૬. પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૨૨૫. ‘‘વુત્તત્તા’’તિ ઇદં નિસ્સક્કં કિં લક્ખણં? હેતુલક્ખણં. યદિ એવં તંહેતુકો વિભજ્જવાદિભાવો આપજ્જતિ. ન હિ મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરેન વુત્તત્તા બુદ્ધસાવકા વિભજ્જવાદિનો અહેસુન્તિ? નયિદમેવં. તિવિધો હિ હેતુ ઞાપકો, કારકો, સમ્પાપકોતિ. તેસુ ઞાપકહેતુ ઇધાધિપ્પેતો, તસ્મા તેન મહાથેરેન ‘‘કિં વાદી, ભન્તે, સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ પુટ્ઠેન ‘‘વિભજ્જવાદી, મહારાજા’’તિ તદા વુત્તવચનેન ઞાયતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકા વિભજ્જવાદિનો’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ કિં…પે… વુત્તત્તા…પે… વિભજ્જવાદિનો’’તિ. ‘‘અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, વિનયાય ધમ્મં દેસેમિ રાગસ્સા’’તિઆદિં વત્વા ‘‘નો ચ ખો યં ત્વં સન્ધાય વદેસી’’તિઆદિના (પારા. ૫-૯) વેરઞ્જબ્રાહ્મણસ્સ ભગવતા વેનયિકાદિભાવો વિભજ્જ વુત્તોતિ તં અનુવદન્તા સાવકાપિ તથા વદન્તીતિ આહ ‘‘તે હિ વેનયિકાદિભાવં વિભજ્જ વદન્તી’’તિ. ચીવરાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સોમનસ્સાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તાનિપિ હિ સેવિતબ્બાસેવિતબ્બભાવેન વિભજ્જ વુત્તાનિ. વિભજ્જવાદિપરિસા વિભજ્જવાદિમણ્ડલન્તિ એતસ્મિં અત્થે યથા તં ઓતિણ્ણો નામ હોતિ, તંદસ્સનત્થં ‘‘આચરિયે અનબ્ભાચિક્ખન્તેના’’તિઆદિ વુત્તં. સકસમયાવોક્કમાદિ હિ પરમત્થતો તદોતારો. ‘‘અસંકિલિટ્ઠાપિ અવિજ્જા અત્થિ અમગ્ગવજ્ઝા, યાય નિવુતા ખીણાસવાપિ નામગોત્તાદીસુ એકચ્ચં ન જાનન્તિ, સા કુસલચિત્તુપ્પાદેસુપિ પવત્તતી’’તિ નિકાયન્તરિયા. તં સન્ધાયાહ ‘‘અવિજ્જા પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારાનં હેતુપચ્ચયો હોતીતિઆદિં વદન્તો’’તિ. ઉપલક્ખણઞ્હેતં સહજાતકોટિયા. આદિ-સદ્દેન અકુસલચિત્તેનપિ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, યા સંકિલિટ્ઠા પઞ્ઞાતિ, અચેતસિકં સીલં, અવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતં રૂપભાવં દુસ્સિલ્યન્તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પરસમયાયૂહનં પરસમયે બ્યાપારાપત્તિયા. યો તત્થ સકસમયેન વિરુદ્ધો અત્થો, તસ્સ વા દીપનેન સિયા, પરસમયે વાદારોપનેન વા. તેસુ પુરિમં ‘‘આચરિયે અનબ્ભાચિક્ખન્તેના’’તિ ઇમિના અપનીતન્તિ ઇતરં દસ્સેતિ ‘‘પરસમયં…પે… અનાયૂહન્તેના’’તિ. અસમ્પિણ્ડેન્તેનાતિ ઉપચયત્થં સન્ધાય વદન્તિ. આયૂહન-સદ્દો પન ઉપચયત્થો ન હોતીતિ કેચિવાદો ન સારતો ગહેતબ્બો.

તબ્બિપરિયાયેનાતિ યથાવિનયં અવટ્ઠાનેન. સાવજ્જસ્સ અનવજ્જતાદીપનાદિના કમ્મન્તરં ભિન્દન્તો વિનાસેન્તો, આલોળેન્તો વા ધમ્મતં ધમ્મસભાવં વિલોમેતિ વિપરીતતો દહતિ. મહાપદેસેતિ મહાઅપદેસે, બુદ્ધાદયો મહન્તે મહન્તે અપદિસિત્વા વુત્તાનિ મહાકારણાનિ. મહાપદેસેતિ વા મહાઓકાસે, મહન્તાનિ ધમ્મસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનાનીતિ વુત્તં હોતિ. તત્રાયં વચનત્થો – અપદિસીયતીતિ અપદેસો, બુદ્ધો અપદેસો એતસ્સાતિ બુદ્ધાપદેસો. એસ નયો સેસેસુપિ. અત્થતો ચાયં મહાપદેસો ‘‘સમ્મુખા મેતં ભગવતો સુત’’ન્તિઆદિના કેનચિ આભતસ્સ ‘‘ધમ્મો’’તિ વા ‘‘અધમ્મો’’તિ વા વિનિચ્છયને કારણં. કિં પન તન્તિ? તસ્સ યથાભતસ્સ સુત્તોતરણાદિ એવ. યદિ એવં કથં ચત્તારોતિ? ધમ્મસ્સ દ્વે સમ્પદાયો ભગવા, સાવકા ચ. તેસુ સાવકા સઙ્ઘગણપુગ્ગલવસેન તિવિધા. એવં ‘‘અમુમ્હા મયા અયં ધમ્મો પટિગ્ગહિતો’’તિ અપદિસિતબ્બાનં ભેદેન ચત્તારો. તેનાહ ‘‘સમ્મુખા મેતં ભગવતો સુત’’ન્તિઆદિ. નેત્તિયમ્પિ વુત્તં ‘‘બુદ્ધાપદેસો સઙ્ઘાપદેસો સમ્બહુલત્થેરાપદેસો એકત્થેરાપદેસો’’તિ.

સુત્તસુત્તાનુલોમઆચરિયવાદઅત્તનોમતિમહાપદેસેતિ એત્થ તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હાનિ તીણિ પિટકાનિ અત્થસૂચનાદિઅત્થેન સુત્તં. યથાવુત્તસ્સ સુત્તસ્સ અનુલોમતો યથાવુત્તા એવ ચત્તારો મહાપદેસા સુત્તાનુલોમં. પાળિયા અત્થગાહણેન ધમ્મતાયં પતિટ્ઠાપનતો અટ્ઠકથા આચરિયવાદો. નયગ્ગાહેન અનુબુદ્ધિયા અત્તનો પટિભાનં અત્તનોમતિ. એત્થ ચ સુત્તઆચરિયવાદઅત્તનોમતીનમ્પિ કેનચિ આભતસ્સ ધમ્માધમ્માદિભાવવિનિચ્છયને કારણભાવસભાવતો મહાપદેસતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. સન્તિટ્ઠતિ અપ્પટિબાહન્તો, અવિલોમેન્તો ચ. તબ્બિપરિયાયેન અતિધાવતિ. એકસ્સ પદસ્સ એકેન પકારેન અત્થં વત્વા તસ્સેવ પુન પકારન્તરેન અત્થં વદન્તો વા અપરેહિ પરિયાયેહિ નિદ્દિસતિ નામ યથા ‘‘અવિજ્જા દુક્ખસચ્ચસ્સ યાથાવસરસલક્ખણં પટિવિજ્ઝિતું ન દેતી’’તિઆદિં વત્વા પુન ‘‘અયં અવિજ્જા દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુત્તાપિ ‘‘દુક્ખસચ્ચસ્સ એકદેસો હોતી’’તિઆદિવચનં. અથ વા હેતુભાવેન વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પુન ફલભાવેન વચનં તમેવત્થં પુનરાવત્તેત્વા નિદ્દિસનં યથા ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વત્વા પુન ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ વચનં. અથ વા ‘‘સબ્બમેતં ભવચક્કં કમ્મઞ્ચેવ વિપાકો ચ. કિલેસકમ્મવિપાકવસેન તિવિધ’’ન્તિ ચ આદિના વુત્તસ્સેવત્થસ્સ દુવિધતિવિધાદિવિભાગદસ્સનં તમેવત્થં પુનરાવત્તેત્વા નિદ્દિસનન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

સત્તવોહારોતિ ‘‘સત્તો’’તિ સમઞ્ઞા. યે હિ ધમ્મે સમૂહભૂતે સન્તાનવસેન વત્તમાને ઉપાદાય સત્તપઞ્ઞત્તિ, તસ્સા તતો અઞ્ઞથાનાઞ્ઞથાઅચ્ચન્તાભાવસઙ્ખાતે અન્તે અનુપગમ્મ યાથાવતો સઙ્ગહણં, બોધનઞ્ચ ધમ્મતાયં અકુસલસ્સ દુક્કરં દુરભિસમ્ભવન્તિ. અવિજ્જાદિકસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ સઙ્ખારાદિપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મં પતિ હેતુઆદિના પચ્ચયેન પચ્ચયભાવો પચ્ચયાકારો, પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ અત્થો.

વુત્તનયેનાતિ ‘‘આચરિયે અનબ્ભાચિક્ખન્તેના’’તિઆદિના વુત્તનયેન. કામઞ્ચેત્થ સબ્બાપિ અત્થવણ્ણના ઇમિનાવ નયેન કાતબ્બા, પટિચ્ચસમુપ્પાદવણ્ણનાય પન ગરુતરભાવં દસ્સેન્તો એવં વદતિ.

પાળિધમ્મન્તિ તેપિટકબુદ્ધવચનં. પટિચ્ચસમુપ્પાદન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદપાળિં.

અત્થં કત્વાતિ હિતં કત્વા. યથાયં હિતાવહો હોતિ, એવં કત્વા. અટ્ઠિં કત્વાતિ વા અત્તાનં અત્થિકં કત્વા. સુતચિન્તામયાદિં ઞાણવિસેસં. તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનાદિના કિલેસક્ખયવિસેસં.

ભવાદીસુ આદીનવપ્પટિચ્છાદનતો, બલવૂપનિસ્સયતો, કમ્મસ્સ વિસેસહેતુભાવતો ચ વટ્ટસ્સ મૂલકારણં અવિજ્જા. વિપાકવટ્ટનિમિત્તસ્સ કમ્મવટ્ટસ્સ કારણભૂતમ્પિ કિલેસવટ્ટં અવિજ્જામૂલકન્તિ દસ્સનત્થં અવિજ્જા આદિતો વુત્તા. તણ્હાપિ હિ અવિજ્જાય પટિચ્છાદિતાદીનવે એવ વિસયે અસ્સાદાનુપસ્સિનો પવત્તતિ, ન અઞ્ઞથા. મૂલાદિદસ્સનસામઞ્ઞઞ્ચાતિ વલ્લિયા મૂલમજ્ઝપરિયોસાનસ્સ દસ્સનેન પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ તંદસ્સનસામઞ્ઞઞ્ચ યોજેતબ્બં, સમન્તચક્ખુના સબ્બસ્સ દિટ્ઠત્તેપિ દેસનાકાલે દેસનાઞાણચક્ખુના બોધેતબ્બતાવસેન એકદેસદસ્સનસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

દિટ્ઠિસહિતાય માનસહિતાય વા તણ્હાય ‘‘અહ’’ન્તિ, ઇતરાય ‘‘મમ’’ન્તિ અભિવદતો. ‘‘અભિનન્દનતો’’તિ હિ ઇમિના સપ્પીતિકાય તણ્હાય પવત્તિ દસ્સિતા. ‘‘અભિવદતો’’તિ ઇમિના તતો બલવતરાય દિટ્ઠિસહિતાય માનસહિતાય વા. ‘‘અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો’’તિ ઇમિના પન તતોપિ બલવતમાય દિટ્ઠિસહિતાય, કેવલાય વા તણ્હાય પવત્તિ દસ્સિતા. ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા ઠાનઞ્હિ અજ્ઝોસાનં. તપ્પચ્ચયન્તિ તણ્હાપચ્ચયં. કથં પન નન્દિવચનેન ચતુબ્બિધમ્પિ ઉપાદાનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘નન્દિતા’’તિઆદિ. તત્થ નન્દિતાતદવિપ્પયોગતાહીતિ નન્દિભાવેન સભાવતો તણ્હુપાદાનં, તાય નન્દિયા તણ્હાય અવિપ્પયોગેન અવિનાભાવેન દિટ્ઠુપાદાનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘દિટ્ઠાભિનન્દનભાવેના’’તિ ઇમિના દિટ્ઠિયાપિ નન્દિભાવમાહ.

પટિસન્ધિપવત્તિફસ્સાદયોતિ પટિસન્ધિયં પવત્તે ચ ઉપ્પન્નફસ્સમનોસઞ્ચેતનાવિઞ્ઞાણાનિ. ‘‘વિપાકવટ્ટભૂતે’’તિ ચ ઇદં પવત્તવિસેસનં દટ્ઠબ્બં. વટ્ટૂપત્થમ્ભકાતિ વટ્ટત્તયૂપનિસ્સયા. ઇતરેતિ અકમ્મજા. તસ્મિન્તિ યથાવુત્તે આહારચતુક્કે. વત્તું વટ્ટન્તીતિ તણ્હાનિદાનૂપનિસ્સયતો ‘‘તણ્હાનિદાના’’તિ વત્તું યુજ્જન્તિ.

યથા અરિયમગ્ગો અન્તદ્વયવજ્જિતમજ્ઝિમપટિપદાભાવતો ‘‘ઞાયો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદોપીતિ આહ ‘‘ઞાયોતિ મગ્ગો, સોયેવ વા પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ. અત્તનો પટિવેધાય સંવત્તતિ અસમ્મોહપટિવેધેન પટિવિજ્ઝિતબ્બત્તા. સંવત્તતીતિ ચ નિમિત્તસ્સ કત્તૂપચારવસેનેતં વુત્તં યથા ‘‘અરિયભાવકરાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાની’’તિ. પકતિઆદયો હેટ્ઠા સચ્ચવિભઙ્ગે હેતુવિપ્પટિપત્તિકથાયં દસ્સિતા એવ. અકારણં ‘‘કારણ’’ન્તિ ગણ્હન્તિ યથા કાપિલાદયો. ન કિઞ્ચિ કારણં બુજ્ઝન્તિ યથા તં અઞ્ઞે બાલપુથુજ્જના. ઇતરાસન્તિ મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના દેસનાદીનં તિસ્સન્નં. તદત્થતાસમ્ભવેપીતિ યથાસકેહિ કારણેહિ પવત્તિદસ્સનત્થતાસમ્ભવેપિ. અત્થન્તરસબ્ભાવતોતિ પયોજનન્તરસબ્ભાવતો. વુત્તાનિ હિ અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૫) ‘‘જરામરણાદિકસ્સ દુક્ખસ્સ અત્તના અધિગતકારણસન્દસ્સનત્થં. આહારનિદાનવવત્થાપનાનુસારેન યાવ અતીતં અદ્ધાનં અતિહરિત્વા પુન અતીતદ્ધતો પભુતિ હેતુફલપટિપાટિસન્દસ્સનત્થં. અનાગતદ્ધહેતુસમુટ્ઠાનતો પભુતિ અનાગતદ્ધસન્દસ્સનત્થ’’ન્તિ તિસ્સન્નં યથાક્કમં તીણિ પયોજનાનિ.

તંતંફલપટિવેધોતિ જાતિઆદીનં જરામરણાદિતંતંફલાવગમો. અનુવિલોકયતોતિ પુરિમે વિકપ્પે વિપસ્સનાનિમિત્તં અનુવિલોકનં, દુતિયે દેસનાનિમિત્તં. કામુપાદાનભૂતા તણ્હા મનોસઞ્ચેતનાહારસઙ્ખાતસ્સ ભવસ્સ, તંસમ્પયુત્તાનં, તન્નિમિત્તાનઞ્ચ સેસાહારાનં વિસેસપચ્ચયો હોતીતિ આહ ‘‘આહારતણ્હાદયો પચ્ચુપ્પન્નદ્ધા’’તિ. આદિ-સદ્દેન યાવ વિઞ્ઞાણં ગહેતબ્બં. આહારતણ્હાદયોતિ એત્થ પચ્ચુપ્પન્નકમ્મવટ્ટપરિયાપન્ને આહારે ગહેત્વા અદ્ધયોજનં કત્વા અનાગતવિપાકવટ્ટપરિયાપન્ને ગહેત્વા યોજેતું વુત્તં ‘‘આહારા વા તણ્હાય પભાવેતબ્બા અનાગતો અદ્ધા’’તિ. પભાવેતબ્બાતિ આયતિં ઉપ્પાદેતબ્બા. યુજ્જતીતિ ફલભૂતે આહારે પચ્ચુપ્પન્ને પચ્ચક્ખતો દસ્સેત્વા ‘‘તંનિદાનં તણ્હં તસ્સા નિદાન’’ન્તિઆદિના ફલપરમ્પરાય કારણપરમ્પરાય ચ દસ્સનં તથાબુજ્ઝનકાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયાનુલોમતો, ધમ્મસભાવાવિલોમનતો ચ યુત્તિયા સઙ્ગય્હતિ. યદિ તણ્હાદયો અતીતો અદ્ધા, તણ્હાગ્ગહણેનેવ સઙ્ખારાવિજ્જા ગહિતાતિ કિમત્થં પુન તે ગહિતાતિ આહ ‘‘સઙ્ખારાવિજ્જા તતોપિ અતીતતરો અદ્ધા વુત્તો સંસારસ્સ અનાદિભાવદસ્સનત્થ’’ન્તિ. અતીતન્તિ વા અતીતતાસામઞ્ઞેન અતીતતરમ્પિ સઙ્ગહિતં દટ્ઠબ્બં.

પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિઆહારકાતિ પુનબ્ભવૂપપત્તિપચ્ચયા. ઇતિ વચનતોતિ એવં વુત્તવચનસબ્ભાવતો. વિઞ્ઞાણાહારો તાવ પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા હેતુ, ઇતરે પન કથન્તિ આહ ‘‘તંસમ્પયુત્તત્તા…પે… કબળીકારાહારસ્સા’’તિ. તસ્સ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિઆહારકા ચત્તારો આહારાતિ સમ્બન્ધો. સદ્ધાદીનં ઉપનિસ્સયતા પરિચ્ચાગાદિકાલે, રાગાદીનં ગધિતસ્સ ભોજનાદિકાલે. તેન યથાક્કમં કુસલાકુસલકમ્મવિઞ્ઞાણાયૂહનં દસ્સિતં. તસ્માતિ યસ્મા આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિઆહારકા ચત્તારો આહારા ગય્હન્તિ, તસ્મા. પુરિમોયેવત્થોતિ ‘‘આહારતણ્હાદયો પચ્ચુપ્પન્નદ્ધા’’તિઆદિના વુત્તઅત્થો. અતીતેતિ અતીતે અદ્ધનિ. તતો પરન્તિ તતો અતીતદ્ધતો પરં પચ્ચુપ્પન્ને અનાગતે ચ અદ્ધનિ ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના. પચ્ચક્ખાનન્તિ પચ્ચુપ્પન્નભવપરિયાપન્નતાય પચ્ચક્ખભૂતાનં. પચ્ચુપ્પન્નં હેતુન્તિ એતરહિ વત્તમાનં તણ્હાદિકં આહારાદીનં હેતું.

સુત્તં આહરતિ ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩). વટ્ટહેતુનોતિ વિપાકવટ્ટહેતુનો, સકલવટ્ટહેતુનો વા. અકુસલઞ્હિ કમ્મં કમ્મવટ્ટસ્સ કિલેસવટ્ટસ્સ ચ પચ્ચયો હોતિયેવ. ‘‘ભવતણ્હાયપિ હેતુભૂતા’’તિ ઇમિના કિલેસવટ્ટસ્સાપિ અવિજ્જાય પચ્ચયભાવમાહ. એવઞ્ચેતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતી’’તિઆદિના વટ્ટસીસાનમ્પિ અવિજ્જાતણ્હાનં સપ્પચ્ચયતાદસ્સનાપદેસેન સબ્બેસમ્પિ સઙ્ખતધમ્માનં હેતુફલપરમ્પરાવિચ્છેદવુત્તિયા પુરિમાય કોટિયા અપઞ્ઞાયનં વિભાવેતિ.

અવિજ્જં તણ્હા અનુવત્તતીતિ દુક્ખે તણ્હં અભિભવિત્વા પવત્તિયા તતો અવિજ્જાય બલવભાવમાહ. અવિજ્જાભિભૂતા હિ સત્તા સતિપિ તણ્હાપરિતસ્સિતે એકન્તાનત્થસઞ્ઞિતં અત્તકિલમથાનુયોગદુક્ખમનુયુઞ્જન્તિ. તણ્હં અવિજ્જા અનુવત્તતીતિ સુખે અવિજ્જં અભિભવિત્વા પવત્તિયા તતો તણ્હાય બલવભાવમાહ. યદિપિ સાવજ્જસુખાનુભવે બલવતીયેવ અવિજ્જા વિજ્જમાનઆદીનવં પટિચ્છાદેન્તી તિટ્ઠતિ, તણ્હા પન તતોપિ બલવતરતાય સત્તે વિપુલાનત્થસઞ્હિતે અનરિયે સુખે નિયોજેતીતિ અવિજ્જાય તદનુવત્તનં વુત્તં.

આયતનછક્કં વા કાયોતિ સમ્બન્ધો. ચક્ખાદિનિસ્સયે સેસધમ્મેતિ ચક્ખાદિનિસ્સયભૂતે, તપ્પટિબદ્ધે ચ સસન્તાનપરિયાપન્ને ધમ્મે. ચક્ખાદિનિસ્સિતે એવ કત્વાતિ ચક્ખાદિગ્ગહણેનેવ ગહિતે કત્વા. ચક્ખાદિકાયન્તિ ચક્ખાદિધમ્મસમૂહં પરેસં પઞ્ચક્ખન્ધં. ફસ્સેન ફુટ્ઠોતિ આરમ્મણં ફુસન્તેન વિય ઉપ્પન્નેન સુખવેદનિયેન, દુક્ખવેદનિયેન ચ ફસ્સેન ફુટ્ઠો. ફસ્સે હિ તથા ઉપ્પન્ને તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો ફુટ્ઠોતિ વોહારો હોતીતિ.

યથા સળાયતનાનિ ફસ્સસ્સ વિસેસપચ્ચયો, એવં વેદનાયપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સળાયતનાનં વેદનાય વિસેસપચ્ચયભાવ’’ન્તિ આહ. તન્નિસ્સિતન્તિ સળાયતનનિસ્સિતં. અતીતદ્ધાવિજ્જાતણ્હામૂલકોતિ અતીતદ્ધભૂતઅવિજ્જાતણ્હામૂલકો. કાયસ્સ ભેદા કાયૂપગોતિ ઉભયત્થાપિ કાયસદ્દેન ઉપાદિન્નક્ખન્ધપઞ્ચકો ગહિતો. તદુપગતા ઉપપજ્જનં પટિસન્ધિગ્ગહણં. ઉભયમૂલોતિ અવિજ્જાતણ્હામૂલો.

અનભિસમયભૂતત્તાતિ અભિસમયસ્સ પટિપક્ખભૂતત્તા. અવિજ્જાયાતિ અવિજ્જાય સતિ.

ગહણન્તિ ગહેતબ્બતં. તસ્માતિ યસ્મા સતિ સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારત્તેપિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા પધાનતાય વિસું વુત્તા ગોબલીબદ્દઞાયેન, તસ્મા. તત્થ વુત્તમ્પીતિ સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારેસુ વુત્તમ્પિ અભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારં વજ્જેત્વા અગ્ગહેત્વા ઇતરે સઙ્ખારા યોજેતબ્બા. એવઞ્હિ અત્થસ્સ ઉદ્ધરણુદ્ધરિતબ્બતાદ્વયં અસઙ્કરતો દસ્સિતં હોતિ. ‘‘ઇધ વણ્ણેતબ્બભાવેના’’તિ ઇમિના અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાનં સતિપિ સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારભાવે યથાવુત્તમેવ પધાનભાવં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ તદેકદેસો વુત્તોતિ સમ્બન્ધો. ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે સઙ્ગણ્હનવસેન સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારેહિ સઙ્ગહિતાપિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા ઇધ વણ્ણેતબ્બભાવેન પધાનાતિ વિસું ગહિતા, પુરિમસ્મિં તે વજ્જેત્વાતિ અયં વિસેસો. તેનાહ ‘‘વણ્ણેતબ્બસબ્બસઙ્ગહણવસેન દુવિધતા વુત્તા’’તિ. સામઞ્ઞતો સઙ્ગય્હમાનમ્પિ પધાનભાવજોતનત્થં વિસું ગય્હતિ યથા તં ‘‘પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારા’’તિ.

યેન કુસલાકુસલધમ્મા ‘‘વિપાકધમ્મા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તં આયૂહનં, કિં પન તન્તિ? અનુપચ્છિન્નતણ્હાવિજ્જામાને સન્તાને સબ્યાપારતા. તેનાહ ‘‘પટિસન્ધિ…પે… આયૂહનરસા’’તિ. ચેતનાપધાનત્તા પન તસ્સ ચેતનાકિચ્ચં કત્વા વુત્તં. રાસિકરણં, આયૂહનન્તિ ચ રાસિભૂતસ્સ રૂપારૂપસઙ્ખાતસ્સ ફલસ્સ નિબ્બત્તનતો વુત્તં. ‘‘અનારમ્મણતા અબ્યાકતતા’’તિ ઇદં અબ્યાકતસ્સેવ અનારમ્મણત્તા અબ્યાકતસમ્બન્ધિની અનારમ્મણતાતિ કત્વા વુત્તં. આયતનં, ઘટનન્તિ ચ તંતંદ્વારિકધમ્મપ્પવત્તનમેવ દટ્ઠબ્બં.

અનનુબોધાદયો અવિજ્જાપદનિદ્દેસે આગતા. અવિજ્જાપદસમ્બન્ધેન દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાતિ ઇત્થિલિઙ્ગનિદ્દેસો. અસણ્ઠાનત્તાતિ અવિગ્ગહત્તા.

સોકાદીનં સબ્ભાવાતિ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ અનિટ્ઠાપેત્વા તદનન્તરં સોકાદીનમ્પિ વુત્તાનં વિજ્જમાનત્તા તેસં વસેન અઙ્ગબહુત્તપ્પસઙ્ગે પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનં બહુભાવે આપન્ને. દ્વાદસેવાતિ કથં દ્વાદસેવ, નનુ સોકાદયોપિ ધમ્મન્તરભૂતા પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાયં વુત્તાતિ? સચ્ચં વુત્તા, ન પન અઙ્ગન્તરભાવેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ફલેનાતિ ફલભૂતેન જરામરણઙ્ગસઙ્ગહિતેન સોકાદિના. મૂલઙ્ગં દસ્સેતુન્તિ ઇમાય પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાય મૂલભૂતં અવિજ્જઙ્ગં સોચનાદીહિ સમ્મોહાપત્તિકથનેન દસ્સેતું તે સોકાદયો વુત્તા ભવચક્કસ્સ અવિચ્છેદદસ્સનત્થં. જરામરણં કારણં એતેસન્તિ જરામરણકારણા, સોકાદયો, તબ્ભાવો જરામરણકારણતા. જરામરણં નિમિત્તં એતસ્સાતિ જરામરણનિમિત્તં. તં તન્નિમિત્તાનન્તિ એત્થ તન્તિ સુત્તં. તન્નિમિત્તાનં દુક્ખનિમિત્તાનં સોકાદીનં. તતો પરાયાતિ અનાગતે દુતિયત્તભાવતો પરાય તતિયત્તભાવાદીસુ પટિસન્ધિયા. હેતુહેતુભૂતાતિ કારણસ્સ કારણભૂતા. પટિસન્ધિયા હિ સઙ્ખારા કારણં, તેસં અવિજ્જા. સુત્તન્તિ ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨, ૧૭; સં. નિ. ૨.૬૧; ધ. સ. ૧૦૦૭) ઇમં સુત્તં સન્ધાય વદતિ. અવિજ્જા સોકાદીનં કારણન્તિ દસ્સિતા અસ્સુતવતાય અવિજ્જાભિભવનદીપનિયા તદુપ્પત્તિવચનતો. ‘‘ન સોકાદીનં બાલસ્સ જરામરણનિમિત્તતામત્તસ્સ સાધકં સુત્ત’’ન્તિ વુત્તમત્થં પાકટં કાતું ‘‘ન ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન ન ચ જરામરણનિમિત્તમેવ દુક્ખં દુક્ખં, અથ ખો અવિજ્જાનિમિત્તમ્પેત્થ વુત્તનયેન યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. એવં જરામરણેન સોકાદીનં એકસઙ્ખેપં કત્વા દ્વાદસેવ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

કસ્મા પનેત્થ જરામરણન્તા એવ દેસના કતા, કિં તતો પરા પવત્તિ નત્થીતિ? નો નત્થિ, અપ્પહીનકિલેસસ્સ હિ કમ્મતો, વિઞ્ઞાણાદિપરિયોસાનભૂતાય ચ ચુતિયા પટિસન્ધિપાતુભાવોતિ પવત્તિતદુપરમભૂતં જરામરણં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિનિમિત્તં. તં પન કમ્મૂપપત્તિભવતો જાતિયા દસ્સિતત્તા ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ ઇમિનાવ પકાસિતન્તિ ન પુન વુચ્ચતિ, ન તતો પરં પવત્તિયા અભાવતો. એકકમ્મનિબ્બત્તસ્સ ચ સન્તાનસ્સ જરામરણં પરિયોસાનં. સતિ કિલેસવટ્ટે કમ્મુના તતો પુનબ્ભવૂપપત્તિ, અસતિ પન તસ્મિં ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ જરામરણપરિયોસાનાવ દેસના કતા. યસ્મા પન ન અમરણા જરા અત્થિ સબ્બેસં ઉપ્પત્તિમન્તાનં પાકાનન્તરભેદતો, ન ચાજરં મરણં અપાકભેદાભાવા, તસ્મા તદુભયમેકમઙ્ગં કતં, ન નામરૂપં વિય ઉભયટ્ઠાને એકજ્ઝં ઉપ્પત્તિયા, સળાયતનં વિય વા આયતનભાવેન કિચ્ચસમતાય. યા પનાયં ઓસાનં ગતા પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ દીપિતા, તાય ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિઆદિ, કિલેસકમ્માભાવે તદભાવતો ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ એવમાદિ એવ વા અત્થતો પકાસિતો હોતીતિ વટ્ટત્તયસ્સ અનવટ્ઠાનેન પરિબ્ભમનં દસ્સિતં હોતિ. અથ વા જરાગહણેન પરિપક્કપરિપક્કતરાદિક્કમેન વત્તમાનં નામરૂપાદિ, સોકાદિ ચ ગય્હતિ, તથાસ્સ પરિપાકકાલવત્તિની અવિજ્જા ચ. યથાહ –

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, કુમારો વુદ્ધિમન્વાય ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકમન્વાય પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેહિ રૂપેહિ…પે… કાયવિઞ્ઞેય્યેહિ ફોટ્ઠબ્બેહિ…પે… રજનીયેહિ. સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે સારજ્જતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસતિ ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮).

એત્થ હિ પરિપક્કિન્દ્રિયસ્સ છસુ દ્વારેસુ સરાગાદિગ્ગહણેન તદવિનાભાવિતાય વિમુત્તિયા અપ્પજાનને ચ સોકાદીનં પચ્ચયભૂતા અવિજ્જા પકાસિતા. અપિચ ‘‘પિયપ્પભવા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ વચનતો કામાસવભવાસવેહિ, ‘‘તસ્સ ‘અહં રૂપં, મમ રૂપન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો…પે… રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧) વચનતો દિટ્ઠાસવતો, ‘‘અસ્સુતવા’’તિઆદિવચનતો અવિજ્જાસવતો સોકાદીનં પવત્તિ દીપિતાતિ તેસં હેતુતાય તગ્ગહણેન ગહિતા આસવા. તેસં સયઞ્ચ જરાસભાવતાય જરાગહણેન ગય્હન્તિ, તતો ચ ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ વચનતો આસવનિમિત્તાય ચ અવિજ્જાય જરાગહણેન ગહણં. તતો ચ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ આવટ્ટતિ ભવચક્કં. અપિચ ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ વદન્તેનપિ ભવચક્કસ્સ અનવટ્ઠાનતો પરિબ્ભમનં દસ્સિતં. એત્થ હિ વિઞ્ઞાણેન અવિજ્જાનિવુતસ્સ પુનબ્ભવો દસ્સિતો, જાતિયા તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સ, ઉભયત્થ ઉભિન્નં અનુવત્તમાનત્તાતિ અવિજ્જાતણ્હાનિમિત્તં ભવચક્કં અનવટ્ઠાનતો પરિબ્ભમતીતિ અયમત્થો દીપિતોતિ જરામરણન્તાપિ દેસના ન તતો પરં પવત્તિયા અભાવં સૂચેતિ અતદત્થત્તા, ન ચ પચ્ચયન્તરદસ્સનત્થમેવ પુન વચનન્તિ સક્કા વિઞ્ઞાતું એકત્રેવ તદુભયદેસનાય તસ્સ સિદ્ધત્તા. તથા યં કમ્મં અવિજ્જાહેતુકં, તં તણ્હાહેતુકમ્પિ. યં તણ્હાહેતુકં, તં અવિજ્જાહેતુકમ્પિ વેદિતબ્બં. કસ્મા? દ્વિન્નં ભવમૂલાનં અઞ્ઞમઞ્ઞાવિરહતો. યથા હિ તણ્હાપચ્ચયા કામુપાદાનહેતુકં કમ્મભવસઙ્ખારં વદન્તો ન વિના ભવતણ્હાય અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયોતિ દસ્સેતિ. તથા તમેવ અવિજ્જાપચ્ચયં દેસેન્તો ન અન્તરેન અવિજ્જાય ભવતણ્હા કમ્મભવસ્સ પચ્ચયોતિ. તતો ચ પુબ્બે પવત્તા અવિજ્જાદિપચ્ચયા સઙ્ખારાદયો, તણ્હુપાદાનાદિપચ્ચયા ભવાદયો ચ, તથા તણ્હાહેતુઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, ભવપચ્ચયા જાતિ, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, જાતિપચ્ચયા જરામરણં, વિઞ્ઞાણાદિપચ્ચયાનામરૂપાદીતિ એવમેતેસં અઙ્ગાનં પુબ્બાપરસમ્બન્ધો દસ્સિતો હોતીતિ વેદિતબ્બં.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અવિજ્જાપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨૬. પિતા કથીયતીતિ અસુકો અસુકસ્સ પિતાતિ પિતુભાવેન કથીયતિ. કથિયમાનો ચ અસન્દેહત્થં અઞ્ઞેહિ મિત્તદત્તેહિ વિસેસેત્વા કથીયતીતિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દીઘો…પે… દત્તો’’તિ.

યાથાવોતિ અવિપરીતો. કિચ્ચજાતિતોતિ પટિચ્છાદનકિચ્ચતો, ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનતો ચ.

ગહણકારણવસેનાતિ ગહણસ્સ કારણભાવવસેન. અઞ્ઞસેતાદીનં નિવત્તકાનીતિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધો.

છાદેન્તિયાતિ છાદનાકારેન પવત્તન્તિયા. તથા પવત્તનહેતુ તંસમ્પયુત્તા અવિજ્જાસમ્પયુત્તા દુક્ખારમ્મણા હોન્તિ.

તસ્માતિ સભાવતો અગમ્ભીરત્તા તેસં દુદ્દસભાવકરણી તદારમ્મણતા અવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. ઇતરેસન્તિ નિરોધમગ્ગાનં. સમાનેપિ પણીતઅસંકિલેસિકાદિભાવે સપ્પચ્ચયતો અપ્પચ્ચયસ્સ વિસેસં દસ્સેતું ‘‘મગ્ગસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

અવિજ્જાપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ખારપદનિદ્દેસવણ્ણના

‘‘સોધેતિ અપુઞ્ઞફલતો’’તિ ઇમિના પુઞ્ઞસ્સ વિપાકદુક્ખવિવિત્તતં આહ, ‘‘દુક્ખતો’’તિ ઇમિના ચેતોદુક્ખવિવિત્તતં, ‘‘સંકિલેસતો’’તિ ઇમિના કિલેસદુક્ખવિવિત્તતં. ‘‘અપુઞ્ઞફલતો’’તિ વા ઇમિના પુઞ્ઞસ્સ આયતિં હિતતં દસ્સેતિ. ‘‘દુક્ખસંકિલેસતો’’તિ ઇમિના પવત્તિહિતતં પવત્તિસુખતઞ્ચ દસ્સેતિ. તંનિપ્ફાદનેનાતિ હિતસુખનિબ્બત્તનેન. પુજ્જભવનિબ્બત્તકો પુજ્જનિબ્બત્તકો.

‘‘એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ પુઞ્ઞફલમ્પિ પુઞ્ઞન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘પુઞ્ઞુપગન્તિ ભવસમ્પત્તુપગ’’ન્તિ.

આદિભાવનાતિ ‘‘પથવી પથવી’’તિઆદિના કસિણેસુ પવત્તભાવના. પથવી પથવીતિ વા એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા. તેન ઇતરકસિણાનં ગહણં. આદિભાવનાતિઆદિભૂતા ભાવના. સા હિ ‘‘પરિકમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મણ્ડલકરણં કસિણમણ્ડલકરણં.

દાનવસેનાતિ દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગવસેન. ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા દાનં દિય્યતિ એતેનાતિ. તત્થાતિ તેસુ ચિત્તચેતસિકેસુ. દાનં આરબ્ભાતિ તેહિ નિબ્બત્તિયમાનં પરિચ્ચાગં ઉદ્દિસ્સ. યથા વા સો નિપ્પજ્જતિ, તથા ઠપેત્વા. અધિકિચ્ચાતિ તસ્સેવ વેવચનં. યથા વા સમ્પયુત્તેહિ નિબ્બત્તિયમાના દાનકિરિયા નિપ્ફત્તિવસેન અધિકતં પાપુણાતિ, તથા કત્વા. ચેતનાવસેનેવ હિ દાનાદિકમ્મનિપ્ફત્તિ. ઇતરેસૂતિ ‘‘સીલં આરબ્ભા’’તિઆદીસુ.

અસરિક્ખકમ્પીતિ અત્તના અસદિસમ્પિ કટત્તારૂપન્તિ સમ્બન્ધો. વિનાપિ ચતુત્થજ્ઝાનવિપાકેન. રૂપતણ્હાસઙ્ખાતસ્સાતિ ‘‘રૂપતણ્હા’’તિ એત્થ વુત્તરૂપતણ્હમાહ. ગુઞ્જન્તિ ગુઞ્જફલપરિમાણં ધારણીયવત્થું. તથા તણ્ડુલં.

‘‘વચનવિસેસમત્તમેવા’’તિ અત્થવિસેસાભાવો વુત્તોતિ અત્થવિસેસાભાવમાહ ‘‘કાયદ્વારે પવત્તિ એવ હિ આદાનાદિપાપના’’તિ. પુરિમેનાતિ ‘‘કાયદ્વારે પવત્તા’’તિ ઇમિના. તઞ્હિ પવત્તિમત્તકથનતો દ્વારૂપલક્ખણં હોતિ. પચ્છિમેનાતિ ‘‘આદાના’’દિવચનેન.

કાયવચીસઙ્ખારગ્ગહણેતિ ઉદ્દેસં સન્ધાયાહ. કાયવચીસઞ્ચેતનાગહણેતિ નિદ્દેસં. વિઞ્ઞાણસ્સાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ. સહજાતસ્સ પન અનન્તરસ્સ ચ પચ્ચયો હોતિયેવ. ‘‘કુસલા વિપાકધમ્મા ચા’’તિ ઇદં સેક્ખપુથુજ્જનસન્તાને અભિઞ્ઞાચેતના ઇધાધિપ્પેતા, ન ઇતરાતિ કત્વા વુત્તં. તેન યથાવુત્તઅભિઞ્ઞાચેતનાપિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો સિયા કુસલસભાવત્તા, વિપાકધમ્મત્તા વા તદઞ્ઞકુસલાકુસલચેતના વિયાતિ દસ્સેતિ. તયિદં લોકુત્તરકુસલાય અનેકન્તિકં. ન હિ સા પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો. અથ વિપાકદાયિનીતિ વુચ્ચેય્ય, એવમ્પિ અહોસિકમ્મેન અનેકન્તિકં. ન હિ તસ્સા વિપાકુપ્પાદનં અત્થીતિ આહ ‘‘ન વિપાકુપ્પાદનેન કુસલતા વિપાકધમ્મતા ચા’’તિ. કેવલઞ્હિ યા અઞ્ઞેસં વિપાકધમ્માનં સબ્યાપારા સઉસ્સાહા પવત્તિ, તદાકારાવસ્સા અપ્પહીનકિલેસે સન્તાને પવત્તીતિ વિપાકધમ્મતા, અનવજ્જટ્ઠેન કુસલતા ચ વુત્તા. એવમ્પિ યદિ વિપાકધમ્મા અભિઞ્ઞાચેતના, કથં અવિપાકાતિ? અસમ્ભવતોતિ તં અસમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘સા પના’’તિઆદિ વુત્તં. અભિઞ્ઞાચેતના હિ યદિ વિપાકં ઉપ્પાદેય્ય, સભૂમિકં વા ઉપ્પાદેય્ય અઞ્ઞભૂમિકં વા. તત્થ અઞ્ઞભૂમિકસ્સ તાવ ઉપ્પાદનં અયુત્તં પચ્ચયાભાવતો, તથા અદસ્સનતો ચ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. સભૂમિકં નવત્તબ્બારમ્મણં વા ઉપ્પાદેય્ય પરિત્તાદિઆરમ્મણં વા, તેસુ અત્તનો કમ્મસમાનારમ્મણતાય રૂપાવચરવિપાકસ્સ દસ્સિતત્તા, પરિત્તાદિઆરમ્મણત્તા ચ અભિઞ્ઞાચેતનાય નવત્તબ્બારમ્મણં ન ઉપ્પાદેય્ય. તથા એકન્તનવત્તબ્બારમ્મણત્તા રૂપાવચરવિપાકસ્સ પરિત્તાદિઆરમ્મણઞ્ચ ન ઉપ્પાદેય્યાતિ અયમસમ્ભવો. તેનાહ ‘‘અત્તના સદિસારમ્મણઞ્ચા’’તિઆદિ. તત્થ તિટ્ઠાનિકન્તિ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેન ઠાનત્તયવન્તં. ‘‘પથવીકસિણં આપોકસિણ’’ન્તિઆદિના કુસલેન અભિન્નં કત્વા વિપાકસ્સ આરમ્મણં દેસિતન્તિ આહ ‘‘ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે…પે… વુત્તત્તા’’તિ. ‘‘રૂપાવચરતિકચતુક્કજ્ઝાનાનિ કુસલતો ચ વિપાકતો ચ કિરિયતો ચ ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ વિપાકો આકાસાનઞ્ચાયતનં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઇમે ધમ્મા નવત્તબ્બા ‘‘પરિત્તારમ્મણા’’તિપિ ‘મહગ્ગતારમ્મણા’તિપિ ‘અપ્પમાણારમ્મણા’તિપી’’તિ વચનતો રૂપાવચરવિપાકો એકન્તનવત્તબ્બારમ્મણોતિ આહ ‘‘ન ચ રૂપાવચરવિપાકો પરિત્તાદિઆરમ્મણો અત્થી’’તિ. સ્વાયમસમ્ભવો પરિત્તાદિઆરમ્મણાય અભિઞ્ઞાચેતનાય વિપાકાભાવં સાધેતિ, ન નવત્તબ્બારમ્મણાય. નવત્તબ્બારમ્મણાપિ હિ સા અત્થીતિ ન બ્યાપીતિ વિપાકાનુપ્પાદને તસ્સા અઞ્ઞં કારણં દસ્સેતું ‘‘કસિણેસુ ચા’’તિઆદિમાહ. સમાધિવિજમ્ભનભૂતા અભિઞ્ઞા સમાધિસ્સ આનિસંસમત્તન્તિ ‘‘સમાધિફલસદિસા’’તિ વુત્તં. તસ્સ તસ્સ અધિટ્ઠાનવિકુબ્બનદિબ્બસદ્દસવનાદિકસ્સ યદિચ્છિતસ્સ કિચ્ચસ્સ નિપ્ફાદનમત્તં પન અભિઞ્ઞાચેતના, ન કાલન્તરફલા, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં વિય નાપિ વિપાકફલા, અથ ખો યથાવુત્તઆનિસંસફલા દટ્ઠબ્બા.

કેચિ પન ‘‘સમાનભૂમિકતો આસેવનલાભેન બલવન્તાનિ ઝાનાનીતિ તાનિ વિપાકં દેન્તિ સમાપત્તિભાવતો, અભિઞ્ઞા પન સતિપિ ઝાનભાવે તદભાવતો તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે આગન્તુકાવાતિ દુબ્બલા, તસ્મા વિપાકં ન દેતી’’તિ વદન્તિ. તં અકારણં પુનપ્પુનં પરિકમ્મવસેન અભિઞ્ઞાયપિ વસીભાવસબ્ભાવતો. યં પન વદન્તિ ‘‘પાદકજ્ઝાને અત્તના સમાનસભાવેહિ જવનેહિ લદ્ધાસેવને સમ્મદેવ વસીભાવપ્પત્તે પરિસુદ્ધતાદિઅટ્ઠઙ્ગસમન્નાગમેન સાતિસયે જાતે અભિઞ્ઞા નિબ્બત્તન્તિ, તાસઞ્ચ ચતુત્થજ્ઝાનિકત્તા ચતુત્થજ્ઝાનભૂમિકો એવ વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, સો ચ યથાવુત્તગુણેન બલવતા પાદકજ્ઝાનેનેવ કતોકાસેન સિજ્ઝતીતિ અનોકાસતાય અભિઞ્ઞા ન વિપાકં દેતી’’તિ. તમ્પિ અકારણં અવિપાકભાવતો તાસં. સતિ હિ વિપાકદાયિભાવે વિપાકસ્સ અનોકાસચોદના યુત્તા, અવિપાકતા ચ તાસં વુત્તનયા એવ.

ન હોતીતિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ન હોતીતિ. ઉદ્ધચ્ચચેતનાપિ અભિઞ્ઞાચેતનાતો નિબ્બિસેસેન વુત્તાતિ મઞ્ઞમાનો ‘‘વિપાકે’’તિ ચ વચનં ન વિપાકારહતામત્તવાચકો, અથ ખો વિપાકસબ્ભાવવાચકોતિ આહ ‘‘વિચારેતબ્બ’’ન્તિ. તથા ચ વુત્તં ‘‘ન હિ ‘વિપાકે’તિ વચનં વિપાકધમ્મવચનં વિય વિપાકારહતં વદતી’’તિ. તત્થ યં વિચારેતબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં – યસ્મા ઉદ્ધચ્ચચેતના પવત્તિવિપાકમેવ દેતિ, ન પટિસન્ધિવિપાકં, તસ્મા તસ્સા પવત્તિવિપાકસ્સ વસેન વિભઙ્ગે વિપાકો ઉદ્ધટો. ઉભયવિપાકદાયિકાય પન ચેતનાય નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયો વુચ્ચતીતિ તદભાવતો પટ્ઠાને તસ્સા સો ન વુત્તો. યં પન અટ્ઠકથાયં ‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવે અપનેતબ્બા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬ સઙ્ખારપદનિદ્દેસ) વુત્તં, તં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ સન્ધાય વુત્તં. ‘‘એવં ઉદ્ધચ્ચચેતનાપિ ન હોતી’’તિ ઇદમ્પિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયતાભાવમત્તં ગહેત્વા વુત્તં. એવઞ્હેત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞં પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ અવિરોધો દટ્ઠબ્બો.

એત્થાતિ ઉદ્ધચ્ચચેતનાય વિપાકદાને. અમતગ્ગપથેતિ એવંનામકે પકરણે. ‘‘પુથુજ્જનસન્તાને અકુસલા દસ્સનેન પહાતબ્બા, સેક્ખસન્તાને ભાવનાય પહાતબ્બા’’તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ વુત્તત્તા ‘‘પુથુજ્જનાનં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ન વુચ્ચન્તી’’તિ ઇમિના પુથુજ્જને પવત્તબહિદ્ધાસંયોજનાદીનં ભાવનાય પહાતબ્બપરિયાયાભાવં દસ્સેતિ. ‘‘યદિ વુચ્ચેય્યુ’’ન્તિઆદિના તમેવત્થં યુત્તિતો ચ આગમતો ચ વિભાવેતિ. તત્થ કેસઞ્ચીતિ સકભણ્ડે છન્દરાગાદીનં. કેચીતિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદયો. કદાચીતિ અતીતાદિકે કિસ્મિઞ્ચિ કાલે. ચત્તત્તાતિઆદિ પરિયાયવચનં. ઉપનિસ્સાયાતિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયે કત્વા.

ઇતરેસન્તિ નદસ્સનેનપહાતબ્બાનં. ન ચ ન હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. એવઞ્ચ કત્વાતિ યથાવુત્તપાળિયં ઉદ્ધચ્ચગ્ગહણેન ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદો ગહિતો, ન યત્થ કત્થચિ ઉદ્ધચ્ચન્તિ એવમત્થે સતિ. તન્તિ દિટ્ઠિં. ‘‘અતીતાદિભાવેન નવત્તબ્બત્તે’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ અનાગતા એવ પહાતબ્બાતિ? ન, ઉપ્પજ્જનારહા નિપ્પરિયાયેન અનાગતા નામ, પહાતબ્બા પન ન ઉપ્પજ્જનારહાતિ તેસં અતીતાદિભાવેન નવત્તબ્બતા વુત્તા. દસ્સનં અપેક્ખિત્વાતિ ભાવિતં દસ્સનમગ્ગં ઉપનિધાય. સહાયવિરહાતિ દસ્સનપહાતબ્બસઙ્ખાતસહકારિકારણાભાવતો. વિપાકં ન જનયન્તીતિ સકલકિલેસપરિક્ખયે વિય એકચ્ચપરિક્ખયેપિ તન્નિમિત્તં તં એકચ્ચં કમ્મં ન વિપચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો. વિપાકો વિભઙ્ગે વુત્તોતિ પટિસન્ધિપવત્તિભેદં દુવિધમ્પિ વિપાકં સન્ધાયાહ.

અકુસલાનન્તિ યથાવુત્તવિસેસાનં પુથુજ્જનસન્તાને અકુસલાનં. અપ્પહાતબ્બાનન્તિ અપ્પહાતબ્બસભાવાનં કુસલાદીનં. અપ્પહાતબ્બવિરુદ્ધસભાવતા સાવજ્જતા. ‘‘એવમ્પી’’તિઆદિ દોસન્તરદસ્સનં. તેન યદિપિ તેસં અકુસલાનં ઇમસ્મિં તિકે તતિયપદસઙ્ગહો ન સિયા, નવત્તબ્બતા પન આપજ્જતીતિ દીપેતિ. સબ્બેન સબ્બં ધમ્મવસેન અસઙ્ગહિતસ્સ તિકદુકેસુ નવત્તબ્બતાપત્તીતિ આહ ‘‘નાપજ્જતી’’તિ. ઇદાનિ તં નવત્તબ્બતાનાપજ્જનં ‘‘ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે’’તિઆદિના કારણતો, નિદસ્સનતો ચ વિભાવેતિ. યત્થાતિ યસ્મિં તિકે. નિયોગતોતિ નિયમતો એકન્તતો. તેસન્તિ પદત્તયસઙ્ગહિતધમ્માનં. યથાવુત્તપદેસુ વિયાતિ યથાવુત્તેસુ પઠમાદીસુ તીસુ પદેસુ. યથા ભિન્દિતબ્બા ચિત્તુપ્પાદા, ઇતરે ચ યથારહં રાસિત્તયવસેન ભિન્દિત્વા ભજાપિતા તંતંકોટ્ઠાસતો કતા, એવં. તત્થાપીતિ ચતુત્થકોટ્ઠાસેપિ. ભજાપેતબ્બેતિ નવત્તબ્બભાવં ભજાપેતબ્બે. તદભાવાતિ તસ્સ ચતુત્થકોટ્ઠાસસ્સ અભાવા. તથાતિ નવત્તબ્બભાવેન.

ઉપ્પન્નત્તિકે અતીતા, ઇધ યથાવુત્તઅકુસલા ન વુત્તા, અપેક્ખિતબ્બભાવેનારહિતાપિ તંસભાવાનતિવત્તનતો તથા વુચ્ચન્તીતિ નવત્તબ્બતાપત્તિદોસં પરિહરન્તો તસ્સ ઉદાહરણં તાવ દસ્સેતું ‘‘અથ વા યથા સપ્પટિઘેહી’’તિઆદિમાહ. તંસભાવો ચેત્થ સાવજ્જતાવિસિટ્ઠો દસ્સનપહાતબ્બભાવાભાવો. ‘‘એવઞ્ચ સતી’’તિઆદિના ઇમસ્મિં પક્ખે લદ્ધગુણં દસ્સેતિ. ભાવનાય પહાતબ્બાનન્તિ પરિયાયેન નિપ્પરિયાયેન ચ ભાવનાય પહાતબ્બાનં, તત્થ પુરિમાનં અમુખ્યસભાવત્તા, પચ્છિમાનં અવિપાકત્તા નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયતા ન વુત્તાતિ અધિપ્પાયો. યથા ચ ભાવનાય પહાતબ્બાનં નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો નત્થિ, એવં દસ્સનેન પહાતબ્બાનં વસેન તેસં પચ્ચયલાભોપિ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ચ…પે… વુત્તા’’તિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘યે હિ…પે… પવત્તન્તી’’તિ. તત્થ ન તે દસ્સનતો ઉદ્ધં પવત્તન્તીતિ યે દસ્સનેન પહાતબ્બપચ્ચયા કિલેસા, તે દસ્સનેન પહાતબ્બપક્ખિકા એવાતિ તેસં ભાવનાય પહાતબ્બપરિયાયો એવ નત્થિ, કથં તેસં વસેન દસ્સનેન પહાતબ્બા ભાવનાય પહાતબ્બાનં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુચ્ચેય્યાતિ અત્થો. અથ વા યે પુથુજ્જનસન્તાને ન દસ્સનેન પહાતબ્બા, ન તે પરમત્થતો ભાવનાય પહાતબ્બા. યે પન તે સેક્ખસન્તાને, ન તેસં પચ્ચયભૂતા દસ્સનેન પહાતબ્બા અત્થીતિ એવમ્પિ દસ્સનેન પહાતબ્બા ભાવનાય પહાતબ્બાનં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયોતિ ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. યદિ દસ્સનેનપહાતબ્બપચ્ચયા કિલેસા દસ્સનપક્ખિકા, તપ્પચ્ચયં ઉદ્ધચ્ચસહગતં દસ્સનેન પહાતબ્બં સિયાતિ કથં તસ્સ એકન્તભાવનાય પહાતબ્બતા વુત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બપચ્ચયસ્સા’’તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા સરાગવીતરાગસન્તાનેસુ સહાયવેકલ્લેન કમ્મસ્સ વિપાકાવિપાકધમ્મતા વિય પુથુજ્જનસેક્ખસન્તાનેસુ ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ વુત્તનયેન સવિપાકાવિપાકતા સિદ્ધા, તસ્મા. તસ્સાતિ ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ. તાદિસસ્સેવાતિ ઉદ્ધચ્ચસહગતભાવેન એકસભાવસ્સ.

એત્થ ચ યં ‘‘ન ભાવનાય પહાતબ્બમ્પિ અત્થિ ઉદ્ધચ્ચસહગત’’ન્તિઆદિ અમતગ્ગપથે વુત્તં, તં અકારણં, કસ્મા? તસ્સ એકન્તેન ભાવનાય પહાતબ્બત્તા. યથાહ ‘‘કતમે ધમ્મા ભાવનાય પહાતબ્બા? ઉદ્ધચ્ચસહગતો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ (ધ. સ. ૧૫૮૩). યદિ હિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં ન ભાવનાય પહાતબ્બમ્પિ અભવિસ્સ, યથા અતીતારમ્મણત્તિકે ‘‘નિયોગા અનાગતારમ્મણા નત્થી’’તિ વત્વા ‘‘કામાવચરકુસલસ્સ વિપાકતો દસ ચિત્તુપ્પાદા’’તિઆદિના પુન વિભજિત્વા વુત્તં, એવમિધાપિ ‘‘કતમે ધમ્મા ભાવનાય પહાતબ્બા? નિયોગા ભાવનાય પહાતબ્બા નત્થી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્ધચ્ચસહગતો ચિત્તુપ્પાદો સિયા ભાવનાય પહાતબ્બો, સિયા ન વત્તબ્બો ‘દસ્સનેન પહાતબ્બો’તિપિ ‘ભાવનાય પહાતબ્બો’તિપી’’તિઆદિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ તથા વુત્તં. યા ચ તમત્થં પટિપાદેન્તેન ‘‘યદિ વુચ્ચેય્યુ’’ન્તિઆદિના યુત્તિ વુત્તા, સાપિ અયુત્તિ. કસ્મા? દસ્સનેન પહાતબ્બારમ્મણાનં રાગદિટ્ઠિવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચાનં દસ્સનેન પહાતબ્બભાવસ્સેવ ઇચ્છિતત્તા.

યઞ્ચ ‘‘ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદો વુત્તોતિ દસ્સેતું અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસે ઉદ્ધચ્ચસ્સ અનુદ્ધરણં કારણભાવેન વુત્તં, તમ્પિ અકારણં અઞ્ઞથાપિ સાવસેસપાઠદસ્સનતો. તથા હિ ‘‘અતીતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ, અનાગતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૨) એતેસં વિભઙ્ગે ચેતોપરિયઞાણગ્ગહણં કત્વા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ ઇમસ્સ વિભઙ્ગે લબ્ભમાનમ્પિ ચેતોપરિયઞાણગ્ગહણં ન કતં.

સહાયભાવો ચ દસ્સનેન પહાતબ્બાનં ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ વિપાકદાનં પતિ વિચારેતબ્બો. કિં અવિજ્જાદિ વિય દાનાદીનં ઉપ્પત્તિયા એવ વિકુપ્પાદનસમત્થતાપાદનેન દસ્સનેન પહાતબ્બા ભાવનાય પહાતબ્બાનં સહકારિકારણં હોન્તિ, ઉદાહુ કિલેસો વિય કમ્મસ્સ પટિસન્ધિદાને સતીતિ, કિઞ્ચેત્થ – યદિ પુરિમનયો, સોતાપન્નાદિસેક્ખસન્તાને ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ કિરિયભાવો આપજ્જતિ, સહાયવેકલ્લેન અવિપાકસભાવતાય આપાદિતત્તા ખીણતણ્હાવિજ્જામાને સન્તાને દાનાદિ વિય. અથ દુતિયો, ભાવનાય પહાતબ્બાભિમતસ્સાપિ દસ્સનેન પહાતબ્બભાવો આપજ્જતિ, પટિસન્ધિદાને સતિ અપાયગમનીયસભાવાનતિવત્તનતો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ, તસ્મા પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ અવિરુજ્ઝનવસેનેત્થ અત્થવિનિચ્છયો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

સાતિ ઉદ્ધચ્ચચેતના. વિઞ્ઞાણપચ્ચયભાવેતિ સમ્પુણ્ણવિપાકવિઞ્ઞાણપચ્ચયભાવે. કારણં દસ્સેન્તોતિ અવિકલફલુપ્પાદનાધિકારે તદભાવતો યદિપિ ઉદ્ધચ્ચચેતના વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવે અપનેતબ્બા, અવિજ્જાય પન પચ્ચયુપ્પન્નભાવે ગહેતબ્બાતિ ઇમં કારણં દસ્સેન્તો. સબ્બાપીતિ વીસતિપિ. તેનાહ ‘‘એકવીસતીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ. તન્તિ યેન કારણેન સઙ્ખારગ્ગહણેન અભિઞ્ઞાચેતનાય અગ્ગહણં, તં કારણં. ઇતરાવચનસ્સાપીતિ ઉદ્ધચ્ચચેતનાવચનસ્સાપિ. કિં પન તં? વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવાભાવો એવ. ભેદાભાવાતિ કાયવચીસઙ્ખારવસેન વિભાગાભાવતો. સંયોગોતિ તિકન્તરપદવસેન સંયોજનં, તથા સઙ્ગહોતિ અત્થો.

સુખસઞ્ઞાય ગહણં અસ્સાદનન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘સુખસઞ્ઞાય…પે… દસ્સેતી’’તિ. ‘‘સુખસઞ્ઞાયા’’તિ ચ ઇદં કરણત્થે કરણવચનં. વિપલ્લાસો હિ દુક્ખે સુખસઞ્ઞા. યં પન અટ્ઠકથાયં ‘‘અઞ્ઞાણેના’’તિ વુત્તં, તં હેતુમ્હિ કરણવચનં વિપલ્લાસસ્સાદનાનં અવિજ્જાય હેતુભાવદસ્સનતો. ‘‘રથો સેતપરિક્ખારો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૪) પરિવારત્થોપિ પરિક્ખારસદ્દો હોતીતિ વુત્તં ‘‘તણ્હાય પરિવારે’’તિ. તણ્હાપરિવારેતિ ચ તણ્હાય કિચ્ચસાધનેન સઙ્ખારાનં સહકારિકારણભાવં સન્ધાય વુત્તં. પરિક્ખારટ્ઠો સઙ્ખારટ્ઠો વિય ભૂસનટ્ઠો હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સઙ્ખતે અલઙ્કતે’’તિ આહ. પરિક્ખરોતિ યથા ફલદાનસમત્થા હોન્તિ, તથા સઙ્ખરોતિ. અમરણત્થાતિ અમતત્થા, નિબ્બાનત્થાતિ અત્થો. દુક્કરકિરિયાતિ પઞ્ચાતપતપ્પનાદિદુક્કરચરિયા. દેવભાવાય તપો દેવભાવત્થં તપો. મારેતીતિ મરો હેતુઅત્થં અન્તોનીતં કત્વા. અમઙ્ગલમ્પિ મઙ્ગલપરિયાયેન વોહરન્તિ મઙ્ગલિકાતિ વુત્તં ‘‘દિટ્ઠે અદિટ્ઠસદ્દો વિયા’’તિ યથા ‘‘અસિવે સિવા’’તિ.

પપાતં પતનદુક્ખસદિસન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘જાતિઆદિપપાતદુક્ખ’’ન્તિ. ઇન્દદુદ્દબ્રહ્મકૂટસઞ્ઞિતપબ્બતસિખરપ્પપાતો મરુપપાતો. તં પુઞ્ઞફલં અત્થો પયોજનં એતસ્સાતિ તદત્થો.

પરિબ્બાજિકાય તરુણિયા. અસવસો અસેરિવિહારી. કિલેસાસુચિપગ્ઘરણેન પણ્ડિતેહિ જિગુચ્છનીયં. રાગાદિપરિળાહેન, કટુકવિપાકતાય ચ દુક્ખં. આરભતિ કરોતિ. સભયસ્સાપિ પિસાચનગરસ્સ કામગુણસમિદ્ધિયા સુખવિપલ્લાસહેતુભાવો વિયાતિ યોજના. ભિન્નજાતિયેન અવોમિસ્સતા નિરન્તરતા. જરાય મરણેન ચ અઞ્ઞથત્તં વિપરિણામો.

‘‘ન તાવાહં પાપિમ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ વચનતો ‘‘તાત એહિ, તાવ ઇદં રજ્જં પટિપજ્જાહી’’તિઆદીસુ યદિપિ પરિમાણનિયમનકમપદપૂરણમત્તાદીસુપિ તાવ-સદ્દો દિસ્સતિ, ઇધ પન વક્ખમાનત્તાપેક્ખો અધિપ્પેતોતિ વુત્તં ‘‘તાવાતિ વત્તબ્બન્તરાપેક્ખો નિપાતો’’તિ. અવિજ્જાપચ્ચયા પન…પે… દસ્સેતીતિ પુબ્બેનાપરં અટ્ઠકથાયં અવિરુજ્ઝનમાહ.

રાગાદિઅસ્સાદનકાલેસૂતિ રાગાદીનં અસ્સાદનકાલેસુ. ‘‘રાગદિટ્ઠિસમ્પયુત્તાયા’’તિ એત્થ રાગસમ્પયુત્તાય તાવ અવિજ્જાય યોજના હોતુ રાગસ્સ અસ્સાદનભાવતો, દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાય પન કથન્તિ આહ ‘‘તદવિપ્પયુત્તા ચ દિટ્ઠી…પે… વેદિતબ્બા’’તિ. તંસમ્પયુત્તસઙ્ખારસ્સાતિ રાગાદિસમ્પયુત્તસઙ્ખારસ્સ. અવિજ્જારમ્મણાદિતન્તિ અવિજ્જાય આરમ્મણાદિતં. આદિ-સદ્દેન આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયે, અનન્તરાદિકે ચ પચ્ચયે સઙ્ગણ્હાતિ. અનવિજ્જારમ્મણસ્સાતિ ન અવિજ્જારમ્મણસ્સ અવિજ્જં અનારબ્ભ પવત્તસ્સ. આરમ્મણાધિપતિઅનન્તરાદિપચ્ચયવચનેસૂતિ આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયપચ્ચયવચનેસુ અવુત્તસ્સ અનવિજ્જારમ્મણસ્સ, અનન્તરાદિપચ્ચયવચનેસુ અવુત્તસ્સ પઠમજવનસ્સ, દ્વીસુપિ વુત્તસ્સ અવિજ્જારમ્મણસ્સ દુતિયાદિજવનસ્સાતિ યોજેતબ્બં. અનન્તરપચ્ચયલાભિનો અનન્તરાદિના, સહજાતસ્સ હેતુઆદિના, અસહજાતસ્સ ઉપનિસ્સયાદિના સઙ્ખારસ્સ અવિજ્જા પચ્ચયો હોતીતિ અયમત્થો ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિઆદિના દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં. સમતિક્કમભવપત્થનાવસેનાતિ અવિજ્જાસમતિક્કમત્થાય અરૂપાવચરજ્ઝાનાનિ ઉપ્પાદેન્તસ્સ, અવિજ્જાસમ્મૂળ્હત્તા અરૂપભવસમ્પત્તિયો પત્થેત્વા તાનેવ ઝાનાનિ નિબ્બત્તેન્તસ્સાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારે વુત્તેન નયેન, વુત્તનયાનુસારેનાતિ અત્થો.

એકકારણવાદો આપજ્જતિ યથા પકતિઇસ્સરપજાપતિપુરિસકાલાદિવાદા. એકસ્મિંયેવ લોકસ્સ કારણભૂતે સતિ તતો સકલાય પવત્તિયા અનવસેસતો, સબ્બદા ચ પવત્તિતબ્બં અપેક્ખિતબ્બસ્સ કારણન્તરસ્સ અભાવતો. ન ચેતં અત્થિ કમેનેવ પવત્તિયા દસ્સનતો. કારણન્તરાપેક્ખતાય પન એકકારણવાદો અપહતો સિયા એકસ્સ ચ અનેકસભાવતાભાવા. યત્તકા તતો નિબ્બત્તન્તિ, સબ્બેહિ તેહિ સમાનસભાવેહેવ ભવિતબ્બં, ન વિસદિસેહિ, ઇતરથા તસ્સ એકભાવો એવ ન સિયાતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘સબ્બસ્સ…પે… પત્તિતો ચા’’તિ. પારિસેસેનાતિ એકતો એકં, એકતો અનેકં, અનેકતો એકન્તિ ઇમેસુ તીસુ પકારેસુ અવિજ્જમાનેસુ અનુપલબ્ભમાનેસુ પારિસેસઞાયેન. અનેકતો અનેકન્તિ એકસ્મિં ચતુત્થે એવ ચ પકારે વિજ્જમાને. યદિદં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિઆદિના એકહેતુફલદીપનં, તં એત્થ દેસનાવિલાસેન, વિનેય્યજ્ઝાસયવસેન વા ધમ્માનં પધાનપાકટાસાધારણભાવવિભાવનત્થન્તિ એકહેતુફલદીપનં ન નુપપજ્જતિ ઉપપજ્જતિયેવાતિ દસ્સેતિ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિના.

યથાફસ્સન્તિ સુખવેદનીયાદિચક્ખુસમ્ફસ્સાદિતંતંફસ્સાનુરૂપન્તિ વુત્તં હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુખવેદનીય’’ન્તિઆદિં વત્વા ‘‘વેદનાવવત્થાનતો’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘સમાનેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમાનેસૂતિ અવિસિટ્ઠેસુ. ફસ્સવસેનાતિ સુખવેદનીયાદિફસ્સવસેન. વિપરિયાયાભાવતોતિ બ્યત્તયાભાવતો. ન હિ કદાચિ સુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ દુક્ખવેદના, દુક્ખાદિવેદનીયં વા ફસ્સં પટિચ્ચ સુખવેદના ઉપ્પજ્જતિ. સુખાદિચક્ખુસમ્ફસ્સજાદીનન્તિ સુખાદીનં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદીનઞ્ચ વેદનાનં. ઓળારિકસુખુમાદીતિ આદિ-સદ્દેન હીનપણીતાદિસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તત્થ યં ઉપાદાય યા વેદના ‘‘ઓળારિકા, હીના’’તિ વા વુચ્ચતિ, ન તંયેવ ઉપાદાય તસ્સા કદાચિપિ સુખુમતા પણીતતા વા અત્થીતિ વુત્તં ‘‘ઓળારિકસુખુમાદિસઙ્કરાભાવતો’’તિ. યથાવુત્તસમ્ફસ્સસ્સાતિ સુખવેદનીયાદિફસ્સસ્સ. સુખવેદનીયફસ્સતોયેવ સુખવેદના, ન ઇતરફસ્સતો. સુખવેદનીયફસ્સતો સુખવેદનાવ, ન ઇતરવેદના. તથા સેસેસુપીતિ ઉભયપદનિયમવસેન યથાફસ્સં વેદનાવવત્થાનં, યથાવેદનં ફસ્સવવત્થાનન્તિ પદદ્વયેન કારણન્તરાસમ્મિસ્સતા ફલસ્સ, ફલન્તરાસમ્મિસ્સતા ચ કારણસ્સ દસ્સિતા પઠમપક્ખે અસંકિણ્ણતાવવત્થાનન્તિ કત્વા. દુતિયપક્ખે પન પચ્ચયભેદભિન્નેન કારણવિસેસેન ફલવિસેસો, ફલવિસેસેન ચ કારણવિસેસો નિચ્છીયતીતિ અયમત્થો દસ્સિતો સન્નિટ્ઠાનં વવત્થાનન્તિ કત્વા. પુરિમસ્મિઞ્ચ પક્ખે ધમ્માનં અસઙ્કરતો વવત્થાનં વુત્તં, દુતિયસ્મિઞ્ચ યથાવવત્થિતભાવજાનનન્તિ અયમેતેસં વિસેસો. ઉતુઆદયોતિ આદિ-સદ્દેન ચિત્તવિસમાચારા પિત્તવાતાદયોપિ સઙ્ગય્હન્તિ. એકસ્મિં દોસે કુપિતે ઇતરેપિ ખોભં ગચ્છન્તિ. સન્તેસુપિ તેસુ સેમ્હપટિકારેન રોગવૂપસમતો સેમ્હો પાકટોતિ અત્થો.

‘‘ભવો’’તિ વુત્તાનં સઙ્ખારાનં કારણસ્સ પકારણં, કારણમેવ વા તણ્હાતિ આહ ‘‘તણ્હાય સઙ્ખારકારણભાવસ્સ વુત્તત્તા’’તિ. તસ્સાપીતિ તણ્હાયપિ. તણ્હા હિ કામાસવો ભવાસવો ચ. કામાસવભવાસવા કામુપાદાનં, દિટ્ઠાસવો ઇતરુપાદાનન્તિ આહ ‘‘ચતુરુપાદાનભૂતા કામભવદિટ્ઠાસવા’’તિ. તે ચ ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ વચનતો ઉપાદાનઞ્ચ, ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ વચનતો તણ્હા ચ સઙ્ખારસ્સ કારણન્તિ પાકટા. અનસ્સાદનીયેસુ અનેકાદીનવવોકિણ્ણેસુ સઙ્ખારેસુ અસ્સાદાનુપસ્સના અવિજ્જાય વિના ન હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અસ્સાદાનુપસ્સિનો…પે… દસ્સિતા હોતી’’તિ. ખીણાસવસ્સ સઙ્ખારાભાવતોતિ બ્યતિરેકેનપિ અવિજ્જાય સઙ્ખારકારણભાવં વિભાવેતિ. એકન્તેન હિ ખીણાસવોવ વિદ્દસુ. એતેન બાલાનં એવ સમ્ભવતો અવિજ્જાય અસાધારણતા વુત્તાતિ દસ્સેતિ. વત્થારમ્મણાદીનિ હિ ઇતરેસમ્પિ સાધારણાનિ. વત્થારમ્મણતણ્હુપાદાનાદીનિ વિય અવિજ્જાપિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં સાધારણકારણન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘પુઞ્ઞભવાદી’’તિઆદિ. તત્થ આદિ-સદ્દેન અપુઞ્ઞાનેઞ્જભવા ગહેતબ્બા. પુઞ્ઞભવોતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારહેતુકો ઉપપત્તિભવો. એસ નયો સેસેસુ. એત્થ ચ કિચ્ચકરણટ્ઠાનભેદેન કિચ્ચવતી અવિજ્જા ભિન્દિત્વા દસ્સિતા. ન હિ યદવત્થા અવિજ્જા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાનં ઉપનિસ્સયો, તદવત્થા એવ ઇતરેસં ઉપનિસ્સયોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. એત્થ ચ ભવાદીનવપ્પટિચ્છાદનન્તિ અત્થતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં તંતંભવસઙ્ખાતદુક્ખહેતુસભાવાનભિસમયનિમિત્તતા.

ઠાનન્તિ ધરમાનતા અધિપ્પેતાતિ વુત્તં ‘‘ઠાનવિરુદ્ધોતિ અત્થિતાવિરુદ્ધો’’તિ. ઠાનાવિરુદ્ધા ચક્ખુરૂપાદયો. ‘‘પુરિમચિત્તઞ્હી’’તિઆદિના ઠાનવિરુદ્ધો ચ ઉદાહટોતિ આહ ‘‘ન ઇદં એકન્તિકં સિયા’’તિ. ‘‘ચક્ખુરૂપાદયો’’તિઆદિના હિ પરતો ઠાનાવિરુદ્ધા ઉદાહરીયન્તીતિ. પુરિમસિપ્પાદિસિક્ખા હિ પચ્છા પવત્તમાનસિપ્પાદિકિરિયાનં સમોધાનાસમ્ભવા ઠાનવિરોધોતિ યથાવુત્તમત્થં સમત્થેતું ‘‘ન ચ સિપ્પાદીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તન્તિ પટિસન્ધિઆદિઠાનં. ઇધાતિ ઠાનસભાવકિચ્ચાદિગ્ગહણે. આદિ-સદ્દેન આરમ્મણભૂમિસન્તાનાદિવિરુદ્ધા ગહેતબ્બા, તે ચ અનુલોમતો ગોત્રભુસ્સ, ગોત્રભુતો મગ્ગસ્સ લિઙ્ગપરિવત્તનાદિવસેન ચ પવત્તિયં વેદિતબ્બા. નમનરુપ્પનવિરોધા સભાવવિરુદ્ધો પચ્ચયોતિ યોજના. તત્થ નમનરુપ્પનન્તિ અરૂપરૂપભાવમેવ દસ્સેતિ. કમ્મં ચેતનાસભાવં, રૂપં રુપ્પનસભાવન્તિ સભાવવિરુદ્ધં. મધુરમ્બિલરસાદીતિ ખીરં મધુરરસં પિત્તુપસમનં મધુરવિપાકસભાવં, દધિ અમ્બિલરસં પિત્તબ્રૂહનં કટુકવિપાકસભાવન્તિ અતો સભાવવિરોધા.

દધિઆદીનીતિ દધિપલાલાનિ. ભૂતિણકસ્સાતિ ભૂતિણકનામકસ્સ ઓસધિવિસેસસ્સ. અવી નામ એળકા, તા પન યેભુય્યેન રત્તલોમકા હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘રત્તા એળકા’’તિ. વિપાકાનમ્પિ પચ્ચયભાવતો, અવિપાકાનમ્પિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવતો ન વિપાકધમ્મવિપાકાપેક્ખા પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતાતિ વુત્તં ‘‘વિપાકાયેવ તે ચ ના’’તિ. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. તદવિપાકાનન્તિ તસ્સા અવિજ્જાય અવિપાકભૂતાનં. ન ન યુજ્જતિ યુજ્જતિ એવ પચ્ચયુપ્પન્નતામત્તસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તદવિરુદ્ધાનન્તિ તાય અવિજ્જાય અવિરુદ્ધાનં.

પુબ્બાપરિયવવત્થાનન્તિ કાયપવત્તિગતિજાતિઆદીનં યથારહં પુબ્બાપરભાવેન પવત્તિ, સા પન કેનચિ અકટા અકટવિધા પટિનિયતસભાવાતિ દસ્સેતું નિયતિવાદિના વુત્તનિદસ્સનં આહરન્તો ‘‘અચ્છેજ્જસુત્તાવુતાભેજ્જમણીનં વિયા’’તિ આહ. દુતિયવિકપ્પે સઙ્ગતીતિ અધિચ્ચસમુપ્પાદો યાદિચ્છિકતા, યં સન્ધાય ‘‘યદિચ્છાય પવત્તનં નિવત્તનં યદિચ્છાયા’’તિઆદિ વુચ્ચતિ. ભાવોતિ ધમ્માનં સભાવસિદ્ધિતા, યં સન્ધાય વદન્તિ ‘‘કણ્ટકસ્સ કોટિતિખિણભાવં, કપિટ્ઠફલસ્સ વટ્ટભાવં, મિગપક્ખીનં વા વિચિત્તવણ્ણસણ્ઠાનાદિતં કો અભિસઙ્ખરોતિ, કેવલં સભાવસિદ્ધોવાયં વિસેસો’’તિ. તેનાહ ‘‘સબ્બે સત્તા, સબ્બે પાણા, સબ્બે ભૂતા, સબ્બે જીવા અવસા અબલા અવીરિયા નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮). એતેહિ વિકપ્પનેહીતિ ચુતિઆદીસુ સમ્મૂળ્હતાય ‘‘સત્તો મરતી’’તિઆદિવિકપ્પનેહિ કારણભૂતેહિ. અકુસલં ચિત્તં કત્વાતિ અયોનિસોમનસિકારપરિબ્રૂહનેન ચિત્તં અકુસલં કત્વા.

સુત્તાદિધમ્મન્તિ સુત્તગેય્યાદિપરિયત્તિધમ્મં. પરિયત્તિધમ્મઞ્હિ સમ્મદેવ જાનન્તો પટિપત્તિધમ્મં પરિપૂરેત્વા પટિવેધધમ્મે પતિટ્ઠહતિ. તન્તિ તં જાનનં, નિબ્બાનાભિસમયોતિ અત્થો.

સઙ્ખારપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિઞ્ઞાણપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨૭. યથાવુત્તસઙ્ખારપચ્ચયાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિવુત્તપ્પકારસઙ્ખારપચ્ચયા. વિઞ્ઞાણાદયો વેદનાપરિયોસાના એતરહિ વિપાકવટ્ટભૂતા ઇધાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘તંકમ્મનિબ્બત્તમેવ વિઞ્ઞાણં ભવિતું અરહતી’’તિ. અયઞ્ચ અત્થવણ્ણના ધાતુકથાપાળિયા ન સમેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ધાતુકથાયં પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ધાતુકથાયં વચનતો સબ્બવિઞ્ઞાણફસ્સવેદનાપરિગ્ગહો કતો ધાતુકથાયન્તિ યોજના. સપ્પદેસાતિ સાવસેસા, વિપાકા એવાતિ અધિપ્પાયો. વિઞ્ઞાણાદીસુ હિ વિપાકેસુયેવ અધિપ્પેતેસુ યથા –

‘‘વિપાકેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા અસઙ્ખતં ખન્ધતો ઠપેત્વા પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ દ્વાદસહાયતનેહિ તેરસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા. કતિહિ અસઙ્ગહિતા? ન કેહિચિ ખન્ધેહિ ન કેહિચિ આયતનેહિ પઞ્ચહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા’’તિ (ધાતુ. ૪૭૭) –

વિપાકવિપ્પયુત્તાનં સઙ્ગહાસઙ્ગહા વિસ્સજ્જિતા, એવમિધાપિ વિસ્સજ્જિતબ્બં સિયા. તેનાહ ‘‘વિપાકા ધમ્માતિ ઇમસ્સ વિય વિસ્સજ્જનં સિયા’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા વિપ્પયુત્તેન સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે નિપ્પદેસાવ વિઞ્ઞાણફસ્સવેદના ગહિતા, તસ્મા. તત્થાતિ ધાતુકથાયં. અભિધમ્મભાજનીયવસેનાતિ ઇમસ્મિં પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે અભિધમ્મભાજનીયવસેન. તેનાહ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા ચા’’તિઆદિ. તેન યથાવુત્તઅત્થવણ્ણના સુત્તન્તભાજનીયવસેન વુત્તાતિ યથાદસ્સિતં વિરોધં પરિહરતિ. યદિ અભિધમ્મભાજનીયવસેન ધાતુકથાપાળિ પવત્તા, અથ કસ્મા ‘‘કામભવો પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ એકાદસહાયતનેહિ સત્તરસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતો. રૂપભવો પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ પઞ્ચહાયતનેહિ અટ્ઠહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતો’’તિઆદિના (ધાતુ. ૬૭-૬૮) ઉપાદિન્નક્ખન્ધવસેન ભવો વિસ્સજ્જિતોતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘ભવો પન…પે… ન અભિધમ્મભાજનીયવસેન ગહિતો’’તિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ અભિધમ્મભાજનીયવસેન અગ્ગહિતત્તા એવ. તત્થાતિ ધાતુકથાયં. વિપાકઞ્હેતન્તિ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા યથાવુત્તબાત્તિંસવિધવિઞ્ઞાણં વિપાકં, તસ્મા તં સઙ્ખારપચ્ચયન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ વિપાકત્તા’’તિઆદિમાહ.

‘‘સોમનસ્સસહગતાનેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ ઇદં વિચારેતબ્બં ઉપેક્ખાસહગતકુસલાકુસલજવનાનન્તરમ્પિ સોમનસ્સસહગતતદારમ્મણસ્સ ઇચ્છિતત્તા. તથા હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘ચતુન્નં પન દુહેતુકકુસલચિત્તાનં અઞ્ઞતરજવનસ્સ પરિયોસાને અહેતુકચિત્તં તદારમ્મણભાવેન પતિટ્ઠાતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથા) વત્વા ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણે પન સન્તીરણમ્પિ તદારમ્મણમ્પિ સોમનસ્સસહગતમેવા’’તિ વુત્તં. કુસલાકુસલઞ્હિ અભિઇટ્ઠમ્પિ આરમ્મણં તથાભિસઙ્ખરણેન કદાચિ ન મજ્ઝત્તં કત્વા ન પવત્તતિ, વિપાકં પન યથાસભાવતોવ આરમ્મણરસં અનુભવતિ. તેનાહ ‘‘ન સક્કા વિપાકં વઞ્ચેતુ’’ન્તિ. કિરિયજવનાનં પન વિસયાભિસઙ્ખરણસ્સ બલવભાવતો તદનન્તરાનં તદારમ્મણાનં યથાવિસયં વેદનાવસેન તદનુગુણતા ઇચ્છિતા. યે પન કિરિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણં ન ઇચ્છન્તિ, તેસં વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યં પન ‘‘જવનેન તદારમ્મણં નિયમેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં કુસલં સન્ધાય વુત્તન્તિ ચ વુત્તં. તસ્મા યથાવુત્તો વિચારેતબ્બો. તિહેતુકજવનાવસાને ચ દુહેતુકજવનાવસાને ચાતિ સમુચ્ચયત્થો ચ-સદ્દો. કેચિ પન વિભાગં અકત્વા ‘‘કુસલજવનાવસાનેપિ અહેતુકતદારમ્મણં હોતીતિ ‘યેભુય્યેના’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. લોભચિત્તસ્સ વા સત્તાનં બહુલં ઉપ્પજ્જનતો ‘‘યેભુય્યેના’’તિ વુત્તં. ‘‘સકિં વા’’તિ વચનસિલિટ્ઠતાવસેન વુત્તં યથા ‘‘અટ્ઠ વા દસ વા’’તિ દસ્સેતું ‘‘દિરત્તતિરત્તાદીસુ વિય વેદિતબ્બ’’ન્તિ આહ. વા-સદ્દસ્સ અભાવાતિ સુય્યમાનસ્સ વા-સદ્દસ્સ અભાવેન વુત્તં. અત્થતો પન તત્થાપિ વા-સદ્દો લબ્ભતેવ. તિરત્તં પન વાસાદિકે લબ્ભમાને દિરત્તે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દિરત્તગ્ગહણં વિસું ન યોજેતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘વચનસિલિટ્ઠતામત્તેના’’તિ વુત્તં. કેવલં ‘‘તિરત્ત’’ન્તિ વુત્તે અઞ્ઞત્થ વાસાદિના અન્તરિતમ્પિ તિરત્તં ગણ્હેય્ય, દિરત્તવિસિટ્ઠં પન તિરત્તં વુચ્ચમાનં તેન અનન્તરિતમેવ તિરત્તં દીપેતીતિ આહ ‘‘નિરન્તરતિરત્તદસ્સનત્થં વા’’તિ. બલવરૂપાદિકે આરમ્મણેતિ અતિમહતિ રૂપાદિઆરમ્મણે. ‘‘અધિપ્પાયો’’તિ એતેન એકચિત્તક્ખણાયુકેપિ વિસયે કદાચિ તદારમ્મણં ઉપ્પજ્જેય્યાતિ ‘‘સકિં એવા’’તિઆદિના વુત્તમત્થં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. ‘‘સબ્બદ્વારેસુ તદારમ્મણે દ્વે એવ ચિત્તવારા આગતા’’તિ વુત્તત્તા અયમ્પિ અત્થો વિચારેત્વા ગહેતબ્બો. અનુરૂપાય પટિસન્ધિયાતિ અત્તનો અત્તનો અનુચ્છવિકેન પટિસન્ધાનકિચ્ચેન.

‘‘કતિ પટિસન્ધિયો, કતિ પટિસન્ધિચિત્તાની’’તિઆદિના પટિસન્ધિવિચારો પરતો વિત્થારતો કથીયતીતિ આહ ‘‘પટિસન્ધિકથા મહાવિસયાતિ કત્વા પવત્તિમેવ તાવ દસ્સેન્તો’’તિ. અહેતુકદ્વયાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન મહાવિપાકમહગ્ગતવિપાકે સઙ્ગણ્હાતિ. દ્વારનિયમાનિયમાવચનન્તિ દ્વારસ્સ નિયતાનિયતાવચનં, નિયતદ્વારં અનિયતદ્વારન્તિ વા અવચનન્તિ અત્થો. અનુપ્પત્તિતોતિ ન ઉપ્પજ્જનતો. યદિપિ ‘‘અનુરૂપાય પટિસન્ધિયા’’તિ પટિસન્ધિપિ હેટ્ઠા ગહિતા, ‘‘પવત્તિયં પના’’તિ અધિકતત્તા પન પવત્તિયેવ પચ્ચામટ્ઠા. પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન પઠમુદ્દિટ્ઠાનિ સબ્બાનિપિ લોકિયવિપાકચિત્તાનિ અન્વાદેસં અરહન્તીતિ આહ ‘‘તત્રસ્સાતિ પવત્તિયં બાત્તિંસવિધસ્સા’’તિ.

યથા કામાવચરપટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતસ્સ બીજસ્સ અભાવેપિ રૂપભવે ચક્ખુસોતિન્દ્રિયપવત્તિઆનુભાવતો ચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણાનં સમ્ભવો, એવં તેનેવ કારણેન સમ્પટિચ્છનાદીનમ્પિ તત્થ સમ્ભવોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇન્દ્રિયપવત્તિઆનુભાવતો એવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચક્ખુસોતદ્વારભેદેનાતિ ચક્ખુસોતદ્વારવિસેસેન ભવિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ ચક્ખુસોતદ્વારસ્સ. દ્વારવન્તાપેક્ખો દ્વારભાવોતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણવીથિભેદાયત્તત્તા’’તિ. તસ્મિઞ્ચ સતીતિ તસ્મિં દ્વારભેદે વીથિભેદે ચ સતિ. ભાવોતિ ઉપ્પત્તિ. જનકં અનુબન્ધતિ નામાતિ તંસદિસે તબ્બોહારં કત્વા વુત્તં.

ઇદં પન વત્વાતિ રૂપારૂપાવચરધમ્મે આરબ્ભ તદારમ્મણાનુપ્પત્તિં વત્વા. ભાવનાયાતિ અકુસલભાવનાય સંકિલેસવડ્ઢનેન, સંકિલિટ્ઠસમાધાનેનાતિ અત્થો. તથા હિ લોભદોસસહગતચિત્તુપ્પાદેપિ સમાધિ ‘‘અવટ્ઠિતિ અવિસાહારો અવિક્ખેપો અવિસાહટમાનસતા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧) નિદ્દિટ્ઠો. અવત્થુભાવદસ્સનત્થન્તિ અટ્ઠાનભાવદસ્સનત્થં, અનારમ્મણભાવદસ્સનત્થન્તિ અત્થો.

‘‘કેન કત્થા’’તિ પદસ્સ ‘‘કેન ચિત્તેન કસ્મિં ભવે’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘એકૂનવીસતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેન તેન ચિત્તેનાતિ તેન તેન અહેતુકદ્વયાદિચિત્તેન સદ્ધિં પવત્તમાના પટિસન્ધિક્ખણે રૂપારૂપધમ્મા એકૂનવીસતિ પટિસન્ધિયોતિ યોજના. તેન તેન ચિત્તેન સહજાતાદિપચ્ચયતાય હેતુભૂતેન, કરણભૂતેન વા. તત્થ તત્થ ભવે.

અનુસ્સરણત્થો બ્યાપારો અનુસ્સરણબ્યાપારો. કેચીતિ ધમ્મસિરિત્થેરં સન્ધાય વદતિ. તીસુ જવનવારેસુ…પે… ભવિતબ્બન્તિ કમ્માદિઉપટ્ઠાનસ્સ પરતો તીહિ જવનવારેહિ પવત્તિતબ્બન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અનેક…પે… અભિપ્પલમ્બનઞ્ચ હોતી’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા એકજવનવારસ્સેવ કમ્માદિઉપટ્ઠાનેન મરણં ન સમ્ભવતિ, તસ્મા. ફોટ્ઠબ્બસ્સાતિ પહારફોટ્ઠબ્બસ્સ. ભવઙ્ગચિત્તે વત્તમાને, અન્તરન્તરા પઞ્ચદ્વારવીથિયા વા વત્તમાનાય ફોટ્ઠબ્બસમાયોગે પઠમં કાયદ્વારાવજ્જનુપ્પત્તિ યુત્તા, તથાપિ કિસ્મિઞ્ચિ ચિન્તિયમાને તમેવારબ્ભ એકસ્મિં જવનવારે પવત્તે પચ્છા કાયદ્વારાવજ્જનુપ્પત્તિ સિયા ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિભાવતોતિ કેચિવાદસ્સ અધિપ્પાયો. યથા નિદ્દાયન્તસ્સ ફોટ્ઠબ્બસમાયોગેન પબુજ્ઝનકાલે મનોદ્વારાવજ્જનમેવ આવટ્ટેતિ, ન કાયદ્વારાવજ્જનં. ‘‘પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન પટિબુજ્ઝતી’’તિ (વિભ. ૭૫૧) હિ વુત્તં. એવંસમ્પદં વા એતં દટ્ઠબ્બં. લહુકપચ્ચુપટ્ઠાનન્તિ લહુઉપટ્ઠાનં. મનોદ્વારસ્સ વિસયો કમ્માદિકો. લહુકતાતિ લહુપટ્ઠાનતા. રૂપાનન્તિ ચક્ખાદિરૂપધમ્માનં. વિસયભાવેપીતિ રૂપાયતનાદિવિસયસબ્ભાવેપિ. યેસં વિસયો અત્થીતિ યેસં નિપ્પરિયાયેન વિસયો અત્થિ. તંદસ્સનત્થમેવાતિ તેસં સારમ્મણાનંયેવ દસ્સનત્થં. તેનાતિ તસ્મા.

‘‘ભૂમિચિત્તુપ્પાદાદિવસેના’’તિ ઇદં કમ્મં સન્ધાય વુત્તં, કમ્મનિમિત્તસ્સપિ વસેન લબ્ભતેવ તસ્સ છળારમ્મણભાવતો. ગતિનિમિત્તસ્સ પન પભેદો નીલાદિકોયેવ.

અનુપચ્છિન્નેસુ મગ્ગેન અપ્પહીનેસુ. તઞ્ચ કમ્માદિં. ભવન્તરનિન્નાદિતા ચિત્તસન્તાનસ્સ ભવપત્થનાય તથાભિસઙ્ખતત્તા. યસ્મિઞ્હિ ચિત્તસન્તાને પુઞ્ઞાદિચેતનાય વિય ભવપત્થનાય પરિભાવના અનુપચ્છિન્ના, તત્થેવ ભવન્તરપરિયાપન્નચિત્તુપ્પત્તિ. તં પન ચિત્તં તથા ઉપ્પજ્જમાનં તાય વિનામિતં વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘અનુપચ્છિન્નકિલેસબલવિનામિત’’ન્તિ. સબ્બત્થાતિ સુગતિદુગ્ગતીસુ. ઇતરાયાતિ સુગતિપટિસન્ધિનિન્નાય ચુતિયા. ‘‘નિચ્છિનન્તી’’તિ વુત્તસ્સ નિચ્છયસ્સ નિબન્ધનં આગમં દસ્સેન્તો ‘‘નિમિત્તસ્સાદગધિતં વા’’તિઆદિમાહ.

અકુસલે હિ દુગ્ગતૂપનિસ્સયે નિયમિતે કુસલં સુગતૂપનિસ્સયોતિ નિયમિતમેવ હોતીતિ.

અનિટ્ઠં આરમ્મણં આહ યતો દુગ્ગતિપટિસન્ધિ દસ્સીયતીતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં ‘‘રાગાદિહેતુભૂત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘તમ્પિ હિ…પે… હોતી’’તિ. તમ્પીતિ અનિટ્ઠારમ્મણમ્પિ. યસ્મા પન હીનં આરમ્મણન્તિ આરમ્મણભૂતકમ્મનિમિત્તં અધિપ્પેતં, તસ્મા ‘‘અકુસલવિપાકજનકકમ્મસહજાતાનં વા’’તિઆદિ વુત્તં. કમ્મનિમિત્તભૂતઞ્હિ આરમ્મણં યં વિપાકસ્સ જનકં કમ્મં, તેન સહજાતાનં, તસ્સ કમ્મસ્સ સદિસાસન્નજવનસહજાતાનઞ્ચ રાગાદીનં આરમ્મણપચ્ચયસઙ્ખાતો હેતુ હોતિ, સો એવ ચસ્સ હીનભાવોતિ દસ્સેતું ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. કમ્મવસેન અનિટ્ઠન્તિ હીનસ્સ અકુસલકમ્મસ્સ આરમ્મણતો આરમ્મણતાવસેન હીનન્તિ કત્વા અનિટ્ઠં, સભાવેન ઇટ્ઠમ્પીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અઞ્ઞથા ચા’’તિઆદિના કમ્મનિમિત્તારમ્મણસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ ન સમ્ભવોતિ દસ્સેતિ. આસન્નકતકમ્મારમ્મણસન્તતિયન્તિ આસન્નકતસ્સ કમ્મસ્સ આરમ્મણસન્તાને. તંસદિસન્તિ યથાવુત્તકમ્મારમ્મણસદિસં. પટિસન્ધિઆરમ્મણૂપટ્ઠાપકન્તિ પટિસન્ધિયા આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાપકં. ચુતિઆસન્નજવનાનં પટિસન્ધિજનકત્તે અયમત્થો લબ્ભેય્યાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘ન ચ પટિસન્ધિયા’’તિઆદિ. તંસમાનવીથિયન્તિ તાય પટિસન્ધિયા એકવીથિયં. ન અસ્સાદિતાનીતિ અસ્સાદનભૂતાય તણ્હાય ન આમટ્ઠાનિ.

સમત્તાતિ પરિપુણ્ણા, પરિયત્તા વા. ‘‘મરણકાલે…પે… સમાદિન્ના’’તિ વચનતો યથાવુત્તચુતિઆસન્નજવનાનં પટિસન્ધિદાનં સિદ્ધન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ન ચ દુબ્બલેહી’’તિઆદિ. ‘‘વક્ખતિ ચા’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં ઉપચયેન પાકટતરં કરોતિ. ઞાણવત્થુવિભઙ્ગવણ્ણનાયઞ્હિ ‘‘પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતી’’તિ પદાનં અત્થં વિવરન્તો વક્ખતિ ‘‘સબ્બમ્પિ…પે… પટિક્ખિત્તાની’’તિ. તત્થ પટિવિજાનનાદીતિ આદિ-સદ્દેન ઇરિયાપથકપ્પનકાયવચીકમ્મુપટ્ઠાપનકુસલાકુસલધમ્મસમાદાનસમાપજ્જનવુટ્ઠાનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. ઉપપજ્જનસુપિનદસ્સનાદીનં મનોદ્વારિકચિત્તેનેવ પવત્તિ પાકટાતિ તાનિ બહિ કરોન્તો ‘‘ચવનપરિયોસાનં કિચ્ચ’’ન્તિ આહ. સહજવનકાનીતિ જવનસહિતાનિ, પઞ્ચદ્વારિકજવનેહિ સદ્ધિન્તિ અત્થો.

તત્થાતિ ‘‘પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતી’’તિ પાળિવણ્ણનાયં. ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ એત્થ ન સબ્બે રૂપાદિધમ્મા ધમ્મગ્ગહણેન ગહિતાતિ યથાધિપ્પેતધમ્મદસ્સનત્થં ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ (ધ. પ. ૧-૨) એવં વુત્તં એકમ્પિ કુસલં વા અકુસલં વા ન પટિવિજાનાતી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ દસ્સેત્વા તસ્સ અત્થં વિવરન્તો ‘‘યેસ’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યેસં કુસલાકુસલધમ્માનં પટિવિભાવનપ્પવત્તિયા સિદ્ધા વિપાકધમ્મતા યોનિસોમનસિકારઅયોનિસોમનસિકારસમુટ્ઠાના, યાય સુખં વા દુક્ખં વા તંસન્તાને અન્વેતિ અનુગચ્છતિ, પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં સા વિપાકધમ્મતા પટિક્ખિત્તા પટિસેધિતાતિ. તાદિસમેવાતિ કુસલાકુસલધમ્મપટિવિજાનનસદિસમેવ. યદિ પઞ્ચદ્વારે યથાવુત્તકિચ્ચસ્સ કરણે સહજવનકાનિ વીથિચિત્તાનિ પટિક્ખિત્તાનિ, કથં તત્થ ચવનુપપજ્જનાનિ સમ્ભવન્તીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તદારમ્મણાનન્તરં પના’’તિઆદિ. નિપ્પરિયાયેન મનોદ્વારિકભાવો મનોદ્વારાવજ્જનુપ્પત્તિપુબ્બકોતિ તદભાવેનાહ ‘‘ઇમિના અધિપ્પાયેના’’તિ. અવસેસેકચિત્તક્ખણાયુકે રૂપાદિમ્હીતિ યોજના.

ઉપચારો વિય દટ્ઠબ્બા સમાનારમ્મણત્તા, ઉપપત્તિનિમિત્તત્તા ચ. કેચીતિ ધમ્મસિરિત્થેરં સન્ધાય વદતિ. મહગ્ગતાવસાનં વદન્તીતિ યથાપચ્ચયં મહગ્ગતસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ સા વીથિ ઉપ્પજ્જતિ, તતો ચુતિચિત્તં હોતીતિ વદન્તિ. અતીતારમ્મણા એકાદસવિધાતિ નવ કામાવચરસુગતિચુતિયો, દ્વે વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનઆરુપ્પચુતિયોતિ એવં અતીતારમ્મણા એકાદસવિધા સુગતિચુતિયો. પઞ્ચ રૂપાવચરા, વુત્તાવસેસા દ્વે અરૂપાવચરાતિ નવત્તબ્બારમ્મણા સત્તવિધા ચુતિયો. દુગ્ગતિચુતિ પન પરતો વુચ્ચતીતિ ઇધ ન ગહિતા. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘દુગ્ગતિચુતિયા પન…પે… ન દસ્સિતા’’તિ.

એવમાદિકેતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘સુદ્ધાય વા જવનવીથિયા’’તિઆદિવચનં સઙ્ગણ્હાતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘સુદ્ધાય વાતિ મહગ્ગતકમ્મનિમિત્તારમ્મણાય જવનવીથિયા’’તિ. ‘‘વિઞ્ઞાયતી’’તિ ઇમિના યદિપિ ‘‘પથવીકસિણાદી’’તિઆદિસદ્દેન અરૂપાવચરજ્ઝાનારમ્મણસ્સાપિ સઙ્ગહો સમ્ભવતિ, ‘‘ચક્ખુસોતાનં વા’’તિ પન દ્વારદ્વયસ્સેવ વસેન વિકપ્પન્તરકરણં યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ ઞાપકન્તિ દસ્સેતિ. ઞાપકઞ્ચ નામ અગતિકા ગતીતિ યથાવુત્તં ઞાપકં અસમ્ભાવેન્તો ‘‘અથાપી’’તિઆદિમાહ. યો યત્થ સમ્ભવતિ, તસ્સ યોજના યથાસમ્ભવયોજના, તાય. અયમ્પિ પટિસન્ધીતિ આરુપ્પચુતિયા અનન્તરં પટિસન્ધિં વદતિ. તત્થેવાતિ ‘‘પથવીકસિણાદિકં વા નિમિત્ત’’ન્તિ વુત્તે પઠમે વિકપ્પે એવ. હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા પટિસન્ધિ નત્થીતિ યોજના. તેનાતિ તસ્મા. તતોતિ ચતુત્થારુપ્પચુતિતો. તત્થેવાતિ ચતુત્થારુપ્પે એવ. અતીતારમ્મણા પટિસન્ધિ, તતો ચતુત્થારુપ્પચુતિતો કામાવચરે અતીતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પટિસન્ધિ. ઇતરાહીતિ આરુપ્પચુતીહિ. દુતિયા આરુપ્પપટિસન્ધિ અતીતારમ્મણા, ઇતરા નવત્તબ્બારમ્મણાતિ આહ ‘‘યથાસમ્ભવ’’ન્તિ. અતીતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા ચ કામાવચરપટિસન્ધીતિ એત્થાપિ ઇતરાહીતિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થ ચ ‘‘યોજેતબ્બા’’તિ સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇમસ્સ વિસેસસ્સાતિ ‘‘તેના’’તિઆદિના યથાવુત્તસ્સ વિસેસસ્સ. વિસું ઉદ્ધરણં કતં અધિકવચનમઞ્ઞમત્થં બોધેતીતિ.

આરમ્મણવસેન એકવિધાયાતિ અતીતારમ્મણતાવસેન એકવિધાય. દુવિધાતિ અતીતારમ્મણા, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા ચાતિ દ્વિપ્પકારા. દુગ્ગતિચુતિયા આરમ્મણવસેન ‘‘એકવિધાયા’’તિ પદં આનેત્વા યોજેતબ્બં. અતીતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતાય દ્વિપ્પકારા કામાવચરપટિસન્ધિ, નવત્તબ્બારમ્મણતાય એકપ્પકારા રૂપાવચરપટિસન્ધિ, નવત્તબ્બાતીતારમ્મણતાય દ્વિપ્પકારા આરુપ્પપટિસન્ધીતિ આહ ‘‘દ્વિએકદ્વિપ્પકારાનં કામરૂપારુપ્પાનં વસેના’’તિ. ‘‘તથેવા’’તિ ઇમિના ‘‘દ્વિએકદ્વિપ્પકારાનં કામરૂપારુપ્પાનં વસેના’’તિ પદદ્વયં આકડ્ઢતિ. દુવિધાયાતિ નવત્તબ્બાતીતારમ્મણતાવસેન દુવિધાય. પચ્ચેકન્તિ વિસું વિસું. દ્વિન્નં દ્વિન્નં કામારુપ્પાનન્તિ એત્થાયં યોજના – નવત્તબ્બારમ્મણાય આરુપ્પચુતિયા અનન્તરા અતીતારમ્મણા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા ચ દ્વે કામપટિસન્ધી, નવત્તબ્બારમ્મણા અતીતારમ્મણા ચ દ્વે આરુપ્પપટિસન્ધી, તથા અતીતારમ્મણાયપીતિ ઇમાસં વસેન અટ્ઠવિધા.

‘‘દ્વિદ્વી’’તિ ગાથાય વુત્તમેવત્થં સુખગ્ગહણત્થં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતિ. યદિપિ ‘‘કમ્મસ્સ કતત્તા’’તિઆદિનાપિ કમ્મસ્સ વિપાકાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવો ગહિતોયેવ હોતિ, ‘‘કુસલાકુસલં કમ્મ’’ન્તિઆદિના પન વિસું ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવો દસ્સીયતીતિ ‘‘કામાવચરસ્સ…પે… આદિના નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો દસ્સિતપ્પકારો’’તિ આહ.

આદિના વિમિસ્સવિઞ્ઞાણેનાતિ એકસ્સ ભવસ્સ આદિભૂતેન રૂપવિમિસ્સેન પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન. અઞ્ઞત્થાતિ સંસેદજઓપપાતિકયોનિયં. અવચનં પટિક્ખેપં મઞ્ઞમાનો ‘‘ગન્ધરસાહારાનં પટિક્ખિત્તત્તા’’તિ વત્વા સબ્બેન સબ્બં રૂપભવે તે નત્થીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ચક્ખુસોતવત્થુસત્તકજીવિતછક્કભાવેપી’’તિ. પાળિયન્તિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગપાળિયં. પઞ્ચાયતનાનીતિ ચક્ખુસોતમનરૂપધમ્માયતનાનિ. પઞ્ચ ધાતુયોતિ તા એવ પઞ્ચ ધાતુયો. વુત્તઞ્હિ – ‘‘રૂપધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કતમાનિ પઞ્ચાયતનાનિ પાતુભવન્તિ? ચક્ખાયતનં રૂપાયતનં સોતાયતનં મનાયતનં ધમ્માયતનં. ઇમાનિ પઞ્ચાયતનાનિ પાતુભવન્તિ. કતમા પઞ્ચ ધાતુયો પાતુભવન્તિ? ચક્ખુધાતુ…પે… ધમ્મધાતુ. ઇમા પઞ્ચ ધાતુયો પાતુભવન્તી’’તિ (વિભ. ૧૦૧૬). છ આયતનાનિ સદ્દાયતનેન સદ્ધિં તાનિયેવ. નવ ધાતુયોતિ ચક્ખુરૂપચક્ખુવિઞ્ઞાણસોતસદ્દસોતવિઞ્ઞાણમનોધમ્મમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો. સબ્બસઙ્ગહવસેનાતિ અનવસેસપરિગ્ગહવસેન. તત્થાતિ રૂપધાતુયં. ‘‘કથાવત્થુમ્હિ ચા’’તિઆદિના ન કેવલં ધમ્મહદયવિભઙ્ગપાળિયંયેવ, અથ ખો પકરણન્તરેપિ ગન્ધાદયો પટિક્ખિત્તાતિ દસ્સેતિ. તત્થ ઘાનાયતનાદીનં વિયાતિ સદિસૂદાહરણદસ્સનં. યથા ઘાનાયતનાદીનં તત્થ રૂપભવે ભાવો અત્થિ, તા પટિક્ખિત્તા, એવં ગન્ધાયતનાદીનઞ્ચાતિ. અત્થિ તત્થ ઘાનાયતનન્તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. યઞ્હિ તત્થ આયતનં નત્થિ, તસ્સ વસેનાયં ચોદના. તતો પરવાદી યં તત્થ અજ્ઝત્તિકાનં તિણ્ણં આયતનાનં ઘાનાદિકં સણ્ઠાનનિમિત્તં, તદેવ આયતનન્તિ લદ્ધિયા ‘‘આમન્તા’’તિ પટિજાનાતિ. બાહિરાનં ગન્ધાયતનાદીનં વસેન પુટ્ઠો યસ્મા ઘાનપ્પસાદાદયો તત્થ ન ઇચ્છતિ, તસ્મા તેસં ગોચરં પટિસેધેન્તો ‘‘ન હેવં વત્તબ્બે’’તિ પટિક્ખિપતિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘અત્થિ તત્થ જિવ્હાયતનન્તિ? આમન્તા. અત્થિ તત્થ રસાયતનન્તિ? ન હેવં વત્તબ્બે’’તિઆદિનયપ્પવત્તાનં અનુલોમપટિલોમસંસન્દનપઞ્હાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અફોટ્ઠબ્બાયતનાનન્તિ ફોટ્ઠબ્બાયતનભાવરહિતાનં, અફોટ્ઠબ્બસભાવાનન્તિ અત્થો.

ઇદાનિ અનાયતનસભાવે ગન્ધરસે પટિજાનિત્વાપિ દોસં વદન્તો ‘‘યદિ ચા’’તિઆદિમાહ. અવચને નત્થિ કારણં યથાધમ્મસાસને અભિધમ્મે, તેસં વા નિસત્તનિજ્જીવસભાવત્તાતિ અધિપ્પાયો. યથા ચ ધાતુભાવો, એવં ધમ્મભાવો ચ તેસં એકન્તિકો, તથા આયતનભાવો ચાતિ સબ્બથાપિ તત્થ વિજ્જમાનાનં ગન્ધરસાનં આયતનેસુ અવચને કારણં નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મભાવો ચા’’તિઆદિમાહ. અઞ્ઞસ્સ પરમત્થસ્સ અભાવા. કોચિ આયતનસભાવોતિ ધમ્માયતનમેવ સન્ધાય વદતિ. તેન યદિ રૂપભવે ગન્ધરસા વિજ્જન્તિ, યથાવુત્તકારણતો ગન્ધરસાયતનભાવેન અવુચ્ચમાનાપિ ધમ્માયતનભાવેન વત્તબ્બા સિયું, ન ચ વુત્તા. તસ્મા નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં ‘‘નત્થેવ રૂપભવે ગન્ધરસા’’તિ દસ્સેતિ. કિઞ્ચ રૂપધાતુયં ગન્ધરસભાવેન અવુત્તાનં, કામધાતુયં વુત્તાનં તેસં કિં ગન્ધરસભાવતો અઞ્ઞેન સભાવેન રૂપધાતુયં અત્થિભાવો, ઉદાહુ ગન્ધરસભાવેન. યદિ પુરિમો પક્ખો ધમ્માયતને તેસં સઙ્ગહો સિયા અનાયતનસભાવસ્સ સભાવધમ્મસ્સ અભાવા, અથ દુતિયો તેનેવ કારણેન નેસં ગન્ધરસાયતનભાવો સિદ્ધોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યદિ ચા’’તિઆદિમાહ. તસ્માતિ યસ્મા ગન્ધરસા ધમ્મહદયવિભઙ્ગે ન વુત્તા, કથાવત્થુમ્હિ ચ તેસં ભાવો પટિક્ખિત્તો, ફુસિતું અસક્કુણેય્યા પથવીઆદયો વિય ઘાયિતું સાયિતુઞ્ચ અસક્કુણેય્યા તે નત્થિ, ધાતુસદ્દેન ચ તે ગહિતા, ધમ્મભાવો ચ તેસં એકન્તિકો, તસ્મિઞ્ચ સતિ સિદ્ધો આયતનભાવો, તસ્મા. તથાતિ પાળિયં અવુત્તધમ્મે હાપેત્વા ચક્ખુસત્તકાદિવસેન. એવન્તિ ચક્ખુસત્તકાદિવસેન રૂપગણનાય કરિયમાનાય. ધમ્મતાતિ પાળિધમ્મો, રૂપભવે વા પવત્તનકરૂપધમ્મતા. ‘‘ન વિલોમિતા’’તિ ઇમિના યથાપટિઞ્ઞાતં ધમ્મં દીપિતં ઉલ્લિઙ્ગેતિ.

એત્થ ચ રૂપાવચરસત્તાનં ઘાનજિવ્હાયતનાભાવતો વિજ્જમાનાપિ ગન્ધરસા આયતનકિચ્ચં ન કરોન્તીતિ તે અનામસિત્વા પાળિયં ‘‘પઞ્ચાયતનાનિ પાતુભવન્તિ, છ આયતનાની’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તયો આહારા’’તિ ચ અજ્ઝોહરિતબ્બસ્સ આહારસ્સ અભાવેન ઓજટ્ઠમકરૂપસમુટ્ઠાપનસઙ્ખાતસ્સ આહારકિચ્ચસ્સ અકરણતો, ન સબ્બેન સબ્બં ગન્ધરસાનં ઓજાય ચ અભાવતો. ઇતિ વિસયિનો કિચ્ચસ્સ ચ અભાવેન વિસયો, કિચ્ચવા ચ ધમ્મો ન વુત્તો. યસ્મિઞ્હિ ભવે વિસયી નત્થિ, તસ્મિં તંહેતુકો નિપ્પરિયાયેન વિસયસ્સ આયતનભાવો નત્થીતિ વિજ્જમાનસ્સાપિ અવચનં, યથા રૂપભવે પથવીતેજોવાયોધાતૂનં ફોટ્ઠબ્બાયતનભાવેન. યસ્સ પન યત્થ વચનં, તસ્સ તત્થ વિસયીસબ્ભાવહેતુકો નિપ્પરિયાયેન આયતનભાવો વુત્તો દિટ્ઠો યથા તત્થેવ રૂપાયતનસ્સ. યદિ વિસયીસબ્ભાવહેતુકો વિસયસ્સ નિપ્પરિયાયેન આયતનભાવો, કથં અસઞ્ઞસત્તાનં દેવાનં દ્વે આયતનાનિ પાતુભવન્તીતિ. અસઞ્ઞસત્તાનઞ્હિ ચક્ખાયતનં નત્થિ, અચક્ખાયતનભાવેન ચ નેસં રૂપાયતનં અઞ્ઞેસં અવિસયોતિ? નાયં વિરોધો. યેન અધિપ્પાયેન રૂપધાતુયં સઞ્ઞીનં ગન્ધાયતનાદીનં અવચનં, તેન રૂપાયતનસ્સાપિ અવચનન્તિ અસઞ્ઞીનં એકં આયતનં વત્તબ્બં. યથાસકઞ્હિ ઇન્દ્રિયગોચરભાવાપેક્ખાય યેસં નિપ્પરિયાયેન આયતનભાવો અત્થિ, તેસુ નિદ્દિસિયમાનેસુ તદભાવતો રૂપધાતુયં સઞ્ઞીનં ગન્ધાદિકે વિસું આયતનભાવેન અવત્વા ધમ્મસભાવાનતિવત્તનતો, મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ચ વિસયભાવૂપગમનતો ધમ્માયતનન્તોગધે કત્વા ‘‘પઞ્ચાયતનાની’’તિ પાળિયં વુત્તં. એતદત્થઞ્હિ ‘‘ધમ્માયતન’’ન્તિ સામઞ્ઞતો નામકરણં, પિટ્ઠિવટ્ટકાનિ વા તાનિ કત્વા ‘‘પઞ્ચાયતનાની’’તિ વુત્તં. યેન ચ પન અધિપ્પાયેન અસઞ્ઞીનં રૂપાયતનં વુત્તં, તેન સઞ્ઞીનમ્પિ ગન્ધાદીનં વિસું ગહણં કાતબ્બન્તિ ઇમસ્સ નયસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં દેવાનં દ્વે આયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ (વિભ. ૧૦૧૭) વુત્તં. અસતિપિ હિ અત્તનો ઇન્દ્રિયે રૂપસ્સ વણ્ણાયતનસભાવાતિક્કમો નત્થેવાતિ તં રૂપાયતનન્ત્વેવ વુચ્ચતિ. ઇમિના ચ નયદસ્સનેન ગન્ધાદીનિ તીણિ પક્ખિપિત્વા સઞ્ઞીનં અટ્ઠ આયતનાનિ, અસઞ્ઞીનં પઞ્ચાતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં. અઞ્ઞથા રૂપલોકે ફુસિતુમસક્કુણેય્યતાય પથવીઆદીનં વચીઘોસો એવ ન સિયા. ન હિ પટિઘટ્ટનાનિઘંસમન્તરેન સદ્દપ્પવત્તિ અત્થિ, ન ચ ફુસનસભાવાનં કત્થચિ અફુસનસભાવતા સક્કા વિઞ્ઞાતું. ફોટ્ઠબ્બાયતનસઙ્ખાતસ્સ ચ ભૂતત્તયસ્સ અભાવે રૂપભવે રૂપાયતનાદીનમ્પિ સમ્ભવો એવ ન સિયા, તસ્મા ફુસિતું સક્કુણેય્યતાયપિ પથવીઆદીનં તત્થ કાયિન્દ્રિયાભાવેન તેસં ફોટ્ઠબ્બભાવો ન વુત્તો. એવઞ્ચ કત્વા રૂપધાતુયં તેસં સપ્પટિઘવચનઞ્ચ સમત્થિતં હોતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં અનિદસ્સનસપ્પટિઘં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ દ્વે મહાભૂતા’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૨.૨૨.૧૭). પટિઘો હેત્થ ભૂતત્તયસ્સ કાયપ્પસાદં પતિ તંનિસ્સયભૂતઘટ્ટનદ્વારેન અભિમુખભાવો, સો ચ ફુસિતું અસક્કુણેય્યસભાવસ્સ ઘટ્ટનાય અભાવતો નત્થિ. નનુ ‘‘દ્વે આયતનાની’’તિ એત્થ પરિયાયાયતનં અધિપ્પેતં, અથ કસ્મા ગન્ધાયતનાદીનિપિ ગહેત્વા ‘‘પઞ્ચાયતનાની’’તિ ન વુત્તન્તિ? ‘‘નયદસ્સનવસેન દેસના પવત્તા’’તિ વુત્તોવાયમત્થો. અથ વા તત્થ રૂપાયતનસ્સેવ વચનં કદાચિ અઞ્ઞભૂમિકાનં પસાદસ્સ વિસયભાવં સન્ધાય, ન પન ઇતરેસં અભાવતો. નાપિ પરિયાયેન ગન્ધાયતનાદીનં આયતનસભાવાભાવતો. અસઞ્ઞીનઞ્હિ રૂપાયતનં સમાનભૂમિકાનં વેહપ્ફલાનં, ઉપરિભૂમિકાનઞ્ચ સુદ્ધવાસાનં પસાદસ્સ વિસયભાવં ગચ્છતિ, ન પન ગન્ધરસાતિ તેસંયેવ તત્થાવચનં યુત્તં. કથાવત્થુમ્હિ ચ નિપ્પરિયાયેન ગન્ધાયતનાદીનં અત્થિભાવં પટિજાનન્તં સન્ધાય પટિસેધો કતો. યદિપિ ચેતં વચનં તત્થ ગન્ધાયતનાદીનં અભાવવિભાવનં ન હોતિ, અત્થિભાવદીપનમ્પિ પન અઞ્ઞવચનં નત્થેવાતિ? નયિદમેવં અટ્ઠકથાસુ તત્થ નેસં અત્થિભાવસ્સ નિદ્ધારેત્વા વુત્તત્તા. યઞ્હિ અટ્ઠકથાવચનં પાળિયા ન વિરુજ્ઝતિ, તં પાળિ વિય પમાણભૂતં અગરહિતાય આચરિયપરમ્પરાય યાવજ્જતના આગતત્તા. તત્થ સિયા – યં પાળિયા ન વિરુજ્ઝતિ અટ્ઠકથાવચનં, તં પમાણં. ઇદં પન વિરુજ્ઝતીતિ? નયિદમેવં યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા પટિપાદિતત્તા. ચક્ખાદીનં આયતનાનં, તન્નિસ્સયાનઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનં સત્તસુઞ્ઞતાસન્દસ્સનત્થં ભગવતો ધાતુદેસનાતિ આયતનભાવેન વુત્તાનંયેવ ધાતુભાવદીપનતો ધાતુભાવસ્સાપિ નેસં અવચનં યુજ્જતિ એવ, તસ્મા યથા પાળિયા અવિરોધો હોતિ, તથા ચક્ખુદસકાદિવસેન અટ્ઠકથાયં રૂપગણના કતાતિ ન એત્થ ધમ્મતાવિલોમનાસઙ્કાય ઓકાસોતિ વેદિતબ્બં.

એળકસ્સ જાતકાલે ઉણ્ણા જાતિઉણ્ણાતિ પઠમો અત્થો. તતો સુખુમતરતં સન્ધાય ‘‘ગબ્ભં…પે… ઇતિપિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. સમ્ભવનસ્સ ભેદો વા સમ્ભવભેદો, પવત્તિભેદોતિ અત્થો.

રૂપીબ્રહ્મેસૂતિ અધિકરણે ભુમ્મં, ઓપપાતિકયોનિકેસૂતિ નિદ્ધારણેતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઓપપાતિકયોનિકેહિ રૂપીબ્રહ્મે નિદ્ધારેતી’’તિ આહ. તેન ‘‘ઓપપાતિકયોનિકેસૂ’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તરાસિતો ‘‘રૂપીબ્રહ્મેસૂ’’તિ વિસેસં નિદ્ધારેતિ. ન સમેતીતિ ન સંસન્દતિ, વિરુજ્ઝતીતિ અત્થો. યાય પાળિયા ન સમેતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મહદયવિભઙ્ગે હી’’તિઆદિમાહ.

એકાદસાતિ પરિપુણ્ણાયતનસ્સ સદ્દાયતનવજ્જાનિ એકાદસાયતનાનિ. કસ્સચિ દસાયતનાનીતિ અન્ધસ્સ ચક્ખાયતનવજ્જાનિ. કસ્સચિ અપરાનિ દસાયતનાનીતિ બધિરસ્સ સોતાયતનવજ્જાનિ. કસ્સચિ નવાયતનાનીતિ અન્ધબધિરસ્સ ચક્ખુસોતાયતનવજ્જાનિ. કસ્સચિ સત્તાયતનાનીતિ ગબ્ભસેય્યકસ્સ રૂપગન્ધરસકાયફોટ્ઠબ્બમનોધમ્માયતનવસેન વુત્તં.

‘‘ન વુત્તં અટ્ઠાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ ઇદં ‘‘ન હિ પાળિયં…પે… વુત્તા’’તિ એતસ્સ અત્થવિવરણં. ચક્ખુસોતઘાનવિકલસ્સ હિ ઉપપજ્જમાનસ્સ અટ્ઠેવ આયતનાનિ સિયુન્તિ. સતિ ચ અઘાનકુપપત્તિયં પુનપિ ‘‘કસ્સચિ અપરાનિ દસાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ વત્તબ્બં સિયા. તથા ચ સતિ યથા અન્ધબધિરસ્સ વસેન ‘‘કસ્સચિ નવાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ (વિભ. ૧૦૦૭) એકવારં વુત્તં, એવં અન્ધાઘાનકસ્સ, બધિરાઘાનકસ્સ ચ વસેન ‘‘કસ્સચિ અપરાનિ નવાયતનાનિ, કસ્સચિ અપરાનિ નવાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ વત્તબ્બં સિયા, એવં ન વુત્તન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘તથા…પે… ન ચ તં વુત્ત’’ન્તિ. એવં ધાતુપાતુભાવાદિપઞ્હેસૂતિ ‘‘કસ્સચિ એકાદસ ધાતુયો પાતુભવન્તિ, કસ્સચિ દસ ધાતુયો, કસ્સચિ અપરા દસ ધાતુયો, કસ્સચિ નવ ધાતુયો, કસ્સચિ સત્ત ધાતુયો પાતુભવન્તી’’તિ (વિભ. ૧૦૦૭) એવં ધાતુપાતુભાવપઞ્હો વેદિતબ્બો. આદિ-સદ્દેન ‘‘કસ્સચિ ચુદ્દસિન્દ્રિયાનિ પાતુભવન્તી’’તિઆદિ (વિભ. ૧૦૦૭) નયપ્પવત્તા ઇન્દ્રિયપઞ્હાદયો સઙ્ગહિતા.

એત્થ ચ યથા ‘‘સત્તતિ ઉક્કંસતો ચ રૂપાની’’તિ પદં ‘‘સંસેદજોપપાતીસૂ’’તિ એત્થ યોનિદ્વયવસેન યોજીયતિ, ન એવં ‘‘અવકંસતો તિંસા’’તિ ઇદં, ઇદં પન સંસેદજયોનિવસેનેવ યોજેતબ્બં, એકયોગનિદ્દિટ્ઠસ્સાપિ એકદેસો સમ્બન્ધં લભતીતિ. સંસેદજસ્સેવ ચ જચ્ચન્ધબધિરઅઘાનકનપુંસકસ્સ જિવ્હાકાયવત્થુદસકાનં વસેન તિંસ રૂપાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તં, ન ઓપપાતિકસ્સાતિ અયમેત્થ અટ્ઠકથાય અધિપ્પાયો. યે પન ‘‘ઓપપાતિકસ્સ જચ્ચન્ધ…પે… ઉપ્પજ્જન્તીતિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. સો હિ પમાદપાઠો. એવઞ્ચ કત્વા આયતનયમકવણ્ણનાય ‘‘કામધાતુયં પન અઘાનકો ઓપપાતિકો નત્થિ. યદિ ભવેય્ય, ‘કસ્સચિ અટ્ઠાયતનાનિ પાતુભવન્તી’તિ વદેય્યા’’તિ (યમ. અટ્ઠ. આયતનયમક ૧૮-૨૧) વક્ખતિ. અપરે પનાહુ ‘‘કસ્સચિ એકાદસાયતનાનિ પાતુભવન્તિ, યાવ ‘કસ્સચિ નવાયતનાની’તિ પાળિ ઓપપાતિકે સન્ધાય વુત્તા. તસ્મા પુબ્બેનાપરં અટ્ઠકથાયં અવિરોધો સિદ્ધો હોતિ, તથા ચ યથાવુત્તપાળિયા અયમત્થવણ્ણના અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતિયેવા’’તિ. યં પનેકે વદન્તિ ‘‘ઓપપાતિકગ્ગહણેન સંસેદજાપિ સઙ્ગય્હન્તિ. તથા હિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગે ‘કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કસ્સચિ એકાદસાયતનાનિ પાતુભવન્તી’તિઆદીનં (વિભ. ૧૦૦૭) ઉદ્દેસે ‘ઓપપાતિકાનં પેતાન’ન્તિઆદિના ઓપપાતિકગ્ગહણમેવ કતં, ન સંસેદજગ્ગહણ’’ન્તિ, તં પરિપુણ્ણાયતનાનંયેવ સંસેદજાનં ઓપપાતિકેસુ સઙ્ગહણવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સંસેદજયોનિકા પરિપુણ્ણાયતનાપરિપુણ્ણાયતનભાવેન ઓપપાતિકસઙ્ગહં કત્વા વુત્તા’’તિ ‘‘પધાનાય વા યોનિયા સબ્બં પરિપુણ્ણાયતનયોનિં દસ્સેતું ‘ઓપપાતિકાન’ન્તિ વુત્ત’’ન્તિ ચ. અટ્ઠકથાયં પન યોનિદ્વયં સરૂપેનેવ પકાસેતું, સંસેદજયોનિવસેનેવ ચ અવકંસતો પવત્તિં દસ્સેતું ઓપપાતિકયોનિયા ઇતરં અસઙ્ગહેત્વા ‘‘સંસેદજોપપાતીસૂ’’તિ વુત્તન્તિ. સબ્બં તં વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

ચુતિપટિસન્ધીનન્તિ અનન્તરાતીતચુતિયા, તદનન્તરાય મિસ્સામિસ્સભેદાય પટિસન્ધિયા. ખન્ધાદીહીતિ ખન્ધારમ્મણગતિહેતુવેદનાપીતિવિતક્કવિચારેહિ. મહગ્ગતઅજ્ઝત્તારમ્મણાય મહગ્ગતઅજ્ઝત્તારમ્મણા, અમહગ્ગતબહિદ્ધારમ્મણાય અમહગ્ગતબહિદ્ધારમ્મણાતિ એવમાદિનો અરૂપભૂમીસુયેવ ચુતિપટિસન્ધીનં ભેદાભેદવિસેસસ્સ સમ્ભવતો ‘‘નયમુખમત્તં દસ્સેત્વા’’તિ વુત્તં. એકચ્ચસુગતીતિ મહગ્ગતવજ્જસુગતિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘રૂપારૂપાવચરાન’’ન્તિઆદિ. કેચિ પન ‘‘યથા મહગ્ગતાવજ્જા, એવં ઉત્તરકુરુકવજ્જા’’તિપિ વદન્તિ. એકચ્ચસુગતિચુતિયાતિ વુત્તસુગતિચુતિયા. યદિપિ ‘‘અયં નામ દુગ્ગતિપટિસન્ધિ ન હોતી’’તિ નિયમો નત્થિ, દેસના પન સોતપતિતા ગતાતિ વદન્તિ. નિયતબોધિસત્તાપેક્ખાય વા એવં વુત્તં. તેસઞ્હિ એકચ્ચદુગ્ગતિપટિસન્ધિ નત્થિ અવીચિઆદીસુ અનુપપજ્જનતો. ‘‘એકચ્ચદુગ્ગતિચુતિયા’’તિ એત્થાપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

એકચ્ચસુગતિપટિસન્ધીતિ પન કામાવચરસુગતિપટિસન્ધિ વેદિતબ્બા. સયમેવાતિ અત્તના એવ. ‘‘ભેદવિસેસો એવ ચ એવં વિત્થારેન દસ્સિતો’’તિ ઇદં ‘‘અમહગ્ગતબહિદ્ધારમ્મણાયા’’તિઆદિં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ચતુક્ખન્ધાય…પે… પટિસન્ધિ હોતી’’તિ ઇદં પન અભેદવિસેસદસ્સનમેવાતિ. એકેકસ્મિં ભેદેતિ ‘‘અમહગ્ગતબહિદ્ધારમ્મણાયા’’તિ એવમાદિકે એકેકસ્મિં ભાગે. તત્થ તત્થેવાતિ ‘‘અમહગ્ગતબહિદ્ધારમ્મણાય મહગ્ગતબહિદ્ધારમ્મણા, અમહગ્ગતજ્ઝત્તારમ્મણાય મહગ્ગતજ્ઝત્તારમ્મણા’’તિઆદિના તસ્મિં તસ્મિં ભેદે, તત્થ તત્થેવ વા ભવાદિકે ચવિત્વા ઉપપજ્જન્તસ્સ વસેન ચુતિપટિસન્ધિયોજના વેદિતબ્બા. ભુમ્મત્થે અયં તો-સદ્દોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તતો હેતું વિનાતિ તત્થ હેતું વિના’’તિ આહ. તસ્સત્થો – તસ્મિં પુરિમભવે નિપ્ફન્નં અવિજ્જાસઙ્ખારાદિકં કારણં વિના ન હોતીતિ.

અતિમન્દભાવૂપગમનં સકિચ્ચાસમત્થતા. પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણવસેન ચુતિ પટિસિદ્ધા, ન તદનન્તરવિઞ્ઞાણવસેન. સ્વાયમત્થો ‘‘પઞ્ચન્નં દ્વારાન’’ન્તિઆદિના હેટ્ઠા અટ્ઠકથાયમાગતોતિ આહ ‘‘પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનન્તરમ્પિ હિ પુબ્બે ચુતિ દસ્સિતા’’તિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ચુતિચિત્તેન સદ્ધિં ચક્ખાયતનાદીનં નિરોધો હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘યમકે ચા’’તિઆદિ વુત્તં. પરિણતત્તાતિ પરિપાકવસેન પરિયોસાનં ગતત્તાતિ અધિપ્પાયો. ફસ્સાદયો યથાવુત્તચેતનાસહજાતફસ્સાદયો. યથાઉપટ્ઠિતે કમ્માદિઆરમ્મણે અનેકવારં ઉપ્પત્તિયા સન્તાનસ્સ અભિસઙ્ખરણં તત્થ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણપતિટ્ઠાનસ્સ હેતુભાવો.

સન્તાનવસેન નિપ્પજ્જમાનાનં નમનાદિકિરિયાનં એકસ્મિં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેયેવ અત્થસિદ્ધીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નમન…પે… દસ્સેતી’’તિ. પથવિયં સબલપયોગેહીતિ પથવિયા આધારણભૂતાય અત્તનો બલેન પયોગેન ચ કરણભૂતેન.

સદ્દહેતુકોતિ સદ્દસ્સ પધાનાદિભાવં સન્ધાય વુત્તં. તાદિસો પબ્બતકુચ્છિઆદિપદેસોપિ તસ્સ હેતુયેવ. પદીપન્તરાદીતિ આદિ-સદ્દેન તેલવટ્ટિઆદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. તતો સદ્દાદિપ્પવત્તિતો પુબ્બે અભાવા. પટિઘોસાદીનઞ્હિ સદ્દાદિપ્પવત્તિતો સતિ પુરિમસિદ્ધિયં તે સદ્દાદિપચ્ચયદેસં ગચ્છેય્યું, ન પન તે અત્થીતિ વુત્તં ‘‘તતો પુબ્બે અભાવા’’તિ. ઉપમેય્યેપિ એવમેવ અત્થો યોજેતબ્બો. યથા ચ હેતુદેસં ન ગચ્છતિ હેતુસમુપ્પન્નં, એવં તતો નાગચ્છતીતિ આહ ‘‘તસ્મા ન…પે… આગત’’ન્તિ. તે સદ્દાદયો પચ્ચયા એતેસન્તિ તપ્પચ્ચયા. વુત્તનયેનાતિ ઉપમાયં વુત્તનયેનેવ. પુરિમભવહેતુદેસે સન્નિહિતં હુત્વા પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં તતો અઞ્ઞત્ર ભવન્તરે તં ઉપગન્ત્વા તપ્પચ્ચયં ન હોતીતિ અત્થો. પચ્ચયતો નિબ્બત્તમાનં પચ્ચયુપ્પન્નં અઞ્ઞત્ર અગન્ત્વા પચ્ચયદેસં અનુપગતમેવ હુત્વા નિબ્બત્તતીતિ પઠમો અત્થો. પઠમં પચ્ચયેન સમોધાનગતં હુત્વા તતો અઞ્ઞત્ર ગન્ત્વા પચ્ચયુપ્પન્નવત્થુભાવં નાપજ્જતીતિ દુતિયો અત્થો. યથાસમ્ભવન્તિ યાય ‘‘ન ખીરતો દધિ સમ્ભૂતં સિયા, ન ખીરસામિનો દધિ સિયા’’તિ ચ ખીરદધીસુ એકન્તં એકતાય નાનતાય ચ દોસયોજના કતા. ઇમિના નયેન બીજાદીસુ સબ્બહેતૂસુ, અઙ્કુરાદીસુ સબ્બહેતુસમુપ્પન્નેસુ યથાસમ્ભવં હેતુઅનુરૂપં, હેતુસમુપન્નાનુરૂપઞ્ચ દોસયોજના કાતબ્બા. સન્તાનબદ્ધેસુ ધમ્મેસુ એકન્તએકતાપટિસેધેન સસ્સતગાહસ્સ પટિસેધિતત્તા વુત્તં ‘‘સયંકતં સુખં દુક્ખન્તિ ઇમં દિટ્ઠિં નિવારેતી’’તિ. તથા એકન્તનાનતાપટિસેધેન ઉચ્છેદગાહો પટિસેધિતો હોતીતિ આહ ‘‘પરંકતં સુખં દુક્ખં અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદેતીતિ ઇમં દિટ્ઠિં નિવારેતી’’તિ. તેન કતનાસો, અકતાગમો ચ નિવત્તિતો હોતીતિ અધિચ્ચસમુપ્પન્નદિટ્ઠિનિવારણેનેવ નિયતિસભાવવાદપટિસેધોપિ કતોતિ દટ્ઠબ્બં.

તત્થાતિ અઙ્કુરાદિપ્પબન્ધસઙ્ખાતે ભૂતુપાદારૂપસન્તાને. તન્તિ વિજ્જાપાટવાદિ. અઞ્ઞસ્સાતિ બાલકાલે કતવિજ્જાપરિયાપુણનાદિતો અઞ્ઞસ્સ. સઙ્ખારતો અઞ્ઞો તણ્હાદિકો અઞ્ઞપચ્ચયો.

નિય્યાતનાદિ એવ ફલં નિય્યાતનાદિફલં, અફલિતં નિય્યાતનાદિફલં એતસ્સાતિ અફલિ…પે… ફલં, યથાવુત્તકિરિયાકરણં.

પિણ્ડવસેનાતિ અકતાવયવવિભાગસ્સ સમુદાયસ્સ વસેન. સબ્બત્થાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિકે સબ્બસ્મિં પચ્ચયધમ્મે, પટિસન્ધિભેદે વા પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે. બલવકમ્મસ્સ વસેન યોજેતબ્બો. ભુસો નિસ્સયો હિ ઉપનિસ્સયો. ‘‘અવિસેસેના’’તિ વુત્તેપિ કામાવચરપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પઞ્ચન્નં પવત્તે, ઇતરો પઠમજ્ઝાનવિપાકાદીનં પવત્તે ચ પટિસન્ધિયઞ્ચ પચ્ચયો હોતીતિ પાકટોયમત્થોતિ તં અવિભજિત્વા ‘‘સબ્બપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં સહ સઙ્ગણ્હાતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. દ્વાદસાકુસલચેતનાભેદોતિ નયિદં સમાસપદં, સન્ધિવસેન પનેતં વુત્તં. દ્વાદસાતિ ચ ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનં, દ્વાદસસુ અકુસલચેતનાસુ. અકુસલચેતનાભેદોતિ એકાદસાકુસલચેતનાપભેદો, દ્વાદસાકુસલચેતનાપભેદો ચાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. એવઞ્હિ સતિ ન એત્થ કિઞ્ચિ વિચારેતબ્બં હેટ્ઠા વિત્થારિતત્તા. કેચિ પન ‘‘દ્વાદસાકુસલચેતનાભેદોતિ ઇદં ‘છન્નં પવત્તે’તિઆદિના યોજેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ, તેસં મતેન ઉદ્ધચ્ચચેતનાય ગહણે પયોજનં વિચારેતબ્બમેવ પટિસન્ધિયાપિ પચ્ચયભાવસ્સ વુત્તત્તા. એકસ્સાતિ એત્થ એવ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘એકસ્સેવ પચ્ચયભાવનિયમો’’તિ. મિલાતમાલાદીનન્તિ મિલાતમાલકિલિટ્ઠવત્થાદીનં. મનોપદોસિકાનં તદઞ્ઞવત્થૂનમ્પિ અનિટ્ઠતા કથં ન સિયા, સિયા એવાતિ અધિપ્પાયો. અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) પન પચુરતાભાવતો તં અનામસિત્વા ‘‘તથા કામાવચરદેવલોકેપી’’તિ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘દેવલોકે અનિટ્ઠં નામ પરિકપ્પનવસેન, સભાવતો પન તત્થુપ્પન્નં ઇટ્ઠમેવા’’તિ વદન્તિ.

‘‘એકૂનતિંસચેતનાભેદમ્પી’’તિ ઇમિના ઉદ્ધચ્ચચેતનાયપિ પવત્તિવિપાકદાયિતં અનુજાનાતિ, અટ્ઠકથાઅધિપ્પાયવસેન વા એવમાહ. પઞ્ચદસન્નં અહેતુકવિપાકવિઞ્ઞાણાનં પઞ્ચટ્ઠાનાનિ દ્વે અપનેત્વા અવસેસાનં તેરસન્નં. દ્વે દ્વે ચક્ખુસોતસમ્પટિચ્છનવિઞ્ઞાણાનિ, તીણિ સન્તીરણાનીતિ નવન્નં. એકદેસપચ્ચયભાવેનાતિ એકદેસસ્સ વીસતિચેતનાભેદસ્સ કામાવચરચિત્તસઙ્ખારસ્સ પચ્ચયભાવેન એકૂનતિંસચેતનાભેદો સમુદાયો વુત્તો. સ્વેવાતિ અવયવગતેનાપિ વિસેસેન સમુદાયો વોહરીયતિ યથા ‘‘અલઙ્કતો રાજકુમારો’’તિ.

યત્થાતિ પઞ્ચવોકારભવં સન્ધાયાહ. તત્થ હિ ‘‘કામાવચરસુગતિયં તાવ ઠિતસ્સા’’તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) પટિસન્ધિયં પવત્તિયઞ્ચ વિપાકસ્સ વિત્થારપ્પકાસનં કતં. ચતુત્થજ્ઝાનભૂમીતિ વેહપ્ફલભૂમિં વદતિ. તેનાહ ‘‘અસઞ્ઞારુપ્પવજ્જા’’તિ. ચતુત્થજ્ઝાનમેવ હિ ભાવનાવિસેસપ્પવત્તં અસઞ્ઞભૂમિં આરુપ્પભૂમિઞ્ચ નિપ્ફાદેતિ, ચતુક્કનયવસેન વા સંવણ્ણના વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અટ્ઠ મહાવિપાકા, પરિત્તવિપાકેસુ પચ્છિમો, પઞ્ચ રૂપાવચરવિપાકાતિ એવં ચુદ્દસન્નં. સત્તન્નન્તિ સેસાનં પરિત્તવિપાકાનંયેવ સત્તન્નં.

ભવાદયોતિ ભવયોનિગતિસત્તાવાસે. તિણ્ણં વિઞ્ઞાણાનન્તિ પુરિમાનં તિણ્ણં આરુપ્પવિપાકવિઞ્ઞાણાનં. તીસૂતિ પઞ્ચમાદીસુ તીસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ. વુત્તનયેનાતિ ‘‘કામભવે પન દુગ્ગતિયં અટ્ઠન્નમ્પિ પરિત્તવિપાકવિઞ્ઞાણાનં તથેવ પચ્ચયો પવત્તે, નો પટિસન્ધિય’’ન્તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) વુત્તનયેનેવ.

વિઞ્ઞાણપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નામરૂપપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨૮. યદિપિ સુત્તન્તે અભિધમ્મે ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદનિદ્દેસે રૂપપદસ્સ દેસનાભેદો નત્થિ, અભિધમ્મે પન ‘‘સબ્બં રૂપં ન હેતૂ’’તિઆદિના (ધ. સ. ૫૮૪) સુત્તન્તતો તસ્સ દેસનાભેદો અત્થેવાતિ આહ ‘‘સુત્તન્તા…પે… ભેદો’’તિ. સઙ્ખ્યેય્યેસુ પરિચ્છેદતો ગહિતેસુ અત્થસિદ્ધો તત્થ સઙ્ખ્યાપરિચ્છેદોતિ વુત્તં ‘‘અત્થતો પન વુત્તમેવ હોતી’’તિ.

ઓપપાતિકસત્તેસૂતિ વા સામઞ્ઞતો સબ્બે ઓપપાતિકા વુત્તા. તેસુ બ્રહ્મકાયિકાદિગ્ગહણેન રૂપાવચરાવ વુત્તાતિ તદઞ્ઞે સન્ધાય સેસઓપપાતિકાનન્તિ સેસગ્ગહણં સાત્થકમેવ. વુત્તનયેનાતિ ‘‘દ્વે વા તયો વા દસકા, ઓમતો આદિના સહા’’તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) રૂપમિસ્સકવિઞ્ઞાણે વુત્તનયેન.

‘‘દ્વે સન્તતિસીસાની’’તિ આરબ્ભ યાવ ‘‘સત્ત સન્તતિસીસાની’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૮) એત્તકં અટ્ઠકથાપાઠં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સત્તકપરિયોસાન’’ન્તિ. એકેકચિત્તક્ખણે તિક્ખત્તું રૂપુપ્પત્તિં અનનુજાનન્તો આહ ‘‘ઇમિનાધિપ્પાયેના’’તિ. ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ સબ્બં રૂપં ઉપ્પજ્જતીતિ હિ અત્તનો અધિપ્પાયો.

‘‘રૂપાજનકકમ્મજ’’ન્તિ ઇદં ભૂતકથનમત્તં દટ્ઠબ્બં પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં અતંસભાવતાભાવા. રૂપાજનકકમ્મજન્તિ વા ચુતિચિત્તં સન્ધાય વુત્તં. પટિસન્ધિચિત્તં પન ‘‘પવત્તિય’’ન્તિ ઇમિનાવ નિવત્તિતં. ‘‘સબ્બેસમ્પિ ચુતિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતી’’તિ (ધ. સ. મૂલટી. ૬૩૬) અટ્ઠસાલિનીટીકાયં વુત્તોવાયમત્થો. પઞ્ચવિઞ્ઞાણક્ખણે તપ્પચ્ચયા રૂપુપ્પત્તિયા અભાવેન વુત્તં ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણપ્પવત્તિકાલં સન્ધાયા’’તિ. તત્થાપિ અસહજાતવિઞ્ઞાણપચ્ચયા અત્થેવ રૂપુપ્પત્તીતિ આહ ‘‘સહજાતવિઞ્ઞાણપચ્ચયઞ્ચા’’તિ. ભવઙ્ગાદીતિ ભવઙ્ગસમ્પટિચ્છનસન્તીરણતદારમ્મણાનિ. અઞ્ઞેનાતિ યથાવુત્તકમ્મવિઞ્ઞાણતો અઞ્ઞેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણેન. રૂપમેવ હિ કુસલાકુસલકિરિયચિત્તપ્પવત્તિક્ખણે અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ, ન નામં ભવઙ્ગં. તંજનકેનાતિ ભવઙ્ગાદિજનકેન. કમ્મવિઞ્ઞાણપ્પચ્ચયા વિપાકચિત્તપ્પવત્તિકાલે વિપાકનામસ્સ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ વસેન. સહજાતવિઞ્ઞાણપચ્ચયા પન ઇતરચિત્તપ્પવત્તિકાલેપિ વિપાકો વિપાકનામવસેન, ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપવસેન ચ નામરૂપસ્સ સમ્ભવો દસ્સેતબ્બોતિ આહ ‘‘સહજાત…પે… યોજેતબ્બ’’ન્તિ. રૂપસદ્દેન ચ અત્તનો એકદેસેનાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સરૂપાનં એકદેસો એકવિભત્તિય’’ન્તિ (પાણિની ૧.૨.૬૪) સદ્દલક્ખણં સન્ધાયાહ ‘‘સરૂપાનં એકદેસો’’તિ. ઇચ્છિતો હિ એકદેસરૂપાનમ્પિ એકદેસો યથા ‘‘નિદસ્સિતવિપક્ખેહી’’તિ. નિદસ્સિતો ચ નિદસ્સિતવિપક્ખો ચ નિદસ્સિતવિપક્ખોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. ‘‘ઠાન’’ન્તિ ઇમિના સેસસદ્દસ્સ અત્થં વદતિ. સરૂપેન ઠપનઞ્હિ ઇધ સેસનં.

યં-તં-સદ્દાનં અબ્યભિચારિતસમ્બન્ધત્તા અવુત્તમ્પિ તતો-સદ્દં આનેત્વા આહ ‘‘તતો યુત્તમેવ ઇદન્તિ યોજેતબ્બ’’ન્તિ. વિપાકસ્સ અજનકં વિપાકાજનકં, નિસ્સન્દફલમત્તદાયકકમ્મં, તં સમુટ્ઠાનં એતસ્સાતિ વિપાકાજનકકમ્મસમુટ્ઠાનં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘વત્થુકાયવસેન રૂપતો દ્વે સન્તતિસીસાનિ, તયો ચ અરૂપિનો ખન્ધા’’તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૮) વુત્તેન નયેન. ઉભયન્તિ નામં રૂપઞ્ચ.

કમ્મારમ્મણપટિસન્ધિઆદિકાલેતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સમ્મસનાદિકાલસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તન્તિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં.

યદિપિ ‘‘અત્થિ રૂપં ચિત્તસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિવચનતો (ધ. સ. ૫૮૪) રૂપસ્સપિ વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા સુત્તતો જાનિતબ્બા, વિઞ્ઞાણસન્નિસ્સિતા ઇટ્ઠાનુભવનાદયો તસ્મિં સતિ સબ્ભાવતો, અસતિ ચ અભાવતો યથા સદ્ધેય્યાદિવત્થુમ્હિ સદ્ધાદયોતિ નામસ્સપિ યુત્તિતો વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા સિદ્ધા, અટ્ઠકથાયં પન વુત્તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સુત્તતો નામં…પે… જાનિતબ્બ’’ન્તિ આહ. યાવદેવ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મમત્તતાવિભાવનમુખેન અવિપરીતતો પવત્તિનિવત્તિસન્દસ્સનં પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના, તાવદેવ ચ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મા’’તિઆદિમાહ. યસ્મા પન પવત્તિનિવત્તિવિભાવનતો સચ્ચદેસનાવ પચ્ચયાકારદેસના, સચ્ચદેસના ચ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનં. યથાહ ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ મે ભિક્ખવે…પે… બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિત’’ન્તિઆદિ, તસ્મા ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ પદસ્સ સચ્ચદેસનાભાવદીપનેન ધમ્મચક્કપ્પવત્તનભાવં દસ્સેતું ‘‘નામરૂપમત્તતાવચનેનેવ વા’’તિઆદિ વુત્તં.

નામરૂપપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સળાયતનપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨૯. યથાસમ્ભવન્તિ સમ્ભવાનુરૂપં. તેન ચતુન્નં તાવ ભૂતાનં સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન ચક્ખાયતનાદીનં પઞ્ચન્નં પચ્ચયભાવો, વત્થૂસુ પન હદયવત્થુનો છટ્ઠાયતનસ્સ પટિસન્ધિયં સહજાતનિસ્સયઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન, પવત્તિયં યસ્મા અનન્તરચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નમેવ વત્થુ ઠિતિપ્પત્તિયા બલવભાવેન તસ્સ નિસ્સયો ભવિતું સક્કોતિ, ન સહજાતં, તસ્મા પુરેજાતનિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન. ઇતરવત્થૂનં પઞ્ચવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતસ્સ છટ્ઠાયતનસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયવસેન ચ, જીવિતસ્સ ઇન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતવસેન પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. એકપ્પકારેનેવાતિ યથા ચક્ખાદીનં મનાયતનસ્સ પટિનિયતદસ્સનાદિકિચ્ચાનુવિધાનતો નિયતો એકપ્પકારેનેવ પચ્ચયભાવો, ન એવં રૂપાયતનાદીનં, તેસં પન રૂપારમ્મણાદિના પકારન્તરેન તસ્સ પચ્ચયભાવોતિ ‘‘અનિયમતો’’તિ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘નિયમતો’’તિ પદં ‘‘સસન્તતિપરિયાપન્ન’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધિત્વા અત્થં વદન્તિ ‘‘એકન્તેન સસન્તતિપરિયાપન્ન’’ન્તિ.

‘‘છટ્ઠાયતનઞ્ચ મનાયતનઞ્ચ છટ્ઠાયતન’’ન્તિ ઇમિના વિગ્ગહેન અત્થતો, ઇતરેહિ દ્વીહિ સદ્દતોપિ અત્થતોપિ સરૂપતં દસ્સેતિ. ‘‘ચક્ખાદીહિ સહ ‘સળાયતન’ન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તનયેન એકસેસં કત્વા મનાયતનં ચક્ખાદીહિ સદ્ધિં ‘‘સળાયતન’’ન્તિ પાળિયં વુત્તં ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ. યથાવુત્તોતિ ‘‘છટ્ઠાયતનઞ્ચ મનાયતનઞ્ચા’’તિઆદિના અત્તના વુત્તપ્પકારો. સબ્બત્થાતિ નામરૂપસદ્દેન સળાયતનસદ્દેન ચ સદ્દસરૂપતાસુ, અત્થસરૂપતાસુ વા. યદિ સુત્તન્તભાજનીયે વિપાકછટ્ઠાયતનમેવ અધિપ્પેતં, અથ કસ્મા ‘‘ઇતરં પના’’તિઆદિ વુત્તં. અવિપાકઞ્હિ તત્થ ઇતરન્તિ અધિપ્પેતન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘પચ્ચયનયે પના’’તિઆદિ.

સહજાતાદીસુ હેતુઆહારિન્દ્રિયપચ્ચયે પક્ખિપિત્વા દસધા, તતો એકં અપનેત્વા નવધા, તતો એકં અપનેત્વા અટ્ઠધા પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો. એવમેત્થ સાધારણવસેન અવકંસો, હેતુઆદિઅસાધારણવસેન ઉક્કંસોતિ ઝાનાદીનમ્પિ વસેન વેદિતબ્બો.

પટિસન્ધિયં અરૂપધમ્મા કમ્મજરૂપસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે પચ્ચયા હોન્તીતિ ‘‘પવત્તે’’તિ વિસેસેતિ. ‘‘પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તાદયો એવા’’તિ નિયમેન સહજાતપુરેજાતવિપ્પયુત્તાદયો નિવત્તેતિ.

‘‘અવસેસમનાયતનસ્સા’’તિ અવસેસગ્ગહણમ્પિ પકરણતો વિસિટ્ઠવિસયમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધભવે’’તિઆદિમાહ, યતો અટ્ઠકથાયં ‘‘વત્થુરૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બોતિ નામરૂપસ્સ પટિસન્ધિયં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઅત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયભાવો સહજાતાદિસાધારણપચ્ચયભાવો, સમ્પયુત્તવિપાકહેતુઆહારિન્દ્રિયાદિપચ્ચયભાવો સમ્પયુત્તાદિઅસાધારણપચ્ચયભાવો નામસ્સ, રૂપસ્સ પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયભાવો યોજેતબ્બો.

સળાયતનપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ફસ્સપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૦. તદભેદવસેનાતિ તસ્સ ફસ્સસ્સ અભેદવસેન, ફસ્સભાવસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. ન યુત્તં એકસ્સેવ વચનં. અઞ્ઞસ્સાપીતિ યથાવુત્તતો અઞ્ઞસ્સાપિ. સબ્બાયતનતો હિ એકસ્સ ફસ્સસ્સ અસમ્ભવચોદનાયં તપ્પસઙ્ગેન એકાયતનતો અનેકસ્સાપિ સમ્ભવો નત્થીતિ ચોદના ‘‘ઈદિસી ધમ્મતા નત્થી’’તિ ઞાપનત્થાતિ દસ્સેતિ ‘‘અઞ્ઞસ્સાપી’’તિઆદિના. નિદસ્સનવસેનાતિ ઉદાહરણદસ્સનવસેન. એકફસ્સસ્સ સમ્ભવતોતિ કારણાપદેસો. એકફસ્સસમ્ભવસ્સ લબ્ભમાનત્તા ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ ભગવતા વુત્તન્તિ પરિહારં દસ્સેન્તોતિ યોજના. સેસેસૂતિ એકન્તિઆદીસુ. નવધા પચ્ચયત્તે એકં વિપાકમનાયતનં વિભાવયે. તથા ચાતિ આરમ્મણપુરેજાતઅત્થિઅવિગતવસેન. ય્વાયં પચ્ચયભાવો યાદિસાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાનિ…પે… સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ આહ. અતીતાનાગતકાલવિમુત્તાનમ્પિ આરમ્મણમત્તતાય સમ્ભવતો આહ ‘‘આરમ્મણ…પે… સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. તત્થ તન્તિ રૂપાયતનાદિં.

ફસ્સપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વેદનાપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૧. અનન્તરાદીહીતિ અનન્તરસમનન્તરૂપનિસ્સયનત્થિવિગતપચ્ચયેહિ. ઉપનિસ્સયેતિ અનન્તરૂપનિસ્સયે. અનન્તરસમનન્તરપચ્ચયા હિ અનન્તરતાવસેનેવ અનન્તરૂપનિસ્સયે અન્તોગધા. નત્થિવિગતપચ્ચયા પન અનન્તરસમનન્તરપચ્ચયધમ્માનંયેવ તથાભાવતો તદન્તોગધા. તસ્સાતિ ઉપનિસ્સયસ્સ.

સબ્બસ્સાતિ વિપાકસ્સ, અવિપાકસ્સ ચ. પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિચિત્તસમ્પયુત્તાય હિ વેદનાય સહજાતમનોસમ્ફસ્સો વુત્તનયેન અટ્ઠધા પચ્ચયો હોતિ. અનન્તરો અનન્તરાદિના, અનાનન્તરો ઉપનિસ્સયવસેનેવ પચ્ચયો હોતિ. સમ્ભવદસ્સનઞ્ચેતં, ન તાસં મનોદ્વારિકભાવદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

વેદનાપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તણ્હાપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૨. યથા ચ રસાયનજાનિ ઓજાજીવિતાનિ, એવં તંનિમિત્તં સુખં, તદપનેય્યં જરાદિદુક્ખઞ્ચ ધમ્મારમ્મણભાવેન યોજેતબ્બં.

કમ્મફલાભિપત્થનાવસેન સત્તા કમ્માનિપિ આયૂહન્તીતિ સાતિસયં તણ્હાય વિપાકવેદના ઉપનિસ્સયો, ન તથા ઇતરાતિ આહ ‘‘વિપાકા વિસેસેન…પે… અવિસેસેન ઇતરા ચા’’તિ. ઇતરાતિ અવિપાકાતિ અત્થો. ‘‘સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ ઇદં ઇટ્ઠસભાવંયેવ ઉપેક્ખં સન્ધાય વુત્તં, ન અનિટ્ઠસભાવં. તેનાહ ‘‘ઉપેક્ખા પના’’તિઆદિ. સબ્બસ્સાતિ અવીતરાગસ્સ વીતરાગસ્સ ચ વેદનાવતો પુગ્ગલસ્સ.

વેદનાપચ્ચયા એવાતિ અયં નિયમો નિયમન્તરનિવત્તનપરોતિ નાસ્સ પચ્ચયન્તરનિવત્તનત્થતા દટ્ઠબ્બા. એતેન પચ્ચયુપ્પન્નન્તરપટિક્ખેપોપિ નિવત્તિતો હોતિ.

તણ્હાપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપાદાનપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૩. પુરિમદિટ્ઠિન્તિ ‘‘સસ્સતો અત્તા’’તિ (દી. નિ. ૧.૩૧) પગેવ અભિનિવિટ્ઠં સસ્સતગાહં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘અત્તગ્ગહણં…પે… દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. ઉપાદિયમાનન્તિ ગણ્હન્તં. લોકોતિ વા ગહણન્તિ યં ‘‘લોકો સસ્સતો’’તિ ગહણં, સા દિટ્ઠીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠુપાદાનભૂત’’ન્તિ. ‘‘ધમ્મસઙ્ખેપ…પે… દિટ્ઠિમત્તમેવા’’તિ ઇદં બ્યવહિતાનં પદાનં સમ્બન્ધદસ્સનં. તત્થ સઙ્ખેપતો તણ્હાદળ્હત્તં, સઙ્ખેપતો દિટ્ઠિમત્તમેવ ચત્તારિ ઉપાદાનાનીતિ અધિપ્પાયો. ધમ્મસઙ્ખેપવિત્થારતોતિ સમુદાયભૂતતો ધમ્મસઙ્ખેપવિત્થારતો તદવયવભૂતં સઙ્ખેપં વિત્થારઞ્ચ નિદ્ધારેતિ.

સસ્સતગાહપુબ્બઙ્ગમો, ઉચ્છેદગાહપુબ્બઙ્ગમો ચ અત્તગાહોતિ યોજના. તેસન્તિ યથાવુત્તસસ્સતુચ્છેદગાહાનં મૂલભાવેન વિધાયકત્તા સામિભૂતો. આદિના વાતિ ‘‘પઠમં અત્તવાદુપાદાન’’ન્તિઆદિના વા વાક્યેન.

યેન ભવસ્સાદેન ગધિતચિત્તો ભવનિબ્બત્તકં કમ્મં કત્વા ઉપપન્નો, સા ભવનિકન્તિ સન્તાને ચિરાનુબન્ધા અભિણ્હુપ્પત્તિકા ઉપપન્નમત્તસ્સ ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘યદિપિ…પે… પવત્તિતબ્બત્તા’’તિ. અરહત્તમગ્ગવજ્ઝત્તા ભવરાગસ્સપિ કામુપાદાનભાવો અત્થેવાતિ આહ ‘‘તણ્હાદળ્હત્તં ન હોતીતિ મઞ્ઞમાનો’’તિ. ભવરાગોપિ હિ સવિસયે દળ્હં પવત્તતીતિ. સબ્બાપિ તણ્હા કામુપાદાનન્તિ એત્થાપિ તસ્સ અરહત્તમગ્ગવજ્ઝતા વુત્તાતિ આનેત્વા યોજેતબ્બં.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતા ન આરમ્મણભૂતાતિ અધિપ્પાયો. તેનાતિ ખન્ધાનં આલયભાવેન. આરમ્મણાનન્તરપકતૂપનિસ્સયાતિ આરમ્મણૂપનિસ્સયઅનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયા. અનન્તરપચ્ચયાદીનન્તિ અનન્તરસમનન્તરઆરમ્મણપચ્ચયાદીનં.

ઉપાદાનપદનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભવપદનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૪. ‘‘ભવતી’’તિ ઇદં ઉપપત્તિભવનિબ્બચનં. દ્વયસ્સાતિ કમ્મુપપત્તિભવદ્વયસ્સ. નિપ્ફાદનફલં ફલસ્સ ઉપ્પાદનસમત્થતા. નિબ્બત્તનં નિપ્ફાદનં.

‘‘ભગવંમૂલકા’’તિ (અ. નિ. ૮.૮૩; ૯.૧; ૧૦.૫૮; ૧૧.૧૯) વિય ‘‘સઞ્ઞાવંભવો’’તિ વત્તબ્બે અત્થિ-અત્થે વા વં-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘સઞ્ઞાભવો’’તિ. તસ્સ વા અત્થેતિ તસ્સ વન્તુસદ્દસ્સ અત્થે, અત્થિ-અત્થેતિ અત્થો. અકારં કત્વાતિ યથા ‘‘પીતિસુખં અસ્સ અત્થી’’તિ અત્થે અકારં કત્વા ઉપ્પાદેત્વા ઝાનં પીતિસુખન્તિ વુચ્ચતિ, એવં સઞ્ઞા અસ્સ અત્થીતિ સઞ્ઞો, ભવો, સોવ સઞ્ઞભવો. એકસ્મિન્તિ રૂપક્ખન્ધે એવ. પવત્તત્તાતિ પવત્તકપવત્તનટ્ઠાનાનં અભેદેપિ ઉપચારવસેન ભિન્નં વિય કત્વા દસ્સેતિ.

કમ્મસઙ્ખાતતન્તિ ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વત્તબ્બતં, કમ્મકોટ્ઠાસતં વા. ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૬૩) સુત્તેપિ ચેતનાય કમ્મભાવો આગતોવ. નિપ્પરિયાયેન પન ચેતનાવ કમ્મભવોતિ વુત્તમત્થં અભિધમ્મપાળિયાવ સાધેન્તો ‘‘વુત્તઞ્હી’’તિઆદિમાહ. ઇમાય હિ વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધેહિ, મનાયતનમનોવિઞ્ઞાણધાતૂહિ, સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતુએકદેસેન ચ કમ્મભવસ્સ સમ્પયુત્તતં વદન્તિયા ધાતુકથાપાળિયા તસ્સ ચેતનાભાવો દીપિતોતિ.

ધમ્મભેદતોતિ ચેતનાચેતનાસમ્પયુત્તભાવેન, કુસલાકુસલાબ્યાકતભાવેન ચ ધમ્મવિભાગતો. ‘‘પુનવચન’’ન્તિ ઇમિનાવ પુનરુત્તિદોસાપત્તિ પટિઞ્ઞાતાતિ પરસ્સ આસઙ્કં દસ્સેન્તો ‘‘સાત્થકમેવિદં પુનવચનન્તિ એતં ન યુત્તન્તિ ચે’’તિ આહ. ભવેકદેસભાવેનાતિ કમ્મભવસ્સ એકદેસત્તા સઙ્ખારાનં. તેન યેસં ધમ્માનં સમુદાયો ભવો વુત્તો, તદેકદેસા સઙ્ખારા, સમુદાયેકદેસા ચ અત્થતો ભિન્ના એવાતિ વુત્તમેવેતન્તિ દસ્સેતિ. પુન યથાવુત્તમેવ ભેદં મનસિ કત્વા અત્થતો પુનવચનાભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પરેન વા’’તિઆદિમાહ.

અન્તોગધેતિ કામભવાદિઅન્તોગધે સઞ્ઞાભવાદિકે. કામભવાદિકેતિ કામરૂપારૂપભવે.

ઉપાદાનભેદન્તિ કામુપાદાનાદિઉપાદાનવિસેસં.

તેનાતિ સીલબ્બતુપાદાનેન. વક્ખમાનેનાતિ ‘‘ઇદં સીલબ્બતં નામા’’તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૩૪) અટ્ઠકથાયં વક્ખમાનેન પકારેન. પુરાણં બ્રહ્મણ્ડલિઙ્ગખન્દપુરાણાદિ. ‘‘સેતવધયજ્જં આરભતે ભૂતિકામો’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૬૫૦) પસુમારણવિધાનયુત્તો યઞ્ઞવિધિ પસુબન્ધવિધિ.

અત્તનો સુદ્ધિમગ્ગપરામાસમત્તત્તા સીલબ્બતુપાદાનસ્સ અત્તવાદુપાદાનનિમિત્તં વુત્તં.