૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૨૪૩. તં પટિચ્ચસમુપ્પાદં. એકેકચિત્તાવરુદ્ધન્તિ અભિધમ્મભાજનીયે વિય એકેકસ્મિં ચિત્તે અવરુદ્ધં અન્તોગધં અકત્વા. અસહજાતાનઞ્ચ ‘‘અસહજાતાનં, સહજાતાનઞ્ચા’’તિ એવં પઠમપદે એકસેસનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ અસહજાતાયેવ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ના દસ્સિતા વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ (વિભ. ૨૨૫) ચ એવમાદીસુ અસહજાતા, સહજાતા ચ. ‘‘એકેકેન નયેના’’તિ પુરાતનો પાઠો, એતરહિ પન ‘‘એકેકેન ચતુક્કેન’’ ઇચ્ચેવ બહૂસુ પોત્થકેસુ પાઠો. નયચતુક્કવારાતિ નયેસુ ચતુક્કાનં વારા, અવિજ્જામૂલકાદીસુ નવસુ નયેસુ પચ્ચેકં પચ્ચયચતુક્કાદીનં ચતુન્નં ચતુક્કાનં ‘‘નામપચ્ચયા છટ્ઠાયતન’’ન્તિઆદિવિસેસભિન્ના ચત્તારો વારાતિ અત્થો. વવત્થિતાતિ યથાવુત્તવિસેસેન અસંકિણ્ણા. ચતુક્કાનન્તિ વારચતુક્કાનં વારસોળસકસ્સ નયભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

૧. પચ્ચયચતુક્કવણ્ણના

પચ્ચયસહિતપચ્ચયુપ્પન્નાનિ અઙ્ગભાવેન વુત્તાનિ, ન કેવલં પચ્ચયા. તસ્મા ‘‘છટ્ઠાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ એત્થ ન છટ્ઠાયતનસ્સ અઙ્ગતા. તેન વુત્તં ‘‘ન, તસ્સ અનઙ્ગત્તા’’તિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ પચ્ચયસહિતસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અઙ્ગભાવતો. તીસુ પકારેસૂતિ ‘‘પઠમો સબ્બસઙ્ગાહિકટ્ઠેના’’તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૪૩) અટ્ઠકથાયં વુત્તેસુ તીસુપિ પકારેસુ. પચ્ચયવિસેસાદીતિ એત્થ નામં, છટ્ઠાયતનઞ્ચ પચ્ચયવિસેસો. આદિ-સદ્દેન યોનિવિસેસો, આયતનાનં અપારિપૂરિપારિપૂરિભવવિસેસો ચ ગહિતો. તે હિ દુતિયવારાદીનં નાનત્તકરા. અત્થવિસેસેનાતિ યદિપિ અઞ્ઞત્થ ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ સળાયતનપચ્ચયો વુત્તો, તથાપિ સહજાતાદિનામસન્નિસ્સયેન પવત્તનતો નામમત્તપચ્ચયાપિ સો હોતીતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ નાનાનયવિચિત્તતાનુમિતસ્સ ગમ્ભીરભાવસ્સ વિભાવનસઙ્ખાતેન, અનવસેસનામપચ્ચયદસ્સનસઙ્ખાતેન ચ અત્થવિસેસેન. તથા હિ ‘‘યેહિ, આનન્દ, આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ યેહિ ઉદ્દેસેહિ નામકાયસ્સ પઞ્ઞત્તિ હોતિ, તેસુ આકારેસુ…પે… ઉદ્દેસેસુ અસતિ અપિ નુ ખો રૂપકાયે અધિવચનસમ્ફસ્સો પઞ્ઞાયેથા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૧૪) ફસ્સસ્સ નામપચ્ચયતાવિભાવનવસેન મહાનિદાનદેસના પવત્તા. તથા ‘‘નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૯૭) ‘‘નામરૂપપચ્ચયા’’તિ વદન્તેન ‘‘નામપચ્ચયા’’તિપિ વુત્તમેવ હોતીતિ.

વારચતુક્કે ‘‘સઙ્ખારો’’તિ વુત્તં, સોકાદયો ન વુત્તા, પુરિમસ્મિં વારદ્વયે રૂપં ન વુત્તં, વારત્તયે સળાયતનં ન વુત્તન્તિ યોજેતબ્બં.

સબ્બ…પે… રણતોતિ સબ્બસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભૂતસબ્બભવસાધારણતો, વિઞ્ઞાણસ્સ વા પવત્તિટ્ઠાનભૂતસબ્બભવસાધારણતો. સમાનં ફલં સમાનો પચ્ચયો સહજાતાદિપચ્ચયેહિ ઉપકત્તબ્બતો, ઉપકારકતો ચ. તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ. વિઞ્ઞાણાહરણન્તિ વિપાકવિઞ્ઞાણનિબ્બત્તનં. અસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ.

ગતિસૂચકોતિ હિ-સદ્દં લોકે ગતિઅત્થં વદન્તીતિ કત્વા વુત્તં. ‘‘વિગત’’ન્તિ એત્થ વિ-સદ્દો પટિસેધદીપકોતિ દ્વે પટિસેધા પકતિં ઞાપેન્તીતિ આહ ‘‘વિગતતાનિવારણવસેન ગતિ એવ હોતી’’તિ.

તિધા ચતુધા પઞ્ચધા વાતિ એત્થ સઞ્ઞામનસિકારાદયો સહજાતનિસ્સયઅત્થિપચ્ચયવસેન તિધા, ફસ્સચેતનાદયો તેસઞ્ચેવ આહારાદીનઞ્ચ વસેન ચતુધા, વેદનાવિતક્કાદયો તેસઞ્ચેવ ઝાનિન્દ્રિયાદીનઞ્ચ વસેન પઞ્ચધા. યથા સમાધિ, એવં વીરિયમ્પિ દટ્ઠબ્બં. તમ્પિ હિ અધિપતિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયેહિ છધા પચ્ચયો હોતિ.

‘‘વચનવસેના’’તિ ઇમિના ઇમસ્મિં ચતુક્કે સહજાતપચ્ચયં ધુરં કત્વા દેસના પવત્તાતિ તેસં અધિપ્પાયોતિ દસ્સેતિ. અત્થોતિ પચ્ચયધમ્મો. કત્થચીતિ કિસ્મિઞ્ચિ વારે અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ યથાસકેહિ પચ્ચયો ન ન હોતિ. ‘‘અત્થતો’’તિ ચ પાઠો. ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં સિયા, વુત્તઞ્ચ તં. તસ્મા સહજાતપચ્ચયવસેનેવ પઠમચતુક્કો વુત્તોતિ ન ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ન ચ તં ન વુત્ત’’ન્તિઆદિ. ઇમસ્સ ચ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતીતિઆદિ ન વત્તબ્બં સિયા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પચ્ચયવચનમેવાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિઆદીસુ વુત્તપચ્ચયવચનમેવ ચ. તેસન્તિ તેસં આચરિયાનં. અયોજેત્વા વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. કથં પન વુત્તન્તિ આહ ‘‘સામઞ્ઞેન…પે… સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. એત્થ ચ ‘‘સહજાતસૂચક’’ન્તિઆદિના યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ વચનતો અસિદ્ધિમાહ, ‘‘સહજાતતો’’તિઆદિના પન અત્થાપત્તિતો. અસમ્ભવે હિ અઞ્ઞસ્સ અત્થતો સિજ્ઝેય્ય વચનતો વા અત્થતો વા અધિપ્પેતત્થસાધનાતિ.

અઞ્ઞત્થાતિ અઞ્ઞસ્મિં સુત્તે. અતીતદ્ધં નિદ્ધારેત્વા પચ્ચુપ્પન્નાનાગતેહિ સદ્ધિં અદ્ધત્તયદસ્સનત્થં. તંદેસનાપરિગ્ગહત્થન્તિ મહાનિદાનદેસનાપરિગ્ગહત્થં. સો ચ ઉભિન્નં દેસનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસન્દનભાવદસ્સનત્થં. એવં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધભાસિતા દેસના અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતીતિ.

ઇમસ્સાતિ ઇમસ્સ તતિયવારસ્સ.

અપરાપેક્ખતાય, અપરિકિલિટ્ઠુપપત્તિતાય, અસુચિઅમક્ખિતતાય કામાવચરદેવાનં, સબ્બેસઞ્ચ બ્રહ્માનં તથા ઉપપજ્જનતો ચ ઓપપાતિકયોનિયા પધાનતા વેદિતબ્બા. સઙ્ગહનિદસ્સનવસેનાતિ ઓપપાતિકયોનિયા એવ સંસેદજયોનિયા સઙ્ગહસ્સ નિદસ્સનવસેન ઉદાહરણવસેન. આરમ્મણપચ્ચયસ્સાપિ ફસ્સસ્સ સતિપિ પવત્તિહેતુભાવે સો પન સહજાતાદિપચ્ચયભૂતસ્સ અજ્ઝત્તિકસ્સ છટ્ઠાયતનસ્સ વિય ન સાતિસયોતિ વુત્તં ‘‘આરમ્મણપચ્ચયો ચેત્થ પવત્તકો ન હોતી’’તિ.

કેસઞ્ચીતિ પરિપુણ્ણાયતનાનં ગબ્ભસેય્યકાનં. ‘‘પચ્છિમ…પે… સદા સમ્ભવતી’’તિ ઇદં ગબ્ભસેય્યકાનં વિય ઇતરયોનિકાનં કમેન આયતનુપ્પત્તિ નત્થીતિ વુત્તં. તથા ચાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સહુપ્પત્તિદીપનતો’’તિ.

પચ્ચયચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. હેતુચતુક્કવણ્ણના

૨૪૪. અભાવતોતિ ભાવાભાવતો. યઞ્હિ જાતિક્ખણમત્તેયેવ ભવતિ, ન તતો પરં, તં જાતિયા અવિગતપચ્ચયો સિયા અવિગતપચ્ચયનિયમસબ્ભાવતો. ભવો પન યસ્મા જાતિક્ખણતો પરમ્પિ ભવતિ, તસ્મા ન સો તસ્સા અવિગતપચ્ચયો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘તતો ઉદ્ધં ભાવતોતિ અત્થો’’તિ. ભવેતિ ભવપદે, ભવે વા નિપ્ફાદેતબ્બે. એસ નયો જાતિઆદીસૂતિ એત્થાપિ. ‘‘યથા પના’’તિઆદિના ‘‘અવિગતપચ્ચયસ્સ અભાવતો, નિયમાભાવતો ચા’’તિ વુત્તાનં હેતૂનં વુત્તનયેન અબ્યાપિભાવવિભાવનેન અકારણતં દસ્સેતિ અયાવભાવિનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ, પચ્ચયધમ્મસ્સ ચ અવિગતપચ્ચયભાવદસ્સનતો. સઙ્ખારક્ખન્ધેતિઆદિ મગ્ગસોધનવસેન વુત્તં. તસ્સ પરિહારં સયમેવ વદતિ. સો ખણો એતસ્સ અત્થીતિ તઙ્ખણિકો, ન તઙ્ખણિકો અતઙ્ખણિકો, તસ્સ સબ્ભાવા, અયાવભાવિકસબ્ભાવાતિ અત્થો. યથા પન હેતૂ હોન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખતલક્ખણાનં પના’’તિઆદિમાહ.

એવન્તિ એવં યથાવુત્તનયે સતિ, એવં સન્તેતિ અત્થો. ‘‘ન હિ…પે… અત્થી’’તિ ઇમિના જાતિઆદીનં અવિગતપચ્ચયવસેન પચ્ચયુપ્પન્નભાવો વિય પચ્ચયભાવોપિ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘અસભાવધમ્મત્તા’’તિ.

કથં પન અસભાવધમ્માનં જાતિઆદીનં પચ્ચયુપ્પન્નતા, પચ્ચયતા ચાતિ આહ ‘‘જાયમાનાનં પના’’તિઆદિ. તસ્સાતિ જાતિજરામરણસ્સ. વત્તબ્બપદેસોતિ ‘‘ઠપેત્વા’’તિ વત્તબ્બપદેસો. કો પન સોતિ? યથાવુત્તં નામં, નામરૂપઞ્ચ સઙ્ખારક્ખન્ધેન રૂપક્ખન્ધેન ચ જરામરણાનં સઙ્ગહિતત્તા. ‘‘યો ભવો જાતિયા પચ્ચયો’’તિ એતેન ભવસઙ્ગહિતાનિપિ જાતિઆદીનિ જાતિયા અપ્પચ્ચયત્તા એવ ‘‘ઠપેત્વા’’તિ ન વુત્તાનીતિ દસ્સેતિ, પચ્ચયભાવાસઙ્કા એવ નેસં તસ્સા નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તેનેવ ઠપેતબ્બગહેતબ્બવિસેસે સતીતિ સાસઙ્કં વદતિ.

હેતુચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અઞ્ઞમઞ્ઞચતુક્કવણ્ણના

૨૪૬. પચ્ચયુપ્પન્નસ્સાતિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવિનો. વિસું ઠિતસ્સાતિ ભવેન અસઙ્ગહિતસ્સ. સપ્પદેસમેવ ગહિતં ઇધ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા નિરુળ્હત્તા ચ. પચ્ચયુપ્પન્નં ઠપેત્વા પચ્ચયભૂતંયેવ નામં ગહિતં, અવિગતપચ્ચયનિયમાભાવો વિય ભવે ઉપાદાનસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયનિયમાભાવોતિ યોજના. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સઙ્ખતલક્ખણાનં પના’’તિઆદિના વુત્તનયેન.

અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો વિય અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયોતિ અયમત્થો ઇધાધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ…પે… અધિપ્પેતો સિયા’’તિ આહ. તથા ચ વદન્તિ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચેત્થ ન પટ્ઠાને આગતઅઞ્ઞમઞ્ઞવસેન ગહેતબ્બ’’ન્તિ. ચક્ખાયતનુપચયાદીનન્તિ ઉપરૂપરિ ચિતાનિ વિય ઉપ્પન્નચક્ખાયતનાદીનિ, ચક્ખાયતનાદીનં વા ઉપત્થમ્ભકાનિ ચક્ખાયતનુપચયાદીનિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ખારાદિમૂલકનયમાતિકાવણ્ણના

૨૪૭. યદિપિ સામઞ્ઞતો ગતવિસેસો, તથાપિ સામઞ્ઞગ્ગહણેન નયગતો વિસેસો સરૂપતો દસ્સિતો હોતીતિ ‘‘નામપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ વત્વાપિ નામવિસેસાનં તસ્સા પચ્ચયભાવો દસ્સેતબ્બોતિ આહ ‘‘નામવિસેસાનં…પે… વુત્તા’’તિ. ‘‘યદેવ પન નામ’’ન્તિઆદિ કસ્મા વુત્તં, નનુ નામગ્ગહણેન અગ્ગહિતોપિ જાતિઆદિ ભવગ્ગહણેન ગહિતોતિ દસ્સિતોવાયમત્થોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ભવગ્ગહણેન ચા’’તિઆદિ. ઇધાપીતિ ‘‘ભવપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ ઇધાપિ. ન સિયાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ વુત્તં ન સિયા. તસ્માતિ યસ્મા સામઞ્ઞચોદિતં વિસેસચોદિતમેવ ન હોતિ, તસ્મા. સોતિ ભવો. તેનાતિ સભાવાસભાવધમ્મસઙ્ગહણેન.

ઉપાદાનસ્સપિ ભવેકદેસત્તા વુત્તં ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા…પે… અગ્ગહિતે’’તિ. ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ ઇદં વચનં સન્ધાયાહ ‘‘ભવસદ્દો…પે… વુચ્ચમાનો’’તિ. ‘‘નામપચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ એત્થ પચ્ચયુપ્પન્નં ઠપેત્વા પચ્ચયસ્સ ગહણતો અવિજ્જાવિનિમુત્તા એવ ચત્તારો ખન્ધા નામસદ્દેન વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘ન નામસદ્દો નિરવસેસબોધકો’’તિ. ન ચેત્થ એકંસતો કારણં મગ્ગિતબ્બં. યેન ભવ-સદ્દો નિરવસેસબોધકો, ન નામ-સદ્દોતિ આહ ‘‘એવંસભાવા હિ એતા નિરુત્તિયો’’તિ. ઇમિના અધિપ્પાયેનાતિ ભવસદ્દો નિરવસેસબોધકો ઉપાદિન્નચતુક્ખન્ધવિસયત્તાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન. જાયમાનાદિધમ્મવિકારભાવતો જાયમાનાદિક્ખન્ધપટિબદ્ધા જાતિઆદયો વુચ્ચેય્યું, ન પન જાતિઆદિપટિબદ્ધા જાયમાનાદિક્ખન્ધાતિ ન એકચિત્તક્ખણે જાતિઆદીનં અવિજ્જાય પચ્ચયભાવો સમ્ભવતીતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘જાયમાનાનં પના’’તિઆદિના. નાનાચિત્તક્ખણે પન જાતિઆદયો અવિજ્જાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોન્તીતિ ‘‘એકચિત્તક્ખણે’’તિ વિસેસિતં. તેનેવાતિ અસમ્ભવેનેવ.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અકુસલનિદ્દેસવણ્ણના

૨૪૮-૯. તન્તિ દિટ્ઠુપાદાનં. ઇતરસ્સાતિ કામુપાદાનસ્સ. તણ્હાગહણેનાતિ ‘‘તણ્હાપચ્ચયા’’તિ એત્થ તણ્હાગહણેન ગહિતત્તા. યદિ એવં નામગ્ગહણેન ગહિતા તણ્હા કસ્મા પુન વુત્તાતિ આહ ‘‘નામે વિય વિસેસપચ્ચયત્તાભાવા’’તિ. ‘‘નામપચ્ચયા છટ્ઠાયતન’’ન્તિ એત્થ હિ કામતણ્હાપિ નામે સઙ્ગહિતાતિ નામસ્સ યથારહં છટ્ઠાયતનસ્સ પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ અત્થિ તત્થ વિસેસપચ્ચયત્તં, ઉપાદાનસ્સ પન ભવસઙ્ગહોપિ અત્થીતિ ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ એતેન ‘‘કામુપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ એતસ્સ નત્થેવ વિસેસોતિ વુત્તં ‘‘નામે વિય વિસેસપચ્ચયત્તાભાવા’’તિ. તણ્હા એતિસ્સા પચ્ચયોતિ તણ્હાપચ્ચયા, દિટ્ઠિ. ભવસ્સ પચ્ચયભૂતાતિ દુવિધસ્સપિ ભવસ્સ કારણભૂતા. ઉભયેનપિ ઉપાદાનસ્સ ભવનિદ્દેસે ઠપેતબ્બતંયેવ વિભાવેતિ. પચ્ચયુપ્પન્નં પચ્ચયો ચ એકમેવાતિ ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ એત્થ વુત્તપચ્ચયુપ્પન્નં, ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ એત્થ વુત્તપચ્ચયો ચ એકો એવત્થો, તસ્મા પચ્ચયો વિસું પચ્ચયુપ્પન્નતો ભિન્નં કત્વા ન વિભત્તો.

૨૫૨. ઉપત્થમ્ભકસમુટ્ઠાપનપચ્છાજાતપચ્ચયવસેનાતિ ઉપત્થમ્ભકસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ સમુટ્ઠાપનવસેન, પચ્છાજાતપચ્ચયવસેન ચ.

૨૫૪. પઞ્ચન્નન્તિ ચક્ખાયતનાદીનં પઞ્ચન્નં. સહજાતાદિપચ્ચયોતિ સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયો. વત્થુસઙ્ખાતં રૂપં. પુરેજાતાદિપચ્ચયોતિ પુરેજાતનિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયો. પચ્છાજાતાદિપચ્ચયોતિ પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયો. છટ્ઠસ્સ સહજાતાદીતિ આદિ-સદ્દેન અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાદયો ગહિતા.

૨૬૪. યસ્સાતિ ‘‘યસ્સ ચ હોતી’’તિ એત્થ વુત્તં ‘‘યસ્સા’’તિ પદં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘હોતીતિ યોજેતબ્બ’’ન્તિ.

૨૮૦. તસ્સાતિ ‘‘બલવકિલેસભૂતાય વિચિકિચ્છાયા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૮૦) પદસ્સ. તેનાતિ ‘‘તણ્હાટ્ઠાને’’તિ પદેન. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ઇમસ્મિં પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

અકુસલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલાબ્યાકતનિદ્દેસવણ્ણના

૩૦૬. સબ્યાપારાનીતિ સઉસ્સાહાનિ, વિપાકધમ્માનીતિ અત્થો. પરિહીનં અવિજ્જાટ્ઠાનં એતેસન્તિ પરિહીનાવિજ્જાટ્ઠાના.

સન્ધાયાતિ અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો વિય વદતિ, સરૂપેનેવ પન ‘‘ન ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૦૬) અટ્ઠકથાયં વુત્તં. નામરૂપં ન ન લબ્ભતીતિ યોજના.

કુસલાબ્યાકતનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અવિજ્જામૂલકકુસલનિદ્દેસવણ્ણના

૩૩૪. કુસલફલેતિ કુસલવિપાકપટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ ગહિતત્તા તસ્સ સાદુરસવિસરુક્ખબીજસદિસતા વુત્તા.

યદિપિ ‘‘સઙ્ખારહેતુક’’ન્તિઆદિના યોજના લબ્ભતિ, અવિગતચતુક્કાદીનિ પન ન લબ્ભન્તિ યથાલાભયોજનાય દસ્સિતત્તા.

અવિજ્જામૂલકકુસલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલમૂલકવિપાકનિદ્દેસવણ્ણના

૩૪૩. કમ્મં વિય પચ્ચયો હોતિ વિપાકભાવતોતિ અધિપ્પાયો. વિપાકસ્સ કમ્મં પચ્ચયો હોન્તં સાતિસયં હોતીતિ તસ્સ નિપ્પરિયાયતા, તંસમ્પયુત્તાનં પરિયાયતા સિયાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘પરિયાયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ વુત્તાની’’તિ આહ. ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩), અકુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩), વિપાકધમ્મધમ્મો નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૩.૧૦૩) પન વચનતો નિપ્પરિયાયેન સબ્બેપિ કુસલાકુસલા ધમ્મા વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ અયમત્થો દિસ્સતિ. ‘‘કુસલમૂલં અકુસલમૂલ’’ન્તિ ઇમેસં અન્વાદેસોપિ પચ્ચયસદ્દાપેક્ખાય ‘‘એસા’’તિ પુલ્લિઙ્ગવસેન વુત્તોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એસાતિ…પે… યોજેતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘મનસિકારોપી’’તિઆદિના અપ્પહીનાવિજ્જાનમ્પિ કિરિયાય કુસલાકુસલમૂલાનિ, અવિજ્જા ચ ઉપનિસ્સયા ન હોન્તીતિ દસ્સેતિ. કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટભૂતાનિયેવ સઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનિ પચ્છિમનયે અધિપ્પેતાનીતિ વુત્તં ‘‘કિરિયાનિ પન…પે… ગચ્છન્તી’’તિ. તેસં પચ્ચયાનં વસેન અનેકપ્પકારતોતિ અધિપ્પાયોતિ યોજના.

નવાદિભેદાનન્તિ નવઅટ્ઠસત્તછાતિ એવંપભેદાનં. ચતુન્નં ચતુક્કાનન્તિ પુરિમનયે પચ્છિમનયે ચ આગતાનં યથાલાભં ચતુન્નં ચતુન્નં ચતુક્કાનં. ‘‘કુસલાકુસલાનં પન વિપાકે ચા’’તિ ચ-સદ્દેન કુસલાકુસલે ચાતિ સમુચ્ચેતબ્બોતિ આહ ‘‘કુસલ…પે… વત્તબ્બ’’ન્તિ. મૂલપદેકપચ્ચયતાવસેનાતિ મૂલપદસ્સ એકપચ્ચયભાવવસેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયતાવસેન. એકસ્સેવ નયસ્સાતિ કુસલાકુસલેસુ અવિજ્જામૂલકસ્સ, વિપાકેસુ કુસલાકુસલમૂલકસ્સાતિ એવં એકસ્સેવ નયસ્સ વસેન. ધમ્મપચ્ચયભેદેતિ ધમ્મસ્સ પચ્ચયભૂતસ્સ, પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ વા પચ્ચયભાવેન ભેદેતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અવિજ્જાદીન’’ન્તિઆદિં વત્વા પુન તમેવ ‘‘તંતંચિત્તુપ્પાદા’’તિઆદિના પકારન્તરેન વિભાવેતિ.

કુસલમૂલકવિપાકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.