૪. અઞ્ઞમઞ્ઞચતુક્કવણ્ણના

૨૪૬. પચ્ચયુપ્પન્નસ્સાતિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવિનો. વિસું ઠિતસ્સાતિ ભવેન અસઙ્ગહિતસ્સ. સપ્પદેસમેવ ગહિતં ઇધ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા નિરુળ્હત્તા ચ. પચ્ચયુપ્પન્નં ઠપેત્વા પચ્ચયભૂતંયેવ નામં ગહિતં, અવિગતપચ્ચયનિયમાભાવો વિય ભવે ઉપાદાનસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયનિયમાભાવોતિ યોજના. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સઙ્ખતલક્ખણાનં પના’’તિઆદિના વુત્તનયેન.

અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો વિય અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયોતિ અયમત્થો ઇધાધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ…પે… અધિપ્પેતો સિયા’’તિ આહ. તથા ચ વદન્તિ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચેત્થ ન પટ્ઠાને આગતઅઞ્ઞમઞ્ઞવસેન ગહેતબ્બ’’ન્તિ. ચક્ખાયતનુપચયાદીનન્તિ ઉપરૂપરિ ચિતાનિ વિય ઉપ્પન્નચક્ખાયતનાદીનિ, ચક્ખાયતનાદીનં વા ઉપત્થમ્ભકાનિ ચક્ખાયતનુપચયાદીનિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ખારાદિમૂલકનયમાતિકાવણ્ણના

૨૪૭. યદિપિ સામઞ્ઞતો ગતવિસેસો, તથાપિ સામઞ્ઞગ્ગહણેન નયગતો વિસેસો સરૂપતો દસ્સિતો હોતીતિ ‘‘નામપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ વત્વાપિ નામવિસેસાનં તસ્સા પચ્ચયભાવો દસ્સેતબ્બોતિ આહ ‘‘નામવિસેસાનં…પે… વુત્તા’’તિ. ‘‘યદેવ પન નામ’’ન્તિઆદિ કસ્મા વુત્તં, નનુ નામગ્ગહણેન અગ્ગહિતોપિ જાતિઆદિ ભવગ્ગહણેન ગહિતોતિ દસ્સિતોવાયમત્થોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ભવગ્ગહણેન ચા’’તિઆદિ. ઇધાપીતિ ‘‘ભવપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ ઇધાપિ. ન સિયાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ વુત્તં ન સિયા. તસ્માતિ યસ્મા સામઞ્ઞચોદિતં વિસેસચોદિતમેવ ન હોતિ, તસ્મા. સોતિ ભવો. તેનાતિ સભાવાસભાવધમ્મસઙ્ગહણેન.

ઉપાદાનસ્સપિ ભવેકદેસત્તા વુત્તં ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા…પે… અગ્ગહિતે’’તિ. ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ ઇદં વચનં સન્ધાયાહ ‘‘ભવસદ્દો…પે… વુચ્ચમાનો’’તિ. ‘‘નામપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ એત્થ પચ્ચયુપ્પન્નં ઠપેત્વા પચ્ચયસ્સ ગહણતો અવિજ્જાવિનિમુત્તા એવ ચત્તારો ખન્ધા નામસદ્દેન વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘ન નામસદ્દો નિરવસેસબોધકો’’તિ. ન ચેત્થ એકંસતો કારણં મગ્ગિતબ્બં. યેન ભવ-સદ્દો નિરવસેસબોધકો, ન નામ-સદ્દોતિ આહ ‘‘એવંસભાવા હિ એતા નિરુત્તિયો’’તિ. ઇમિના અધિપ્પાયેનાતિ ભવસદ્દો નિરવસેસબોધકો ઉપાદિન્નચતુક્ખન્ધવિસયત્તાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન. જાયમાનાદિધમ્મવિકારભાવતો જાયમાનાદિક્ખન્ધપટિબદ્ધા જાતિઆદયો વુચ્ચેય્યું, ન પન જાતિઆદિપટિબદ્ધા જાયમાનાદિક્ખન્ધાતિ ન એકચિત્તક્ખણે જાતિઆદીનં અવિજ્જાય પચ્ચયભાવો સમ્ભવતીતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘જાયમાનાનં પના’’તિઆદિના. નાનાચિત્તક્ખણે પન જાતિઆદયો અવિજ્જાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોન્તીતિ ‘‘એકચિત્તક્ખણે’’તિ વિસેસિતં. તેનેવાતિ અસમ્ભવેનેવ.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અકુસલનિદ્દેસવણ્ણના

૨૪૮-૯. તન્તિ દિટ્ઠુપાદાનં. ઇતરસ્સાતિ કામુપાદાનસ્સ. તણ્હાગહણેનાતિ ‘‘તણ્હાપચ્ચયા’’તિ એત્થ તણ્હાગહણેન ગહિતત્તા. યદિ એવં નામગ્ગહણેન ગહિતા તણ્હા કસ્મા પુન વુત્તાતિ આહ ‘‘નામે વિય વિસેસપચ્ચયત્તાભાવા’’તિ. ‘‘નામપચ્ચયા છટ્ઠાયતન’’ન્તિ એત્થ હિ કામતણ્હાપિ નામે સઙ્ગહિતાતિ નામસ્સ યથારહં છટ્ઠાયતનસ્સ પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ અત્થિ તત્થ વિસેસપચ્ચયત્તં, ઉપાદાનસ્સ પન ભવસઙ્ગહોપિ અત્થીતિ ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ એતેન ‘‘કામુપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ એતસ્સ નત્થેવ વિસેસોતિ વુત્તં ‘‘નામે વિય વિસેસપચ્ચયત્તાભાવા’’તિ. તણ્હા એતિસ્સા પચ્ચયોતિ તણ્હાપચ્ચયા, દિટ્ઠિ. ભવસ્સ પચ્ચયભૂતાતિ દુવિધસ્સપિ ભવસ્સ કારણભૂતા. ઉભયેનપિ ઉપાદાનસ્સ ભવનિદ્દેસે ઠપેતબ્બતંયેવ વિભાવેતિ. પચ્ચયુપ્પન્નં પચ્ચયો ચ એકમેવાતિ ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ એત્થ વુત્તપચ્ચયુપ્પન્નં, ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ એત્થ વુત્તપચ્ચયો ચ એકો એવત્થો, તસ્મા પચ્ચયો વિસું પચ્ચયુપ્પન્નતો ભિન્નં કત્વા ન વિભત્તો.

૨૫૨. ઉપત્થમ્ભકસમુટ્ઠાપનપચ્છાજાતપચ્ચયવસેનાતિ ઉપત્થમ્ભકસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ સમુટ્ઠાપનવસેન, પચ્છાજાતપચ્ચયવસેન ચ.

૨૫૪. પઞ્ચન્નન્તિ ચક્ખાયતનાદીનં પઞ્ચન્નં. સહજાતાદિપચ્ચયોતિ સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયો. વત્થુસઙ્ખાતં રૂપં. પુરેજાતાદિપચ્ચયોતિ પુરેજાતનિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયો. પચ્છાજાતાદિપચ્ચયોતિ પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયો. છટ્ઠસ્સ સહજાતાદીતિ આદિ-સદ્દેન અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાદયો ગહિતા.

૨૬૪. યસ્સાતિ ‘‘યસ્સ ચ હોતી’’તિ એત્થ વુત્તં ‘‘યસ્સા’’તિ પદં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘હોતીતિ યોજેતબ્બ’’ન્તિ.

૨૮૦. તસ્સાતિ ‘‘બલવકિલેસભૂતાય વિચિકિચ્છાયા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૮૦) પદસ્સ. તેનાતિ ‘‘તણ્હાટ્ઠાને’’તિ પદેન. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ઇમસ્મિં પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

અકુસલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલાબ્યાકતનિદ્દેસવણ્ણના

૩૦૬. સબ્યાપારાનીતિ સઉસ્સાહાનિ, વિપાકધમ્માનીતિ અત્થો. પરિહીનં અવિજ્જાટ્ઠાનં એતેસન્તિ પરિહીનાવિજ્જાટ્ઠાના.

સન્ધાયાતિ અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો વિય વદતિ, સરૂપેનેવ પન ‘‘ન ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૦૬) અટ્ઠકથાયં વુત્તં. નામરૂપં ન ન લબ્ભતીતિ યોજના.

કુસલાબ્યાકતનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અવિજ્જામૂલકકુસલનિદ્દેસવણ્ણના

૩૩૪. કુસલફલેતિ કુસલવિપાકપટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ ગહિતત્તા તસ્સ સાદુરસવિસરુક્ખબીજસદિસતા વુત્તા.

યદિપિ ‘‘સઙ્ખારહેતુક’’ન્તિઆદિના યોજના લબ્ભતિ, અવિગતચતુક્કાદીનિ પન ન લબ્ભન્તિ યથાલાભયોજનાય દસ્સિતત્તા.

અવિજ્જામૂલકકુસલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલમૂલકવિપાકનિદ્દેસવણ્ણના

૩૪૩. કમ્મં વિય પચ્ચયો હોતિ વિપાકભાવતોતિ અધિપ્પાયો. વિપાકસ્સ કમ્મં પચ્ચયો હોન્તં સાતિસયં હોતીતિ તસ્સ નિપ્પરિયાયતા, તંસમ્પયુત્તાનં પરિયાયતા સિયાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘પરિયાયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ વુત્તાની’’તિ આહ. ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩), અકુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩), વિપાકધમ્મધમ્મો નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૩.૧૦૩) પન વચનતો નિપ્પરિયાયેન સબ્બેપિ કુસલાકુસલા ધમ્મા વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ અયમત્થો દિસ્સતિ. ‘‘કુસલમૂલં અકુસલમૂલ’’ન્તિ ઇમેસં અન્વાદેસોપિ પચ્ચયસદ્દાપેક્ખાય ‘‘એસા’’તિ પુલ્લિઙ્ગવસેન વુત્તોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એસાતિ…પે… યોજેતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘મનસિકારોપી’’તિઆદિના અપ્પહીનાવિજ્જાનમ્પિ કિરિયાય કુસલાકુસલમૂલાનિ, અવિજ્જા ચ ઉપનિસ્સયા ન હોન્તીતિ દસ્સેતિ. કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટભૂતાનિયેવ સઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનિ પચ્છિમનયે અધિપ્પેતાનીતિ વુત્તં ‘‘કિરિયાનિ પન…પે… ગચ્છન્તી’’તિ. તેસં પચ્ચયાનં વસેન અનેકપ્પકારતોતિ અધિપ્પાયોતિ યોજના.

નવાદિભેદાનન્તિ નવઅટ્ઠસત્તછાતિ એવંપભેદાનં. ચતુન્નં ચતુક્કાનન્તિ પુરિમનયે પચ્છિમનયે ચ આગતાનં યથાલાભં ચતુન્નં ચતુન્નં ચતુક્કાનં. ‘‘કુસલાકુસલાનં પન વિપાકે ચા’’તિ ચ-સદ્દેન કુસલાકુસલે ચાતિ સમુચ્ચેતબ્બોતિ આહ ‘‘કુસલ…પે… વત્તબ્બ’’ન્તિ. મૂલપદેકપચ્ચયતાવસેનાતિ મૂલપદસ્સ એકપચ્ચયભાવવસેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયતાવસેન. એકસ્સેવ નયસ્સાતિ કુસલાકુસલેસુ અવિજ્જામૂલકસ્સ, વિપાકેસુ કુસલાકુસલમૂલકસ્સાતિ એવં એકસ્સેવ નયસ્સ વસેન. ધમ્મપચ્ચયભેદેતિ ધમ્મસ્સ પચ્ચયભૂતસ્સ, પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ વા પચ્ચયભાવેન ભેદેતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અવિજ્જાદીન’’ન્તિઆદિં વત્વા પુન તમેવ ‘‘તંતંચિત્તુપ્પાદા’’તિઆદિના પકારન્તરેન વિભાવેતિ.

કુસલમૂલકવિપાકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.