નયં ‘‘નો’’તિ પટિક્ખિપિત્વાતિ એત્થ દિટ્ઠિપ્પત્તસદ્ધાવિમુત્તભાવપ્પત્તાનં પઞ્ઞાનાનત્તં વુત્તં, ન પન યેન વિસેસેન સો વિસેસો પત્તો, સો વુત્તોતિ ઇમં દોસં દિસ્વા પટિક્ખેપો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. આગમટ્ઠકથાસૂતિ ચ વચનેન આગમનીયનાનત્તસન્નિટ્ઠાનમેવ થિરં કરોતીતિ વેદિતબ્બં. સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ એતેન સબ્બથા અવિમુત્તસ્સપિ સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવં દસ્સેતિ. સદ્ધાવિમુત્તોતિ વા સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ અત્થો.

૨૯. પઞ્ઞં વાહેતીતિ પઞ્ઞં સાતિસયં પવત્તેતીતિ અત્થો. પઞ્ઞા ઇમં પુગ્ગલં વહતીતિ નિબ્બાનાભિમુખં ગમેતીતિ અત્થો.

૩૧. એવં મગ્ગક્ખણેપીતિ અયં અપિ-સદ્દો કસ્મા વુત્તો, નનુ અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સમન્નાગતો મગ્ગક્ખણે એવ હોતીતિ તદા એવ સોતાપન્નો નામાતિ આપન્નન્તિ? નાપન્નં. મગ્ગેન હિ અત્તના સદિસસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ વા સત્તઙ્ગિકસ્સ વા ફલસ્સ સોતોતિ નામં દિન્નન્તિ તેનપિ સમન્નાગતસ્સ સોતાપન્નભાવતો, સોતેન વા મગ્ગેન પવત્તેતું અપરિહીનેન ફલટ્ઠોપિ સમન્નાગતો એવ નામ, ન ચ તેન પઠમમગ્ગક્ખણે વિય સોતો સમાપજ્જિયમાનો, તસ્મા સમાપન્નસોતત્તા પઠમફલતો પટ્ઠાય ‘‘સોતાપન્નો’’તિ વત્તું યુત્તો. વુત્તઞ્હિ ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ અવેચ્ચપ્પસન્ના, સબ્બે તે સોતાપન્ના. તેસં સોતાપન્નાનં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૪). તત્થ દુતિયફલટ્ઠાદીનં વિસું નામં અત્થીતિ પઠમફલટ્ઠો એવ ઇતરેહિ વિસેસિયમાનો ‘‘સોતાપન્નો’’તિ વત્તું યુત્તોતિ સો એવ ઇધાધિપ્પેતો. પટિલદ્ધમગ્ગેન બુજ્ઝતીતિ એતેન પટિલદ્ધમગ્ગસ્સ ચતુસચ્ચપચ્ચવેક્ખણાદીનં ઉપનિસ્સયભાવં દસ્સેતિ. સમ્બોધિ પરં અયનં નિસ્સયો એતસ્સાતિ હિ સમ્બોધિપરાયણોતિ. દુતિયેનત્થેન સમ્બોધિ પરં અયનં ગતિ એતસ્સાતિ સમ્બોધિપરાયણો.

૩૨. કેવલેન કુલસદ્દેન મહાકુલમેવ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘મહાભોગકુલેસુયેવ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો’’તિ.

૩૩. ખન્ધબીજં નામ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. ઇહટ્ઠકનિજ્ઝાનિકવસેનેવ ઇમસ્મિં ઠાને કથિતાતિ સજ્ઝાનકો અજ્ઝત્તસંયોજનસમુચ્છેદે અકતેપિ અનાગામિસભાગો અનાવત્તિધમ્મો ઇધ ગણનૂપગો ન હોતિ, હેટ્ઠા ઉપરિ ચ સંસરણકો કામભવગતો હીનજ્ઝાનકો ઇધ ગણનૂપગોતિ અધિપ્પાયો.

૩૪. યં વત્તબ્બન્તિ ‘‘દ્વીહિ કારણેહિ તનુભાવો વેદિતબ્બો’’તિઆદિ યં વત્તબ્બં સિયાતિ અત્થો.

૩૬. ઉપપન્નં વા સમનન્તરાતિ ઉપપન્નં વા એતેન પુગ્ગલેન હોતિ, અથ સમનન્તરા અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતિ. અપ્પત્તં વા વેમજ્ઝં આયુપ્પમાણન્તિ આયુપ્પમાણં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વેમજ્ઝં અપ્પત્તં હોતિ, એત્થન્તરે અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતીતિ અયમેત્થ પાળિઅત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘અપ્પત્વા પબ્બતં નદી’’તિ વિય આયુપ્પમાણં વેમજ્ઝં અપ્પત્તં વા હુત્વાતિ પરસદ્દયોગે પરતો ભૂતો હુત્વા સદ્દો વચનસેસભૂતો પયુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૩૭. ઉપહચ્ચાતિ એતસ્સ ઉપગન્ત્વાતિ અત્થો, તેન વેમજ્ઝાતિક્કમો કાલકિરિયોપગમનઞ્ચ સઙ્ગહિતં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અતિક્કમિત્વા વેમજ્ઝ’’ન્તિઆદિ.

૪૦. ઉદ્ધંવાહિભાવેનાતિ ઉદ્ધં વહતીતિ ઉદ્ધંવાહી, તણ્હાસોતં વટ્ટસોતં વા, તસ્સ ભાવો, તેન ઉદ્ધંવાહિભાવેનાતિ વુત્તં હોતિ. અવિહેસુ ઉદ્ધંસોતો યદિપિ તત્થ પરિનિબ્બાયી ન હોતિ, યત્થ વા તત્થ વા ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતુ, પરિનિબ્બાયિનો પન તસ્સ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિતા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિતા ચ અત્થીતિ તત્થ દસ અનાગામિનો વુત્તા, એવં અતપ્પાદીસુપિ. અનુપહચ્ચતલાતિ અપ્પત્તતલા. અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીનં લહુસાલહુસગતિકા એવ પરિત્તવિપુલતિણકટ્ઠઝાપકપપ્પટિકાસદિસતા વેદિતબ્બા, ન ઉપ્પજ્જિત્વાવ નિબ્બાયનકાદીહિ અધિમત્તતા વિય સમુદ્દં પત્વા નિબ્બાયનકતો અનધિમત્તતા વિય ચ અન્તરા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીહિ ઉદ્ધંસોતતો ચ અધિમત્તાનધિમત્તતા. તે એવ હિ અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનોતિ. તતો મહન્તતરેતિ વચનં તિણકટ્ઠઝાપનસમત્થપપ્પટિકાદસ્સનત્થં, ન અધિમત્ત નાધિમત્તદસ્સનત્થન્તિ.

નો ચસ્સ નો ચ મે સિયાતિ અવિજ્જાસઙ્ખારાદિકં હેતુપઞ્ચકં નો ચ અસ્સ, વિઞ્ઞાણાદિકં ઇદં ફલપઞ્ચકં વત્તમાનં નો ચ મે સિયાતિ અત્થો. તેન અતીતભવસંસિદ્ધિતો દુક્ખસમુદયતો ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ પવત્તિદસ્સનતો પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન ખન્ધાનં ઉદયદસ્સનપટિપત્તિ વુત્તા હોતિ. ન ભવિસ્સતિ, ન મે ભવિસ્સતીતિ યદિ એતરહિ હેતુપઞ્ચકં ન ભવિસ્સતિ, અનાગતે ફલપઞ્ચકં ન મે ભવિસ્સતીતિ અત્થો. એતેન પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વયદસ્સનપટિપત્તિ વુત્તા હોતિ, એતરહિ અનાગતે ચ અત્તત્તનિયનિવારણવસેન સુઞ્ઞતાપટિપત્તિ વા ચતૂહિપિ વુત્તા. યદત્થીતિ યં અત્થિ. ભૂતન્તિ સસભાવં નિબ્બત્તં વા યથાદિટ્ઠઉદયબ્બયં યથાદિટ્ઠસુઞ્ઞતં વા ખન્ધપઞ્ચકં પરિકપ્પિતઇત્થિપુરિસસત્તાદિભાવરહિતં નામરૂપમત્તન્તિ અત્થો. વિવટ્ટાનુપસ્સનાય વિવટ્ટમાનસો તં ભૂતં પજહામીતિ ઉપેક્ખં પટિલભતિ, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણેન ઉપેક્ખકો હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

ભવે ન રજ્જતિ, સમ્ભવે ન રજ્જતીતિ અવિસિટ્ઠે વિસિટ્ઠે ચ ભવે ન રજ્જતીતિ કેચિ વદન્તિ. પચ્ચુપ્પન્નો પન ભવો ભવો, અનાગતો જાતિયા ગહણેન ગહિતો સમ્ભવોતિ વેદિતબ્બો. અથ વા ભવોતિ ભૂતમેવ વુચ્ચતિ, સમ્ભવો તદાહારો, તસ્મિં દ્વયે ન રજ્જતીતિ સેક્ખપટિપત્તિં દસ્સેતિ. ભૂતે હિ સસમ્ભવે ચ વિરાગો સેક્ખપટિપત્તિ. યથાહ ‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ, ભૂતમિદન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં…પે… દિસ્વા તદાહારસમ્ભવસ્સ નિબ્બિદાય…પે… પટિપન્નો હોતિ. તદાહારનિરોધાય યં ભૂતં, તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં…પે… દિસ્વા નિરોધધમ્મસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. એવં ખો, ભન્તે, સેક્ખો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૩૧). અથુત્તરીતિ અથ એવં અરજ્જમાનો ઉત્તરિ સન્તં પદં નિબ્બાનં અનુક્કમેન મગ્ગપઞ્ઞાય સમ્મા પસ્સતિ, તઞ્ચ ખ્વસ્સ પદં ન સબ્બેન સબ્બં સચ્છિકતં ચતુત્થમગ્ગેનેવ સચ્છિકાતબ્બસ્સ તસ્સ તેન અસચ્છિકતત્તા.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુકનિદ્દેસવણ્ણના

૬૩. કસ્સચિ કિલેસસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તા કસ્સચિ કથઞ્ચિ અવિમુત્તો કામભવો અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ અજ્ઝત્તં નામ. તત્થ બન્ધનં અજ્ઝત્તસંયોજનં, તેન સમ્પયુત્તો અજ્ઝત્તસંયોજનો.

૮૩. કારણેન વિના પવત્તહિતચિત્તો અકારણવચ્છલો. અનાગતમ્પિ પયોજનં અપેક્ખમાનો પુરિમગ્ગહિતં તં કતં ઉપાદાય કતઞ્ઞૂ એવ નામ હોતિ, ન પુબ્બકારીતિ આહ ‘‘કરિસ્સતિ મે’’તિઆદિ. તમોજોતિપરાયણો પુઞ્ઞફલં અનુપજીવન્તો એવ પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ ‘‘પુબ્બકારી’’તિ વુત્તો. ‘‘ઇણં દેમી’’તિ સઞ્ઞં કરોતીતિ એવંસઞ્ઞં અકરોન્તોપિ કરોન્તો વિય હોતીતિ અત્થો.